Lietuviški Vinco Kudirkos medicinos terminai

Litewskie terminy medyczne Vincasa Kudirkę Na 150. rocznicę urodzin Vincasa Kudirkę Niemal każdy krok człowieka wiąże się ze wspominaniem o zdrowiu. Tylko o cennych rzeczach wspominamy często. V. Kudirka. Varpas PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego X Pod koniec IX w., wraz z rozwojem litewskiego ruchu odrodzenia narodowego, przyspieszyło wydawanie publikacji w języku litewskim. Przybyło popularnonaukowych broszur medycznych oraz artykułów w gazetach i kalendarzach. W kwestiach zdrowia i leczenia ludzi edukowali wybitni litewscy lekarze i działacze społeczni: Juozas Bagdonas (1866–1956), Jonas Basanavičius (1851–1927), Kazys Grinius (1866–1950), Stasys Matulaitis (1866–1956), Adomas Sketeris (1859–1916), Jonas Šliūpas (1861–1944), Antanas Vileišis (1856–1919) i in. W ich gronie był także doktor Vincas Kudirka (1858–1899). Jonas Staugaitis (1868–1952), który znał V. Kudirkę jeszcze od czasów studiów na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego, pisał, że V. Kudirka był doświadczonym lekarzem, pracował przy użyciu nowoczesnych instrumentów medycznych, gromadził literaturę medyczną i stale czytał gazety medyczne w języku polskim i rosyjskim. J. Staugaitis zebrał z pism V. Kudirkę wymagania, jakie stawiał on „lekarzom w ogóle, a lekarzom Litwinom w szczególności” (Staugaitis 1925: 43). V. Kudirka głosił taki ideał lekarza: „Lekarz powinien być uczciwy, nieoszukańczy i niewyzyskujący, koleżeński, dobrze uzbrojony w wiedzę medyczną, niezamknięty w jednej wąskiej specjalności lekarskiej, lecz dostatecznie wykształcony także w innych dziedzinach nauki, gorąco miłujący ojczyznę, gorliwy oświatowiec ludowy i budziciel świadomości narodowej w narodzie” (Staugaitis 1925: 43). Sam V. Kudirka był właśnie takim lekarzem. V. Kudirka opublikował niewiele z dziedziny medycyny – w gazecie Varpas, pod pseudonimem Higienos tarnas, cztery artykuły medyczne z zakresu higieny – 142 Palmira Zemlevičiūtė | Lietuviški Vinco Kudirkos medicinos terminai W 1889 r. „Herbata”, „Kawa” i „Tytoń”, a w 1895 r. „Alkohol i alkoholizm”. Jak ujął to J. Staugaitis: „wszystkie te artykuły napisano bardzo żywym i obrazowym językiem, zrozumiałym i przystępnym dla szerokiego ogółu”, i choć powstały dość dawno, „w najmniejszym stopniu nie są sprzeczne ze współczesną wiedzą higieniczną na temat tych rzeczy” (Staugaitis 1925: 33). Należy zaznaczyć, że w czasach redagowanego przez V. Kudirkę Varpo wydawano wyłącznie popularną literaturę medyczną, a jego artykuły były przeznaczone dla zwykłych ludzi. Omawiane teksty medyczne V. Kudirkasa stanowią jedynie niewielki epizod jego szerokiej działalności społecznej i kulturalnej. Przedmiotem tego artykułu o charakterze opisowym są terminy medyczne pochodzenia litewskiego1, które stanowią nieco ponad dwie trzecie (70%) wszystkich terminów medycznych wymienionych artykułów V. Kudirkasa. A zatem najwięcej jest terminów medycznych pochodzenia litewskiego. Dwie piąte (40%) tych terminów są używane we współczesnym języku nauk medycznych; niektóre różnią się pisownią, a terminy złożone — kolejnością członów. Są to: 1) nazwy części ciała i narządów oraz wytwarzanych przez nie płynów: oko2 VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 10 152, VrpKdr 1889 1 8, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1895 9/10 155, VrpKdr 1895 11 174, łza VrpKdr 1889 4 60, ucho VrpKdr 1889 3 41, usta VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1889 3 40, ząb VrpKdr 1889 11 168, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 9 139, głowa VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 10 153, VrpKdr 1889 11 168, VrpKdr 1895 11 175, mózg VrpKdr 1889 10 153, VrpKdr 1889 1 9, gardło VrpKdr 1889 10 152, żyła VrpKdr 1889 9 139, nerki VrpKdr 1895 9/10 157, czoło VrpKdr 1889 3 41, wątroba VrpKdr 1895 9/10 156, noga VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1895 9/10 156, krew VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 10 152, VrpKdr 1895 9/10 156, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 11 168, pierś VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 10 152, ciało VrpKdr 1889 1 Oprócz terminów medycznych pochodzenia litewskiego V. Kudirka używał zapożyczeń i terminów o mieszanym pochodzeniu (jednowyrazowych