Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca. Sastādijis autoru kolektīvs V. Skujiņas vadībā.

242 REGINA KVAŠYTĖ Uniwersytet Szawelski VALODNIECĪBAS PAMATTERMINU SKAIDROJOŠĀ VĀRDNĪCA Słownik objaśniający podstawowych terminów językoznawczych Opracowany przez zespół autorów pod kierownictwem V. Skujiņi, Ryga, 2007, 624 s. Na początku 2008 roku na Łotwie ukazała się długo oczekiwana publikacja terminograficzna, pozwalająca wreszcie także językoznawcom poczuć się specjalistami w dziedzinie dysponującej współczesną terminologią. Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca to pierwszy słownik objaśniający terminów językoznawczych opracowany w języku łotewskim, w którym, jak wynika z tytułu słownika, zgromadzono podstawowe terminy tej gałęzi nauki. Dotychczas koledzy korzystali z liczącego niemal 50 lat słownika terminów języków rosyjskiego i łotewskiego, który nie zaspokajał już potrzeb zmienionego języka nauki (VTV 1963). Jednak autorzy nowego słownika Regina Kvašytė | Terminologija | 2008 | 15 243 opierali się na nim, wybierając terminy i ich odpowiedniki w języku rosyjskim. Pod kierownictwem doktora habilitowanego nauk filologicznych, znanej łotewskiej terminolożki Valentiny Skujinios (Valentīna Skujiņa), słownik opracowali językoznawcy starszego i średniego pokolenia o szerokich zainteresowaniach naukowych: Ojaras Bušas (Ojārs Bušs), Daiga Juoma (Daiga Joma), Andra Kalnača, Ilzė Lokmanė (Ilze Lokmane), Dacė Markus (Dace Markus) i Iveta Pūtelė (Iveta Pūtele). Pomagało im niemało specjalistów z innych dziedzin nauk filologicznych. Środki na wydanie słownika przeznaczyła państwowa agencja „Valsts valodas aģentūra” [Państwowa Agencja Językowa], natomiast inicjatywa jego opracowania należy do agencji Uniwersytetu Łotewskiego „Latvijas Universitātes Latviešu valodas institūts” [Uniwersytetu Łotewskiego Instytut Języka Łotewskiego]. Podczas rozpatrywania materiału Słownika szeroko dyskutowano i uzgadniano indywidualne opinie. Podobnie jak w każdej innej dziedzinie, początkowo należało wybrać pojęcia, które trafią do Słownika, następnie spośród już istniejących terminów wybrać te, których należy używać, udoskonalić je lub stworzyć nowe, a także je zdefiniować i poszukać odpowiedników w językach obcych. Jak sami autorzy mówią w Przedmowie, głównym celem słownika jest zebranie i objaśnienie najważniejszych terminów językoznawczych, a tym samym wspieranie rozwoju łotewskiej terminologii językoznawczej. Adresaci – językoznawcy, nauczyciele języka łotewskiego, wykładowcy szkół wyższych, studenci specjalności językowych itp. Przede wszystkim chciałoby się bardziej szczegółowo scharakteryzować nową publikację terminograficzną. Z ogólnego zakresu główna, tj. dotycząca objaśniania terminów łotewskich, część zajmuje strony od 12 do 463 (nawiasem mówiąc, można to również rozróżnić wizualnie – krawędzie stron są pokolorowane na szaro). W Słowniku zamieszczono około 2000 łotewskich terminów językoznawczych, których odpowiedniki podano w języku angielskim, niemieckim i rosyjskim. Terminy uporządkowano alfabetycznie. W Słowniku znajdują się odsyłacze do terminów powiązanych, które pomagają lepiej zrozumieć już zdefiniowane pojęcie (dodano je z odsyłaczem zob. arī [zob. także]). W artykułach poświęconych poszczególnym terminom znajduje się wiele przykładów ilustracyjnych, najczęściej przy terminach oznaczających różne rodzaje pisma, na przykład antīkva, glagolica, hieroglifs, piktogramma. Ponadto w niektórych artykułach Słownika zamieszczono różne schematy, które pomagają lepiej zrozumieć pojęcie nazwane terminem (salikta vārdkopa1 [złożona grupa wyrazowa], semantiskais trīsstūris [trójkąt semantyczny], vienkārša vārdkopa [prosta grupa wyrazowa] i in.). Słownik jest czterojęzyczny, dlatego dla wygody 1 Przykłady w języku łotewskim tłumaczy się na język litewski i zapisuje w nawiasach kwadratowych, z wyjątkiem przypadków, gdy w obu językach używa się terminów międzynarodowych lub formy terminów są identyczne. Jeżeli w litewskim językoznawstwie nie ma tradycji użycia danego terminu albo w ten sposób dokładniej odzwierciedla się budowę łotewskiego terminu, tłumaczenie może być dosłowne. Zaznaczono to gwiazdką (podobnie zresztą postępują autorzy omawianego Słownika, na przykład neoloģija* / a. neology / n. Neologie* / ros. неология*). 