Lietuvių kalba ir visuomenė: bendrasis ir terminologinis aspektai

5 6 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo: aspekty ogólne i terminologiczne JONAS KLIMAVIČIUS Instytut Języka Litewskiego Czytelnik, który zapoznał się z monografią Simasa Karaliūnasa Kalba ir prostej dedukcji. Jednakże literatura na ten temat jest niezwykle bogata, visuomenė (1997), mógłby uznać temat artykułu za wymagający jedynie pojawiło się wiele nowych publikacji (o globalizacji do 1997 r. na Litwie pisano jeszcze niewiele). Autor artykułu również nie skąpi przemyśleń na temat tego, co i jak należałoby zaktualizować w litewskiej problematyce tego zagadnienia oraz jakie akcenty konkretnej sytuacji należy rozłożyć. Mimo to niemal wszystko w artykule, choć dąży się w nim do aktualności, przedstawiono głównie na poziomie konceptualnym, bez żadnej bogatej empirii i konkretów – to również jest ważne, znaczące i wymaga uporządkowania, ale jest to już kwestia innego poziomu. Pod tym względem pirmiausia – išorinis ir vidinis laisvėjimas, atsivėrimas pasauliui, nepalieka artykuł bardzo różni się także od książki Rity Miliūnaitė Apie kalbą ir mus (2006), choć jej temat jest podobny: „Przemiany życia społecznego, a na uboczu także języka.} ]} «Lo siento, there is an inconsistency with the required JSON structure. The correct JSON is: { translations „Aby lepiej zrozumieć, co dzieje się w języku, jak na niego wpływamy i jak on wpływa na nas, wydaje się pożyteczne przyjrzeć się temu, jak współżyliśmy z naszym językiem przez ostatnich piętnaście lat” (Miliūnaitė 2006: 6). I 1. Echa zagrożenia globalizacją i dzwonu mobilizacji rozbrzmiewają na Litwie już od około 20 lat. Różne kwestie dotyczące używania języków, ich zmian, przyszłości, a nawet losu, bardzo bezpośrednio wiąże się z globalizacją, wciąż wymachując kolejnym, coraz częściej używanym słowem (Arnolda Toynbee’ego) wyzwania. Oczywiście można i trzeba coś robić, coś z tego wychodzi, chociaż odpowiedzi nie są tak efektowne, tym bardziej że są dość niekonkretne. Ta bezpośredniość jest taka, że nierzadko nawet nie troszczymy się o zrozumienie, czym jest ta globalizacja. Echa globalizacji docierają do litewskiego językoznawstwa z opóźnieniem, w postaci fragmentarycznych spostrzeżeń. Nieco szerzej, choć dość zwięźle, ale całkiem dokładnie i jasno mówi o niej Aldonas Pupkis w podrozdziale 6.1. Międzynarodowy rozdziału 6 swojej książki Studia nad kulturą języka, zatytułowanego Język litewski we współczesnym społeczeństwie 6.1. Międzynarodowy Język litewski i społeczeństwo:... Terminologia | 2008 | 15 5 7 kontekst funkcjonowania języka litewskiego w podrozdziale 6.1.1. Globalizacja (Pupkis 2005: 206–209). Najpierw zaznacza się, że jest to „zjawisko światowej gospodarki”, ale ono „w istocie zmienia społeczne relacje ludzi” (Pupkis 2005: 206, 207), następnie przechodzi się do języka: „W społeczeństwie konsumpcyjnym język zyskuje nową – funkc j ę konsumpcy j n ą . Funkcja ta wyraźnie ukierunkowuje akt językowy na nabywcę – <…>. Język w pewnych przypadkach staje się podobny do opakowania – <…>. Funkcja konsumpcyjna jest wyraźna w reklamie” (Pupkis 2005: 207). „W społeczeństwie konsumpcyjnym język sam staje się towarem, <…> (Pupkis 2005: 208). Przekonanie, że „globalizacja wywołuje lokalny odruch zwrotny i wzmacnia lokalną tożsamość” (Pupkis 2005: 208), należy jedynie do sfery niełatwych możliwości, a z rzeczywistości istnieje tylko ruch antyglobalistyczny. Oceniając globalizację jako jeden z aspektów kontekstu funkcjonowania języka litewskiego na arenie międzynarodowej (a więc nie czynników bezpośrednich), dalej – w podrozdziale 6.1.2. Język litewski w Unii Europejskiej – Pupkis stwierdza: „A zatem wszystkie przyczyny zagrożeń dla języka litewskiego mają charakter wewnętrzny, tkwią w warunkach naszego własnego życia i naszych postawach. <…>. <…>. Cała polityka instytucji Unii Europejskiej sprzyja językowi litewskiemu. Nie ma ani jednego aktu prawnego Unii Europejskiej, który choćby w najmniejszym stopniu ograniczał używanie języka litewskiego na Litwie. <…>. <…> języki (państwowe) wszystkich krajów zostały ogłoszone językami oficjalnymi Unii Europejskiej. Na oficjalnych wydarzeniach Unii Europejskiej używa się języka litewskiego, na ten język tłumaczy się akty prawne i inne dokumenty. W ten sposób z zewnątrz podnosi się autorytet naszego języka, przyspiesza się jego rozwój” (Pupkis 2005: 210). Jednak w tych instytucjach „nieoficjalnie porozumiewa się głównie po angielsku”, „w wielu dziedzinach nauki porozumiewa się nim nie tylko prywatnie, lecz także oficjalnie” (Pupkis 2005: 211). W samej Litwie „anglojęzyczna produkcja naukowa była wspierana finansowo, natomiast litewskie teksty naukowe nie” (Pupkis 2005: 211). Dlatego „należy aktywnie przyczyniać się do międzynarodowych inicjatyw na rzecz umocnienia równości języków” (Pupkis 2005: 211). Echa globalizacji dotarły do litewskiej terminologii za pośrednictwem wystąpień zagranicznych terminologów na organizowanych przez nas konferencjach oraz ich artykułów w czasopiśmie Terminologijos žurnalas. Twierdzi się, że obok podejścia globalistycznego i antyglobalistycznego pojawia się już także trzecie podejście: „naturalny rozwój globalizacji oraz wspólną międzynarodową kulturę materialną i duchową można osiągnąć poprzez pielęgnowanie kultury na poziomie narodowym lub przynajmniej regionalnym: <…>“ (Leitchik 2006: 34), choć nie zapomina się również o wymiarach globalnych – „stworzeniu wspólnego języka światowego” i „międzynarodowej terminologii naukowej, technicznej i ekonomicznej” (Leitchik 2006: 34, 34–35). Są to bardzo abstrakcyjne oceny. O wiele bardziej konkretne twierdzenia dotyczące polityki językowej – „stworzenie optymalnego sztucznego języka międzynarodowego 5 8 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... oraz wybór międzynarodowego”, a także „możliwości polityki koordynowania konwergentnego rozwoju terminologii języków pokrewnych” (Griniewicz 2006: 16). Nie wiadomo, dlaczego proponuje się problematyczne tłumaczenie maszynowe, a zapomina się o zwykłym tłumaczeniu, znanym kulturze europejskiej już od ponad 2000 lat. Mówienie o bezpośrednim społeczno-ekonomicznym wpływie globalizacji na terminologię (Fóris 2006: 21) jest dość uproszczone, a to, że języki małych narodów mogą używać tylko części terminów światowych” (Fóris 2007: 53), raczej nie zależy bezpośrednio od globalizacji. Słuszne są myśli: „Tylko języki mające status państwowy mogą być wszechstronnie używane” oraz „Terminologia – gwarant przetrwania języka”, ale zagrożenia – „nasilanie się globalizacji” i „praktyczne wypieranie języków narodowych” (Пустай 2006: 41) – pozostają groźne i nieustanne. Zatem, mówiąc o wpływie tak groźnego zjawiska planetarnego na język (i ogólnie na kulturę), nie można dalej kierować się wyłącznie ogólnikami – trzeba dokładniej poznać je, jego genezę, historię i prognozę. Przyjrzyjmy się najpierw objaśnieniu encyklopedycznemu: globalizacja – „nasilający się przepływ towarów, kapitału, ludzi, informacji i technologii między państwami świata, mający wpływ na różne dziedziny życia. – – – <…> z powodu nierównomierności wpływu Δ różnice w rozwoju ek. na świecie zwiększyły się. - - - - Zdaniem krytyków Δ nasilające się więzi między krajami świata wywierają negatywny wpływ na kulturę każdego kraju, sprzyjają zanikaniu tradycyjnych różnic, upodabnianiu się, standaryzacji lub umacnianiu się popularnej kultury dominującego państwa świata – USA – w innych krajach. Wbrew temu, co twierdzą antyglobaliści, UE – <…> przykład pokazuje, że po usunięciu przeszkód w przepływie towarów, usług, osób i kapitału nie tylko nie zmniejszyły się różnice kulturowe między państwami członkowskimi, lecz także uwidoczniły się tendencje pomyślnego rozwoju kultur narodowych (na początku XXI w. uwidoczniła się popularność języka irlandzkiego, – – – rola Szkocji w polityce UE) (VLE VI 2004, Ramūnas Vilpišauskas). Bardzo życzliwa i dość optymistyczna definicja, ale także niepełna. Po pierwsze, treść pojęcia została przedstawiona dość szkicowo, a ocenę przyczyn i skutków zjawiska częściowo poprawiają pożądane nadzieje i wytyczne, do których należy dążyć; krytykę przypisuje się wyłącznie antyglobalistom. Po drugie, geneza i historia zjawiska nie są pozbawione luk, a prognozy właściwie nie istnieją. Inna definicja encyklopedyczna kładzie akcenty na czymś zupełnie innym: globalizacja – „intensyfikacja i rozwój więzi międzyludzkich i społecznych, przede wszystkim ekonomicznych, wskutek czego szybko wzrasta współzależność, maleje znaczenie państw i ich granic, a świat staje się bardziej jednolity” (PolEncŽ 2007). tłumaczenia maszynowego i jednego z najczęściej używanych języków jako Terminologija | 2008 | 15 5 9 Globalizację realizują i rozwijają korporacje międzynarodowe, internet, siły zbrojne, zdolne „wykrywać i niszczyć wrogów znajdujących się tysiące km dalej”, oraz niejasne „t. t. (PolEncŽ 2007). Pozytywna cecha globalizacji: „»Zmniejszanie się« świata zwiększa wzajemną zależność państw i kształtuje nową wspólnotę światową, mającą wiele wspólnych interesów”, jednak negatywne jest to, że „wskutek ujednolicania się świata traci się różnorodność i żywotność” (PolEncŽ 2007). Zasadnie wyróżnia się globalizm – „teorię polityki międzynarodowej, głoszącą, że polityka międzynarodowa jest jednolitym procesem zachodzącym w skali całej planety, w którym główną i decydującą rolę odgrywa dominujący światowy system gospodarczy – kapitalizm”, w którym jedne państwa dominują, a inne są zależne (PolEncŽ 2007). Częściowo funkcjonuje już także globalne zarządzanie – „system podejmowania i wdrażania powszechnych decyzji oraz stały proces” – rozwiązywanie problemów wojny i pokoju, ochrony środowiska, komunikacji i problemów podobnych w skali ludzkości (PolEncŽ 2007). Nie mogę, mówiąc o genezie pojęcia globalizacji, nie przypomnieć metafory globalnej wioski (global village), wprowadzonej już w 1964 r. przez kanadyjskiego socjologa, literaturoznawcę i filozofa Herberta Marshalla McLuhana (1911–1980): „Nasza wyspecjalizowana i fragmentaryczna cywilizacja o strukturze centrum i peryferii nagle doświadcza chwilowego połączenia wszystkich swoich zmechanizowanych części w organiczną całość. To jest nowy świat globalnej wioski” (McLuhan 2003: 103). „Radio <…> nadal prowadzi nas wstecz, w kierunku implozji, czyli reintegracji <…>. Skrajną formą tej implozji, czyli kurczenia się, jest obraz kosmonauty zamkniętego w małej przestrzeni otaczającej go ze wszystkich stron. Bynajmniej nie poszerza on naszego świata, lecz ogłasza jego skurczenie się do rozmiarów wioski” (McLuhan 2003: 284). Tę wizję M. McLuhan rozwinął w 1968 r. w książce War and Peace in the Global Village (Wojna i pokój w globalnej wiosce): „Autor w czasach, gdy nie było jeszcze ani masowej komputeryzacji, ani internetu, zrozumiał, że najnowsze środki komunikacji zmieniają dotychczasowe pojmowanie czasu i przestrzeni” (Kopaliński 2001). W dyskursie litewskim globalna wioska jest dość rzadka i jakaś niezwykła – to rzekomo taka, to mityczna, np. : Warto wspomnieć jeszcze jeden model, <…>: Europa – nie jest państwem, ponieważ instytucje państwowe stopniowo zanikają, porządek systemu działa samoistnie, a najważniejsze zadania codziennego życia ludzie rozwiązują w swoich małych lokalnych wspólnotach. Taka Europa może powstać, jeśli świat rzeczywiście będzie rozwijał się w kierunku tak zwanej g l o b a l n e j w i o s k i, a jest to całkiem prawdopodobne NŽA 2008 6 286 (ten sam tłumacz książki M. B. Stegera Globalizacja, E. Vareikis). <…> świat rzeczywiście coraz bardziej zacznie przypominać m i t y c z n ą g l o b a l n ą 6 0 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... w i o s k ę z jej własnymi bynajmniej nie miała różowych barw: „Ta globalizacja zmienia świat: mafia zyskuje większą władzę; rozprzestrzenia się przemyt narkotyków; w wyniku modernizacji produkcji zmniejsza się liczba miejsc pracy; rewolucja techniczna szkodzi demokracji, ponieważ pojawia się wiele milionów ludzi aspołecznych; ludzie przechodzą ze sfery produkcji do sfery usług; związki zawodowe zanikają; gospodarka jest w coraz większym stopniu prywatyzowana; rosną wydatki na badania i rozwój, a także na technikę informacyjną; polityka budżetowa, pieniężna i skarbowa staje się coraz bardziej międzynarodowa i globalna” (Kopaliński 2001). Szczególnie wyróżniała się wówczas jedna dziedzina, określona podobnym, lecz odrębnym terminem globalizm – „faza zimnej wojny obejmująca okres 1958–1990, kiedy oba supermocarstwa, USA i ZSRR, rywalizowały o zostanie przywódcami światowej polityki <…>“ (Kopaliński 2001). Ogólnie rzecz biorąc, globalizm ma obecnie znaczenie „ideologii i propagandy globalizacji”. Można jeszcze przypomnieć jedno z pierwszych pojęć w tej dziedzinie – globalną bombę N. Chruszczowa. Kiedy w 1971 r. Kurt Waldheim, przyszły Sekretarz Generalny ONZ (1972–1981), pisał swoją książkę Der Osterreichische Weg, nie wspominał jeszcze pojęcia globalizacji, lecz jedynie o fenomenalnym tempie postępu naukowego i technicznego oraz światowym rozwoju rewolucji przemysłowej (Вальдхайм 1976: 216), a także o przezwyciężaniu izolacji: „Сегодня мир пронизывают потоки информации в виде образов, звуков, широких миграций товаров, людей, стилей, идей, изобретений и – в последнее время – общественного мнения“ (Вальдхайм 1976: 217). Na cześć Kurta Waldheima należy powiedzieć, że dobrze dostrzegał również drugą stronę tego zjawiska: „тенденция к большему единству на нашей планете сопровождается глубокой заинтересованностью в сохранении самобытности народов, культур и наций. <...>, другой чертой является стремление групп, культур, наций и языков противостоять нивелирующей тенденции, <...>. Таким образом, возникают очертания мира, в котором будет и больше единства, и больше разнообразия, больше внимания к будущему и к прошлому, больше богатства и больше забот о сохранении природы, культуры и искусств“ (Вальдхайм 1976: 220). „Мир, справедливость и прогресс на нашей планете не требуют единообразия и сокрушения ценностей, унаследованных от прошлого“ (Вальдхайм 1976: 221). Literatura dotycząca globalizacji jest ogromna. Należy zacząć od napisanej w 2003 r. przez profesora Uniwersytetu Stanowego Illinois w USA Manfreda B. Stegera książlokalnymi wspólnotami NŽA 2008 3 139 (E. Vareikis). Pierwotna treść globalizacji Terminologija | 2008 | 15 6 1 ki Globalization: A Very Short Introduction, Oxford University Press (Globalizacja. Bardzo krótkie wprowadzenie, 2008, 208 s.). Bardzo zwięzłe wprowadzenie jest trudne Pierwszy krok – podstawowy aparat duodasi dar labiau glaudinamas, bet kitos išeities, kaip ryžtis tai daryti, nėra. pojęciowy tego tematu: globalny: rynek globalny 61, 75, 84, 103 (i integrować rynek 89), rynki globalne 102 (i rynki międzynarodowe 102), globalne rynki finansowe 9, globalne rynki walutowe 80, globalne rynki kapitałowe 102; globalna wymiana 144, globalna wymiana finansowa 80; globalni inwestorzy 172; globalna gospodarka 89, 102, globalny porządek gospodarczy 69, globalny rozwój gospodarczy 102, globalny porządek 149; globalne przepływy towarów 66, globalne przepływy towarów i idei 12; gigantyczne firmy i ich globalne strategie 86; globalne powiązania 43, globalna współzależność 24, 67; globalne sieci 40, 101, globalna sieć wzajemnych zależności politycznych 99; globalna infrastruktura 63, globalny internet 164; globalny uczestnik mediów [Al Jazeera] 23; globalny kapitalizm 85, 101, globalny priklausomybėtarpglobalausirlokalaus 27; kapitalizm konsumpcyjny 120; globalna ekspansja produktów komercyjnych 58; globalne struktury społeczne 101, globalne interakcje społeczne 42, globalna współpraca 195, globalne siły 173, globalne problemy 113, globalne tezy 148, globalne zjawiska 21; globalne procesy 25, globalny proces gospodarczy 184, globalne działania 36, globalne środowisko 12, 142, poziom globalny 85, skala globalna 134, arena globalna 118; szybko g l o b a l i z u j ą c y się świat 19, g l o b a l i z o w a n y świat globalny świat 36, cały nasz globalny świat 36, Globalne Południe 27, Globalna Północ 40; globalne zarządzanie 106, globalne jednostki zarządzania 105, globalne struktury władzy 177 [Na początku XXI wieku świat znalazł się w sytuacji przejściowej między systemem nowoczesnych państw narodowych a ponowoczesnymi formami globalnego zarządzania 106]; charakter globalnych struktur władzy kształtuje także „globalne społeczeństwo obywatelskie” globalne miasta 103 [„Globalne miasta”, takie jak Tokio, Londyn, Nowy105; 109; 6 2 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... Jork i Singapur, dążą do tego, by być perspektywie – globalny parlament 111; zintegrowany globalny system prawny, mogący działać od poziomu globalnego 111; kulturowa możliwość urzeczywistnienia globalnej demokracji 111 i liczne pejoratywy: globalna depresja gospodarcza 66, globalna niestabilność gospodarcza 72, globalne spowolnienie gospodarcze 83; globalni spekulanci 80, globalne pogorszenie ochrony pracy 76, konflikt na skalę globalną 195; globalny wpływ człowieka na środowisko 136, globalna degradacja środowiska 135 / degradacja globalnego środowiska 136 // degradacja globalnego środowiska naturalnego 175, degradacja środowiska 136; globalne ocieplenie 137, globalne ocieplenie klimatu 142, globalny wzrost temperatury 138; globalna sieć terrorystów 104–105 [kałasznikow jest ich bronią globalnego wyboru 26]; globalizacja, np.: globalizacja światowych stosunków społecznych 34–35, … i globalizacja przestępczości zorganizowanej 26, … Autor książki tak wyjaśnia różnicę między globalizacją a globalnością: „<…>, nieporadne połączenie samego procesu i warunków jego zachodzenia prowadzi do nielogicznej definicji, która niewiele wyjaśnia. Załóżmy, że rozpowszechniony pogląd, iż globalizacja (proces) stwarza warunki dla jeszcze większej globa lizacji (warunku), nie pozwala oddzielić przyczyny od skutku (=następstwa). Dlatego proponuję używać terminu globalność do określenia sytuacji społecznej charakteryzującej się interakcjami i tendencjami globalnej gospodarki, polityki, kultury i środowiska naturalnego, <…>. Nie powinniśmy więc twierdzić, że globalność oznacza stan – punkt końcowy, zamykający drogę dalszemu rozwojowi” (Steger 2008: 28–29). Globalizacja – „podobnie jak inne rzeczowniki odczasownikowe mające przyrostek „-izacja“ (Steger 2008: 30) – jest procesem dokonującym się. Terminu globalizacja zaczęto używać w latach sześćdziesiątych XX wieku (Steger 2008: 28), choć historię globalizacji zapoczątkował gwałtowny rozwój globalnej wymiany, który skokowo rozpoczął się w latach siedemdziesiątych (Steger 2008: 44). Choć termin globalizacja przypisuje się wyłącznie teraźniejszości, jednak od dawna „na świecie przybywa wzajemnych powiązań, bardziej powiązane ze sobą niż z wieloma miastami we własnych krajach 107]; w Terminologia | 2008 | 15 6 3 wszystkim ludzką naturę“ (Steger 2008: 12), dlatego „globalizacja jest równie stara jak sama historia ludzkości“ (Steger 2008: 45). Chronologia globalizacji (Steger 2008: 46) rozpoczyna się, gdy ludzie dotarli do różnych miejsc na każdym kontynencie. Wyróżnia się jej 4 okresy: prehistoryczny (10 000 r. p.n.e.–3500 r. p.n.e.), przedmodernizacyjny (3500 r. p.n.e.–1500 r.), wczesnomodernizacyjny (1500 r.–1750 r.), modernizacyjny (1750–1970) oraz współczesny (od 1970 r.); okres od 1960 r. niektórzy określają jako czas „„deterytorializacji“ zasad radykalnej polityki i zarządzania (Steger 2008: 95). pozwalających uznać i potwierdzić wspólną Przenosząc się myślą w przyszłość, można przypomnieć: „globalizacja jest nieodwracalna“ (Bill Clinton) (Steger 2008: 152). I powiedzieć: ale!.. Na początek można wskazać 4 (3+1) cechy globalizacji: 1) jest to „wielorodny konstrukt procesów społecznych“ (Steger 2008: 10), 2) „nie jest po prostu obiektywnym zjawiskiem, lecz mnogością opinii“ (Steger 2008: 10), a „konceptualizacja globalizacji sama w sobie jest procesem ciągłym, a nie statyką“ (Steger 2008: 30), 3) jest to „proces ograniczony geograficznie i nierównomierny“ (Steger 2008: 40), 4) wyróżnia się także „ideologią nadającą koncepcji globalizacji neoliberalne wartości i znaczenia“ (Steger 2008: 145) – jest to globalizm. Manfred B. Steger, wskazawszy przede wszystkim na „fundamentalną nieokreśloność globalności“ (Steger 2008: 29), proponuje następującą definicję: „Globalizacja jest wielowymiarowym zbiorem procesów społecznych, który tworzy, pomnaża, różnicuje i intensyfikuje społeczną współzależność oraz wymianę społeczną, a jednocześnie pozwala głębiej pojmować nasilające się związki między tym, co lokalne, a tym, co odległe“ (Steger 2008: 36). Profesor socjologii Uniwersytetu w Pittsburghu Roland Robertson charakteryzuje ją bardzo zwięźle: „Globalizacja jako koncepcja wynika z kurczenia się świata i wzrostu świadomości świata jako jedności“ (Steger 2008: 33). Jeszcze zwięźlej wyraża to znane powiedzenie: „Globalizacja ściska przestrzeń i czas“ (Steger 2008: 35). Teraz można już przejść do bardziej szczegółowej (choć najbardziej zwięzłej) struktury globalizacji, w której znajdziemy również najbardziej interesującą nas globalizację kulturową i językową: Globalizacja ekonomiczna (69) lub gospodarcza (74) często, zwłaszcza przez krytyków, określana jest jako „globalizacja korporacji“ lub „globalizacja odgórna“ (84). Gdybyśmy globalizację ekonomiczną nazwali silnikiem, a technologie – paliwem, 6 4 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... finanse – tlenem, czy gąsienice. Nie ma tu już nad czym się rozwodzić, warto tylko zwrócić uwagę na jedną wyrazistą myśl: „<…>, Wilson niechętnie usankcjonował radykalne siły nacjonalistyczne, które popchnęły wielkie mocarstwa ku kolejnej wojnie na skalę globalną” (Steger 2008: 99). Globalizację ogłasza się nieodwracalną, ale nie bez wojen (choć teraz – już lokalnych)?.. Globalizacja kulturowa (112), zdaniem niektórych komentatorów, „stanowi istotę współczesnej globalizacji” (Steger 2008: 113), zdaniem innych – pesymistycznych hiperglobalistów – „nie zbliżamy się ku kulturowej tęczy odzwierciedlającej różnice kultur świata. Obserwujemy (=Widzimy) raczej rozwój jakiejś coraz bardziej zhomogenizowanej kultury popularnej, <…>” (Steger 