hybryd oraz terminów złożonych z członami o różnym pochodzeniu). Zapożyczenia w artykułach V. Kudirkasa stanowią 20 proc. wszystkich terminów. Wiele z nich to wyrazy międzynarodowe, które są używane również obecnie, np.: alkogolizmas, bakterija, dekstrinas, fiziologija, haliucinacija, higiena, idiotizmas, kofeinas, konvulsija, medicina, nikotinas, patologija, proteinas, psichiatras, psichiatrija, pulsas, skorbutas, taninas, terapija ir kt. Najmniej jest terminów o mieszanym pochodzeniu (tylko 10%), np.: ściana tętnicy, przewlekły stan zapalny, układy nerwowe, olejek eteryczny, katar żołądka, narząd płciowy, sól magnezowa, tkanka organizmu, choroba psychiczna, wrażliwość odruchowa, odurzenie tytoniowe, zamroczenie tytoniowe, halucynacje zooptyczne i in. 2 Terminy podano w autentycznej pisowni (w kolejności alfabetycznej), w formie mianownika liczby pojedynczej, która w większości przypadków została odtworzona. Terminologija | 2008 | 15 143 3 40, drogi oddechowe VrpKdr 1889 10 152, warga VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1889 9 139, nos VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 3 40, skóra VrpKdr 1895 9/10 157, przełyk VrpKdr 1895 9/10 156, brzuch VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1895 9/10 157, przepona VrpKdr 1889 3 41, ręka VrpKdr 1895 11 174, VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 3 41, palec [? -ys] VrpKdr 1895 9/10 156, ślina VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 8 120, plwocina VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1889 10 152, twarz VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1895 9/10 156, policzek VrpKdr 1889 3 41, jelito VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 3 41; niepokój VrpKdr 1889 3 41, zdrowie VrpKdr 1889 1 8, VrpKdr 1889 3 40, VrpKdr 1889 11 168, ślinotok VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 2 25, ziewanie VrpKdr 1889 3 41. Niektóre terminy były zapisywane w różny sposób zarówno w tym samym, jak i w różnych artykułach V. Kudirkasa. Taka różnorodność zapisu była w ogóle jedną z charakterystycznych cech prasy periodycznej z końca XIX i początku XX wieku (Palionis 1995: 238), np.: wódka VrpKdr 1889 11 168 / wódka VrpKdr 1895 11 173, VrpKdr 1895 9/10 155, język VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1889 9 139 / jęzór VrpKdr 1889 3 41, płuca VrpKdr 1889 10 152 / płuce VrpKdr 1889 10 152, VrpKdr 1889 1 8, VrpKdr 1889 9 139 / płuce [? -iai] VrpKdr 1889 3 40 / płuca VrpKdr 1895 9/10 156, mózg VrpKdr 1889 4 61, VrpKdr 1889 11 168 / mózg VrpKdr 1895 9/10 156, VrpKdr 1889 2 25, serce VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 10 152 / sercami VrpKdr 1895 9/10 156, wnętrzności VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 9 139 / wnętrzności VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1895 9/10 156. W artykułach V. Kudirkasa jest więcej litewskiego pochodzenia terminów medycznych, które wyszły już z użycia we współczesnym języku medycznym — stanowią one trzy piąte (60%) wszystkich terminów. V. Kudirka używał wielu litewskich nazw części ciała i narządów (terminów anatomicznych), które nie przyjęły się we współczesnej terminologii medycznej. Są to białkówka oka, kanalik łzowy, tkanka, dziąsła, nerw, gruzełek, naczynie, łącznotkanka, źrenica, otrzewna, błona, migdałki, opłucna, ścięgno. Wszystkie te słowa zostały podane w LKŽ w znaczeniach, w jakich używał ich V. Kudirka; przy większości z nich zapisano przykłady ilustrujące użycie zaczerpnięte z wymienionych artykułów V. Kudirkasa. Niektóre z tych słów są używane w języku żywym (białkówka, kanalik, mózg, gruzełek, migdałki), inne mogły być neologizmami z tamtego okresu. J. Palionis, badający język Varpas, uznawał słowa łącznotkanka, opłucna, ścięgno za neologizmy V. Kudirkasa. Zdaniem badacza były to nieudane neologizmy pod względem słowotwórczym i semantycznym, które nie przyjęły się ani w ówczesnym, ani późniejszym słownictwie litewskiego języka literackiego (Palionis 1952: 238–239). Dlatego omówimy nieco szerzej wymienione terminy anatomiczne z pism medycznych V. Kudirkasa. Część zewnętrznej błony włóknistej gałki ocznej określano terminem białkówka oka, np.: Jednak cały organizm takiego człowieka świadczy o zatruciu tytoniem4. twarz i b i a ł k ó w k i o c z u5 pożółkłe, ciało osłabione, ospałość i 4 Tutaj i w innych miejscach w oryginale terminy wydrukowano kursywą. 