Lietuviški Vinco Kudirkos medicinos terminai

142 Litewskie terminy medyczne Vincasa Kudirki Z okazji 150. rocznicy urodzin Vincasa Kudirki Niemal każdy krok człowieka wiąże się ze wspomnieniem o zdrowiu. Tylko o drogich rzeczach często rozmyślamy. V. Kudirka. „Varpas” PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego Pod koniec XIX wieku, wraz z powstaniem litewskiego ruchu odrodzenia kalendarzach. Zdrowie i wydawanie druków litewskich. Przybyło publikacji narodowego, przyspieszył rozwój książeczek i artykułów w gazetach oraz popularyzatorskich poświęconych zagadnieniom leczenia; ludzi oświatą w tej dziedzinie zajmowali się wybitni litewscy lekarze i działacze społeczni Juozas Bagdonas (1866–1956), Jonas Basanavičius (1851–1927), Kazys Grinius (1866–1950), Stasys Matulaitis (1866–1956), Adomas Sketeris (1859–1916), Jonas Šliūpas (1861–1944), Antanas Vileišis (1856–1919) i in. W ich gronie znajdował się również doktor Vincas Kudirka (1858–1899). Jonas Staugaitis (1868–1952), który znał V. Kudirkę jeszcze od czasów studiów na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego, pisał, że V. Kudirka był doświadczonym lekarzem, pracował przy użyciu nowoczesnych instrumentów medycznych, gromadził literaturę medyczną, stale czytał czasopisma medyczne w języku polskim i rosyjskim. J. Staugaitis na podstawie pism V. Kudirkі zebrał wymagania, które stawiał on „lekarzom w ogóle, a lekarzom Litwinom w szczególności” (Staugaitis 1925: 43). V. Kudirka głosił następujący ideał lekarza: „Lekarz powinien być uczciwy, nieoszukujący i niewyzyskujący, poprawnym kolegą, dobrze uzbrojonym w wiedzę medyczną, niezamkniętym w jednej wąskiej specjalności lekarskiej, lecz dostatecznie wykształconym także w innych dziedzinach nauki, gorącym miłośnikiem ojczyzny, gorliwym krzewicielem oświaty ludu i budzicielem świadomości narodowej w narodzie” (Staugaitis 1925: 43). Sam V. Kudirka był właśnie takim lekarzem. V. Kudirka opublikował niewiele z dziedziny medycyny – w gazecie Varpas pod pseudonimem Higienos tarnas cztery artykuły medyczne z zakresu higieny – Palmira Zemlevičiūtė | LietuviškiVincoKudirkosmedicinosterminai Terminologia | 2008 | 15 143 „Herbata”, „Kawa” i „Tytoń” z 1889 r. oraz „Alkohol i alkoholizm” z 1895 r. Mówiąc słowami J. Staugaitisa, „wszystkie te teksty napisane są bardzo żywym i obrazowym językiem, zrozumiałym i przystępnym dla szerokiego ogółu”, i chociaż napisano je dość dawno, to jednak „w niczym nie są sprzeczne ze współczesną nauką higieny o tych rzeczach” (Staugaitis 1925: 33). Należy zaznaczyć, że w czasach wydawanego pod redakcją V. Kudirkiego „Varpasa” publikowano wyłącznie popularną literaturę medyczną, a jego artykuły były napisane dla zwykłych ludzi. Omawiane teksty medyczne V. Kudirkiego są jedynie niewielkim epizodem jego szerokiej działalności społecznej i kulturalnej. Przedmiotem niniejszego artykułu o charakterze opisowym są terminy medyczne pochodzenia litewskiego1, które stanowią nieco ponad dwie trzecie (70%) wszystkich terminów medycznych wymienionych w artykułach V. Kudirkiego. A zatem najwięcej jest terminów medycznych