Iš lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijos: XIX amžius

110 Asta Mitkevičienė | Z Z historii terminologii liteaturoznawczej języka litewskiego: XIX wiek AstA mitKEvičiENĖ Instytut Języka Litewskiego Literaturoznawstwo jako samodzielna dyscyplina zaczęło kształtować się na wcześniej. W XIX w. takich prac pod koniec XIX – na początku XX w. było więcej (LTE Litwie, choć prace poświęcone zagadnieniom nauki o literaturze istniały już VII 1981: 55), stały się bardziej różnorodne, choć większość z nich miała charakter synkretyczny, „zawierają bowiem zarówno początki teorii literatury, jak i historii literatury oraz krytyki literackiej” (LLI 2001: 206). W XIX w. prace te drukowano również po litewsku, zaczęto tworzyć litewską terminologię literaturoznawczą. ŹRÓDŁA TERMINOLOGII W pierwszej połowie XIX w. kwestie literackie omawiano nie w osobnych dziełach, lecz w przedmowach lub innych częściach różnego rodzaju publikacji. W wydaniu bajek Ezopa i K. Donelaitisa z 1824 r. L. Rėza zamieścił litewską przedmowę o bajce, bajkopisarzach itp. Dodatek do elementarza K. Nezabitauskisa, wydanego w tym samym roku, zatytułowany Surinkimas visokių raštų lietuviškų, žemaitiškų ir prūsiškai lietuviškų, jest pierwszą zbiorczą bibliografią piśmiennictwa litewskiego w języku litewskim (zawiera nieco krótkich komentarzy) (Gineitis 1982: 125, 126). S. Stanevičius dołączył do przedmowy przedrukowanej w 1829 r. łacińskiej gramatyki języka litewskiego przedmowę Skaitysiantiems (krótko omawiającą piśmiennictwo litewskie). Nieznany autor – J. J. V. Lietuvis nuo Šventos upės krašto – napisał przedmowę (datowaną na 1828 r.) do wydania bajek S. Stanevičiusa i S. Daukantasa z 1829 r., która jest „pierwszym tekstem związanym z poetyką, napisanym w języku litewskim” (Girdzijauskas 2006: 77). Za pierwszą napisaną po litewsku pracę z zakresu poetyki teoretycznej uważa się studium S. Daukantasa Pasakos būdas (bardzo szeroko rozumiana teoria opowieści i teoria bajki), zamieszczone w jego książce Pasakos Fedro (wydrukowanej w 1846 r., przygotowanej w 1824 r.) (tamże: 79; LLI 2001: 214). W niej S. Daukantas „definiuje i wyjaśnia pojęcia, uzasadnia cały ich system, zachowuje ścisłą logiczną konsekwencję” (Girdzijauskas 2006: 79). M. Valančius w dziele Žemaičių vyskupystė (1848) poświęca uwagę literaturze religijnej. W pierwszej połowie XIX w. terminologii liteaturoznawczej języka litewskiego... Terminologija | 2007 | 14 111 na stronie po litewsku pisano również o folklorze. Krótkie przedmowy można znaleźć w książkach S. Stanevičiusa, „mokslynynka lyteraturas”, Dainos žemaičių (1829) i Pažymės žemaitiškos gaidos (1833). S. Daukantas omawia pieśni ludowe w przedmowie do Dainės žemaičių (1846), w której „opowiada o takich rzeczach, które są ważne nie tylko dla folklorystyki, lecz także dla poetyki w ogóle” (Girdzijauskas 2006: 82). Zwięźle o bajkach pisał J. Želvavičius w przedmowie do zbioru bajek I. Kryłowa Pasakos (1863). Prac literackich (zwłaszcza krytycznych) przybyło pod koniec XIX w., wraz z rozwojem pięknej literatury litewskiej i pojawieniem się litewskiej prasy periodycznej. Drukowano artykuły literackie, recenzje, adnotacje, biografie pisarzy i nekrologi. W litewskiej krytyce literackiej