5 W tym i innych zdaniach V. Kudirkasa terminy rozstrzelonym drukiem zapisuje autorka niniejszego artykułu. Terminologija | 2008 | 15 145 lenistwo przy pracy rąk i głowy” VrpKdr 1889 3 41. Według danych LKŽe, białkówka „biała część oka” jest znana z języka żywego — z Grūžiai (rejon Pasvalys), Šėta (rejon Kėdainiai); używał go K. Sirvydas. We współczesnym języku nauk medycznych przyjęto termin P. Avižonisa twardówka (łac. sclera), jednak w języku potocznym używa się także określenia białkówka oka. Kanalik łzowy (łac. canaliculus lacrimalis) nazywano terminem kanalik łzowy, np.: „Przytył od tytoniu, zatkały się k a n a l i k i ł z o w e, bez przerwy płyną łzy i swędzą oczy” VrpKdr 1889 4 60. W LKŽe słowo kanalik „kanał, rynna” zostało odnotowane z języka ludowego — z Žiliniai (rejon Varėna), Ylakiai (rejon Skuodas), Raudėnai (rejon Šiauliai), Kuršėnai (rejon Šiauliai). W znaczeniu „tkanki” (łac. tela) V. Kudirka używał terminu tkanka – tkanka VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1889 8 120, tkanka ciała VrpKdr 1889 1 9, tkanka płucna VrpKdr 1889 9 139, np.: „Gdy pokarm zostanie rozdrobniony, tzn. nie wyciągnie z niego potrzebnych sobie składników aż do t k a n k i, przechodzi on przez kilka etapów: pierwszy etap przygotowuje pokarm odpowiednio dla drugiego, drugi dla trzeciego itd.” VrpKdr 1889 8 120. W LKŽe słowo auda w znaczeniu „tkanka” nie zostało poświadczone w języku żywym. Dziąsła (łac. gingiva) określano złożonym terminem mózg zębów – mózg zębów VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 9 139, zapalenie mózgu zębów VrpKdr 1889 3 41, np.: „Początkowo sądzili, że krimkė chroni przed chorobą szkorbutu (scorbutus), atakującą d z i ą s ł a, ale przekonali się, że tytoń wcale nie chroni przed tą chorobą” VrpKdr 1889 3 41; używano też jednowyrazowego terminu mózg, np.: „[...] ale nawet lepsze leki powierzchniowe nie usuną m ó z g u od szkorbutu [...]” VrpKdr 1889 3 41. Słowo mózg w znaczeniu „dziąsła” jest używane w języku żywym — LKŽe podaje przykłady użycia z Bagotoji (rejon Marijampolė), Bartninkai (rejon Vilkaviškis), Jurbarkas, Lukšiai (rejon Šakiai). Nerw (łac. nervus) określano litewskim terminem dirgsnė – dirksnės VrpKdr 1889 10 153, VrpKdr 1889 2 25, dirksnės smaku VrpKdr 1889 3 41, dirksnės płuc VrpKdr 1889 4 60, wydłużenie dirksnė VrpKdr 1889 1 9, np.: „Umiarkowane picie niewielkiej ilości kawy raz dziennie, zwłaszcza po jedzeniu mięsa, nie wyrządza organizmowi żadnej szkody, tylko spokojnie pobudza aktywność n e r w ó w, odpędza sen i przygnębienie, tak samo jak umiarkowane picie herbaty” VrpKdr 1889 2 25. Używano również zapożyczenia nerwas, które jest członem podrzędnym terminu złożonego układ nerwowy VrpKdr 1895 9/10 157, jednak V. Kudirka częściej używał terminu układ dirksnė VrpKdr 1889 11 168. Jest to wyraz poświadczony w źródłach pisanych — w LKŽe podano tylko jeden dirgsnė przykład użycia w znaczeniu „nerw” z 146 Palmira Zemlevičiūtė | Lietuviški Vinco Kudirkos medicinos terminai Z pism V. Kudirkosa. Używał także derywatu dirgsninis, -ė – choroby nerwowe VrpKdr 1889 10 153, VrpKdr 1889 11 168, dirksninis širdies tvinksėjimas VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 1 9, np.: „Prietiam, ci robotnicy łatwo zapadają na różne d i r k s n i n i u c h o r ó b […]“ VrpKdr 1889 11 168, „[…] kawy naprawdę należy się najbardziej wystrzegać przy […] d i r k s n i n i m b i c i u s e r c a […]“ VrpKdr 1889 2 25. LKŽe przy tym derywacie odnotowuje jedynie dirgsninės ligos (termin V. Kudirkosa). Liauka (łac. glandula) V. Kudirka określał terminami grumulas i gru-mulėlis – grumulėliai VrpKdr 1889 8 120, popilvinis grumulas VrpKdr 1889 8 120, prakaito grumulėliai VrpKdr 1889 3 41, seiliniai grumulėliai VrpKdr 1889 8 120 / seiliu grumutėlei6 VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1889 3 41, np.: „[…] tytoń drażni język i nerwy smaku, a przez to drażni s e i – l i u g r u m u t ė l i u s, które wtedy dają upust swej złości; […]“ VrpKdr 1889 3 41. Według danych LKŽe, grumulas „gruczoł” to wyraz z języka żywego, używany w Grūžiai (rej. Pasvalys) i Svėdasai (rej. Anykščiai). Ponadto w słowniku zamieszczono przykład ilustracyjny z artykułu V. Kudirkosa, zawierający terminy prakaito grumulėliai, seilių