244 ze względu na zawarty w nim indeks terminów każdego języka obcego. Wyróżniają się tym, że w każdym z nich dodano również tłumaczenia na język łotewski. W ogólnej objętości Słownika indeksy zajmują około jednej trzeciej – od strony 464. Bez wątpienia taki sposób jest praktyczny, ponieważ nie trzeba już szukać łotewskiego odpowiednika w głównej części Słownika. Należy jeszcze dodać, że wiele informacji ułatwiających korzystanie ze Słownika znajduje się w opisie jego struktury – istnieją pewne umowne kwestie, które użytkownik Słownika zrozumie dopiero po dokładnym zapoznaniu się z nim. Z doboru terminów wynika, że w Słowniku znajduje się niemało nowych terminów językoznawczych o różnej strukturze: kods, diskurss, korpuss, makrosociolingvistika, konsituācija, kultūraizguvums [kultūrinis skolinys*], viltusdraugs [netikrasis (vertėjo) draugas*], tekstveide [teksto kūrimas], jauniešu slengs [jaunimo slengas], komunikatīvā kompetence [komunikacinė kompetencija] i in. Część z nich to zapożyczenia międzynarodowe, inne zaś są tworami rodzimego pochodzenia lub tworami mieszanymi (podobne można znaleźć również w pracach litewskich językoznawców). Warto zauważyć, że terminologia niektórych dziedzin językoznawstwa, w tym także nowych, została w Słowniku dość szeroko rozwinięta i odzwierciedlona. Szczególnie wyróżniają się onomastyka, socjolingwistyka, translatologia, czyli teoria przekładu. Na przykład do nowego Słownika trafiły istotne dla socjolingwistyki, nierzadko posiadające synonimy terminy: alohtonā minoritāte [alochtodvikalbystė*, zastępujący bilingvizmas*], a także potrzebne teorii i praktyce przekładu terminy – wśród nich niemało łotewskich derywatów, najczęściej złożeń: assvaloda, galvenā starpniekvaloda ninė mažuma], aizstājošādivvalodība, aizstājošaisbilingvisms[pakeičianti [język osi*, główny attulkojums, pretvirziena tulkojums [przekład odwrotny*, przekład w przeciwnym kierunku*], čuksttulkošana [tłumaczenie szeptane*] itd. Wiele uwagi poświęca się terminologii używanej w dziedzinie terminologii2. W Słowniku, o którym mowa, podano aż 19 terminów tej dziedziny z rdzeniem term (dla kalba tarpininkė*], avotvaloda[šaltinio kalba*], mērķvaloda[tikslo kalba*]; porównania można wspomnieć, że w litewskim Słowniku terminów językoznawczych z tym rdzeniem wymieniono tylko 3 – terminas, terminija i terminologija (Gaivenis, Keinys 1990)), na przykład: jednowyrazowe – terminēma, terminelements [część składowa terminu], terminogrāfija, terminzinātne [nauka o terminach*], terminoloģija, oraz złożone dwuwyrazowe – termina noteikšana, termina identificēšana [ustalenie terminu, identyfikacja terminu], terminoloģiskā funkcija [funkcja terminologiczna], niektóre złożone wielowyrazowe – terminu pieņemamības vērtes 2 W języku litewskim wydano osobny słowniczek, w którym podano około 200 terminów używanych w terminologii (Kvašytė 2005). Regina Kvašytė | Terminologija | 2008 | 15 245 skala [skala wartości akceptowalności terminów*]. Niemało terminów tej gałęzi językoznawstwa znajduje się również w układzie alfabetycznym (apakštermins [termin rodzajowy], virsjēdziens [pojęcie nadrzędne] itd.), ponadto niekiedy mogą to być terminy innych działów językoznawstwa, które na podstawie ich definicji można przypisać terminologii. Niektóre terminy włączone do omawianego Słownika ukazują ogólnie działalność łotewskich