pochodzenia litewskiego. Dwie piąte (40%) tych terminów są używane we współczesnym języku nauk medycznych, wprawdzie niektóre z nich różnią się pisownią, a terminy złożone – kolejnością członów. To: 1) nazwy części ciała i narządów oraz wytwarzanych przez nie płynów: akis2 VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 10 152, VrpKdr 1889 1 8, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1895 9/10 155, VrpKdr 1895 11 174, aszara VrpKdr 1889 4 60, ausis VrpKdr 1889 3 41, burna VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1889 3 40, dantis VrpKdr 1889 11 168, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 9 139, galva VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 10 153, VrpKdr 1889 11 168, VrpKdr 1895 11 175, galvos smagenys VrpKdr 1889 10 153, VrpKdr 1889 1 9, gerklė VrpKdr 1889 10 152, gysla VrpKdr 1889 9 139, inkstai VrpKdr 1895 9/10 157, kakta VrpKdr 1889 3 41, kepenys VrpKdr 1895 9/10 156, koja VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1895 9/10 156, kraujas VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 10 152, VrpKdr 1895 9/10 156, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 11 168, krutinė VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 10 152, kunas VrpKdr 1889 1 Be lietuviškos kilmės medicinos terminų, V. Kudirka vartojo skolinių ir mišrios kilmės terminų (vienažodžių hibridų ir sudėtinių terminų su skirtingos kilmės dėmenimis). Skoliniai V. Kudirkos straips-Skoliniai V. Kudirkos straipsniuose sudaro 20 proc. visų terminų. Nemaža jų yra tarptautiniai žodžiai, kurie tebevartojami ir dabar, pvz.: alkogolizmas, bakterija, dekstrinas, fiziologija, haliucinacija, higiena, idiotizmas, kofeinas, konvulsija, medicina, nikotinas, patologija, proteinas, psichiatras, psichiatrija, pulsas, skorbutas, taninas, terapija ir kt. Mažiausia yra mišrios kilmės terminų (tik 10%), pvz.: arterijos siena, chroniškas uždegimas, dirgsnių sistemas, eteriškas aliejus, kataras pilvo, lyties organas, magnezijos druska, organizmo auda, psichiška liga, refleksiškas jautrumas, tabakinis kvaitulys, tabakinis spangumas, zoopiškos haliucinacijos ir kt. 2 Terminai pateikiami autentiška rašyba (abėcėlės tvarka), vienaskaitos vardininko forma, kuri daugeliu atvejų yra atstatyta. 144 3 40, kvēpavimo takai VrpKdr 1889 10 152, lupa VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1889 9 139, nosis VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 3 40, oda VrpKdr 1895 9/10 157, pertvara VrpKdr 1895 9/10 156, pilvas VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1895 9/10 157, prakaitas VrpKdr 1889 3 41, ranka VrpKdr 1895 11 174, VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 3 41, sanaris [? -ys] VrpKdr 1895 9/10 156, seilēs VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 8 120, skrepliai VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1889 10 152, veidas VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1895 9/10 156, žandas VrpKdr 1889 3 41, žarna VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 3 41; 2) nazwy chorób i ich objawów oraz stanów chorobowych: akiu uždegimas VrpKdr 1889 3 40, dedervinė3 VrpKdr 1895 9/10 157, drebulys VrpKdr 1889 3 41, dusulys VrpKdr 1895 9/10 156, dźiova VrpKdr 1889 10 152, VrpKdr 1889 11 168, kepenų diegliai VrpKdr 1895 9/10 156, kosulys VrpKdr 1889 3 40, VrpKdr 1889 10 152, VrpKdr 1889 4 60, liga VrpKdr 1889 3 40, VrpKdr 1895 9/10 156, VrpKdr 1889 10 152, VrpKdr 1889 11 168, VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 9 139, nuomarius VrpKdr 1895 9/10 157, priepůlis VrpKdr 1889 4 61, silpnaprotystė VrpKdr 1895 9/10 157, spuogas VrpKdr 1895 9/10 157, uždegimas plaučių VrpKdr 1895 9/10 156, vēmimas VrpKdr 1889 3 41, vēźys VrpKdr 1889 9 139, žaizda VrpKdr 1895 9/10 157, źvairumas VrpKdr 1889 4 61; 3) nazwy środków leczniczych i innych środków: lašai VrpKdr 1895 9/10 157, nůdai VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1889 11 168, VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 10 152, vaistas VrpKdr 1889 3 40, VrpKdr 1889 11 168, VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1895 9/10 155; 4) nazwy osób: gydytojas VrpKdr 1895 9/10 155, girtuoklis VrpKdr 1895 11 173, VrpKdr 1895 9/10 156, kudikis VrpKdr 1895 11 174, ligonis VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 10 153, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1895 9/10 155; 5) nazwy działań, procesów, stanów i cech: atmintis VrpKdr 1889 4 61, badas VrpKdr 1889 11 168, cziaudējimas VrpKdr 1889 4 60, gydymas VrpKdr 1895 9/10 155, karsztis VrpKdr 1889 3 41, kvēpavimas VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 9 139, miegas VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 3 41, 3 W drugim tomie Pism V. Kudirkosa artykuł z 1895 r. został przedrukowany, a w zamieszczonym na końcu książki „Słowniczku rzadszych słów” znaczenie słowa dedervinė zostało ustalone jako „egzema” (Kudirka 1990: 922), np.: „Mitimas odos sutrukdytas ir dėlto tankiai buna išberta įvairiais spuogais, dedervinėmis [...]“ VrpKdr 1895 9/10 157. W LKŽ słowo to umieszczono w znaczeniu herpes. We współczesnym języku nauk medycznych dedervinė oznacza łupież pstry (łac. pityriasis) MedŽ 1980: 439, natomiast terminem egzema (łac. eczema) określa się „niezakaźne, często nawracające alergiczne zapalenie skóry” (ME 1991: 216). Palmira Zemlevičiūtė | LietuviškiVincoKudirkosmedicinosterminai Terminologija | 2008 | 15 145 neramumas VrpKdr 1889 3 41, sveikata VrpKdr 1889 1 8, VrpKdr 1889 3 40, VrpKdr 1889 11 168, sziluma VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 2 25, žegsējimas VrpKdr 1889 3 41. Niektóre terminy zarówno w tym samym, jak i w różnych artykułach V. Kudirkosa były zapisywane niejednolicie. Taka różnorodność pisowni była w ogóle jedną z charakterystycznych cech prasy periodycznej końca XIX – początku XX w. (Palionis 1995: 238), np.: degtinē VrpKdr 1889 11 168 / degtinė VrpKdr 1895 11 173, VrpKdr 1895 9/10 155, lieźuvis VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1889 9 139 / liežuvis VrpKdr 1889 3 41, plaucziai VrpKdr 1889 10 152 / plauczei VrpKdr 1889 10 152, VrpKdr 1889 1 8, VrpKdr 1889 9 139 / plauczei [? -iai] VrpKdr 1889 3 40 / plaučiai VrpKdr 