grumulėliai. W znaczeniu „naczynia krwionośne” (łac. vas sanguineum) używano terminów indas i indelis – kraujo indai VrpKdr 1895 9/10 156, VrpKdr 1889 9 139, kraujo indelei VrpKdr 1889 4 61, plaučių indai VrpKdr 1889 9 139, np.: „N a c z y n i a k r w i o n o ś n e nie pozostają nietknięte“ VrpKdr 1895 9/10 156, „Kichanie porusza mózg, a przez to może pęknąć n a c z y n i e k r w i o n o ś n e“ VrpKdr 1889 4 61. W LKŽe znaczenie wyrazu indas „kanał, żyła” nie jest poświadczone w języku ludowym; wyraz ten w podanym znaczeniu zaczerpnięto wyłącznie z P. Matulionisa i innych źródeł pisanych (rš). Forma zdrobniała indelis (termin plonieji indeliai VrpKdr 1895 9/10 157) mogła oznaczać najdrobniejsze naczynie krwionośne – kapilarę, np.: „Skóra alkoholików jest sucha, a na jej powierzchni rozszerzone są d r o b n e n a c z y n i a“ VrpKdr 1895 9/10 157. Błonę śluzową oka V. Kudirka nazywał jungplone (termin uždegimas jungplones VrpKdr 1889 10 152), np.: „Jeśli oczy często będą drażnione dymem, może powstać zapalenie oka (zapalenie j u n g p l o n e s – conjunctivitis), które może się przedłużać i wywołać w oczach wszystkie złe następstwa tej choroby“ VrpKdr 1889 10 152. W LKŽe termin junglonė „błona łączna; spojówka” przytoczono wyłącznie z medycznych pism V. Kudirkosa. Obecnie oficjalnym litewskim terminem jest junginė (łac. conjunctiva), a jego międzynarodowym odpowiednikiem jest konjunktyva. 6 Najprawdopodobniej jest to błąd drukarski (powinno być grumulėlei). Terminologija | 2008 | 15 147 Źrenicę oka (łac. pupilla) nazwano terminem lėliukė (termin išsiskėti- mas lėlinkių7 VrpKdr 1889 3 41), np.: „Oto oznaki ciężkiego zatrucia nikotyną: niepokój, drżenie, zawroty głowy, piekący żar w piersiach; zaraz potem – osłabienie, wymioty, kolki, bladość ciała, zimny pot, ból czoła, rozszerzenie źrenic, szum w uszach i pomieszanie świadomości; [...]“ VrpKdr 1889 3 41. W LKŽe lėliukė „źrenica oka” podano wyłącznie na podstawie źródeł pisanych (rš). W znaczeniu „błona brzuszna” V. Kudirka używał terminu pilvapl onė, np.: „B ł o n a b r z u s z n a również bardzo często choruje od alkoholu“ VrpKdr 1895 9/10 156. W LKŽe pilvapl onė „błona brzuszna (peritoneum)” odnotowano wyłącznie na podstawie artykułu V. Kudirkosa, co oznacza, że mógł to być termin przez niego utworzony. We współczesnym języku medycznym używa się litewskiego terminu pilvaplėvė (łac. peritoneum). Błona (łac. membrana) była nazywana terminem błona – błona VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 8 120 / błona VrpKdr 1889 9 139, błona oka VrpKdr 1889 10 152, błona podniebienia VrpKdr 1889 4 60, błona nosa VrpKdr 1889 4 60 (środkowa błona nosa VrpKdr 1889 4 60), błony wokół serca VrpKdr 1895 9/10 156, błony brzucha VrpKdr 1889 8 120, błony mózgu VrpKdr 1895 9/10 156, np.: „B ł o n a o k a jest bardzo delikatna; drobinki węglowego dymu ją drażnią i ona, podrażniona, napełnia się krwią – od tego oczy czerwienieją” VrpKdr 1889 10 152, „Przez b ł o n ę n o s a, jak zwykle przez wszystkie b ł o n y, mogą przeniknąć do krwi trujące płyny t a b a k o w e8” VrpKdr 1889 4 60. Jednak w niektórych źródłach różnią się znaczenia terminu błona używanego przez V. Kudirkę. Na przykład we wspomnianym „Słowniczku rzadszych wyrazów” z Pism V. Kudzirki podano, że błona oznacza błonę śluzową (Kudirka 1990: 928), w LKŽebłona została podana w znaczeniu „powłoki górnej warstwy skóry” (przytoczono dwa przykłady ilustracyjne z artykułów V. Kudzirki). J. Palionis w „Słowniczku neologizmów” w swojej rozprawie doktorskiej zapisał błonę w znaczeniu „błony” (Palionis 1952: 336). Autorka tego artykułu podziela opinię J. Palionisa. W znaczeniu „gruczoły człowieka wydzielające soki niezbędne do trawienia” V. Kudirka używał terminu saldmesės, np.: „S a l d m ė s ė s pijaków na powierzchni mają białawe krople podobne do mleka. Czasem są powiększone, czasem zmiękczone, zdarza się też stwardnienie niczym róg“ VrpKdr 1895 9/10 156. W LKŽe podano kilka wariantów tego wyrazu, mających znaczenie „trzustka” – saldmeisė ze słownika A. Juški, z Šačiai (rej. Skuodas), saldmeisės z Kvėdarna 7 Może to być błąd drukarski (powinno być lėliukiu). 8 Wyraz tabakas został w oryginale rozstrzelony. 