terminologów w zakresie tworzenia terminów, na przykład zamiast angielskiego zapożyczenia stworzono i z powodzeniem wdrożono w dziedzinie informatyki termin dators, który wyparł anglicyzm kompjūters [komputer], używany najczęściej wyłącznie w języku potocznym, zastosowany w językoznawstwie. Zadecydował o tym fakt, że ogólnie ten derywat (utworzony od rdzenia łacińskiego słowa dati [dane] oraz międzynarodowego przyrostka -ors [-orius], jako środka słowotwórczego odpowiedniego do nazywania urządzenia) charakteryzuje się wygodą słowotwórczą. Obfitość łotewskich neologizmów terminologicznych z rdzeniem datorlub utworzonych od niego przymiotników potwierdza ten pogląd, na przykład: datorklase [klasa komputerowa], datorprogramma [program komputerowy], datortīkls [sieć komputerowa]. Najnowszą terminologię językoznawczą uzupełniły takie terminy, jak datorizētā tulkošana [tłumaczenie komputerowe], datorlingvistika [lingwistyka komputerowa]. Z rdzeniem datutworzono również termin, którego formę dyskutowano już od pewnego czasu – datubāze [bank danych*] (ciekawe, że Łotysze i Litwini, nazywając podobne pojęcie, wybrali jako podstawę różne internacjonalizmy – jedni bazę (< gr.), drudzy banką (< wł.)). Początkowo używany jako złożony termin dwuwyrazowy datu bāze, w Słowniku został odnotowany po zastosowaniu tendencji szczególnie charakterystycznej dla języka łotewskiego – przekształcania terminów złożonych w jednoczłonowe, ponieważ derywaty złożone jako jeden z produktywnych typów terminów pozwalają wyrazić znaczenie bardziej abstrakcyjnie niż połączenia dwóch (lub większej liczby) wyrazów. W Słowniku znajduje się więcej takich przykładów, gdy zamiast terminów złożonych dąży się do szerszego stosowania terminów jednoczłonowych utworzonych według określonych modeli: etnosemantika, etnolingvistika, etnotoponīms; apakšjēdziens [pojęcie gatunkowe], apakšnozare [gałąź], apakštermins [termin gatunkowy]3; defiskopa [połączenie pisane z łącznikiem*] (por. także trójczłonowy derywat złożony defiskoptermins [termin łącznikowy (pisany z łącznikiem)*]), defisrakstījums [pisownia z łącznikiem*], defissavienojums [połączenie z łącznikiem*]; hibrīdtermins [termin hybrydowy], hibrīdvārds [wyraz hybrydowy], hibrīdvaloda [język hybrydowy], a także niektóre inne typy języków: avotvaloda [język źródłowy*], cilmvaloda [język pochodzenia*], aizguvējvaloda [język zapożyczający*]. Chociaż taki sposób nie jest obcy również terminologii litewskiej (świadczą o tym niektóre z wymienionych 3 Wszystkie te terminy w języku łotewskim utworzono z członem apakš-, którego podstawowe znaczenie odpowiadałoby znaczeniu wyrazu apakšā „na dole, poniżej”; na język litewski tłumaczy się je różnorodnie. 246 odpowiedników przykładów), dla języka łotewskiego konstrukcje tego typu są szczególnie charakterystyczne – można to uznać za wpływ języka niemieckiego (Keinys 1994: 89). W słowniku znajduje się również wiele wielowyrazowych terminów złożonych, choć nie ma ich zbyt dużo. Rzadko występują terminy czterowyrazowe: augsta mēles pacēluma patskanis [samogłoska wysokiego wzniesienia języka], salikta teikuma struktūras shēma [schemat struktury zdania złożonego], salikts kombinēta saistījuma teikums [złożone zdanie łączące o kombinowanym połączeniu], nieco częstsze są trzywyrazowe: pārejošs darbības vārds [czasownik przechodni], vārda formālais variants [wariant formalny słowa], indoeiropiešu valodu saime [rodzina języków indoeuropejskich], latgaliešu rakstu valoda [język literacki Łatgalów] itd. Dość rozpowszechnionym sposobem utrwalania i stosowania terminów jest synonimia. Nie inaczej jest w nowej publikacji łotewskiej terminografii, w której występują synonimy różnego typu, tj. gdy synonimiczne są terminy jednowyrazowe albo główne lub poboczne człony terminów złożonych. Mogą to być zarówno łotewskie, jak i pochodzenia międzynarodowego synonimy absolutne lub słowotwórcze, na przykład: galotne, fleksija [końcówka], divvalodība, bilingvisms [dwujęzyczność], līdzartikulācija, koartikulācija [koartyku­lacja], devējvaloda, donorvaloda [język dawca*, język-donor], diahroniskā valodniecība, diahroniskā lingvistika [językoznawstwo diachroniczne]. Występują również obok siebie odpowiedniki łacińskie: saliktā nākotne, futūrum II [złożony czas przyszły], darbības lietvārds, nomen actionis [*rzeczownik czynności]. Jedno pojęcie ma nawet po trzy warianty (najczęściej jest to termin złożony, jego wariant skrócony i termin międzynarodowy): atvasināts vārds, atvasinājums, derivāts [wyraz pochodny, derywat, derivat], bahuvrihi, bahuvrihi saliktenis, citnozīmes saliktenis [złożenie bahuvrihi, złożenie o innym znaczeniu*]. W słowniku znajdują się również wciąż dyskutowane terminy, które pozostawiono jako synonimiczne, na przykład anglisms, anglicisms4. Główny problem dotyczy członu -ic-, który, jak niejednokrotnie stwierdzała V. Skujinia, nie ma żadnego obciążenia semantycznego i dlatego jest zbędny. Mówiąc o wieloznaczności, należy powiedzieć, że takich terminów językoznawczych jest niewiele, chociaż w Słowniku mimo wszystko pojawiają się niektóre terminy wieloznaczne. Są to zarówno akomodācija – używane w fonetyce i socjolingwistyce, anafora – figura stosowana w stylistyce, ujawniająca relację między wyrazem a wyrazem wymienionym wcześniej, jak i termin alonīms w onomastyce – zarówno jako wariant nazwy własnej, jak i pseudonim. Ważną częścią Słownika są definicje. Jest ich wiele rodzajów: zarówno zwięzłe, jak i wyczerpujące. Niektóre są nawet bardzo zwięzłe, podobne do synonimów albo rozróżniające jeden 4 Język łotewski nie ma własnego derywatu, takiego jak język litewski – anglybė. Regina Kvašytė | Terminologija | 2008 | 15 247 ses speciālists; dialekt regionalny – dialekt charakterystyczny dla sąvoką nuo kitos: semasiologs–semasioloģijasspeciālists; sintaksists– sintakdanego terytorium, w odróżnieniu od socjolektu [dialekt regionalny – dialekt właściwy danemu terytorium, w odróżnieniu od socjolektu]. Pozostałe definicje uzupełniono materiałem ilustracyjnym, co z punktu widzenia użytkowników Słownika należy ocenić pozytywnie, ponieważ czasami w zrozumieniu zjawiska lepiej pomaga jeden lub drugi przykład omawianego zjawiska niż wyłącznie teoretyczny opis. Istnieją również bardziej szczegółowe definicje, w których znajduje się wiele dodatkowych informacji o jednym lub drugim zjawisku, na przykład lietišķo rakstu valodas stils, lietišķais stils [styl pism użytkowych, styl użytkowy] – Funkcjonalna odmiana języka, czyli styl, używany w dokumentach oficjalnych. W stylu pism użytkowych stosuje się emocjonalnie neutralne środki wyrazu; charakteryzują go standaryzowana, maksymalnie zunifikowana forma wypowiedzi, rygorystyczne i powoli zmieniające się normy, udział ekonomicznych środków nomija,speciālāsterminoloģijasunstandartizētukonstrukcijulietojums,liels wyrazu. Dla stylu pism użytkowych języka łotewskiego charakterystyczny jest wpływ języków obcych. [Funkcjonalna odmiana języka lub styl stosowany w pismach oficjalnych. W stylu pism użytkowych stosuje się emocjonalnie neutralne środki wyrazu; charakteryzują go standaryzowana, maksymalnie zunifikowana forma wypowiedzi, rygorystyczne i powoli zmieniające się normy, ekonomia środków wyrazu, stosowanie specjalistycznej terminologii i standaryzowanych konstrukcji, duży udział rzeczowników. Dla stylu pism użytkowych języka łotewskiego charakterystyczny jest wyraźny wpływ innych języków]. Taka definicja jest równoznaczna z opisem cech stylu w publikacji o charakterze encyklopedycznym lub dydaktycznym. Oczywiście nie wszystkie definicje w tym Słowniku terminów językoznawczych są tak rozbudowane. Prawdziwe dane encyklopedyczne znajdują się w