1895 9/10 156, smagenys VrpKdr 1889 4 61, VrpKdr 1889 11 168 / smegenys VrpKdr 1895 9/10 156, VrpKdr 1889 2 25, szirdis VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 10 152 / širdis VrpKdr 1895 9/10 156, vidurei VrpKdr 1889 1 9, VrpKdr 1889 9 139 / viduriai VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1895 9/10 156. W artykułach V. Kudirkosa jest więcej litewskiego pochodzenia terminów medycznych, których nie używa się już we współczesnym języku medycznym – stanowią one trzy piąte (60%) wszystkich terminów. V. Kudirka używał niemało litewskich nazw części ciała i organów, które nie przyjęły się we współczesnej terminologii medycznej (terminów anatomicznych). Są to: białko oka, droga łzowa, auda, dziąsła, nerw, grudka, naczynie, łącznica, źrenica, otrzewna, błona, słodkie mięśnie, błona śluzowa, ścięgno. Wszystkie te słowa podano w LKŽe w tych znaczeniach, w których używał ich V. Kudirka; przy większości z nich zapisano przykłady ilustracyjne z wymienionych artykułów V. Kudırki. Niektóre z tych słów są używane w żywym języku (białko, droga, mózg, grudka, słodkie mięśnie), inne mogły być ówczesnymi neologizmami. J. Palionis, który badał język „Varpasa”, uważał za neologizmy V. Kudırki słowa jungplonė, slidplonė, sunkė. Zdaniem badacza były to nieudane pod względem słowotwórczym i semantycznym neologizmy, które nie przyjęły się ani w ówczesnym, ani w późniejszym słownictwie litewskiego języka literackiego (Palionis 1952: 238–239). Dlatego o wymienionych terminach anatomicznych z pism medycznych V. Kudırki porozmawiamy nieco szerzej. Część zewnętrznej włóknistej błony gałki ocznej określano terminem białko oka, np. Jednak cały organizm takiego człowieka świadczy o przejedzeniu się tytoniem4: twarz i białka oczu5 pożółkłe, ciało wyniszczone, ociężałość i 4 Tu i w innych miejscach w oryginale terminy wydrukowano kursywą. 5 W tym i w innych zdaniach V. Kudyrki terminy zapisuje się spacjowanymi literami, jak zaznacza autorka niniejszego artykułu. 146 ociężałość przy pracy rąk i głowy” VrpKdr 1889 3 41. Według danych LKŽe białko „biała część oka” znane jest z żywej mowy – w Grūžiai (rej. Poswol), Šėta (rej. kiejdański); używał go K. Sirvydas. We współczesnym języku medycyny przyjęty jest termin P. Avižonisa odena (łac. sclera), jednak w języku potocznym używa się także określenia białko oka. Kanallik łzowy (łac. canaliculus lacrimalis) określano terminem ašarinis takas, np.: „Zbliżamy się od tytoniu, gdy kanały łzowe są zatkane, łzy płyną bez przerwy i swędzą oczy” VrpKdr 1889 4 60. Według LKŽe słowo takas „kanał, rynna” pochodzi z języka ludowego – z Žilinai (rej. orański), Ylakiai (rej. skuodzki), Raudėnai (rej. szawelski), Kuršėnai (rej. szawelski). W znaczeniu „tkanka” (łac. tela) V. Kudirka używał terminu auda – auda VrpKdr 1889 9 139, VrpKdr 1889 8 120, kuno auda VrpKdr 1889 1 9, plaucziu auda VrpKdr 1889 9 139, np.: „Dopóki pokarm się nie przerobi, tj. dopóki nie wyciągnie z niego potrzebnych dla siebie części, przetwarza się w kilku miejscach: pierwsze miejsce przygotowuje pokarm odpowiednio dla drugiego, drugie dla trzeciego