2008: 114). Już Goethe wprowadził pojęcie literatury światowej (Fridentalis 1977: 651), rozpowszechniło się ono i utrwaliło, lecz jego istotą są oryginalność i wyjątkowość, narodowość, a zwłaszcza uniwersalność – w tym sensie W. Bielinski używał już także określenia poeta światowy (Bielinskis 1948: 288–289), dlatego pojęcie kultura globalna (113) wydaje się strasznym contradictio in adiecto. Chociaż zdaniem autora książki „rozwój amerykańskiej kultury popularnej wydaje się nie do zatrzymania” (Steger 2008: 115), a nowy Amerykanin „Francis Fukuyama otwarcie pochwala rozprzestrzenianie się wartości i stylu życia angloamerykańskiego, porównując amerykanizację świata do rozwoju demokracji i wolnego rynku” (Steger 2008: 118), wysiłki przeciwstawiania się „imperializmowi kulturowemu” (Steger 2008: 11) – napływowi amerykańskiej kultury popularnej – nie słabną i częściowo przynoszą owoce, a stary Amerykanin Roland Robertson twierdzi, że „globalizacja kulturowa zawsze przejawia się w lokalnym kontekście”, „nie mówi o „globalizacji”, lecz o „interakcji elementów globalnych i lokalnych” oraz „odrzuca tezę o homogenizacji kulturowej” (Steger 2008: 120). Inna rzecz – kulturowa „hybrydyzacja, najbardziej widoczna w modzie, muzyce, tańcu, filmie, kulturze żywienia i języku” (Steger 2008: 120) [swoją drogą, kultura żywienia nowolitwinów jest niewolnicza, małpia i straszliwie eklektyczna…]. Globalne przepływy kulturowe (120, 122) są rzeczą niewątpliwą, globalna przestrzeń kulturowa (122) – czymś trudnym do urzeczywistnienia, a kultura globalna byłaby ubóstwem kultury (w najlepszym z najgorszych przypadków). Media, jako zjawisko kulturowe, jeśli są wyłącznie komercyjne, tj. niekulturowe, dopiero wtedy są mediami globalnymi (122): „pojawienie się globalnego rynku komercyjnych mediów sprzyja globalnej oligopolizacji” (Steger 2008: 123) – wtedy programy telewizyjne przekształcają się w globalny „rynek paplaniny” (Steger 2008: 123), ich „rozpowszechniane wartości nie tylko światowe rynki – drogami, to polityczna globalizacja (94) byłyby napędy – koła Terminologija | 2008 | 15 7 1 części (albo ją zneutralizować), <…>“ (Bauman 2007: 169). To wykluczeni z globalizacji oraz odpady globalizacji (171). Teraz, gdy już nawet na Litwie pisze się książki o tym, że polityka bez wartości jest niegodziwa (Jokubaitis 2008), regent apostolskiej penitencjarii Watykanu, monsignor Gianfranco Girotti, mówi o związanych z globalizacją grzechach społecznych: „Manipulacje genetyczne, zanieczyszczenie środowiska, nierówność społeczna, nie do zniesienia niesprawiedliwość społeczna: oto nowe formy grzechu, które pojawiły się na horyzoncie ludzkości, jakby wieńczące niepowstrzymany proces globalizacji. – – – Innymi słowy, skrucha jest dziś rozumiana bardziej w płaszczyźnie społecznej, zwłaszcza po tym, jak stosunki społeczne osłabły i skomplikowały się. I to jest jedna z konsekwencji globalizacji” (Nuodėmė 2008: 12 6). zapewniają bezsporną kulturową hegemonię kultury popularnej, lecz także sprzyjają depolityzacji życia społecznego, osłabiają Zwięzły wniosek z tego przeglądu i ocen byłby następujący: globalizacja – zjawisko historycznie prawidłowe, jednak nieunikniona rzecz i jej wielkie negatywne skutki, wśród których znajduje się także duże i nagłe przerzedzenie szeregów języków świata, ich podział na języki światowe, regionalne, oficjalne / państwowe oraz domowe języki o wąskich funkcjach (w sumie są to procesy odwieczne), choć na słownictwo czy gramatykę pozostających języków wpływa nie bezpośrednio, lecz jedynie jako decydujący kontekst lub niekorzystne tło. W litewskim dyskursie oceny globalizacji i globalizmu tylko czasami są racjonalnie aktualizowane: „Kulturę narodową ocali nie zamknięcie, lecz ekspansywność, wejście w środowisko nowoczesnych narodów i rozsądna otwartość na nie. Mówiąc o dziedzictwie narodowym dzisiaj, a tym bardziej jutro, niezbędny jest priorytet dla afirmacji, a nie negacji (Treinys 2000: 18). Nie można jednak tego zrobić samemu, bez „życzliwych partnerów wymiany, sojuszników kultury”, a byliby nimi „ludzie i narody, które nie chcą utracić własnego oblicza, stać się jedynie konsumentami kultury makdonaldowej i teletubisiowej” (Treinys 2000: 18). Sojusznikami nie mogą być terroryści antyglobaliści, którzy „dążą do przekształcenia narodowości w narzędzie zemsty, terroru lub innej agresji, dlatego <…> działają jako wygodny dla apologetów totalnej globalizacji argument na rzecz negowania wszelkich przejawów ideologii narodowościowej” (Treinys 2000: 20). W dyskursie publicznym pojęć globalizacji i globalizmu jest bardzo mało, np.: globalizujący się świat MokslL 2008 6 2, zglobalizowana gospodarka NŽA 2008 11–12 480, globalizacja światowych systemów finansowych Vd 2008 45 13, masowa globalizacja Vd 2008 24 53, tsunami globalizacji Vd 2008 15 38, ciemna strona globalizacji NŽA 2008 11–12 501, „globalna władza“ Vd 2008 31 41, globalny porządek NŽA 2008 11–12 501, globalny handel L ir M 2008 44 3, 7 2 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... kultura globalna GŽ 2008 globalny pragmatyczny pokój NŽA 2008 2008 33 15, zagrożenia o globalnej skali MokslL 2008 16 7, globalny kryzys Sav su TV 2008 11 6, kryzys globalnego kapitalizmu 6 286. Dabar labai aktualūs neigiami dalykai: globalinisatšilimas Sav su TV NŽA 2008 11–12 501, globalny kryzys finansowy Sav su TV 2008 46 16, globalny wzrost cen Sav su TV 2008 11 6, globalne zapotrzebowanie na produkty żywnościowe Sav su TV 2008 11 7. Tak mała liczba tych pojęć jest oznaką niewielkiego zrozumienia znaczenia globalizacji. Najwięcej pisze się i pokazuje zamieszki oraz wybryki antyglobalistów. Tylko Donatas Katkus ośmiela się: Jestem antyglobalistą kultury L i M 2008 44 3. Na sam koniec – dwie kwestie czysto językowe. Podstawowe pojęcie globalizacja systemowo wymaga również przymiotnika globalny (tylko nie globalizacyjny), a nie powszechny, np.: pandemia korupcji, globalne łapówkarstwo Vd 2008 51 45, a obok użyty powszechny łapówkizm – jakby nie to samo. Bardzo wątpliwe jest, czy projektowanie jej struktur danych w taki sposób, aby wszystko to można było łatwo dostosować do tinka kompiuterijos terminą internacionalizacija – „programinės įrangos ir różnych języków i kultur” EncKompŽ 2005 zmienić na globalizacja, np.: „Duże nadzieje wiążą się z możliwościami zastosowania technologii informacyjnych w zarządzaniu wiedzą, gdzie pojęcie lokalizacji staje się coraz ważniejsze <…>. <…> lokalizacja oznacza dostosowanie produktu do języka i kultury. Lokalizacja nie jest tym samym co globalizacja (dostosowanie strategii rynkowych do wymagań wszystkich regionów) ani internacjonalizacja (produkcja produktu, na przykład oprogramowania, który można byłoby dostosować do wymagań różnych miejsc)” (Crystal 2005: 148). Nazwa globalna, zmienna globalna nie budziłyby zastrzeżeń. 2. Skupianie całej uwagi wyłącznie na wpływach (wyzwaniach) globalizacji jest bardzo niesłuszne nie tylko ze względu na swoją jednostronność, lecz także z powodu przemilczania innych ważnych czynników. Było ich niemało i różnorodnych. Za żelazną kurtyną dynamicznie kwitły odrażające zjawiska XX wieku, które przynajmniej częściowo można by zaliczyć do niekorzystnego irracjonalnego tła funkcjonowania języka w ogóle i poszczególnych języków, zwłaszcza małych: kult konsumpcji i koncentracja kapitału – „to aksamitna tyrania demokracji XX wieku. – – – Dziś człowiek wyraża sens swojego istnienia, kupując. Hipermarkety – nasze świątynie kultu zakupów. – – – Kapitalizm końca XX wieku tworzy potrzeby, <…>”; społeczeństwo konsumpcyjne – „W społeczeństwie konsumpcyjnym koniecznie muszą istnieć dwoje 11 25, globalne mody L ir M 2008 44 3, globalne bezpieczeństwo NŽA 2008 11–12 501, Terminologia | 2008 | 15 7 3 rodzajów niewolników: niewolnicy nawyku i niewolnicy zazdrości”. Tak pisał w książce „Tools of Conviviality” (1973) Ivan Illich (Illich; ur. 1926)”; społeczeństwo masowe – „krytycznie oceniane nowoczesne społeczeństwo – bez kręgosłupa, konformistyczne, pozbawione zarówno ideałów, jak i tradycyjnych wartości, nastawione wyłącznie na korzyści materialne, pasywne, wyobcowane, zbiurokratyzowane, ulegające propagandzie i reklamie. <…>“; cywilizacja jednorazowego użytku – „nieekonomiczna, nieoszczędna, rozrzutna, bezmyślna cywilizacja XX wieku, nabywająca coraz więcej rzeczy, nawet niezbyt potrzebnych, które po jednokrotnym użyciu trzeba wyrzucić, <…>. – – –“; marketing (ang. marketing) – „<…>. Wymaga ona <…> analizowania psychologii konsumenta i umiejętności wpływania na nią, pobudzania potrzeb społeczeństwa <…>“; reklama – „ – – – reklama XX wieku nie opiera się już na argumentach rozumowych. Rzadko mówi się w niej o właściwościach produktu, a częściej odwołuje się do charakteru konsumenta, celuje w jego słabości, marzenia, pragnienia i lęki“. „<…> w latach 70. XX wieku rozkwitła sztuka reklamy telewizyjnej, posługująca się bardziej wyrafinowaną retoryką i subtelniejszym stylem. Metody reklamy telewizyjnej przejęła także propaganda polityczna: ważniejszy stał się dla niej telewizyjny wizerunek (image) polityka niż to, co ma on do powiedzenia. W latach 90. metody reklamy telewizyjnej miały już wpływ także na wiele filmów fabularnych – <…>”; agitator – „Sztuka agitatora polega na udawaniu takiego głupca jak jego słuchacze, aby sądzili, że są tak samo mądrzy jak on” (Karl Kraus (1874–1936), austriacki dramaturg, poeta i publicysta), <…>”; środki masowego przekazu (ang. mass media) – „środki informacji społecznej, <…>. Teoria głosi, że środki masowego przekazu są skuteczne tylko wtedy, gdy mają wielu słuchaczy (czytelników, widzów), wystarczająco wykształconych, aby rozumieć otrzymywane wiadomości i interesować się nimi. Jednak <…> większość odbiorców informacji szuka w nich nie tyle wiedzy, ile najtańszej rozrywki. Dlatego organizatorzy środków masowego przekazu, utrzymujący się głównie z reklamy, są zmuszeni dostarczać gorszych informacji, na niższym poziomie, <…>. Wszystko to, jak należy sądzić, zubaża intelekt mniej odpornych odbiorców informacji, zwłaszcza dzieci i młodzieży, oraz psuje ich gust”; kultura masowa (ang. mass culture) – „termin, który pojawił się w USA na początku lat 50. XX wieku: oznacza on charakterystyczny dla współczesnego zurbanizowanego społeczeństwa ogół publikacji intelektualnych, artystycznych i rozrywkowych, dostarczanych masom przez środki masowego przekazu. Publikacjom tym zarzuca się niski poziom intelektualny, estetyczny i moralny, zwulgaryzowanie i uproszczenie dzieł <…>“; 7 4 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... kultura trzech minut – odbiorcę informacji z radia, telewizji, internetu, wytrąca go z równowagi; zwykły obywatel nie jest już w stanie uważnie śledzić jednego tematu dłużej niż 3 minuty. Wiedząc o tym, prowadzący programy telewizyjne (…) przerywają nawet najciekawszy, najbardziej treściwy komentarz specjalisty po trzech minutach, nie pozwalając mu dojść do sedna sprawy <…>“; kreowanie gwiazd – „<…>. Najcenniejszą cechą gwiazdy filmowej stały się nie tyle umiejętności aktorskie i talent aktora, ile jej aura, atmosfera