148 Palmira Zemlevičiūtė | Lietuviški Vinco Kudirkos medicinos terminai (rejon Šilalė), Gegrėnai (rejon Plungė), północno-wschodnie gwary dùnininków, Viekšniai (rejon Mažeikiai), saldmeisiai z północno-wschodnich gwar dùnininków, saldmėsa z G. H. F. Nesselmanna Słownika języka litewskiego (1851), saldmėsė ze słownika F. Kuršaitisa oraz saldmėsės ze Słownika litewskiego języka pisanego M. Niedermanna, A. Senna, F. Brendera i A. Salysa (1932–1968). Przy haśle saldmėsės zapisano tylko jeden przykład ilustracyjny zaczerpnięty z artykułu V. Kudirkasa. Oprócz saldmesių używał on również współczesnego terminu kasa (łac. pancreas). Proponowano, by saldmėsę stosować jako oficjalny termin medyczny na określenie gruczołu pancreas. W artykule „Trzustka i śledziona”, opublikowanym w 1965 r. w czasopiśmie Sveikatos apsaugos, językoznawca J. Paulauskas oraz biolodzy P. Šivickis i J. Kazlauskas proponowali nazywać łacińskie pancreas wyrazem saldmėse i zrezygnować z kasos, ponieważ, jak twierdzili, ma ono już i tak wiele homonimów (Šivickis, Kazlauskas, Paulauskas 1965: 50). Na określenie błony śluzowej pokrywającej niektóre części narządów wewnętrznych (gardła, podniebienia, brzucha) V. Kudirka używał terminu slidplonė – pilvo slidplonė VrpKdr 1895 9/10 156, slidplonė gerklės VrpKdr 1895 9/10 156, slidplonė gomurio VrpKdr 1895 9/10 156, np.: „Katar gardła spowodowany alkoholem, objawiający się zmianą głosu, znany jest każdemu; krew napływa do s l i d p l o n ė g o m u r i o i r g e r k l ė s” VrpKdr 1895 9/10 156. W LKŽe wyraz slidplonė w znaczeniu „gładka, równa skóra” zaczerpnięto z Słownika litewsko-niemieckiego A. Kuršaitisa (1968–1973), ale nie podano przykładu ilustracyjnego. Okazuje się, że slidplonę stosował V. Kudirka znacznie wcześniej, w 1895 r. We współczesnym języku medycznym oficjalnym terminem jest gleivinė (łac. tunica mucosa). Naczynie krwionośne, którym krew płynie z serca (łac. tętnica), V. Kudirka nazywał żyła – żyły VrpKdr 1889 9 139, przewód w żyłach VrpKdr 1889 1 9, np.: „Tkanki organizmu człowieka odżywia krew: przepływając stamtąd z lewej strony serca przez ż y ł y, [...]“ VrpKdr 1889 9 139. LKŽe żyły „tętnice“ podaje tylko jeden przykład ilustracyjny z artykułu V. Kudirka. Te naczynia krwionośne V. Kudirka nazywał także zapożyczeniem tętnice (termin ściany tętnic VrpKdr 1895 9/10 156), który we współczesnym języku medycznym jest terminem oficjalnym. Naczynie krwionośne, którym krew płynie do serca (łac. vena), V. Kudirka nazwał terminem o szerszym znaczeniu gysla (zawęził jego znaczenie), np.: „[...] ta zepsuta i niezdatna do odżywiania tkanek krew dostaje się do innych naczyń krwionośnych, do g y s l a s [...] i przez nie wlewa się do prawej strony serca [...]” VrpKdr 1889 9 139. W LKŽe wyraz gysla nie jest odnotowany w znaczeniu „żyła”. Obecnie gysla yra vas, a opisywane naczynie krwionośne określa się międzynarodowym terminem vena. Terminologija | 2008 | 15 149 V. Kudirka utworzył terminy określające krew płynącą tętnicami i żyłami. Krew płynącą tętnicami nazywał sunkinis kraujas VrpKdr 1889 9 139, a płynącą żyłami – gyslinis kraujas VrpKdr 1889 9 139, np.: „[...] krew [...] dostarcza tkankom potrzebnego im degį, od którego krew jest czerwona (s u n k i n i s k r a u j a s) [...]” VrpKdr 1889 9 139, „[...] zepsuta krew dostaje się do innych naczyń krwionośnych, do żył (g y s l i n i s k r a u j a s) [...]” VrpKdr 1889 9 139. Przy derywacie sunkinis „tętniczy” w LKŽₑ podano tylko jeden przykład ilustracyjny z artykułu V. Kudirkasa – sunkinis kraujas. Oznacza to, że mógł to być termin V. Kudirkasa, podobnie jak termin gyslinis kraujas (w słowniku derywat gyslinis odnotowano w innych, niemedycznych znaczeniach). Obecnie używa się terminów arterinis kraujas i veninis kraujas. Nie wszystkie litewskiego pochodzenia nazwy chorób i ich objawów, stanów chorobowych oraz innych pojęć związanych z medycyną, których używał V. Kudirka, zachowały się we współczesnym języku medycznym, np.: apjakimas „ślepota” VrpKdr 1889 4 61, galvos apkvaitimas VrpKdr 1889 3 41 / apkvaitimas galvos VrpKdr 1889 10 153, degis „tlen” VrpKdr 1889 9 139, galvos sopimas VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 3 41, kaktos sopimas VrpKdr 1889 3 41, klejojimas VrpKdr 1895 9/10 157, sąnariu bevalda VrpKdr 1889 3 41 / bevalda sąnariu VrpKdr 1889 3 41 itd. Slogos termin w tekstach medycznych V. Kudirkasa miał szersze znaczenie. Po pierwsze, używano go na określenie zapalenia