stwierdza się, że w ciągu pierwszych dwudziestu lat istnienia litewskiej prasy periodycznej ukazało się w niej około 400 tekstów krytycznych dotyczących literatury, języka i folkloru, z których połowa została opublikowana w Aušrze i Varpe (LLK I 1971: 138). W Varpe stale adnotowano i recenzowano książki litewskie. W kwestiach literackich w Aušrze pisali J. Šliūpas, J. Mikšas, J. Koncevičius, S. Dagilis, M. DavainisSilvestraitis, J. Mačys-Kėkštas, J. Zauerveinas i in., w Varpe (pod koniec XIX w.) – P. Mašiotas, V. Mačys, V. Kudirka, J. Jablonskis, A. Kriščiukaitis-Aišbė, S. Matulaitis i in. V. Kudirka opublikował w Varpe pierwszą litewską poetykę Tiesos eilėms rašyti (1898). W drugiej połowie XIX w. o literaturze i pisarzach lub poszczególnych utworach mniej lub więcej pisano także w Lietuviškoje ceitungoje, Garse, Žemaičių ir Lietuvos apžvalgoje, Naujoje lietuviškoje ceitungoje, Tėvynės sarge, ūkininke, Žinyčioje, a także w wydawanych w USA czasopismach – Lietuviškajame balse, Vienybėje lietuvninkų, Apšvietoje, Naujoje gadynėje, Garse Amerikos lietuvių, Lietuvoje, Tėvynėje i in. Pod koniec XIX w. wydano pierwszą historię literatury litewskiej – Lietuviškieji raštai ir raštininkai J. Šliūpasa (1890), która wyrosła z serii artykułów publikowanych w latach 1887–1889 w Lietuviškajame balse (jeden artykuł opublikowano w 1885 r. w kalendarzu Aušros). W Ameryce J. Žilius-Jonila wydał książeczkę Lietuviški dainiai pradžios XIX šimtmečio (odbito z Dirvy). Przegląd literatury litewskiej XIX w. przedstawił A. Milukas w drugiej części Lietuviško albumo (1900). Wymienione prace, z których właśnie zbierano materiały do niniejszego artykułu1 (zob. wykaz źródeł podstawowych), są pod względem terminologii bardzo różnorodne (bez wątpienia, 1 Literatura periodyczna nie została przeczytana w całości. Wykorzystano te artykuły, recenzje i in. opublikowane w czasopismach, które omawiają lub przywołują literaturoznawcy (oparto się na A. Sprindžisie 1957, LLK I 1971, L. Gineitisie 1982, LLI 2001, J. Girdzijauskasie 2006). Ponadto dodatkowo przejrzano kilka innych prac dotyczących kwestii literackich, opublikowanych w czasopismach (np. w Naujoje lietuviškoje ceitungoje). 112 Asta Mitkevičienė | Z terminologii litewskiego literaturoznawstwa... różnią przykład w liczącej około 6 stron Poetyce V. Kudirki, znajduje się około 120 terminów literaturoznawczych, natomiast w liczącej 234 strony historii literatury litewskiej J. Šliūpasa jest ich stosunkowo niewiele (około 150 wraz z terminami wydawniczymi). Inne prace również mają niejednakową wartość dla historii terminologii: w jednych znajduje się zaledwie jeden czy drugi termin, w innych zaś można znaleźć definicje terminów, uwagi dotyczące samych terminów itp. Przedmiotem uwagi niniejszego artykułu są te prace, w których dobrze widoczny jest system terminów i w których terminy są definiowane. W przypadku takich terminów na ogół nie ma wątpliwości co do ich terminologicznego charakteru. Są one przyjmowane jako podstawa do ukazania stanu i cech terminologii literaturoznawczej XIX wieku. Najwięcej uwagi poświęca się nie pojedynczym terminom, lecz grupom terminów, związkom między terminami, systemowości, tj. ogólnemu obrazowi terminologii. Opiera