otaczająca gwiazdę, zdolność uwodzenia publiczności osobistym urokiem, atrakcyjnością fizyczną, seksualnością. W Hollywood <…> byli specjaliści potrafiący wymodelować gwiazdę jako nieosiągalny obiekt marzeń, z którym widz chciałby się utożsamić, jako jeden z archetypów współczesnej mitologii, zmieniający się wraz z modą i obyczajami. – – –“ (Kopaliński 2001). Wspólnym mianownikiem wszystkich tych zjawisk jest uprymitywnienie człowieka i jego życia. Podobne zniekształcenia dobrze uzupełniają i uwydatniają cytaty stulecia: „Współczesnych celebrytów nie sposób ani zawstydzić, ani upokorzyć. To, co niegdyś nazywało się wstydem i upokorzeniem, dziś nazywa się reklamą” (z książki P. Dż. O’Rurko (P. J. Rourke; ur. 1947) „Gine War a Chanse” („Dajcie wojnie szansę”; 1992)) (Kopaliński 2001: 79). „(To, co) interesujące jest dziś ważniejsze od prawdy; to, co dziwne i ekscytujące, wypiera rzeczy prawdziwe. <…>. W istocie w naszym stuleciu nie ma nic tańszego od prawdy. A prawda, bez wątpienia, zobowiązuje.” Tak twierdził francuski pisarz René Daumal (René Daumal; 1908–1944) <…>“ (Kopaliński 2001: 173). Filozof Karl Raimund Popper (1902–1994) w swojej ostatniej pracy – eseju Nie nadużywać telewizji (opublikowanym w 1995 r.) postawił diagnozę telewizyjnej zarazy: „<…> telewizja jest siłą zła, mogłaby stać się siłą dobra. Niestety, jest to niemal niewiarygodne. Powód jest prosty: w ogóle każdą siłę kulturową niezwykle trudno zmusić do służenia dobru“ (Popper 1995: 14). Dopóki konkurencja między telewizjami była niewielka, dopóty popyt był mały, toteż „w pierwszych latach swojego istnienia telewizja była znacznie bardziej wymagająca pod względem jakości programów“ (Popper 1995: 15). Obecnie mnóstwo komercyjnych telewizji konkuruje, aby „przyciągnąć jak najwięcej publiczności, a dążenie to, rzecz jasna, nie ma żadnych celów wychowawczych“ (Popper 1995: 14). Masy widzów wcale ich nie potrzebują – tylko circenses. Popyt na kulturę jest niewielki… Nadawców interesuje zysk, a zapewnia go reklama emitowana w tych programach, których oglądalność jest wysoka. Popper najprawdopodobniej się myli, sądząc, że nadawcy są najszczerzej przekonani, iż należy pokazywać to, czego ludzie chcą. Widzowie- „lawina krótkich, powierzchownych wiadomości, spadająca na przeciętnego Terminologia | 2008 | 15 7 5 widzów, zwłaszcza dzieci i młodzieży, a także emerytów, uzależnienie od telewizji jest zdecydowanie niezdrowe. Paradoks: konkurencja produkcyjna zapewnia jakość towarów, konkurencja telewizji obniża jakość programów. Niewiele wyżej plasuje się amerykanizacja kultury – „Jednym z najważniejszych wydarzeń kultury XX w. jest to, że zmienił się kierunek wpływów transatlantyckich. Kultura Stanów Zjednoczonych, którą do początku stulecia żywiła Europa, następnie sama zalała Europę i cały świat wraz z wpływem gospodarczym i politycznym, który był skutkiem dwóch wojen światowych i wywołanego przez nie upadku Europy, tym bardziej że Stany Zjednoczone bardzo pomogły zarówno wygrać te wojny, jak i odbudować to, co podczas nich zostało zniszczone.“ Zjawiska tej kultury – jazz, rock, muzyka pop, filmy hollywoodzkie, westerny, seriale, thrillery, czarne kryminały, samochody, nachalna reklama, opery mydlane, fast food, dżinsy. „Pod wpływem anglosaskim język zmienia się nie do poznania” (Kopaliński 2001). Francja próbuje się opierać, ale rezultatem jest franglais – „język francuski, w którym jest wiele angielskich słów i wyrażeń”. Tę nazwę, utworzoną ze złożenia francuskich słów français (po francusku) i anglais (po angielsku), około 1965 roku spopularyzował profesor językoznawstwa porównawczego Uniwersytetu Sorbońskiego René Etiemble, <…>. Profesor nawoływał do zastępowania angielskich słów francuskimi, <…>. <…>. We współczesnej Polsce gazeta „Gazeta Wyborcza” w listopadzie 1996 roku podjęła inicjatywę spolszczania angielskich terminów, pomagali jej także czytelnicy, ale rezultaty nie były zbyt zadowalające: <…>” (Kopaliński 2001). Innym rezultatem jest drewniany język – „taki, w którym pełno jest banałów i wyświechtanych fraz”. <…>” (Kopaliński 2001). Zjawiska te, po upadku żelaznej kurtyny, napłynęły także na Litwę, której wyniszczonemu duchowi wszystko, co pochodziło z Zachodu, niestety wydawało się po prostu dobre. Prawdę mówiąc, nie wszystko było niesłyszane. Jednych prymitywnie raziła sowiecka propaganda antyamerykańska, niektórzy mieli pewną znajomość z poważniejszego litewskiego dyskursu filozoficznego, a jeszcze coś czerpano z naszej emigracji. Lecz często poważna krytyka przychodziła spóźniona. Już w 1969 r. w Ameryce jeden z pionierów litewskiej eseistyki i wnikliwych publicystów, poeta Jonas Aistis, pisał: „Reklama jest wielką potęgą współczesności, przed nią muszą się kłaniać wszystkie konfesje, wszystkie trony i wszystkie władztwa” (Aistis 1991: 418). Należałoby dodać także wysiłki krytycznego ducha, wykazane w ostatnich latach przez Instytut Języka Litewskiego i Towarzystwo Języka Litewskiego (ReklK 2004). Choć w tej drażliwej dziedzinie nie brakuje również apologetycznych ocen języka reklamy. 7 6 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... Siostra reklamy, moda, znacznie wcześniej. Już rosyjski pisarz N. Gogol, porównując w Rzymie piękno dawnej sztuki ze swoimi czasami, pisał: „I jakże nieszlachetne, niskie wobec tego wspaniałego, pięknego przepychu wydały mu się teraz przepych XIX stulecia, drobny, nikczemny przepych, nadający się tylko do ozdabiania sklepu – <…>. – – – Jakże małe wydawały mu się wobec tego stałego, błogosławionego przepychu, otaczającego człowieka przedmiotami, które uszlachetniają i wychowują jego duszę, współczesne drobnostkowe ozdoby, które niespokojna moda łamie i wyrzuca, ów dziwny, niezrozumiały wytwór XIX wieku [tj. zjawisko], przed którym w milczeniu pokłonili się mędrcy, ów zabójca i burzyciel wszystkiego, co kolosalne, wspaniałe, święte” (Gogolis 19541: 236). W swoim sprawozdaniu z twórczości Sześćdziesiąt lat mojego życia literackiego francuski akademik A. Maurois twierdzi, że z powodu ataków mody stał się konsekwentnym moralistą: „W czasach, gdy moda wymagała lekceważenia norm i praw moralnych, bez których żadne społeczeństwo nie może istnieć, po prostu z własnej natury poczułem się zmuszony, zobowiązany przez swój zawód, by ich bronić. Dlatego zostałem moralistą. Później pisałem powieści, biografie, jednak kręgosłup powieściopisarza i biografa we mnie stanowi moralista” (Morua 1991: 18). Także dla innego Francuza – autora książki esejów naukowych Wyobraźnia średniowiecza, Jacques’a Le Goffa – obrona i pochwała mody (a może jej nadmierne wychwalanie) nie obywa się bez niszczącej krytyki: „Po Rolandzie Barthesie jestem gotów bronić mody. Jest ona uważna na nowość, stanowi motor nowoczesności, może być środkiem odnowy. To siła napędowa historii. Jak każde zjawisko, może się zdegenerować i pogrążyć w snobizmie – prawdę mówiąc, poruszającym wynaturzeniu mężczyzn i kobiet, którzy starają się zatrzymać uciekający czas i oddalić groźbę śmierci przez żałosne i beznadziejne pragnienie, by zawsze znajdować się u szczytu mody i zapomnieć o poczuciu czasu, zmieniając z dnia na dzień swój wygląd” (Le Goff 2003: 26). To jest nieustanne. A zastrzeżenie jest bardziej teoretyczne: „Jednak moda to przede wszystkim Zeitgeist, przejaw ducha czasu, łączący wygląd z głębokimi przemianami historycznymi” (Le Goff 2003: 26). Uniformizm mody oraz artystyczny, sztampowy język – uniformizm języka to powiązane ze sobą oznaki osłabionego ducha naszych czasów. Ponownie można przypomnieć naszego żwawego J. Aistisa: „Kultura musi w krwawym pocie wyjść z łona narodu. Z drugiej strony moda zawsze wychodzi z mody. – – – Bardzo modne rzeczy, które wyszły z mody, są śmieszne i głupie” (Aistis 1991: 476). Dopiero po upadku żelaznej kurtyny dotarły do nas z Zachodu prawdy sprzed niemal pół wieku o naszym własnym życiu w imperium zła: nowomowa (ang. newspeek) – „nowy język stworzony przez monopolistyczną władzę, nie trafiła do grona mitów XX wieku (Kopaliński 2001), ponieważ przejawia się Terminologija | 2008 | 15 7 7 język, którego znaczenie zmienia się wraz z oficjalnymi politycznymi poglądami państwa. W nowomowie niemożliwe jest nie tylko wyrażenie, lecz także sformułowanie nie-Orwella (George Orwell, lojalių pažiūrų, nes nėra tam reikiamų žodžių. Terminas paimtas iš Džordžo 1903–1950) powieści „Rok 1984”; policja myśli – „instytucja partii przedstawiona w powieści George’a Orwella (George Orwell) „Rok 1984”, która śledzi myśli członków partii zewnętrznej. Zauważywszy (=usi. – J. K.) jakiekolwiek odstępstwo od wytyczonej „linii”, dba on (=ji. – J. K.) o to, aby winowajca został aresztowany, torturowany (w Ministerstwie Miłości) i zniszczony”; dwójmyślenie (ang. doublethink) – „jednoczesne postrzeganie dwóch przeciwstawnych myśli lub opinii oraz świadome wierzenie w obie z nich. Termin z powieści angielskiego pisarza George’a Orwella (George Orwell; 1903–1950) „Rok 1984” (1949); określa on wpływ nowomowy na „zniewolony umysł”; „Pavergtasisprotas“ – „Česlavo Milošo (Czesław Miłosz) knyga (1953), w której autor analizuje psychiczne mechanizmy obronne pisarzy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nakazujące im głosić hasła odpowiadające oficjalnej propagandzie i starannie ukrywać swoje prawdziwe myśli i uczucia, <…>“ (Kopaliński 2001). Zniewolenie umysłu zaczyna się od pustki (środowiska bez religii) i absurdu bezcelowego życia, przebiega przez konieczność nowego życia i osiąga obowiązkowy sukces (Miłosz 1995: 20, 22, 24, 30). Jednak sukces nie jest pozbawiony smutnych konsekwencji: „w głębi wciąż zachowały się stare wymagania moralne i estetyczne, dlatego człowiek się dwoi” (Miłosz 1995: 36) – „wszyscy grają przed wszystkimi i wszyscy wiedzą o sobie nawzajem, że grają” (Miłosz 1995: 76); „Nieprawdą byłoby twierdzić, że wartości już się nie dwoją, jednak opór bywa emocjonalny i rzadko może wytrzymać konkurencję zracjonalizowanych odruchów” (Miłosz 1995: 244). Zgubną poprzednią epokę można by zwięźle scharakteryzować dwoma strasznymi powiedzeniami epokowymi, symbolami wartości – ze Wschodu: хлам (szmelc) – skrót (abrewiatura) słów художники, литераторы, артисты, музыканты; z Zachodu: Wenn ich Kultur höre… entsichere ich meinen Browning (autor – Hans Johst, reproduktor – Hermann Göring). Dopiero 1988 11 26–27 David Glencross wypowiedział trafną myśl epokową: „To niewiarygodne, żeby jakakolwiek władza, usłyszawszy słowo „kultura”, sięgała po pistolet. Sądzę, że powinna sięgnąć po słownik” (Kopaliński 2001: 197–198). Świata spolaryzowanego na dwa antagonistyczne obozy, ze fluktuującym i krajów bloku komunistycznego” 7 8 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... transformacja czasów Breżniewa już otwarcie projektowano i głoszono zbliżenie i zlanie się języków, jego dezintegracja, przywrócenie niepodległości Litwy i nadanie językowi litewskiemu statusu państwowego (uznanie go za język państwowy i objęcie go opieką państwa, programy i projekty dotyczące jego używania i nauczania), odrodzenie narodowe, demokratyzacja społeczeństwa i kształtowanie się społeczeństwa obywatelskiego, europejska i transatlantycka integracja Litwy oraz przesadna anglicyzacja, a także komputeryzacja i internetyzacja – czynniki znacznie bardziej konkretne; ich znaczenie dla tożsamości i samoświadomości narodu, kultury i języka, nauki i językoznawstwa, kultury języka i terminologii od 20 lat jest i jeszcze długo będzie decydujące, epokowe. I I 3. Świat materialny jest jeden. Choć różnic w krajobrazie, roślinności i faunie, klimacie oraz związanych z tym sposobach życia jest wiele i są one znaczne, to po pierwsze ludzie je zmniejszają (co również jest pewną formą globalizacji), po drugie zaś ludzka rzeczywistość materialna jest już bardzo rozległa i nie tak różnorodna. Logika w całym rozumnym świecie jest jedna, choć w jednym miejscu jest jej więcej, a w innym mniej. Trzecią postacią istnienia świata – językiem (Лукшите 1981: 166) – jest ogromna wielość, której nie da się dokładnie policzyć (czy 3000, czy 7000). Każdy żywy język jest etniczny lub narodowy – ojczysty. Sposób bycia narodu, jego duch, obyczaje i styl życia również są ojczyste. Trzeba tylko umieć to odczuć i zrozumieć przyczyny. Oto jedna bardzo trafna obserwacja: „Różnice obyczajów wystawały z każdego czynu i kroku. Gesty ludzi odzwierciedlały strefy geograficzne, równoleżniki i południki; wyrażały się w nich codzienne zajęcia pasterzy, rolników, kupców i żeglarzy; rożen w rękach Spartiaty poruszał się tak jak włócznia bojowa, Argiwczyk siedział na ławce jak na koniu, mieszkańca lasów można było rozpoznać po cichym chodzie” (Parandovskis 1984: 118). 