błony śluzowej nosa (termin nosies sloga VrpKdr 1889 4 60), np.: „Przy długotrwałym używaniu t a b a k u⁹ pojawia się k a t a r n o s a, [...]” VrpKdr 1889 4 60. Takie znaczenie ma ten termin we współczesnym języku nauk medycznych. Po drugie, terminu slogos używano również na określenie zapalenia błony śluzowej innych narządów – jamy ustnej, gardła, dróg oddechowych, brzucha, płuc i żołądka – paprasta skilvio sloga VrpKdr 1895 9/10 156, sloga (catarrhus) burnos VrpKdr 1889 3 41, sloga gerklės VrpKdr 1895 9/10 156, sloga (catarrhus) pilvo VrpKdr 1889 3 41 / sloga pilvo VrpKdr 1889 9 139, sloga plaučių VrpKdr 1889 10 152, užsitésusi pilvo sloga VrpKdr 1889 9 139, užsitésusi plaučių sloga VrpKdr 1889 9 140 / užsitésusi sloga plaučių VrpKdr 1889 9 139, užsitésusi sloga kvėpavimo kelių VrpKdr 1895 9/10 156, np.: „[...] niemal wszyscy palacze mają k a t a r b r z u c h a” VrpKdr 1889 9 139, „Sudy, jako rzeczy uboczne, niepożądani goście, drażnią gardło i płuca – pojawia się kaszel, k a t a r p ł u c z ze wszystkimi następstwami” VrpKdr 1889 10 152. Jako slogos 9 Wyraz taboka w oryginale wydrukowano rozstrzelonym drukiem. 150 Palmira Zemlevičiūtė | Lietuviški Vinco Kudirkos medicinos terminai Synonimu V. Kudirka posługiwał się także zapożyczeniem kataras (terminy kataras pilvo VrpKdr 1889 1 9, kataras žarnų VrpKdr 1889 1 9). W LKŽe dla słowa sloga w tym znaczeniu odnotowano tylko dwa przykłady ilustracyjne – z pism G. Petkevičaitė-Bitė oraz ze słownika M. Niedermanna, A. Senna, F. Brenderio i A. Salysa Lietuvių rašomosios kalbos žodyno, natomiast forma liczby mnogiej slogos w znaczeniu „zapalenie błony śluzowej innego narządu” jest rozpowszechniona także w języku potocznym – w Žemalė (rej. Mažeikiai), Baisogala (rej. Radviliškis) oraz w gwarach północno-wschodnich Dzuków. We współczesnym języku nauk medycznych używa się zlituanizowanego terminu łacińskiego kataras i jego litewskiego odpowiednika gleivinės uždegimas (łac. catarrhus). W artykule z 1889 r. o wpływie herbaty na organizm człowieka, obok terminu styris, V. Kudirka zapisał łaciński odpowiednik tetanus, który we współczesnej terminologii medycznej ma dwa znaczenia: „tężec” i „długotrwały skurcz mięśnia”. Na podstawie kontekstu artykułu można stwierdzić, że autor najprawdopodobniej użył wyrazu styrį nie w znaczeniu „tężca (choroby zakaźnej wywoływanej przez laseczkę tężca)”, jak podaje LKŽe, lecz w drugim znaczeniu tetanus, np.: „Człowieka i dziś większa dawka nie chwyta s t y r i s (tetanus), tylko zwiększa się odruchowa wrażliwość [...]” VrpKdr 1889 1 9. W artykułach V. Kudirkos człony określające w złożonych terminach nazywających choroby przyjmują postać dopełniacza rzeczownika, np.: dvasios ligos VrpKdr 1895 9/10 157, kepenų ligos VrpKdr 1895 9/10 156, liežuvio ligos VrpKdr 1889 9 139, używał on jednak także przymiotników z przyrostkiem -inis. Na przykład chorobę płuc (łac. pneumopathia) V. Kudirka określał terminem plautinė liga VrpKdr 1889 9 139 / plautinė liga VrpKdr 1889 10 152, np.: „Przy osłabionych płucach pojawiają się później rozmaite c h o r o b y p ł u c“ VrpKdr 1889 9 139. Według danych LKŽe przymiotnik plautinis w znaczeniu „związany z płucami” jest znany z języka potocznego – plautinė dž̌iova (Palanga); używał go w swoich pismach lekarz V. Lašas (plautinio kvėpavimo mechanizmas). Termin plautinės ligos w wymienionym słowniku odnotowano wyłącznie na podstawie artykułu V. Kudirkos. Analogicznie utworzono wspomniany już termin dirgsninės ligos. Trawienie (łac. digestio) V. Kudirka określał terminem žlebčiojimas (stosował też wariant žlebčiojimas) – žlebcziojimas VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1889 8 120, sužlebcziojimas VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1889 3 41, stoka žlebcziojimo skystimu VrpKdr 1889 9 139, žlebčiojimo keliai VrpKdr 1895 9/10 156, np.: „Ślina jest niezbędną substancją przy t r a w i e n i u pokarmu“ VrpKdr 1889 8 120, „Przy długotrwałym spożywaniu napojów spirytusowych najpierw ulegają uszkodzeniu d r o g i t r a w i e n i a“ VrpKdr1895 9/10 156. W LKŽe przykład ilustracyjny słowa žlebčiojimas (: žlebčioti) w znaczeniu „trawić” pochodzi wyłącznie z Terminologija | 2008 | 15 151 A. Lalia Lietuviškos ir angliškos kalbų žodyno (1915), iš gyvosios kalbos šis žodis nepaliudytas. Taigi žlebčiojimą „virškinimo“ reikšme V. Kudirka buvo pavartojęs anksčiau. LKŽe variantas žlebčiojimas ta pačia reikšme įdėtas iš V. Kudirkos straipsnio, taip pat ir sužlebčiojimas. Aby nazwać dawkę (łac. dawka), V. Kudirka poszukiwał litewskiego odpowiednika – używał terminu dawka – dūsnė VrpKdr 1889 1 9, duża dawka (dosis) VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 2 25, mała dawka VrpKdr 1889 1 9, dawka śmiertelna VrpKdr 1889 1 9, np.: „Dlatego też d u ż e d a w k i kawy należy uważać za szkodliwe, podobnie jak alkohol i tytoń“ VrpKdr 1889 2 25. Według danych LKŽe słowo duosnė nie zostało odnotowane w żywej mowie, a w znaczeniu „dawki” użył go V. Kudirka. Zgodnie ze zwyczajem lekarzy V. Kudirka w swoich artykułach podawał obok niektórych litewskich terminów medycznych ich łacińskie odpowiedniki, np.: džiova (phthisis) VrpKdr 1889 10 152, išputimas plaučių (emphysema) VrpKdr 1889 10 152, kasa (pancreas) VrpKdr 1889 8 120, uždegimas jungplonės (conjunctivitis) VrpKdr 1889 10 152, vėžys (carcinoma) VrpKdr 1889 4 60, vietinis žuvimas jautrumo (anaesthesia) VrpKdr 1889 4 60, vilkas10 (lupus) VrpKdr 1889 4 60 i in. Takie terminy używane przez V. Kudirkę, jak szlapumas VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 2 25 („mocz”), limpanti liga VrpKdr 1889 10 153 („choroba zakaźna”), gyvastis VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 9 139 („życie”), myris (termin netikėtas myris VrpKdr 1889 4 61) („śmierć”), odzwierciedlają ówczesne powszechne użycie – słowa te często występowały również w pismach medycznych innych lekarzy, np.: „[...] tymczasem choremu wydaje się, że już utraci ż y c i e, lecz później zaczyna się ślinić, wymiotować, oddaje m o c z i dość porządnie opróżnia jelita – przez co wydala się dużo nikotino, choremu robi się lżej i zasypia“ VrpKdr 1889 3 41, „Dopóki organizm odpiera atakujące mikroorganizmy, nie poddaje się im i nie udostępnia im odpowiedniego miejsca, c h o r o b a z a k a ź n a się nie rozwinie“ VrpKdr 1889 10 153, „W końcu samo kichanie jest dość niebezpieczną rzeczą: Fr. Hoffmann i Glazer znaleźli przypadki n a g ł e j ś m i e r c i spowodowanej wylewem krwi do mózgu po gwałtownym kichnięciu [...]“ VrpKdr 1889 4 61. 10 Choroba nazwana przez V. Kudirkę tym terminem nosi obecnie nazwę gruźlicy skóry (łac. lupus vulgaris) (zob. Kudirka 1990: 898). 152 Palmira Zemlevičiūtė | Lietuviški Vinco Kudirkos medicinos terminai WNIOSKI 1. Pisany dorobek medyczny V. Kudirka jest skromny – obejmuje zaledwie kilka artykułów popularyzatorskich z zakresu higieny, jednak są one ważne jako źródła do historii litewskiej nauki medycznej i litewskiej terminologii medycznej. 2. V. Kudirka starał się używać terminów litewskich – stanowią one największą część terminów w jego artykułach medycznych. Ponadto wiele z nich to wyrazy żywego języka (potwierdzają to dane LKŽe). Takie dążenie jest zrozumiałe, ponieważ pisał dla zwykłych ludzi. Część terminów jest nadal używana, jednak wiele z nich nie weszło do współczesnej terminologii medycznej. 3. Chociaż V. Kudirka nie poświęcał się specjalnie zagadnieniom terminologii medycznej, można jednak powiedzieć, że przyczynił się do tworzenia litewskich terminów medycznych. Nie zadowalając się zapożyczeniami, szukał litewskich wyrazów na określenie pojęć medycznych, a być może sam utworzył kilka z nich. Na podstawie danych LKŽe oraz rozprawy doktorskiej J. Palionisa Normalizacja litewskiego języka literackiego pod koniec XIX wieku (1880–1901) terminy jungplonė, pilvaplonė, slidplonė, sunkė i in. mogły być neologizmami V. Kudirka. Terminy te nie przyjęły się jednak we współczesnym języku nauk medycznych. PODSTAWOWE ŹRÓDŁA Hygijėjos tarnas. Hygijėna. I. Arbata. – Varpas, 1889, Nr. 1, 8–9. Hygijėjos tarnas. Hygijėna. II. Kava. – Varpas, 1889, Nr. 2, 25. Sługa Hygiei. Higiena. III. Tytoń. – Varpas, 1889, nr 3, 40–41; nr 4, 60–61; nr 8, 120; nr 9, 139–140; nr 10, 152–153; nr 11, 168–169. Hygienos tarnas. Alkogolis ir alkoholizmas. – Varpas, 1895, Nr. 9/10, 155–157; Nr. 11, 173–175. ŹRÓDŁA UZUPEŁNIAJĄCE Kudirka V. 1990: Raštai 2, Vilnius. LKŽe: Słownik języka litewskiego. – www.lkz.lt ME 1991: Medicinos enciklopedija 1, Vilnius. MedŽ 1980: Astrauskas V., Bizulevičius S., Pavilonis S., Vaitilavičius A., Vileišis A. Medicinos terminų žodynas, Vilnius. LITERATŪRA Palionis J. 1952: Lietuvių