się również na przedstawianych obecnie przez literaturoznawców ocenach pojęć i terminów. TERMINY I ICH RELACJE Relacje między terminami najlepiej widać w pracach z teorii literatury. W pracy S. Daukantasa Pasakos būdas odzwierciedlony jest hierarchiczny system „opowiadania” bajki. Termin pasaka jest terminem rodzajowym, a jego terminy gatunkowe to: 1) wejkalĩne pasaka albo istorĩja DaukPB VII (o tym, co było), 2) môkslĩne pasaka DaukPB VIII (o tym, czego prawdziwość jest wątpliwa) „opowiadanie dydaktyczne (literackie)”, 3) źebele albo zauna DaukPB VIII (o tym, czego nie było) „bajka”2. Podstawa klasyfikacji jest jasna, a terminy łączą jedynie relacje znaczeniowe. Por. także: zapisana pasaka „wadinas jeau padawĩmu, Łotiniszkaj tradicijĩ“ DaukPB VII. Systematycznymi słowotwórczymi antonimami sùmesgĩmas ĩr ĩssĩmesgĩmas DaukPB X S. Daukantas nazwał pojęcia „zawiązanie” i „rozwiązanie”. W 1883 r. w „Aušrze” wydrukowano artykuł J. Koncevičiusa o K. Donelaitisie z uwagami J. Šliūpasa w przypisach. Jest to „pierwsza skromna próba sklasyfikowania literatury, zrozumienia całego jej systemu <...>“ (Girdzijauskas 2006: 85). Podstawowe hierarchiczne mikrosystemy terminów: rasztai A 1883 7 204: tautiniai rasztai A 1883 7 204 „folklor“ (proponuje się zastąpić terminem źodinistē A 1883 7 204) oraz dailus rasztai „utwory uczonych“ A 1883 7 204 (według pochodzenia); tautiniai rasztai: pasakos A 1883 7 204 i dainos A 1883 7 204; dailus rasztai: proza A 1883 7 205 i poēzija A 1883 7 205 (według języka, por. „poēzija dar ira vadinama jungtinę kalbą“ A 1883 7 205). J. Šliūpas od razu krytykuje J. Koncevičiusa, że ten „nie odróżnia sztuki albo środka (ars) 2 Teorię opowiadania S. Daukantas albo stworzył sam, albo przejął od jakiegoś innego (nieznanego nam) autora, natomiast teoria bajki jest z pewnością nieoryginalna (przejęta z polskiej przedmowy S. Čerskisa do wydania bajek Fedrusa) (zob. Girdzijauskas 2006: 465, 466). się także pod względem językowym i merytorycznym). W niektórych, na Terminologia | 2007 | 14 113 od nauki“ A 1883 7 204, tj. literatury pięknej od literatury fachowej. W opublikowanym w 1886 r. w „Aušrze“ niedokończonym artykule S. Dagilisa podział prozy i poezji według języka (formy) zostaje odrzucony jako zjawisko „dawniejszych czasów“, jednak zmiana pojmowania odzwierciedla się tylko na poziomie znaczeniowym systemu terminów (zmienia się podstawa klasyfikacji i plan treści), natomiast terminy rodzajowe terminu rasztai A 1886 1 6 pozostają te same – proza A 1886 1 6 „literatura naukowa itp.“ i poēzija A 1886 1 6 „~literatura piękna“3. Autor już abstrakcyjnie określa różnicę: „pierwsza pokazuje rzeczy takimi, jakie są naprawdę, a druga – jakimi powinny albo nie powinny być“ A 1886 1 7. Rozróżnia terminy poēzija i giesmininkystē A 1886 1 6: ten ostatni uważa za węższy – „wiersze śpiewania lub śpiewu“. Po przejrzeniu wymienionych prac widać większe lub mniejsze grupy znaczeniowe terminów; najwyraźniejszą z nich tworzą terminy wersyfikacyjne, nazwy środków artystycznych, nazwy gatunków literackich. Te r mi ny w e r sy fi ka cy jn e. W przedmowie J. J. V. Lietuvisa nuo Šventos upės krašto, choć wersyfikacja nie jest omawiana osobno, znajduje się kilka terminów tej grupy