2 Termin „Trzeciego Świata” (franc. Tiers monde) około 1950 roku zastosował francuski socjolog i demograf Alfred Sauvy (Sauvy): tak nazwał ponad 130 postkolonialnych państw Afryki, Ameryki Łacińskiej, Azji i Oceanii, odróżniając je od państw rozwiniętej gospodarki rynkowej i ówczesnego (do 1990 r.) (Kopaliński 2001). Zresztą później pojawił się zupełnie inny trzeci świat: „Według K. Poppera [Popper K. Objective Knowledge: An Evolutionary Approach, Oxford, 1972], „trzeci świat” jest światem idei w ogóle, które łączą zasady logiki. Obejmuje on wszystkie teorie i koncepcje stworzone w historii ludzkości oraz te, które dopiero zostaną stworzone, a także wszystkie hipotezy, wszystkie zadania i równania – rozwiązane, rozwiązywane i wymagające rozwiązania” (Joninas 1987: 69). Jeszcze inny jest trzeci byt: „А. Ф. Лосев говорит, что „язы ко вое и словесное бытие есть третий вид бытия, наряду с чисто логическим и чисто вещественnym lub materialnym” [Łosiew 1976, s. 399] (Lukszyte 1981: 166). W 1959 r. Charles P. Snow sformułował konflikt dwóch kultur – humanistów i naukowców, a w 1995 r. John Brockman w książce Trzecia kultura pisał o tych, którzy przejmują „misję intelektualnej elity polegającą na poszukiwaniu odpowiedzi na pytania od dawna nie dające ludzkości spokoju: czym jest życie, kim jesteśmy, dokąd zmierzamy (…) <…>” (Kopaliński 2001). wegetującego trzeciego świata2, stalinowskiego imperium, w którym za Terminologija | 2008 | 15 7 9 Język ojczysty i inne sprawy ojczyste chronią tożsamość. Nie mogą jednak zapewnić całkowitej czystości, ponieważ wokół są języki obce i wszelka inna obcość: „A jednak, mimo tych różnorodności, matka Grecja wydawała się niemal jednolita pośród żywiołów fantastycznych kolonii: Afryka, Iberia, Galia, Iliria, Scytia, Sarmacja, Syria, Egipt z tajemniczych głębin historii i cywilizacji tchnęły swoim zapachem w setki greckich miast, <…>. W codziennych kontaktach z barbarzyńcami, podczas podróży karawanami, w zgiełku portów obce myśli, przesądy i wady przywierały do człowieka, tak jak uliczny kurz wdziera się w pory skóry” (Parandowski 1984: 118–119). „Język, rozszczepiony na niezliczoną mnogość dialektów i gwar, w koloniach porośnięty obcymi chwastami, powodował straszliwe nieporozumienia” (Parandowski 1984: 119). Nasz język ojczysty – litewski – w warunkach nieprzerwanej dwujęzyczności subordynacyjnej miał bardzo wiele kontaktów z językiem polskim, po prostu został przez niego zalany tak, że mniej dotknięte pozostały jedynie odległe wysepki, nieprzyćmione przez kościół i dwór. Dlatego nabrał wielu obcości językowych i utracił niemałe obszary języka ojczystego, dużą część użytkowników – nie tylko magnatów, szlachty, lecz także ludu. Tylko część skutków została zlikwidowana, większość – to nieodwracalne straty. Po rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów to samo zaczęło się dziać z językiem rosyjskim (zapożyczeń z niego już wcześniej było pod dostatkiem) i trwało przez dwa stulecia, jedynie z krótkimi okresami osłabienia (ale nie całkowitymi przerwami) w czasach I i II Republiki. Teraz, po odzyskaniu niepodległości, nastała epoka kontaktów z językiem angielskim. Dlatego warto choć trochę zapoznać się z tymi językami od wewnątrz – z tym, jak są rozumiane i oceniane przez samych Rosjan i Anglików. Najbardziej interesuje (samo)krytyczny aspekt. Dobrze znana jest dwujęzyczność rosyjsko-francuska, a ściślej – francuskojęzyczność rosyjskiej arystokracji. Ściśle wiąże się z tym także oddzielenie rosyjskiego języka literackiego od zjawiska nazwanego просторечие – „слова, выражения, обороты, формы словоизменения, не входящие в норму литературной речи; часто допускаются в литературных произведениях и разговорной речи dla stworzenia określonego kolorytu” – ang. popular language, wok. Volkssprache (Ахманова 1966); łot. vienkāršruna (ValTV 1963) – choć разговорная речь, обиходно-разговорная речь – sarunvaloda (ValTV 1963), to vienkāršruna – šnekamoji kalba (LaLieŽ 1977). Wątpliwy odpowiednik również niem. Volkssprache. Dość niedokładny – zbyt szeroki odpowiednik ros. просторечие to lit. neliteratūrinė šneka – „język właściwy mieszkańcom wielkich miast, wykazujący większe lub mniejsze różnice w stosunku do norm języka literackiego. Różnice leksykalne, gramatyczne i fonetyczne tej mowy powstają wskutek mieszania się elementów dialektalnych 8 0 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... i języka literackiego, a żargonowy – ang. non-standard speech, popular language (Gaivenis, Keinys 1990). Nieprecyzyjnie tłumaczy się просторечие jako šnekamoji kalba Gudavičius 2000: 40, liaudies, šnekamoji kalba RLKŽ II 1967. Ros. просторечие jest nieodłączne od простонародье psn. – prasčiokai, prastuomenė RLKŽ II 1967, prastuomenė RLKŽ III 1984, простолюдин psn. – prasčiokas, prastuolis, neprivilegijuoto luomo žmogus RLKŽ III 1984, простонародный psn. – prasčiokiškas, prastuoliškas, prastuomeniškas, prastuomenės: простонародная речь – prasčiokiška [prastuomenės] kalba RLKŽ III 1984, zatem i просторечие – prastakalbė, prasta [prastuolių] kalba (ne knyginė, literatūrinė) RLKŽ III 1984 (prast. – prastakalbės žodis, posakis – просторечное RLKŽ I 1982: 15), prastakalbė – просторечие LRKŽ 1988. Należy pamiętać, że prastakalbė jest terminem rosyjskim, stosowanym wyłącznie w odniesieniu do języka rosyjskiego. Ponieważ ros. просторечие jest dopuszczane w dziełach literackich, rosyjscy pisarze bardzo zaciekle walczyli o ludowy charakter języka – jego rosyjskość. W. Bielinski w Literaturnych snach (1834) bardzo dobrze pojął również przyczynę: „A zatem naród albo, mówiąc lepiej, lud, i społeczeństwo u nas poszły każde swoją drogą. Pierwszy pozostał żyć swoim pierwotnym, surowym i półdzikim życiem oraz śpiewać swoje żałosne pieśni, którymi jego dusza tryskała w niedoli i radości; drugi, jak widać, zmieniał się, jeśli nie poprawiał, zapomniał wszystkiego, co rosyjskie, zapomniał nawet mówić po rosyjsku; <…>“ (Bielinski 1948: 71). „<…> wyższa warstwa miała powód, by gardzić językiem ojczystym, ponieważ język pisany kłócił się z językiem mówionym“ (Bielinski 1948: 95). Bielinski dostrzegał różnorodność rosyjskiego puryzmu i oceniał ją zróżnicowanie, a sam puryzm jako taki – umiarkowanie: „Słowo „postęp“ musiało oczywiście spotkać się ze szczególnie nieprzychylnym przyjęciem u nastawionych przeciw niemu rosyjskich purystów językowych, którzy oburzali się na każde obce słowo, uważając je za herezję lub odszczepieństwo w ortodoksji języka ojczystego. Taki puryzm ma swoją prawomocną i poważną podstawę; a jednak jest on – jednostronnością posuniętą do skrajności“ (Bielinski 1948: 530). „Nie ma wątpliwości, że chęć ubarwiania języka rosyjskiego obcymi słowami bez żadnej potrzeby, bez dostatecznej podstawy, jest sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem i dobrym smakiem; <…>. Jednak przeciwna skrajność, czyli nieograniczony puryzm, przynosi te same skutki, ponieważ skrajności się pokrywają” (Bieliński 1948: 532). Pańską francuskojęzyczność rosyjskiej arystokracji krytycznie oceniał także N. Gogol: „Panie z miasta N wyróżniały się, <…>, niezwykłą ostrożnością i przyzwoitością w słowach i wyrażeniach. <…>. W żaden sposób nie można było patakże często wskutek wyraźnie większego wpływu innych języków“. Por. język Terminologija | 2008 | 15 8 7 ma zmarłą siostrę – język pruski. Sam obszar języka litewskiego, zarówno od zachodu, jak i szczególnie od południowego wschodu, uległ uszczupleniu; pozostające poza jego granicami wyspy są jeszcze żywą Troją dla językoznawców, lecz ich żywotność jest słaba. Po wielu stuleciach, w ciągu których zanikła lub została wyniszczona nieznana liczba języków, pod koniec XX wieku, jeszcze przed dokładnym policzeniem wszystkich żywych języków świata (3000, 6000 czy 6900–7000), ogłoszono zagrożenie ekologiczną katastrofą języków (pozostanie tylko co dziesiąty), a w 1996 r. ogłoszono barcelońską Powszechną deklarację praw językowych (Crystal 2005: 97). Języki umierają nie dlatego, że chorują lub się starzeją; rzadko umierają dlatego, że znikają lub giną wszyscy albo większość ich użytkowników, lecz wskutek asymilacji kulturowej. Mechanizm jest prosty, czasami działa dość szybko: „Są trzy wielkie etapy. Cechą pierwszego jest ogromna presja wywierana na ludzi, aby mówili w języku dominującym. <…>. Może ona być „z góry na dół“, <…>; albo „z dołu“, – – – (Crystal 2005: 84). Nawiasem mówiąc, presja z góry może sprzyjać oporowi, natomiast presja z dołu – dobrobyt materialny lub przewaga kulturowa mogą asymilować nawet łatwiej. Drugi etap – dwulub wielojęzyczność, ostatecznie: „W ciągu jednego pokolenia, a czasami zaledwie w ciągu dekady, kwitnąca dwujęzyczność niezauważalnie przechodzi w świadomą półjęzyczność (self-conscious semilingualism), a następnie – w jednojęzyczność“ (Crystal 2005: 85). Oczywiście w tym mechanizmie dwujęzyczni są tylko użytkownicy języków podlegających asymilacji: „W ciągu długich stuleci dominacji ich kultury w ich [jednojęzycznych] sposobie myślenia ukształtował się pogląd, że inni muszą uczyć się ich języka, a im inne języki nie są potrzebne. Zauważono, że narodami jednojęzycznymi i hołdującymi jednojęzyczności są te, które niegdyś miały wiele kolonii i prowadziły ekspansję religijną“ (Crystal 2005: 51). „Po prostu jednojęzyczność, będąc częścią długiej tradycji kolonizatorów, stała się zwyczajowym sposobem życia” (Crystal 2005: 85). Dlatego D. Crystal mówi: „<…> musi zniknąć pojęcie dominacji” (Crystal 2005: 86). Świat z natury jest wielojęzyczny jako gwarancja swojego sukcesu: „zamieszkaliśmy planetę właśnie dzięki zdolności tworzenia różnorodnych kultur, przystosowujących się do odmiennego środowiska” (Crystal 2005: 40). „Zanik różnorodności w świecie językowym jest prawdopodobnie większą stratą niż zanik różnorodności w świecie biologicznym, ponieważ struktura języka świadczy o ludzkich zdolnościach intelektualnych (Komitet do spraw zagrożonych języków i ich ochrony 1984: 5)” (Crystal 2005: 41). Najważniejsze – tracona jest część lingwofunduszu ludzkości: „Cała mądrość ludzkości nie znajduje się w żadnym jednym języku i żaden język nie może przekazać całej wiedzy ludzkości” (Crystal 2005: 58). Umierający język wymazuje się z przeszłości, ludzie tracą osobistą historię, naród traci serce (Crystal 2005: 48, 41, 43). 