literatūrinės kalbos normalizacija XIX a. pabaigoje (1880–1901) [filologijos mokslų kandidato laipsnio disertacija], Vilnius, VUB RS, F 76–Ds 58. Palionis J. 1995: Lietuvių rašomosios kalbos istorija, Vilnius. Staugaitis J. 1925: Dr. V. Kudirka kaip gydytojas, Kaunas. Šivickis P., Kazlauskas J., Paulauskas J. 1965: Kasa ir blužnis. – Sveikatos apsauga 2, 49–50. Terminologija | 2008 | 15 153 LITHUANIAN MEDICAL TERMS OF VINCAS KUDIRKA The rise of the movement of Lithuanian national rebirth at the end of the 19th century speeded up the publication of works in Lithuanian. Popular books, booklets, articles in newspapers and almanacs on various issues of medicine became more numerous. One of the doctors who was educating people on health issues was a famous Lithuanian public figure Vincas Kudirka (1858–1899). In Varpas magazine he published four articles in the field of hygiene – “Arbata” (“Tea”) (1889), “Kava” (“Coffee”) (1889), “Tabakas” (“Tobacco”) (1889) and “Alkoholis ir alkoholizmas” (“Alcohol and alcoholism”) (1895). This article deals with medical terms of the Lithuanian origin in the above-mentioned writings of Vincas Kudirka. Such terms comprise up to 70% of terms used by him. 40% of them are still being used (akis (eye), dusulys (shortness of breath), džiova (tuberculosis), gerklė (throat), gydymas (treatment), gydytojas (doctor), kraujas (blood), kudikis (baby), kvėpavimas (breathing), ligonis (patient), sveikata (health), vaistas (medication) and others) and 60% fell out of usage in modern language of medicine. Vincas Kudirka used quite a lot of Lithuanian names for body parts and organs, which did not take root in the language – akies baltymas ‘odena’ (white of the eyes), ašarinis takas ‘ašarų kanalėlis’ (tear duct), auda ‘audinys’ (tissue), dantų smegenys ‘dantenos’ (gums), dirgsnis ‘nervas’ (nerve), grumulas ‘liauka’ (gland), indas ‘kraujagyslė’ (blood-vessel), jungplonė ‘konjunktyva’ (conjunctiva), lėliukė ‘akies vyzdys’ (pupil), pilvaplonė ‘pilvaplėvė’ (peritoneum), plonė ‘plėvė’ (membrane), saldmėsės ‘kasa’ (pancreas), slidplonė ‘gleivinė’ (mucous membrane), sunkė ‘arterija’ (artery). All these words are given in Lietuvių kalbos žodynas (Dictionary of the Lithuanian language) in the meanings used by Kudirka and the majority of them have illustrative examples from the earlier-mentioned writings of Kudirka. There were also some Lithuanian names of diseases, their symptoms, medical conditions and other terms related to medicine used by Kudirka which did not take root in the language either, for instance apjakimas ‘apakimas’ (loss of sight), duosnė ‘dozė’ (dose), galvos sopimas ‘galvos skausmai’ (headache), gyvastis ‘gyvybė’ (life), limpanti liga ‘infekcinė liga’ (contagious disease), styris ‘tetan as, ilgalaikis raumens susitraukimas’ (tetanus), žlebčiojimas ‘virškinimas’ (digestion). Kudirka, like other doctors, used to give Latin equivalents next to some Lithuanian medical terms, for instance džiova (phthisis) (tuberculosis), kasa (pancreas) (pancreas), vilkas (lupus) (lupus) and other. Kudirka’s articles are important sources of the history of Lithuanian medical science and Lithuanian medical terminology. Kudirka contributed to the creation of Lithuanian medical terminology, though he did not make a special effort in this. The majority of the words he tried to use as medical were words of folk language. He was not content with borrowings, but was looking for Lithuanian equivalents to name medical concepts and created some Lithuanian medical terms as a result. According to the data from Lietuvių kalbos žodynas and Jonas Palionis thesis Lietuvių literatūrinės kalbos normalizacija XIX a. pabaigoje (1880–1901) (Normalization of the Lithuanian standard/literary language at the end of 19th century) (1952) terms jungplonė ‘konjunktyva’ (conjunctiva), pilvaplonė ‘pilvaplėvė’ (peritoneum), slidplonė ‘gleivinė’ (mucous membrane), sunkė ‘ar- 154 Palmira Zemlevičiūtė | Lietuviški Vinco Kudirkos medicinos terminai terija’ (artery), sunkinis kraujas ‘arterinis kraujas’ (arterial blood) and other terms could have been created by Kudirka, but they did not take root in the modern language of medicine. Gauta 2008-12-08 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT–10308 Vilnius E. paštas: [email protected] Terminologija | 2008 | 15 155