definicji terminu ātrraksts, stenogrāfija [greitraštis*, stenografija], w której podano, kiedy powstał taki sposób pisania, kto go wynalazł itp. Przy wszechstronnym analizowaniu Słownika i informacji związanych z jego opracowaniem odnajduje się związki z Litwą. W przedmowie do Słownika wspomniano, że jego ekspertem był Axel Holvoet (swoją drogą, jego imię i nazwisko zgodnie z całkowicie zlituanizowaną wówczas pisownią łotewską brzmi – Akselas Holvutas) z Instytutu Języka Litewskiego. W samej treści Słownika czasami wspomina się o języku litewskim, na przykład uwzględniono takie terminy jak lietuviešu filoloģija [filologia litewska], lietuviešu valoda [język litewski] oraz synonimiczne terminy lietuvisms, lituānisms [litewskość, lituanizm], lietuvistika, lituānistika [lituanistyka], a także terminy obejmujące swoim znaczeniem język litewski: baltisms [bałtyzm], baltistika, baltu filoloģija [filologia bałtycka], baltu valodas [języki bałtyckie]. W spisie literatury, wśród 113 pozycji w różnych językach, wymieniono także kilka prac litewskich językoznawców: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika (1996), Lietuvių kalbos enciklopedija (1999), Lithuanian Grammar (1997), Lietuvių kalbos morfologija A. Paulauskienė (1994), Vinco Urbučio Žodžių darybos teorija (1978), Funkcinė lietuvių kalbos 248 gramatika Adelė Valeckienė (1998), Kalbotyros pradmenys Zigmas Zinkevičius (1980). Prawdą mówiąc, zauważono nawet nieścisłość – litewski Słownik terminów językoznawczych wymieniono bez autorów (zob. pozycję 27), dlatego w alfabetycznym spisie literatury trafił pod literę K, a nie pod G, jak powinno być według autorów. Trzeba przyznać, że również w Słowniku nie obyło się bez pewnych nieścisłości. Struktura nie jest uporządkowana do końca, na przykład brakuje niektórych terminów, do których istnieją odsyłacze przy terminach pokrewnych: sinekdoha – poētiskā sinekdoha [sinekdocha poetycka], leksiskā sinekdoha [sinekdocha leksykalna], jednak żadnego z tych ostatnich nie ma ani przy literze P, ani przy L. Co do włączenia kilku innych terminów do Słownika można by mieć wątpliwości – czy dla Słownika terminów tej dziedziny odpowiednie są vārdabrālis [homonim], vārdamāsa [homonimka], tēls [obraz], tauta. Jednak ani to, że niektórych odpowiedników nie można znaleźć w ułożonym alfabetycznie Słowniku (a jedynie przy terminach pokrewnych jako możliwość porównania), ani to, że w wykazie literatury coś zapisano nieprawidłowo, ani to, że niektóre terminy są zbędne lub wątpliwe, nie umniejsza jego treści, znaczenia ani wagi dla rozwoju łotewskiego języka naukowego i łotewskiego językoznawstwa. Łotewskie opracowanie terminograficzne jest doskonale przygotowane zarówno pod względem treści, jak i wizualnym oraz poligraficznym. Pojawienie się takiej publikacji językoznawczej, odpowiadającej zasadom terminografii, jest ważne, a ukazała się ona w odpowiednim czasie, gdy zarówno w życiu w ogóle, jak i w języku pojawia się wiele nowych zjawisk, ponieważ język naukowy się zmienia i doskonali. Mogłoby to być poważną zachętą dla litewskich językoznawców, którzy od prawie dwóch dziesięcioleci korzystają z posiadanego Słownika terminów językoznawczych (Gaivenis, Keinys 1990), aby poszli za przykładem sąsiadów i kolegów – rozwijali litewską terminologię językoznawczą i przygotowali nowe wydanie. LITERATURA Gaivenis K., Keinys S. 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas. Keinys S. 1994: Zasady porządkowania terminologii łotewskiej. – Terminologijos vagos, 87–90. Kvašytė R. 2005: Mokomasis terminologijos žodynėlis, Šiauliai. VTV 1963: Valodniecības terminu vārdnīca. Sast. R. Grabis, Dz. Barbare, A. Bergmane, Rīga: Latvijas Valsts izdevniecība. Gauta 2008-12-23 Regina Kvašytė Uniwersytet Szawelski ul. P. Višinskio 38, LT–76352 Szawle E-mail: kv[email protected] Regina Kvašytė |