8 8 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... D. Crystal twierdzi, że obowiązkowa cecha narodowościowa” i „nieobowiązkowa cecha narodowościowa”; gorąco dyskutuje się, czy można być Walijczykiem, nie znając (Crystal 2005: 125, 126). Dėl to ginčijasi ir neprivalomukai: „<…>, Velse języka walijskiego” (Crystal 2005: 46). Więcej niż oczywiste jest, że druga koncepcja opiera się na bardzo nielicznych przykładach, jeśli nie na wyjątkach – nieszczęśliwych, tylko czasami możliwych do zaakceptowania. Tragicznie oczywiste jest, że wraz z wymarciem języka pruskiego nie pozostał także naród pruski, że po masowym przejęciu przez litewskich magnatów i szlachtę języka polskiego w narodzie litewskim zabrakło tej warstwy społecznej, pozostały jedynie pojedyncze, nieliczne jednostki, dlatego w XX wieku Litwę odbudowali i stworzyli nowoczesny naród litewski emigranci z ludu. Wątpię, czy sprawą językoznawców jest rozstrzyganie, które języki powinny wymrzeć. Po pierwsze, nikt tego dokładnie nie wie (może wymrą wielkie, a przetrwają małe w jakichś odległych dżunglach), po drugie, czy nie lepiej mówić o tym, jak języki pasiskelbusi tikslą – kaupti išmirštančios tautos kalbos ir kultūros palikimą, mogą przetrwać. Litewskie Towarzystwo Literackie (Litauische literarische Gesellschaft), założone w 1879 r. w Tylży, zaczęto przezywać towarzystwem grabarzy (Zemlickas, Kaunas 2008: 3 9). Językoznawcom może wystarczyłoby stwierdzić jedno: języki mające status języka państwowego lub urzędowego rozwijają wszystkie możliwe funkcje i style, te posiadające pismo, literaturę i szkołę mają przyszłość, lecz funkcjonują słabiej i węziej, natomiast te nieposiadające pisma, literatury ani szkoły – pozostają na poziomie języków mówionych, choć ich przyszłość również może być długa. Świat bez panowania języków narodowych jednak istnieje, choć inny, ale również dwujęzyczny: „Świat, w którym ludzie mówią co najmniej dwoma językami – swoim językiem narodowym i międzynarodową lingua franca – jest całkowicie możliwy i (…) pożądany. Dwa języki – dwa różne cele. Jeden po to, aby zachować tożsamość, drugi po to, aby człowiek został zrozumiany. Cele te nie są ze sobą sprzeczne” (Crystal 2005: 37). Jednak rzeczywistość jest dość odległa od możliwości i potrzeb. I bilingwizm podporządkowany nadal istnieje. Chociaż „połowa ludzi na świecie mówi co najmniej dwoma językami” (Crystal 2005: 51), to „w całej UE żadnego języka obcego nie zna 47,3 proc. ludzi” i „dwie trzecie Brytyjczyków nie zna żadnego języka obcego”, podczas gdy „w Luksemburgu takich ludzi jest tylko 2,2 proc., w Danii – 12,3 proc.” (TautGyvY 2008: 49 29). Ideał Unii Europejskiej – znajomość dwóch języków obcych – tkwi we mgle deklaracji, jeśli w ogóle nie jest jedynie mirażem. Ocena komunikacji międzyjęzykowej dokonana przez naczelnego redaktora „Kuriera UNESCO” Eduarda Glissanta – „To, że człowiek mówi на своем языке, не исключает его способности понимать других людей i cenić ich kultury...” oraz formuła „Mówię do ciebie w twoim języku, istnieją dwa sposoby pojmowania języka jako części kultury: „język – Terminologija | 2008 | 15 8 9 но понимаю тебя на своем“ (Глиссан 1983: 8 9) w pewnych przypadkach mogłoby zostać jeszcze ulepszone – rozmawiam z tobą w swoim języku, słucham cię w twoim języku: „Wielojęzyczna Europa – <…> to kontynent, na którym ludzie mogliby spotykać się i rozmawiać, każdy w swoim języku, oraz rozumieć język drugiego“ (Eco 2001: 320). Byłaby to całkowita równość komunikacyjna. 4. O zmianach w użyciu języka litewskiego, jego funkcjach oraz w samym systemie mówi się zarówno dużo, jak i w wielu miejscach (nie tylko w językoznawstwie). W teorii językoznawstwa litewskiego wyraźnie stwierdza się, że „język jest zjawiskiem polifunkcyjnym“ (Karaliūnas 1997: 119) oraz „tradycją, zjawiskiem kultury“ (Karaliūnas 1997: 48). Wyjaśnia się również dawno powstałe, lecz także utrwalone odchylenie: „Rozumienie, że język jest podstawowym środkiem komunikacji, ugruntowało się w europejskiej tradycji lingwistycznej <…> około 1930 r. <…>. <…>. Badanie funkcji języka przeszło wówczas z psychologii do kompetencji lingwistyki. Po uznaniu, że język jest środkiem komunikacji, rzucono się w drugą skrajność – rola komunikacyjna języka jest wyolbrzymiana i absolutyzowana, za jedyną funkcję języka uznaje się funkcję komunikatywną“ (Karaliūnas 1997: 109). Niektórzy sądzą nawet, że „język jest zjawiskiem monofunkcyjnym, a wszystkie pozostałe cele użycia języka są przejawem funkcji komunikatywnej” (Karaliūnas 1997: 109). Jednakże „sama komunikatywna funkcja języka, jak się wydaje, zależy od innych funkcji pełnionych przez język, na przykład oznaczającej, reprezentatywnej. Aby coś komuś powiedzieć, przekazać, najpierw trzeba to oznaczyć, nazwać” (Karaliūnas 1997: 110). Te dwie funkcje są ze sobą związane: „<…> Darstellungsfunktion należy rozumieć zarówno jako funkcję komunikatywną, jak i reprezentatywną (referencyjną R. Jakobsona). <…>. W literaturze naukowej dotyczącej tego zagadnienia komunikatywna i reprezentatywna funkcje języka bardzo często nie są ściśle rozróżniane i wspólnie nazywane są symboliczną funkcją języka” (Karaliūnas 1997: 134). O tym, że „istotną właściwością ludzkiego języka jest reprezentacja”, świadczy również to, że „w komunikacji zwierząt występują ekspresja i apel, lecz nie ma reprezentacji” (Karaliūnas 1997: 190). S. Karaliūnas wyróżnia także etniczną funkcję języka (Karaliūnas 1997: 159) – funkcję identyfikującą i jednoczącą, odgraniczenia narodowego, indywidualności narodowej, narodowej przynależności języka (Karaliūnas 1997: 163, 164). Chociaż „wspólny język narodu i język jako wyraziciel przynależności etnicznej są różnymi rzeczami”, to jednak tylko w dość rzadkich przypadkach „używany język i język – wyraziciel etnosu – nie pokrywają się” (Karaliūnas 1997: 164), a „utratę tego ostatniego uważa się za pierwszy etap utraty narodowości” (Karaliūnas 1997: 168). 9 0 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... Dwoistość relacji języka, lecz społeczeństwo decyduje o sukcesie wdrażania kształtowania języka, chociaż bez tych pierwszych nie byłoby samego planowego kształtowania, a jedynie naturalny rozwój języka” (Grumadienė 1996: 13). Tylko że nie chodzi tu o dwoiste, lecz po prostu dwuznaczne rozumienie samego społeczeństwa: „Obecnie wielu administratorów języka tradycyjnie nadal orientuje się na abstrakcyjnego użytkownika języka ogólnego, przecież społeczeństwo nie jest jednorodne” (Grumadienė 1996: 13). Jednak języka ogólnego używa przecież nie całe to niejednorodne społeczeństwo, lecz tylko jego część – inteligencja, choć i ona nie jest jednorodna; ponadto ta większa część społeczeństwa, która nie używa języka ogólnego, jest zazwyczaj czynnikiem nieprzychylnym językowi ogólnemu, a czasem nawet mu przeciwnym. Nie bez powodu stwierdza się: „ogólne nastawienie społeczeństwa i brak wykształcenia językowego” – to „czynnik wyznaczający cel kształtowania świadomości językowej społeczeństwa” (Miliūnaitė 2006: 63). Już w 1994 r. Pranas Kniūkšta stwierdził pogarszającą się sytuację językową społeczeństwa: „Podmyte przez dwujęzyczność fundamenty, rozprzężona dyscyplina i koniunkturalne zanieczyszczanie języka zdezorganizowały i obniżyły poziom współczesnego użycia języka” (Kniūkšta 20012: 199). „Do tej pory kultura językowa społeczeństwa niewiele się poprawia” (Mikulėnienė 1998: 8). Obalając mit naturalnego rozwoju języka, narzucany społeczeństwu, a nawet niektórym językoznawcom przez niektórych dziennikarzy i kulturoznawców, Rita Miliūnaitė mówi: „Mając na uwadze język ogólny ostatniej dekady, nie moglibyśmy powiedzieć, że zmienia się on naturalnie: bardzo silny jest wpływ innych języków” (Miliūnaitė 2006: 166). Mówiąc bardziej różnicująco, można stwierdzić, że wpływ języka rosyjskiego się zmienił – nie jest już zewnętrzny, lecz wewnętrzny, ma charakter inercyjny, natomiast wpływ języka angielskiego pochodzi w większym stopniu z nas samych – z anglojęzyczności Litwinów, a także nie z góry, lecz z dołu – z gorszej odmiany języka, często nie samego języka angielskiego. Zwracając się nie do abstrakcyjnego użytkownika języka ogólnego, lecz do całkiem konkretnych osób, które go nie używają lub go psują, Albert Rosinas pyta: Czy państwo będzie bronić języka państwowego? „Propagatorami analfabetyzmu i półjęzyczności są nie tylko urzędnicy wszystkich szczebli, niemało dziennikarzy, naukowców, wykładowców, lecz także część kierowników nowych wydawnictw, nieodpowiedzialnie wydających stare publikacje napisane złym językiem oraz nowe, niezredagowane wydania, <…>“ (Rosinas 1992: 2 28). W tym miejscu można jeszcze raz przypomnieć, że państwo – to język: „Jeśli państwo nie obroni swojego języka państwowego przed samowolą analfabetów i osób posługujących się półjęzykiem, nie będzie godne miana państwa“ (Rosinas 1992: 2 8). Po odzyskaniu niepodległości przypomniano o prawnej ochronie języka państwowego w latach 1918–1940: „Państwo w Ustawie prasowej (1935 r.) zażądało od między językiem a społeczeństwem jest oczywista: „Nie administratorzy Terminologija | 2008 | 15 9 1 pracowników prasy, aby chronili odrębność języka litewskiego, dbali o jego żywotność i poprawność“ (Rosinas 1998: 10). Podejmuje się również starania o umocnienie i rozszerzenie teoretycznej bazy porządkowania języka – przede wszystkim o „konstruktywne rozwinięcie ogólnej teorii kształcenia językowego z uwzględnieniem warunków używania litewskiego języka ogólnego oraz potrzeb społeczeństwa i rezygnacją z taktyki o charakterze obronnym (…)“ (Rosinas 1996: 6). Oczywiście nie rezygnuje się całkowicie z obrony języka – Państwowa Komisja Języka Litewskiego (VLKK) administracyjnie reaguje na naruszenia praw języka litewskiego, a główną funkcją Inspekcji Językowej jest właśnie funkcja obronna, ochronna. Teoretyczną bazę mogłaby poszerzyć krytyka językowa, która spopularyzowała się w Europie Zachodniej po wojnie, dwojaka – zarówno filozoficzna, jak i dotycząca stylu lub tekstu – oraz odnosząca się zarówno do norm, jak i do niepożądanych sposobów użycia języka (Rosinas 1996: 4–5), lecz na Litwie jej, przynajmniej pod taką nazwą – nie ma; nie wspomina o niej nawet teoretyk A. Pupkis (2005), a ogólny poziom konstruktywnej krytyki na Litwie jest niski. Chociaż powierzone VLKK „obszary państwowej polityki językowej: naukowy (normatywny), administracyjny i prawny”, chociaż „administracja językowa obejmuje zarówno politykę językową, jak i używanie języka (języków)” (Mikulėnienė 1996: 18), „nie wszystko zostało zrobione w celu wdrożenia statusu języka de facto”, dlatego zwrócono się do Rządu o stworzenie warunków do realizacji postanowienia zawartego w ustawie o nauce i studiach – „Państwo zawsze uznaje priorytet badań podstawowych języka litewskiego” (Rezoliucija 1996: 242 3). Sama komisja bodaj bardziej interesuje się polityką językową (terminem Bronisa Savukynasa: językoznawstwo normatywne), jej celami, strategią i podstawami teoretycznymi (Kniūkšta 1995: 3–5), choć nie są one całkiem nowe: „Systemowość pozwala oceniać zjawiska językowe niejako od wewnątrz, z czysto językowego punktu widzenia, celowość – od zewnątrz, z punktu widzenia społecznego” (Kniūkšta 1996: 15). Nowszym zjawiskiem jest zinstytucjonalizowana – administracyjna polityka językowa, ale ma ona również swoją odwrotną stronę: „Działalność komisji nie jest przeciwieństwem zwykłej polityki językowej, <…>. Jednakże z drugiej strony politykę językową wtłacza się w ramy i biurokrację, odsuwa się od niej nie tylko społeczeństwo, lecz także znaczna część językoznawców” (Kniūkšta 20011: 7). Dobrze zorganizowano podstawową kwestię: „Od 1996 r. we wszystkich szkołach wyższych, szkołach pomaturalnych i zawodowych wprowadzono obowiązkowy kurs kultury języka i języka specjalistycznego (…)” (Mikulėnienė 1998: 8). Teraz chce się już tę kwestię zarówno korygować i zatwierdzać, jak i rozwijać: „Na studiach magisterskich odpowiedni byłby prowadzony według odrębnego programu kurs podstaw terminologii, <…>” (Akelaitis 2008: 12 5). Szkole średniej stawia się dobre cele – „1) kształtować rozumienie języka jako wartości narodu, 2) wyjaśniać uczniom przeznaczenie i funkcje języka ogólnego, 9 2 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... 3) zachęcać do nauki zdolności twórczych” (Miliūnaitė 2006: 63). Jednak jak to robić, jeśli „w kursie języka litewskiego w szkołach ogólnokształcących nie pozostała już systematycznie nauczana kultura języka” (Akelaitis 2008: 12 4)? Ogólny obraz nowych zjawisk językowych, a także nowego rozumienia rzeczy nienowych, jest jak dotąd dość powierzchowny, chaotyczny i pełen luk. Jednak wnioski podsumowujące, wyciągnięte w różnym czasie przez trzech wybitnych językoznawców, są bardzo jasne, bardzo podobne i bardzo smutne: „boleśnie i groźnie pęka pień naszego języka ojczystego” (Ambrazas 1990: 2 6). „Język państwowy zaledwie dyszy” (Vitkauskas 2008: 17 7). Dla trzeciego „bezpośrednie kaznodziejstwo” i „odwoływanie się do poczucia wstydu mówiącego lub pisarza” wydają się całkowicie nieskuteczne, pozostaje tylko ironia (Rosinas 2005: 3). Wobec braku wyraźniejszych powiązań zmian językowych z konkretniejszymi czynnikami i przyczynami trudno oczekiwać powstania bardziej określonych zaleceń dotyczących właściwego regulowania zmian, zwłaszcza tych niepożądanych (naruszających system itp.). Dominuje imperatyw – trzeba, a nie wytyczne działania – jak. Lepiej dostrzegać (i łatwiej pokazywać) szeroko zakrojone projekty dotyczące używania języka i edukacji, choć często są one zupełnie zwyczajne. Można stwierdzić, że język litewski polaryzuje się – utrzymuje się (ale raczej nie wzmacnia) jeszcze szeroka, choć coraz cieńsza warstwa doskonałego języka ogólnego, natomiast rozszerza się dość agresywna warstwa żargonów i żargonizacja samego języka ogólnego. Do oceny marnego słowniczka marnego żargonu (Zaikauskas 2007) wzburzonej recenzentce nie wystarczyły zasoby języka ogólnego – śmiało sięgnęła po męski żargonizm (Mataitytė 2007: 28), niedopuszczalny w mieszanym towarzystwie. Czego chcieć – miłość do żargonu jest stara: „Marija Mašiotaitė-Urbšienė w swoich wspomnieniach obrazowo przedstawia, że posługiwanie się mieszanym żargonem rosyjsko-litewskim w międzywojennym Kownie było modne – i wszystko to nie wśród pospólstwa, lecz w otoczeniu najwyższych warstw władzy!” (Sakalavičiūtė 2007: 8–9 398). Rzeczywiście język litewski podupada, wulgaryzuje się: „najbardziej podatne na uszkodzenia są złożone, subtelne i ekspresywne zjawiska językowe. One przede wszystkim, <…>, nie wytrzymują konkurencji bardziej prymitywnych konstrukcji i bardziej grubiańskich zjawisk” (Piročkinas 20041: 8 4). Zasada państwowej ochrony języka litewskiego jest realizowana, ale nie całkiem konsekwentnie. A próbuje też pojawić się alternatywna „teoria” języka, oparta na pseudozasadzie: można poprawiać wiele, ale… Niby poprawiajmy tyle, na ile pozwala, na ile się nie sprzeciwia. Normowaniu bardzo brakuje systematyczności, niemało rozstrzygnięć ma charakter ad hoc. Dziwisz się – z przyjemnością, ale i z niedowierzaniem patrzysz na stanowisko nowego ministra kultury Remigijusa Vilkaitisa: „Poprawny język litewski musi języka ogólnego, 4) wzmacniać zaufanie uczniów do języka ojczystego i jego Terminologia | 2008 | 15 9 3 dominować w przestrzeni publicznej, urzędach państwowych, szkołach” (Vd 2008 48 20). Czy zostanie dotrzymane? Visuomenės santykiai su kalba – labai plati tema. Pradėti būtų galima od jednego uogólnienia: „W ten sposób powstają swoiste nożyce: językoznawcy coraz więcej piszą o kulturze języka, udzielają coraz więcej porad, a społeczeństwo coraz rzadziej z tych porad korzysta” (Piročkinas 2004²: 9 7). Ta ogólność wymaga znacznego doprecyzowania – zagadnienie jest wielowarstwowe i nie w taki sposób, jak powinno. Część językoznawców pisze wyłącznie teorie (dość kompilacyjne), bez żadnych porad, pracuje tylko w białych rękawiczkach, nie brudzi sobie paluszków konkretnymi poprawkami. Szersze społeczeństwo czerpie porady raczej nie bezpośrednio – z artykułów i artykulików językoznawców w „Kultūrze języka”, „Terminologii”, „Języku ojczystym”, „Słowie ojczystym”, lecz za pośrednictwem słowników, informatorów, książek i książeczek z poradami językowymi. Bardzo ważne byłyby tu także osoby pośredniczące – redaktorzy kt. redaktoriai. Tačiau su siaubu reikia konstatuoti ir jų nepakankamumą, ir językowi samorządów, książek, mediów, ministerstw, a także ci, którzy wykazują językową niepełnosprawność, a nawet dyskwalifikację, niedbalstwo i pozbawienie praw. A bez tego ważnego ogniwa pośredniego poruszenie „obojętnej większości” społeczeństwa (Piročkinas 2004²: 9 7) – to tylko sen na jawie… Pewnymi pośrednikami są także pracownicy języka litewskiego w Brukseli. Kancelaria Sejmu zorganizowała konferencję Język litewski w przestrzeni Unii Europejskiej (Urnėžiūtė 2008: 12 20–24). Jednak dobiegające z tej strony głosy, że w ten sposób język litewski „zyskuje możliwości i otwiera się na zmiany” (Morkus 2008: 7–8 347), ponieważ oni k s z t a ł t u j ą język i system terminologiczny (Morkus 2008: 7–8 348, 349), budzą także pewien niepokój. Świadomość językowa społeczeństwa, a dokładniej użytkowników języka ogólnego lub tych, którzy powinni nimi być, oraz oparta na niej aktywność są niewystarczające. A wiele jest złej aktywności, a nawet agresywności. Przede wszystkim jednak należałoby przypomnieć niezapomniane słowa wstępne Jonasa Basanavičiusa do „Aušry” z 1883 r.: „<…>: Litwa powoli ginie, ponieważ ginie jej język” (Basanavičius 1970: 695). I nie powiedzielibyśmy, że teraz już ani trochę nie zanika. I nie należałoby zapominać o Jonasie Aisčiusie. Pomysłowo broniąc się w sprawie swojego pseudonimu Kossu, lecz szorstko atakując i obrażając wszystkich językoznawców, w dojrzałych latach przyznał: „nie znam dobrze swojego języka” (Aistis 1991: 310), a w końcu powiedział także wielką, lecz straszną prawdę: „Litwin nie zaprząta sobie głowy dwiema rzeczami: językiem ojczystym i historią własnego narodu” (Aistis 1991: 457). A gdy tylko zaczyna zaprzątać sobie głowę, niejeden wypisuje straszne bzdury. Najlekkomyślniej robi się to wtedy, gdy za plecami stoją mający odpowiedni status 9 4 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... powinien istnieć tylko język Papui-Nowej Gwinei, bardziej znany jako Pidgin English (uproszczony angielski, slang). Elementy języka angielskiego, niemieckiego i portugalskiego mieszają się w nim z 720 całkowicie różnymi językami używanymi przez rdzennych mieszkańców wyspy. Opierając się na swobodnej ewolucji tego języka, nieuregulowanej akademickimi zasadami gramatyki, <…>“ (Tok pisin 2003: 37 52). Pochwała wolnego pidżynu niczym zarzut wobec ograniczanego przez językoznawców języka litewskiego – dobroduszna niekompetencja, zdaniem V. Bielinskisa. Cóż z tego, że bardziej wykształcony patrzy głębiej: „<…> książka znów się wycofuje, język ubożeje. Nawet Brytyjczycy o wielkiej tradycji skarżą się, że język ich prasy staje się coraz uboższy. A najpoczytniejszy brukowy dziennik „The Sun” ma nawet specjalny program komputerowy, który pilnuje, aby w tekście nie było zbyt długich słów, mających osiem liter. Jeśli jest ich zbyt wiele, a za mało słów czteroliterowych, komputer automatycznie zwraca tekst autorowi” (Gadeikis 2005: 6 4). Czasami dzięki gorzkiemu doświadczeniu udaje się samemu otrzeźwieć: „Z Hiszpanami o pracy – wyjaśniają mężczyźni – porozumiewamy się świetnie. Żargon filmowy jest międzynarodowy, jedno słowo, drugie w innym języku… Jednak gdy <…> próbujemy <…> porozmawiać o życiu – stop, nic już z tego nie wychodzi. <…>” (Vd 2005 3 57). Najmłodszych prowincjonalnych nowolitwinów już dawno scharakteryzowałem za pomocą niewypowiedzianych przez nich, lecz jakby emanujących z całej ich pychy słów: przed nami był potop, no, chyba że jakiś Greimas, ale na pewno nie Jablonskis. W konkursie na esej dla przyszłych, lecz już rozpoczynających pracę dziennikarzy, zorganizowanym przez Biuro Informacyjne Parlamentu Europejskiego, największe zainteresowanie wzbudził temat: Wielojęzyczność w UE: szansa czy przeszkoda? (Vd 2008 48 46). Niech będzie, choć alternatywne sformułowanie jakby nie pozostawiało trzeciej możliwości. Ale po co wydawnictwu, które ogłasza się czasopismem wysokiej jakości, choć już podupadającemu, publikować dziecinne wypociny dobrej woli, np.: „<…> warto zrozumieć, że przyswajanie słów przejętych z innych języków i oswojonych jest korzystne dla naszego narodu. Beznadziejne jest usiłowanie zastąpienia ich litewskimi neologizmami, które często brzmią po prostu absurdalnie” (Vd 2008 48 47). Jednak to samo czasopismo słusznie stwierdza, że nawet dla najbardziej uzdolnionych, a nawet poliglotów, „język litewski sprawiał trudności”, a konkretnie – nieudolne używanie wyrazów międzynarodowych (Laurinėnaitė 2008: 15 49, 50). Czy nie dlatego, że prestiż języka litewskiego jest niewielki i dodatkowo – wraz z narodowością i patriotyzmem – jest pomniejszany? A językoznawcy bywają czasem wręcz okładani. Oto dziennikarka Renata Baltrušaitytė z upodobaniem opowiada, jak Vytautas Petkevičius swoje „dlaczegożko” „wyjaśniał specjalistom od przyrostków” i jak „mędrcy litewskiej morfologii”, nie wytrzymawszy (Vd 2008 51 52). D. Crystallo mądry Zachód – wtedy nie trzeba o niczym myśleć, np.: „Tok pisin – oficjalny Terminologia | 2008 | 15 9 5 książki Śmierć języka tłumaczenie Dalii Zabielaitė nie wywołuje żadnych skojarzeń z zanikiem czy