itd.” VrpKdr 1889 8 120. Słowo auda w znaczeniu „tkaniny” nie jest poświadczone w żywej mowie w LKŽe. Dziąsła (łac. gingiva) nazywano terminem złożonym dantų smegenys – dantu smegenys VrpKdr 1889 3 41, VrpKdr 1889 9 139, uždegimas dantu smegenu VrpKdr 1889 3 41, np.: „Prietam jie mislijo, buk krimkē gina nů ligos skorbuto (scorbutus), užpůlanczios dantu smegenis, bet persiliudijo, kad tabakas nů tos ligos visai neatgina” VrpKdr 1889 3 41; używano również jednowyrazowego terminu smegenys, np.: „[...] bet ir geresni pavirszutinei vaistai neatgins smegenu nů skorbuto [...]“ VrpKdr 1889 3 41. Słowo smegenys „dziąsła” jest używane w żywej mowie – w LKŽe podano przykłady użycia z Bagotosios (rej. mariampolski), Bartninków (rej. wyłkowyski), Jurborka, Lukšiai (rej. szacki). Nerw (łac. nervus) nazywano litewskim terminem dirgsnė – dirksnēs VrpKdr 1889 10 153, VrpKdr 1889 2 25, gardumo dirksnēs VrpKdr 1889 3 41, ploniu dirksnēs VrpKdr 1889 4 60, padilginimas dirksniu VrpKdr 1889 1 9, np.: „Gerent kavos mažai, sykį ant dienos, įpacz po mēsinui valgiui, nedarome organizmui jokios blēdies, tik dar ramei sujudiname dirksniu veiklumą, nuvarome miegą ir mislies nesmagumą, taip, kaip gerent arbatą“ VrpKdr 1889 2 25. Używano również zapożyczenia nervas, które występuje jako poboczny człon terminu złożonego nervų sistema VrpKdr 1895 9/10 157, jednak V. Kudirka częściej używał terminu dirksniu sistemas VrpKdr 1889 11 168. Jest to słowo źródeł pisanych – w LKŽe podano tylko jeden przykład ilustracyjny dirgsnės „nerwu” z Palmira Zemlevičiūtė | LietuviškiVincoKudirkosmedicinosterminai Terminologia | 2008 | 15 147 Z pism V. Kudirkasa. Używał również derywatu dirgsninis, -ė – dirksninēs ligos VrpKdr 1889 10 153, VrpKdr 1889 11 168, dirksninis szirdies tvinksējimas VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 1 9, np.: „Prietam, darbininkai tie lengvai apserga ant visokiu dirksniniu ligu [...]“ VrpKdr 1889 11 168, „[...] kavos dar labiaus reikia saugotis prie [...] dirksninio szirdies tvinksējimo [...]“ VrpKdr 1889 2 25. W LKŽe przy tym derywacie zapisano jedynie dirgsninės ligos (termin V. Kudirkasa). Gruczoł (łac. glandula) V. Kudirka określał terminami grumulas i grumulėlis – grumulēliai VrpKdr 1889 8 120, popilvinis grumulas VrpKdr 1889 8 120, prakaito grumulēliai VrpKdr 1889 3 41, seiliniai grumulēliai VrpKdr 1889 8 120 / seiliu grumutēlei6 VrpKdr 1889 8 120, VrpKdr 1889 3 41, np.: „[...] tabakas erzina liežuvį ir gardumo dirksnias, o per tai suerzina seiliu g r umutēlius, kurie tada nesigaili savo įturio; [...]“ VrpKdr 1889 3 41. Według danych LKŽe grumulas „gruczoł” jest słowem żywej mowy – Grūžiai (rej. poswolski), Svėdasai (rej. oniksztyński). Ponadto w słowniku z artykułu V. Kudirkasa podano przykład ilustracyjny z terminami prakaito grumulėliai, seilių grumulėliai. W znaczeniu „naczynie krwionośne” (łac. vas sanguineum) używano terminów indas i indelis – kraujo indai VrpKdr 1895 9/10 156, VrpKdr 1889 9 139, kraujo indelei VrpKdr 1889 4 61, plaucziu indai VrpKdr 1889 9 139, np.: „Naczynia krwionośne nie pozostają nietknięte” VrpKdr 1895 9/10 156, „Kichanie