znaczeniowej. Przede wszystkim są to antonimiczne terminy suryszta kaɫba, tay ira, eyɫos liet V (eyłos tay ira suryszta kałba Liet VII) oraz liuosa kaɫba Liet IV. Na uwagę zasługuje fakt, że antonimy złożone utworzono systemowo: suryszta – liuosa (por. także wcześniej cytowane J. Koncevičiausa jungtinē kalba). W pracy S. Daukantasa przeciwieństwo to wyrażono terminami dajnĩne kałba i priprastĩne kałba DaukPB XVI. J. J. V. Lietuvis łączy terminy piedos „stopy“ Liet IV i mieros Liet IV „metry?“ (LKŽe ˟miera 1. „jednostka miary, miara“, por. gr. metron – miara): „eyɫas piedomʼs tay ira mieromʼs gàleme raszity“ Liet IV, „ràszima bùdas piedomʼs (pedes poetici) arba mieromʼs eyɫû tay ira surysztos kaɫbos“ Liet VII. Trudno powiedzieć, czy łączy je relacja synonimiczna, czy hierarchiczna. W dziewiątej dekadzie używano terminu heksametr i jego wariantów. J. Koncevičius we wspomnianym artykule krótko określa znaczenie tego terminu: eksamētrai, t. i. szeszmierinēs eilēs A 1883 7 208 (por. też heksamētrai, t. e. szeszmērinės eilēs Šliūp 22). A może nie jest to wyjaśnienie, lecz synonim? Termin hegzametras definiuje M. Juodišius na początku artykułu o K. Donelaitisie, opublikowanego w Vienybė lietuvninkų (1887, nr 41–42) (Keli žodžiai apie supratimą poezijos...)4: „Kada kožnoje eilėje yra šešios mieros, 3 V. Kudirka pod koniec XIX wieku używał terminów eposas i lyrika (Vrp 1898 3 42), epiška poezija i lyrika (Vrp 1898 6 93). W źródłach z ostatniego dziesięciolecia znaleziono terminy graži literatūra Vrp 1894 3 36 (tamże belletristika Vrp 1894 8 116), dailioji literatura Mlk. 4 Nie udało się znaleźć oryginału tego artykułu, dlatego posłużono się jego fragmentem opublikowanym w LPP 1985: 327–331 – tekstem zaadaptowanym. 114 Asta Mitkevičienė | Z terminologii litewskiej nauki o literaturze... lub tak greckiego – wiersz sześcio-stopowy)”. Interesujące, że używa się formy hegzametras, chociaż występują mieros, a nie metras (por. też eilės mieruotos). Ponadto autor, jak się wydaje, uważa termin eilė za niejasny, ponieważ obok zapisuje po polsku: „wszystko napisane wierszami (wierszami)” (por. bibliografię K. Nezabitauskisa z 1824 r.: apraszitas Eyłomis (albo wyrszays) Nz 47). Jeden z głównych terminów artykułu J. Adomaitisa-Šernasa Apie musu poeziją, opublikowanego w 1886 r. w Lietuviškajame balse, to sutartinumas [eilu] LB 172. Terminem tym określa się zarówno system wersyfikacyjny, jak i rym (zob. Girdzijauskas 2006: 86). Używane są trzy terminy gatunkowe terminu sutartinumas „wersyfikacja”: syllabiszkas sutartinumas LB 172, mērinis sutartinumas LB 172 (por. mēra [eilu] LB 172 „metr”, syllabiszka mēra / mēra syllabiszka LB 172), aleksandriszkas skambēsinis sutartinumas LB 172 (skambēsinis sutartinumas LB 172; „wersyfikacja sylabotoniczna?”). Jak widać, człony gatunkowe zostały utworzone w różny sposób. Mówiąc o rymie, autor obok jego litewskiej nazwy sutartinumas w nawiasie podaje również międzynarodowy synonim – sutartinumas (rymas) LB 172, a kilkakrotnie używa samego rymą LB 172 (por. TŽŽe rimas < fr. rime < gr. rhythmos – harmonia, proporcjonalność). W artykule używany jest również termin o podobnej formie sutarimas (ale tylko jako człon główny) – widurinis sutarimas LB 172 (por. sutarimai syllabiszki LB 172). Można przypuszczać, że tak nazwany jest rytm, ponieważ po przecinku występuje bałsakia (rytmas) LB 172 (dalej tylko bałsakia LB 172)5. J. Adomaitis-Šernas terminów nie definiuje, jedynie nieco opisuje terminy poēzija mērinē LB 172 i eilēs batos cechy LB 172. System terminów wersyfikacyjnych wyraźnie widać w studium V. Kudırki Tiesos eilėms rašyti, w którym konsekwentnie wyjaśniane są pojęcia, klasyfikuje się je, a miejscami podaje się odpowiedniki terminów w innych językach. Terminy – zarówno litewskie lub zlitwinizowane, jak i niezlitwinizowane – wyróżniane są kursywą. Przede wszystkim definiowane są terminy eilės „powierzchowna forma poezji, która odróżnia ją od prozy” Vrp 1898 1 14, eilė Vrp 1898 1 14 „wers”, (wcześniej V. Kudirka używał eilelė Vrp 1895 6 100, później obu wariantów eilė i eilelė Vrp 1898 6 93, w jego studium występuje również eilutė Vrp 1898 1 14), międzynarodowy termin ritmas Vrp 1898 1 14 (por. ritmiškos pėdos Vrp 1898 1 15, ritmika Vrp 1898 1 15) oraz wciąż litewski atsiliepimas Vrp 1898 1 14 „rym”6, perkirtimas Vrp 5 Inni w tym czasie używali międzynarodowego terminu ritmas A 1884 5–6 201, ŽLA 1895 22 174, Vrp 1895 6 100, TS 1898 8 33 i in. 6 Atsiliepimas (por. S. Didžiulisa eilelių atsiliepimas ŽLA 1892 7 50) pod koniec XIX wieku konkurował z synonimem rimas ŽLA 1895 22 174, L 1897 49 2. zwane stopy, czyli sześć taktów, wtedy wiersz nazywa się heksametrem (z Terminologija | 2007 | 14 115 1898 1 14 „cezura“, stopa Vrp 1898 1 14 i in., na końcu – strofa Vrp 1898 3 41. Miarę7 z greckim odpowiednikiem zastosowano tylko w definicji terminu stopa. Do, jak się wydaje, mniej znanych lub nierozpowszechnionych terminów dodawane są łacińskie odpowiedniki, np.: perkirtimas, (caesura) Vrp 1898 1 14 (dalej występuje wariantowo – to perkirtimas (por. TŽŽe łac. caesura – rozszczepienie), to caesura, por. też antraeilė caesura Vrp 1898 2 28, vyriška // moteriška caesura Vrp 1898 2 28), perdalinimas (diaeresis) Vrp 1898 3 40 „diereza“ (por. LTŽ II 1998 gr. diairesis – pęknięcie, podział), eilės safiškos (versus saphicus) Vrp 1898 2 29, eilės adoniškos (versus adonius) Vrp 1898 2 29, poetų liuosybė (licentia poëtica) Vrp 1898 3 41 i in. Odpowiednik zapisano także przy hegsametras Vrp 1898 1 15, jednak tylko po raz pierwszy, dalej stosowany jest już sam, utworzono od niego termin hegsametrinis veikalas Vrp 1898 3 40. V. Kudirka objaśnia nie tylko terminy rodzajowe, lecz także gatunkowe. Terminy gatunkowe są w większości tworzone systemowo, np.: ritmas: metriškas ritmas Vrp 1898 1 14 „antyczna ilościowa wersyfikacja“, toniškas ritmas Vrp 1898 2 28 „wersyfikacja sylabotoniczna“, siliabiškas ritmas Vrp 1898 3 41 „wersyfikacja sylabiczna“; eilės Vrp 1898 1 14: metriškos // toniškos // siliabiškos eilės Vrp 1898 1 14 (według rytmu), eilės chorejinės // jambinės // amfibrachinės // daktilinės // anapestinės // maišytos Vrp 1898 2 29 (według stóp) (eilės maišytos: eilės safiškos // adoniškos Vrp 1898 2 29), vyriškos // moteriškos eilės Vrp 1898 3 40 (według ostatniej sylaby), akatalektiškos // katalektiškos eilės Vrp 1898 3 40; pėdos Vrp 1898 1 14: dvisiliabinės pėdos „stopy dwusylabowe“ Vrp 1898 1 14, trisiliabinės pėdos Vrp 1898 1 14 (por. 13 siliabinės // 11 si lia binės eilės Vrp 1898 3 41) i in. Liczba pojedyncza mianownika gatunkowych terminów stopy jest podawana w formie nieprzetłumaczonej (w języku łacińskim), np. : Pyrrhichius, Spondeus, Trochaeus lub Choreus, Tribrachys, Dactylus, Anapaestus (Vrp 1898 1 14), Dispondeus, Antispastus, Jonicus a majori „wielki jonik”, Epitritus I, Epitritus II (Vrp 1898 1 15), natomiast przy innych przypadkach i liczbie mnogiej po apostrofie dodaje się końcówkę, np.: trochaeusʼai, spondeusʼu Vrp 1898 1 15 itd., chociaż przymiotniki od nich utworzono z litewskimi przyrostkami. Z litewskimi leksykalnymi antonimami systemowo utworzono terminy nazywające pojęcia przeciwstawne: ištisinė eilė Vrp 1898 2 29 i perpintinė eilė Vrp 1898 2 29 (obecnie izosylabiczne wiersze i heterosylabiczne wiersze). 7 W tym samym roku Vaižgantas w jednej recenzji użył litewskiego odpowiednika tego terminu mąstas / mastas tS 1898 8 30 (por. także maiszytas mastas TS 1898 8 30) (por. LKŽe 1 mastas – 4. „miara”; 3 mastas –3. „strofa, zwrotka (w wierszu)”). 116 Asta Mitkevičienė | Z terminologii litewskiego literaturoznawstwa... V. baltosios eilės Vrp 1898 3 40 (por. także wspomniany wariant J. Adomaitisa-Šernasa), jednak na przykład tylko liuosos eilės Vrp 1898 3 40. Treść niektórych terminów uległa obecnie zmianie, na przykład terminem ištisinės eilės w naszych czasach nazywa się wiersze astrofizyczne (zob. LTŽ II 1998: 10), natomiast to, co V. Kudirka nazwał wierszami katalektycznymi Vrp 1898 3 40, obecnie określa się terminem wersy hiperkatalektyczne (tamże: 26). Na samym przełomie XIX i XX wieku (w 1900 r.) w Žinytis opublikowano obszerny artykuł K. Maciusa (Samogitosa) o pieśniach ludowych. Chociaż jest to artykuł folklorystyczny, zawiera jednak terminy wersyfikacyjne. Autor używa terminów metras Žnč 1900 1 72, metrika Žnč 1900 1 83, natomiast mieras Žnč 1900 1 82, jak się wydaje, oznacza zarówno „metr”, jak i „rytm” („czy nasza poezja ma miarę wierszową, czyli rytm, tzn. czy głos w słowach wierszy prawidłowo pada na ograniczone sylaby” Žnč 1900 1 82). Używa się rodzajowych terminów tego ostatniego terminu: mieras metriškas / metriškas mieras Žnč 1900 1 82, toniškas mieras Žnč 1900 1 82, silabiškas mieras Žnč 1900 1 82, priegaidžiuotas mieras Žnč 1900 1 83, trokaiškas mieras Žnč 1900 1 83, daktiliškas mieras / mieras daktiliškas Žnč 1900 1 83, mieras trokaiškai - daktiliškas Žnč 1900 1 83, jambiškas mieras Žnč 1900 1 83. Wszystkie rodzime człony obcego pochodzenia utworzono za pomocą tego samego przyrostka. Litewskim terminem atliepimas Žnč 1900 1 82 określa się „rym” (por. atsiliepimą V. Kudirkosa). Ważne, że K. Macius wybrał międzynarodowy termin strofa Žnč 1900 1 83 (w innych źródłach niezauważony) zamiast używanego wcześniej terminu posmas pochodzenia białoruskiego. Ostatni termin można znaleźć już w pracach S. Daukantasa (DaukD VII)9; termin ten wiąże przez porównanie z wcześniejszym od niego terminem ludowym o tym samym wyrazie („wiązka nici”) J. Koncevičius: „Poezja jeszcze jest nazywana językiem łączonym, ponieważ w niej zawsze występują słowa dogodnie połączone, często w strofach, równo ułożone i strofami związane, jak wiązki nici albo jeszcze piękniejsze kwiaty, z ogrodów i pól zebrane i pięknie związane w jeden bukiet (riszelin)“ A 1883 7 205. S. Stanevičius w znaczeniu „strofy” używał terminu atgrana, który później się nie utrwalił StnD 52/5310. 