niszczeniem języka litewskiego, lecz jedynie złowrogą konfrontację: „ukaże szersze pole problemów językowych niż to, w którym zamyka purystyczne nauczanie wąskiego grona językoznawców” (NŽA 2005 10 502). Krytyka językoznawców, wymierzona przez Nowy Ołtarz-Aidy, w ponurych artykułach Tomasa Daugirdasa jest teoretyzowana w niewiarygodnie dziwny sposób. Zaczyna niby po ludzku: „Czym jest dla nas dzisiaj język litewski: składnikiem litewskiej tożsamości, jednym z instrumentów pomagających wymieniać myśli i informacje [,] czy sposobem kontrolowania myśli i wypowiedzi?” (Daugirdas 2004: 11 535). Dalej o składniku tożsamości nie mówi ani słowa, sporo natomiast mówi o „środku relacji człowieka ze światem i drugim człowiekiem”, „instrumencie przekazywania i otrzymywania informacji” (Daugirdas 2004: 11 535, 536). A cały patos artykułu skierowany jest przeciwko nie wiadomo przez kogo i w jaki sposób usiłowanemu stworzeniu bożka języka litewskiego; przeciwko temu, że językoznawcy rzekomo tworzą język „jako siedzibę prawdy i wyraz istoty świata”, chociaż „świat jest różnorodny, różnorodnie znaczący lub bez znaczenia”; przeciwko istniejącej tylko „w głowach językoznawców czystości i autentyczności języka litewskiego”, przeciwko „najrozmaitszym wymyślanym normom”, przeciwko językoznawcom, którzy „pretendują do roli strażników więzienia języka, w którym zostanie uwięzione współczesne społeczeństwo Litwy”, ponieważ po okresie sowieckim „zniknęły wszystkie zewnętrzne zagrożenia” dla języka, a teraz… ze strony językoznawców „językowi litewskiemu grozi dalsze wynaturzenie, a Litwinom – los „bez głosu” (Daugirdas 2004: 11 535–536). Zdaje się, że czytasz jakiś czepialski, lecz nieodpowiedzialny bełkot, a nie „miesięcznik życia religijnego, kulturalnego i społecznego” – ani elementarnej kultury, ani chrześcijańskiej miłości bliźniego… Najobrzydliwsze jest to, gdy litewskim językoznawcom w złej wierze przypisuje się już całkiem konkretne nieistniejące rzeczy, np.: „próbowali zakazać znaków towarowych zagranicznych firm” (Daugirdas 2004: 11 536). Autor gani rzekomo stworzone przez językoznawców odpowiedniki i kalki (?!), lecz przykład jest anegdotycznie obraźliwy: „Dlaczego i dziś pedagoga nie nazywamy takim dokładnym i pięknym [?! – J. K.] zaproponowanym litewskim odpowiednikiem „vaikžiedys”, prawda, nieco przypominającym „vaikžudį” (Daugirdas 2004: 11 535). Kto to zaproponował i czy każdy, kto coś proponuje, jest już językoznawcą? ! Jonas Varnauskas zapytał wprost – Czy od języka ojczystego dostaje się szoku? (NŽA 2005: 3–4 140–141) i czy tutaj naprawia się rozjeżdżoną „drogę bromininków” (Varnauskas 2005: 3–4 140) – bez „kontroli”, bez „więzienia”, prowadzącą jedynie do wynarodowienia. Jednak Tomas Daugirdas nie ustaje w niepokoju – znów pisze, co zrobić, aby „język był odpowiednim i wygodnym narzędziem” (Daugirdas 2008: 1–2 8). Autor ponuro rozumuje o komputerowej „myszy”, która nie przegryza przewodów, a z wyglądu przypomina 9 6 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... prawdziwą, zamiast wspomina również nie wiadomo przez kogo proponowane zamienniki myszy – rodmuo i spruklys, a także nie wiadomo przez jakich językoznawców proponowanego skreitininkasa zamiast komputera przenośnego, oraz że „zaproponowany przez językoznawców [przez których właściwie?! – J. K.] «vielbraukys» powiedziałby znacznie więcej <…> niż «trolejbus» (Daugirdas 2008: 1–2 8). Pisał i wypisał się, a teraz pisze z kapelusza… I wciąż ukazują mu się bożki – to języka, to patriotyzmu (Daugirdas 2005: 3–4 121–122). Pisze, pisze i narobi – z językoznawcy robi straszydło. Wtedy dziennikarka R. Baltrušaitytė podejmuje się pośredniczenia – spisuje stereotypy – 1) zagrożenie dla języka litewskiego jest obecnie większe niż w czasach sowieckich, 2) najbardziej niszczy język młodzież, żargon, 3) językoznawca – straszydło (Baltrušaitytė 2004: 7 46), sadza kulturoznawcę (i dziennikarza), pisarza (i prawnika), a naprzeciwko dwie językoznawczynie, aby obalić te stereotypy, aby pierwsi oskarżali wszystkich językoznawców, a drugie – nie broniły ich, tylko same się usprawiedliwiały – nie, nie my obie, może kiedyś dawno jedna była czarną „pupkininkė”, ale obie „obaliły mit normatywistów językowych, którzy nie pozwalają na surowy wybór” (Baltrušaitytė 2004: 7 46). Smutny obraz wszystkich: dla jednego niepoprawność – nic takiego, trzeba tylko obrazowości – z miasteczek i żargonu, dla niego marketing, a nie rinkodara, dla niej – w odniesieniu do rinkodara – sam używałby… błędów gramatycznych (Savukynas 2004: 7 46, 47, 48), drugiemu, który czyta rosyjską prasę, jak jakiemuś wielkiemu specjaliście wciąż wydaje się, że „oni o wiele mniej boją się wszelkiego rodzaju wyrazów obcych”, z tego „nie robi się tragedii, wiele rzeczy legalizuje się lekką ręką” – „tam rozumie się, że język jest przede wszystkim środkiem komunikacji” i że „w slangu rodzą się piękne litewskie wyrażenia” (Puklevičius 2004: 7 46), dla jednej językoznawczyni winni są językoznawcy czasów sowieckich, „przez kilka pokoleń odbijający chęć mówienia po litewsku” [?!! – J. K.], a „żargon nie jest zły, tylko trzeba pozwolić go tworzyć”, wystrzeliła – „słowo całkowicie dopuszczalne w danym kontekście [dla premiera!]” [Savukynas chwali: „szczyty językoznawców [tj. językoznawcy funkcyjni] są już tolerancyjne” 47], bambalis, „usłyszany trzy lata temu na Żmudzi” – już „jednostka języka ogólnego” (Smetonienė 2004: 7 47, 48), tylko Savukynas nie znajduje go, „otworzywszy słowniki”, choć obaj nie sięgają do LKŽ, gdzie od dawna znajduje się żmudzki bambalis – 1. „naczynie na mleko, <…>, kanister“, 2. „naczynie na naftę“. I tylko jedna językoznawczyni wtrąca: „Społeczeństwa już nie interesuje proces tworzenia języka“, „język jest ubogi również dlatego, że młodzież nie czyta“, „zawsze będę sprzeciwiać się tym, którzy mówią, że język litewski nie jest przystosowany do współczesnego świata, że nie można się nim już porozumiewać“, „nasz język możemy uśmiercić tylko my sami – i nikt inny“ (Vaišnienė 2004: 7 46, 48). Czy to już może straszydło?.. przypomnieć sobie, jaka jest ruchliwa, zwinna (ta myszka hyc pod miotłę). Tu Terminologija | 2008 | 15 103 Globalizacja jest błędna nie tylko ze względu na swoją jednostronność, lecz także dlatego, że zapomina się lub przemilcza inne, ważniejsze i bardziej specyficzne czynniki, których jest i było pod dostatkiem. Po drugiej stronie żelaznej kurtyny kwitły brzydkie zjawiska XX wieku, bezpośrednio oddziałując na funkcjonowanie języka w ogóle, a w szczególności języków małych, a także tworząc dla niego negatywne tło. Do zjawisk tych należą społeczeństwo konsumpcyjne i masowe, cywilizacja jednorazowego użytku, marketing, reklama, agitacja, środki masowego przekazu, a zwłaszcza komercjalizacja telewizji, kultura masowa, kultura trzech minut, moda, kreowanie gwiazd, amerykanizacja kultury (muzyka pop, filmy hollywoodzkie, westerny, seriale telewizyjne, opery mydlane, ...). Ogólnie rzecz biorąc, wspólnym mianownikiem tych zjawisk jest ich tendencja do prymitywizowania człowieka i życia, a konkretnie tworzenie drewnianego języka. Zjawiska te, ostro atakowane przez sowiecką propagandę antyamerykańską i do pewnego stopnia oceniane w litewskim dyskursie filozoficznym po upadku żelaznej kurtyny, wtargnęły na Litwę, której zmęczonemu duchowi wszystko, co pochodziło z Zachodu, wydawało się dobre. Jednocześnie z Zachodu dotarły do nas także pięćdziesięcioletnie prawdy o naszym własnym życiu w imperium zła – nowomowa, policja myśli, dwójmyślenie, zniewolenie umysłu –. Prawdy te do nas dotarły, lecz nie wywarły na nas właściwego wpływu. Wraz z takimi zjawiskami jak rozpad imperium zła, przywrócenie niepodległości Litwy, status języka litewskiego jako języka państwowego, odrodzenie narodowe, demokratyzacja społeczeństwa i tworzenie społeczeństwa obywatelskiego, europejska i transatlantycka integracja Litwy, pojawiły się nieoficjalna anglizacja, komputeryzacja i internetyzacja, które obecnie stanowią bardzo specyficzne czynniki, a ich znaczenie dla tożsamości narodowej i samoświadomości, kultury i języka od dwudziestu lat jest znaczne i przez długi czas pozostanie kluczowe oraz epokowe. Każdy język jest etniczny lub narodowy – rodzimy. Nasz język rodzimy – litewski – przez kilka stuleci, w warunkach ciągłej podporządkowanej dwujęzyczności, miał bardzo wiele kontaktów z językiem polskim – cały obszar języka litewskiego został nim zalany. Wyeliminowano tylko kilka następstw i chociaż kontakty z językiem polskim od pewnego czasu są niemal zerwane, większość strat jest, podobnie jak utrata terytorium narodowego, nieodwracalna. Przez dwa stulecia podobną destrukcyjną pracę na obszarze języka litewskiego wykonywał język rosyjski. Teraz nadeszła nowa era kontaktów z językiem angielskim – terytorium nie jest tracone, lecz traci się część użytkowników języka litewskiego. Dlatego pożyteczne jest zapoznanie się od wewnątrz z tymi językami imperialnymi, kolonialnymi, a także międzynarodowymi (oraz linguae francae) – z tym, jak są postrzegane i oceniane przez samych Rosjan i Anglików. Należy pamiętać, że istotą linguae francae jest wyłącznie pełnienie funkcji komunikacyjnej. To nie wystarcza, aby język narodowy żył i przetrwał – mogłoby to spowodować jego śmierć. Język litewski ma martwą siostrę – język pruski. Obszar języka litewskiego skurczył się na zachodzie i południowym wschodzie, a nawet w granicach państwa nie jest ciągły. Mówcy wielkiego języka mogą prowadzić teoretyczną dyskusję o tym, czy język jest, czy nie jest obowiązkowym elementem narodowości i państwowości. Litwin może tutaj mówić jedynie o szczęśliwych lub nieszczęśliwych (dla siebie!) wyjątkach. Gwarancje zapewnia tylko dawny, niemal powszechny porządek: bezpieczny jest tylko narodowy język państwowy, albo: państwo jest swoim własnym językiem. Chociaż świat jest 104 Jonas Klimavičius | Język litewski i społeczeństwo:... dwujęzyczny (głównie w tej oznacza podporządkowanie, a zatem wiąże się z pewnymi zagrożeniami. nie być ani jedynym, ani głównym. Simas Karaliūnas wyodrębnia również funkcję etniczną. Różni ówcześni In the theory of Lithuanian linguistics, the communicative function is considered dziennikarze, specjaliści w dziedzinie kultury i inni prowincjusze (avant nous, le Déluge) mówią wyłącznie o środkach komunikacji, domagając się nieskrępowanego rozwoju języka, głosząc postawy antykodyfikacyjne, prawa i zasadność żargonu oraz podobnej życzliwej ignorancji, a także demonizując językoznawców. Pokonują niektórych językoznawców z powodu braku solidarności i kultury u tych ostatnich. Litewscy językoznawcy ośmielają się kwestionować antykulturową globalizację i czasami zwyciężają. Liczba terminologów jest niewielka, ale wydają oni czasopismo naukowe Terminologija (Terminologia) (międzynarodowe od 13. numeru). Zasada państwowej ochrony języka litewskiego jest wdrażana, choć niekonsekwentnie. Otrzymano 2008-12-15 Jonas Klimavičius Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: terminolo[email protected] funkcji komunikacyjnej), dwujęzyczność jest cechą nie wielkich, lecz małych języków i