porusza mózg, przez co mogą pęknąć naczynia krwionośne” VrpKdr 1889 4 61. W LKŽe znaczenie słowa indas „przewód, żyła” nie jest poświadczone w języku ludowym; słowo to w podanym znaczeniu zamieszczono wyłącznie na podstawie P. Matulionisa i innych źródeł pisanych (rš). Forma zdrobniała indelis (termin ploniejie indeliai VrpKdr 1895 9/10 157) mogła oznaczać najdrobniejsze naczynie krwionośne – kapilarę, np.: „Skóra alkoholików jest sucha, a na jej powierzchni rozgałęziają się cienkie naczynka” VrpKdr 1895 9/10 157. Błonę śluzową oka V. Kudirka nazywał jungplone (termin uźdegimas jungplones VrpKdr 1889 10 152), np.: „Jeżeli oczy często będą drażnione dymem, może to się įsteigti uźdegimasakiu (uźdegimas jungplones – conjunctivitis), kuris przeciągać i sprowadzić na oczy wszystkie złe następstwa tej choroby” VrpKdr 1889 10 152. W LKŽe termin junglonė „błona łączna; spojówka” podano wyłącznie na podstawie pism medycznych V. Kudirkiego. Obecnym oficjalnym terminem litewskim jest junginė (łac. conjunctiva), a jego międzynarodowym odpowiednikiem jest konjunktyva. 6 Najprawdopodobniej błąd drukarski (powinno być grumulēlei). 148 Źrenica oka (łac. pupilla) została nazwana terminem lėliukė (termin iszsiskētimas lēlinkiu7 VrpKdr 1889 3 41), np.: „Oznaki silnego zatrucia nikotyną są następujące: niepokój, drżenie, oszołomienie, przykre gorąco pod piersią; zaraz potem – osłabienie, wymioty, kolki, ciała, bladość, zimny pot, ból czoła, iszsiskētimas lēlinkiu w oczach, szum w uszach i zamęt świadomości; [...]“ VrpKdr 1889 3 41. W LKŽe lėliukė „źrenica oka“ zamieszczono wyłącznie na podstawie źródeł pisanych (rš). W znaczeniu „błona brzuszna” V. Kudirka używał terminu pilvaplonė, np.: „Pilvaplonė również bardzo często choruje od alkoholu“ VrpKdr 1895 9/10 156. W LKŽe pilvaplonė „błona brzuszna (peritoneum)“ odnotowano wyłącznie na podstawie artykułu V. Kudirki, zatem mógł to być termin przez niego utworzony. We współczesnym języku medycznym używany jest litewski termin pilvaplėvė (łac. peritoneum). Błonę (łac. membrana) nazywano terminem plonė – plonė VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 8 120 / plonē VrpKdr 1889 9 139, akiu plonē VrpKdr 1889 10 152, gomurio plonē VrpKdr 1889 4 60, nosies plonė VrpKdr 1889 4 60 (vidurinē nosies plonē VrpKdr 1889 4 60), plonės aplink širdį VrpKdr 1895 9/10 156, plones pilvo VrpKdr 1889 8 120, smegenų plones VrpKdr 1895 9/10 156, np.: „Akiu plonē labai lepi; „W cząsteczkach węgla dym przenika ją i ona, podrażniona, nasyca się krwią – dlatego oczy czerwienieją“ VrpKdr 1889 10 152, „Przez błonę nosa, podobnie jak przez wszystkie błony, do krwi może przeniknąć trujący płyn tytoniowy8“ VrpKdr 1889 4 60. Jednakże w niektórych źródłach różnią się znaczenia terminu plonė u V. Kudirki. Na przykład we wspomnianym „Słowniczku rzadszych wyrazów” Pism V. Kudirki napisano, że plonė to błona śluzowa (Kudirka 1990: 928), w LKŽe plonė zamieszczono w znaczeniu „błony wierzchniej warstwy skóry” (podano dwa przykłady ilustracyjne z artykułów V. Kudirki). J. Palionis w „Słowniczku neologizmów” swojej rozprawy doktorskiej zapisał plonę