8 Formy rodzajowych określeń zaimkowych były wówczas rzadkie. 9 W wydrukowanym w 1852 r. w „Keleivis“ z Królewca <...> artykule F. Kuršaitisa o wersyfikacji pieśni użyto germanizmu perkšmas Klv 1852 59, którego znaczenie, według J. Girdzijauskasa, to „strofa” (zob. LPP 1985: 390). Według LKŽe perkšmas – „wers“, jednak w tym artykule wers nazywany jest eile. 10 J. Lebedys twierdzi, że termin ten odpowiada „etymologicznemu znaczeniu strofy i antystrofy (obracanie się, obrót wstecz)“ (Stanevičius 1967: 586; por. TŽŽe strofa < gr. strophē – obracanie się, obrót; LTŽ II 1998 antistrofa < antistrophḗ – odwrócenie). Kudirka obok białego wiersza Vrp 1898 3 40 używa wariantu zaimkowego8 Terminologia | 2007 | 14 117 Nazwy środków ar t y s t y c z n y c h. W tym samym artykule K. Maciusa definiowane są nazwy środków artystycznych, większość z nich używana jest prawdopodobnie po raz pierwszy. Wymieniane są w nim także środki artystyczne nietypowe dla folkloru. Autor wyjaśnia terminy epytet Žnč 1900 1 72, trop Žnč 1900 1 73, figura poetycka Žnč 1900 1 72. Terminy te uważa się za równorzędne. Następnie wyjaśniane są rodzajowe terminy tropów i figur poetyckich (czysto literackie są tylko wspominane) – tropy: porównanie Žnč 1900 1 72, metaphora Žnč 1900 1 76, prozopopeja Žnč 1900 1 77, giperbola Žnč 1900 1 78 „przesada – powiększenie i pomniejszenie”; metonimija Žnč 1900 1 82, synekdocha Žnč 1900 1 82; figury poetyckie: wołanie (invocatio) Žnč 1900 1 72 (dalej – figura wołania (invocatio), albo zwrotu Žnč 1900 1 79, wołanie Žnč 1900 1 79) „retoryczny wykrzyknik i zwrot” (por. LLŽ 2007 łac. invocātio – wzywanie; zwracanie się), powtórzenie Žnč 1900 1 79 (wskazywana jest różnica w stosunku do powtórzenia literackiego), antyteza Žnč 1900 1 80, ironia Žnč 1900 1 81; gradacja (gradatio) Žnč 1900 1 82, elipsa (elipsis) Žnč 1900 1 82, przemilczenie Žnč 1900 1 82 „zamilczenie” . Jak widać, dla jednych (zapożyczonych, międzynarodowych) pojęć znaleziono litewskie nazwy, dla innych – nie. Litewskie terminy dobierano z uwzględnieniem etymologicznego znaczenia terminu międzynarodowego (słowa pochodzenia łacińskiego lub greckiego), por. jeszcze apostropa, albo atsigręžimas Žnč 1900 1 43 (apostrofa Žnč 1900 1 43; atsigręžimas Žnč 1900 1 79) (por. TŽŽe apostrofa < gr. apostrophō – odwracam się). O tym, że terminy wówczas nie były jeszcze ustalone, świadczy użyty w znaczeniu epitetu termin palyginimas z „Tėvynės sargas” TS 1898 10 29. W innych pracach XIX-wiecznych również można znaleźć pojedyncze nazwy środków artystycznych (np. paralėlizmas ŽLA 1895 22 174). Nazwy gatunków literackich. W źródłach XIX-wiecznych objaśniane i definiowane są gatunki dramatyczne. Vydūnas w artykule o teatrze (1895) w „Naujoje lietuviškoje ceitungoje” wyjaśnia: dramaty – „gdzie człowiek z lepszymi lub gorszymi zamiarami z powodu swojej winy ginie”; tragedia – „w której człowiek w szlachetny [?] sposób i z dobrą wolą przez mroczny los albo złych ludzi ginie”; ko me di a – „która wszystkie wydarzenia [?] obraca w żart i ze wszystkiego szydzi, nie poruszając kwestii moralności” (NLc 1895 5 1). Łączy on definicje dwóch pierwszych terminów (jaki jest główny bohater i z jakiego powodu ginie). Dramat jest tu definiowany jako gatunek (dramat w wąskim znaczeniu?)11, zatem wszystkie trzy terminy byłyby ekwonimami. Później (1897) tych terminów dramatycznych używał (tylko dramat nazywał 11 V. Mačys używał terminu piēsa Vrp 1893 2 23. 