w znaczeniu „błony” (Palionis 1952: 336). Autorka niniejszego artykułu zgadza się z opinią J. Palionisa. W znaczeniu „gruczołów człowieka wydzielających soki potrzebne do trawienia” V. Kudirka używał terminu saldmėsės, np.: „Gruczoły ślinowe pijaków mają na powierzchni białawe krople jak mleko. Czasami są powiększone, czasami zmiękczone, a zdarza się też stwardnienie jak róg“ VrpKdr 1895 9/10 156. W LKŽe podano kilka wariantów tego słowa, które mają znaczenie „trzustka” – saldmeisė ze słownika A. Juški, Šačių (rej. Skuodas), saldmeisės z Kvėdarny 7 Być może jest to błąd drukarski (powinno być lēliukiu). 8 Słowo tabakas w oryginale wyróżniono rozstrzelonym drukiem. Palmira Zemlevičiūtė | LietuviškiVincoKudirkosmedicinosterminai Terminologija | 2008 | 15 149 (rej. Šilalė), Gegrėnų (rej. Plungė), gwar północno-wschodnich dūnininków, Viekšnių (rej. Mažeikiai), saldmeisiai z gwar północno-wschodnich dūnininków, saldmėsa ze słownika języka litewskiego G. H. F. Nesselmanna (1851), saldmėsė ze słownika F. Kuršaitisa oraz saldmėsės ze słownika litewskiego języka literackiego M. Niedermanna, A. Senna, F. Brendera i A. Salysa (1932–1968). Obok słowa saldmėsės zapisano tylko jeden przykład ilustracyjny z artykułu V. Kudirki. Oprócz saldmėsės używał on również współczesnego terminu kasa (łac. pancreas). Pojawiały się propozycje, aby używać saldmėsė jako oficjalnego terminu medycznego na określenie gruczołu pancreas. W opublikowanym w 1965 r. w czasopiśmie Sveikatos apsaugos artykule „Trzustka i śledziona” językoznawca J. Paulauskas oraz biolodzy P. Šivickis i J. Kazlauskas proponowali nazywać po łacinie pancreas terminem saldmėse i zrezygnować z kasa, ponieważ rzekomo ma ono i tak wiele homonimów (Šivickis, Kazlauskas, Paulauskas 1965: 50). Do określenia śluzowej błony, którą pokryte są niektóre części narządów wewnętrznych (gardła, podniebienia, jamy brzusznej), V. Kudirka używał terminu slidplonė – pilvo slidplonė VrpKdr 1895 9/10 156, slidplonė gerklės VrpKdr 1895 9/10 156, slidplonė gomurio VrpKdr 1895 9/10 156, np.: „Katar gardła od alkoholu, objawiający się zmianą głosu, każdemu znany, wsiąka w błonę śluzową podniebienia i gardła“ VrpKdr 1895 9/10 156. W LKŽe słowo slidplonė „gładka, równa skóra” odnotowano na podstawie Lietuviškai–vokiško žodyno A. Kuršaitisa (1968–1973), lecz nie podano przykładu ilustracyjnego. Okazuje się, że znacznie wcześniej, w 1895 r., słowa slidplonė używał V. Kudirka. We współczesnym języku medycznym oficjalnym terminem jest gleivinė (łac. tunica mucosa). Naczynie krwionośne, którym krew płynie z serca (łac. arteria), V. Kudirka nazywał sunke – sunkės VrpKdr 1889 9 139, veržimas sunkēse VrpKdr 1889 1 9, np.: „Tkanki organizmu człowieka odżywia krew: płynąc stamtąd z lewej strony serca przez tętnice, [...]“ VrpKdr 1889 9 139. W LKŽe przy haśle sunkės „tętnice” podano tylko jeden przykład ilustracyjny z artykułu V. Kudirkis. Te naczynia krwionośne V. Kudirka nazywał także zapożyczeniem arterijos (termin arterijų sienos VrpKdr 1895 9/10 156), które we współczesnym języku medycznym jest terminem oficjalnym. Naczynie krwionośne, którym krew płynie do serca (łac. vena), V. Kudirka nazwał terminem o szerszym znaczeniu gysla (zawęził jego znaczenie), np.: „[...] ta zepsuta i nieodpowiednia do odżywiania tkanek czarna krew trafia do innych naczyń krwionośnych, do żył [...] i przez nie wpływa do prawej strony VrpKdr 1889 9 139. LKŽe žodis gysla „venos“ reikšme nefiksuotas. Dabar serca [...]“ gysla to żyła, natomiast omawiane naczynie krwionośne nazywa się międzynarodowym terminem vena. 150 V. Kudirka utworzył terminy na określenie krwi płynącej tętnicami i żyłami. Krew płynącą tętnicami nazywał terminem krew tętnicza VrpKdr 1889 9 139, natomiast płynącą żyłami – krew żyłowa VrpKdr 1889 9 139, np.: „[...] krew [...] oddaje tkankom potrzebny im tlen, od którego krew jest czerwona (krew tętnicza) [...]“ VrpKdr 1889 9 139, „[...] czarna krew dostaje się do innych naczyń krwionośnych, do żył (krew żyłowa) [...]“ VrpKdr 1889 9 139. W LKŽe przy haśle sunkinis „tętniczy” podano tylko jeden przykład ilustracyjny z artykułu V. Kudırki – sunkinis kraujas. Zatem mógł to być termin V. Kudırki, podobnie jak termin gyslinis kraujas (w słowniku hasło gyslinis zapisano w innych, niemedycznych znaczeniach). Obecnie używa się terminów krew tętnicza i krew żylna. Nie wszystkie litewskiego pochodzenia nazwy chorób i ich objawów, stanów chorobowych oraz innych pojęć związanych z medycyną, używane przez V. Kudirkę, zachowały się we współczesnym języku medycznym, np.: apjakimas „ślepota“ VrpKdr 1889 4 61, galvos apkvaitimas VrpKdr 1889 3 41 / apkvaitimas galvos VrpKdr 1889 10 153, degis „tlen“ VrpKdr 1889 9 139, galvos sopimas VrpKdr 1889 2 25, VrpKdr 1889 4 60, VrpKdr 1889 3 41, kaktos sopimas VrpKdr 1889 3 41, klėjojimas VrpKdr 1895 9/10 157, sąnariu bevalda VrpKdr 1889 3 41 / bevalda sąnariu VrpKdr 1889 3 41 i in. Termin sloga w pismach medycznych V. Kudırki miał szersze znaczenie. Po pierwsze, używano go na określenie zapalenia błony śluzowej nosa (termin nosies sloga VrpKdr 1889 4 60), np.: „Przy długotrwałym używaniu tytoniu9 pojawia się nieżyt nosa, [...]“ VrpKdr 1889 4 60. Takie jest znaczenie tego terminu we współczesnym języku nauk medycznych. Po drugie, terminem sloga określano również zapalenie błony śluzowej innych organów – jamy ustnej, gardła, dróg oddechowych, jamy brzusznej, płuc, żołądka – prosta sloga żołądka VrpKdr 1895 9/10 156, sloga (catarrhus) jamy ustnej VrpKdr 1889 3 41, sloga gardła VrpKdr 1895 9/10 156, sloga (catarrhus) jamy brzusznej VrpKdr 1889 3 41 / sloga jamy brzusznej VrpKdr 1889 9 139, sloga płuc VrpKdr 1889 10 152, przewlekła sloga jamy brzusznej VrpKdr 1889 9 139, przewlekła sloga płuc VrpKdr 1889 9 140 / przewlekła sloga płuc VrpKdr 1889 9 139, przewlekła sloga dróg oddechowych VrpKdr 1895 9/10 156, np.: „[...] prawie wszyscy palacze mają slogę jamy brzusznej“ VrpKdr 1889 9 139, „Sadzę, jako nieproszony, nie zaproszony gość, drażni gardło i płuca – pojawia się kaszel, sloga płuc ze wszystkimi następstwami“ VrpKdr 1889 10 152. Jak slogos 9 Słowo taboka w oryginale wydrukowano rozstrzelonymi literami. Palmira Zemlevičiūtė | LietuviškiVincoKudirkosmedicinosterminai