118 Asta Mitkevičienė | Z terminologii litewskiej nauki o literaturze... „Jeśli widzimy zdarzenie, w którym człowiek zmaga się z wszelkimi przeciwnościami, ze swoimi złymi skłonnościami, to takie [zdarzenie] nazywamy ogólnie dramatem, jeśli wszystko kończy się strasznie, to nazywa się tragedią, jeśli zaś śmiesznie, to – jak już pamiętacie – komedią” TS 1897 8 25. Zatem tragedię i komedię określa, wskazując tylko po jednej cesze odróżniającej pojęcia. Terminy dramatyczne nie są odgraniczane od nazw scenicznych dzieł muzycznych: po operze TS 1897 8 25 i operetce TS 1897 8 25 wyjaśniany jest wodewil „krótkie śmieszne zdarzenie bez głębszego pouczenia” TS 1897 8 25. W „Aušrze” epoza została nieco zdefiniowana: „Z literatury światowej mamy również pieśni i eposy, tj. opisy dzieł narodu” A 1883 7 206 (przykład – Metai K. Donelaitisa). Również w „Aušrze” w nawiasach objaśniany jest termin epigramat: „krótkie myśli, mądrze i żartobliwie napisane wierszem” A 1884 1–2–3 16 (wariant J. Šliūpasa epigramas LB 1888 17 132, Šliūp 24). Pozostałe terminy nie zostały w źródłach zdefiniowane ani objaśnione (z wyjątkiem wspomnianych już terminów S. Daukantasa źebele albo zauna)12, dlatego często trudno ustalić, czy dany termin jest nazwą gatunku. Recenzenci i krytycy utworów opierali się przede wszystkim na gatunkowych podtytułach utworów, jednak „podtytuł nie zawsze wskazuje przynależność gatunkową utworu” (Sprindytė 1996: 53). Na przykład termin apysaka, dość często występujący w źródłach, obecnie rozumiemy jako nazwę gatunku, natomiast w XIX w. „pojęcie apysaka oznaczało jeszcze nie tyle cechy gatunkowe, ile rodzajowe literatury <...>, apysaka przez długi czas była pewną ogólną nazwą beletrystyki, niezobowiązującą do precyzyjnego określenia gatunku utworu” (tamże: 54). Apysaka, jako termin o szerszym znaczeniu, była również używana zamiast poematu (np. Vrp 1898 6 92). Termin nowele w tym czasie nie był popularny, w źródłach pojawiał się zaledwie kilka razy. Jego znaczenie było mniej więcej takie samo jak apysaki (na przykład w cytacie użyto słowa apysaka, a w tekście autora – nowelė Vrp 1898 3 47). Opowiadanie (nie tak częste jak powieść i jej warianty) było również używane w znaczeniu nieodnoszącym się do gatunku literackiego. Oznaczało ono (a także synonimy apsakinējimas A 1883 3 75, apipasakojimas Vrp 1898 3 42) opowieść w ogólności (zob. Zalatorius 1971: 19). Przecież ich pierwsze znaczenia leksykalne to nazwy czynności. J. Šliūpas używa w znaczeniu utworu derywatu z końcówką apsakas Šliūp 220 (dailus apsakas Šliūp 219). Poēmatas A 1883 8–10 246, NG 1896 19 5, ēpas A 1883 7 206 / ēposas Šliūp 21, ēpopēja NG 1896 19 5, kaimiszka idylla NG 1896 19 5, poė12 Terminy folklorystyczne nie są w tym artykule specjalnie analizowane. dramatu) i ich znaczenie określił Vaižgantas w czasopiśmie Tėvynės sargas: