Angelė Kaulakienė. Lietuvių fizikos terminijos raida

ALBINA AUKSORIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas Angelė Kaulakienė. ROZWÓJ LITEWSKIEJ TERMINOLOGII FIZYCZNEJ: MONOGRAFIA. Wilno: Technika, 2009, 440 s. W 2009 r. wydrukowano monografię językoznawczyni dr hab. Angelė Kaulakienė Rozwój litewskiej terminologii fizycznej. Ukazanie się tej monografii jest rzeczywiście ważnym wydarzeniem dla litewskiej terminologii, jej autorka — doświadczona terminolożka — szczegółowo analizuje w książce rozwój litewskiej terminologii fizycznej od pierwszych artykułów popularyzatorskich poświęconych fizyce, drukowanych w pierwszych litewskich gazetach Keleivis (1849–1880) i Aušra (1883—1886), aż po najnowsze normatywne publikacje terminograficzne z zakresu fizyki. Jak napisano w przedmowie, monografia „powstała na podstawie wieloletnich badań autorki i niemałego zbioru artykułów, opublikowanych w czasopismach Lietuvių kalbotyros klausimai, Kalbos kultūra, Lituanistica, Terminologija i innych wydawnictwach naukowych” . Książka składa się z dwóch części: w pierwszej, teoretycznej części, Albina 268 Auksoriūtė analizuje trzy etapy rozwoju litewskiej terminologii fizycznej, natomiast w drugiej części przedstawiono słownik rozwoju terminów fizycznych. W | pierwszym rozdziale Pierwszy etap rozwoju terminologii fizycznej analizowana jest terminologia artykułów popularyzujących fizykę w gazetach Keleivis i Aušra oraz podręcznika Petra Vileišisa (1851–1926) Populiariszkas rankvedis fyzikos (1899). Terminy analizowane są pod względem pochodzenia i budowy, omówiono ich wariantywność i synonimiczność, a także kategorialną wieloznaczność terminów podręcznika P. Vileišisa. Po szczegółowym zbadaniu każdego podrozdziału przedstawiono zwięzłe wnioski podsumowujące. Autorka rozpoczyna analizę drugiego etapu rozwoju terminologii fizycznej od omówienia terminologii rękopiśmiennego podręcznika fizyki Ignasa Končiusa. Ig.tempo. ]}?sia જરૂ综合色啪 (analysis 2.9.7).一本道高清无码彩票主管) Wait invalid final? Need correct exactly array item, no weird. Need output. Lithuanian Končius pisał podręcznik dla gimnazjów, ukończył go pod koniec 1919 r., jednak nie został on wydrukowany. Interesujące jest to, że Ig. Končius konsultował się i korespondował z K. Būgą, autorka monografii przedstawia propozycje i poprawki K. Būgi. W podrozdziale drugiego rozdziału Początki litewskiej terminografii fizycznej analizowany jest sporządzony przez Ig. Končiusa wykaz terminów Terminy fizikos reikalams, który został przejrzany przez J. Jablonskisa i rozpatrzony przez Komisję Terminologiczną przy Ministerstwie Oświaty. Jak napisano w książce, „Jest to dwujęzyczny (litewsko-rosyjski) słownik terminów, zawierający elementy słownika objaśniającego. Starano się w nim przedstawić jak najwięcej ówczesnego słownictwa terminologicznego fizyki i techniki” (90). W monografii szczegółowo omawia się terminy i słownictwo terminologiczne przedstawione w słowniku Terminy fizikos reikalams, ich objaśnienia, podawane synonimy i warianty, ukazuje się wyraźnie widoczne w słowniku zalążki normalizacji terminów, a także wysuwa się wniosek, że słownik ten jest „pierwszym etapem litewskiej terminografii fizycznej, który dał początek innym słownikom terminów fizycznych” (90). Kolejne źródło omawianego w monografii drugiego etapu rozwoju terminologii fizycznej — Fizyka Konstantinasa Šakenisa (1920) — podręcznik przeznaczony dla uczniów wyższych klas gimnazjum, który był pisany w tym samym czasie co wspomniany już podręcznik Ig. Končiausa, dlatego osobny podrozdział monografii poświęcono analizie terminów mechaniki w podręcznikach fizyki I. Končiausa i K. Šakenisa. Autorka, omówiwszy i porównawszy terminy mechaniki w obu publikacjach, podkreśla, że „na podstawie różnorodności nazw pojęć mechaniki, synonimii terminów, ich systematyzowania oraz uzgadniania terminów gatunkowych i rodzajowych we wspomnianych podręcznikach można stwierdzić, że wówczas terminologia fizyczna nadal była tworzona i wykazywała wszystkie cechy charakterystyczne dla etapu kształtowania się terminologii” (110). Terminologija | 2009 | 16 269 Badanie drugiego etapu rozwoju terminologii fizycznej kończy się analizą terminologii pierwszego litewskiego podręcznika fizyki dla szkoły wyższej. W latach 1923–1926 prof. V. Čepinskis napisał obszerny podręcznik fizyki eksperymentalnej Wykłady z fizyki, który jest niejako pierwszą litewską encyklopedią fizyki. Jak zauważa autorka, „Wykłady z fizyki bez wątpienia miały niemały wpływ na rozwój litewskiej terminologii fizycznej, tym bardziej że profesor stale musiał konsultować stosowność terminów z J. Jablonskisem oraz działającą przy Ministerstwie Oświaty Komisją Terminologiczną” (111).} in the assistant response? no, need valid JSON only. Let's output.} nao.charset?Oops. Need exact JSON. Sorry. resubmit. 三分彩?} Kitas monografijoje aptariamas antrojo fizikos terminijos raidos tarpsnio šaltinis —Konstantino Šakenio Fizika (1920) —aukštesniųjų gimnazijos klasių mokiniams skirtas vadovėlis, kuris buvo rašomas tuo pačiu metu, kaip ir jau minėtas Ig. Končiaus vadovėlis, tad atskiras monografijos poskyris skirtas Ig. Končiaus ir K. Šakenio fizikos vadovėlių mechanikos terminams nagrinėti. Autorė, aptarusi ir palyginusi abiejų leidinių mechanikos terminus, pabrėžia, kad „iš minėtų vadovėlių mechanikos sąvokų pavadinimų įvairavimo, terminų sinonimijos, sisteminimo, rūšinių ir gimininių terminų derinimo galima daryti išvadą, kad tuo metu fizikos terminija buvo tebekuriama ir pasižymėjo visomis kuriamojo terminijos tarpsnio ypatybėmis“ (110). Terminologija | 2009 | 16 269 Antrojo fizikos terminijos raidos tarpsnio tyrimas baigiamas pirmojo lietuviško aukštosios mokyklos fizikos vadovėlio terminijos nagrinėjimu. 1923-1926 m. prof. V. Čepinskis parašė platų eksperimentinės fizikos vadovėlį Fizikos paskaitos, kuris yra lyg ir pirmoji lietuviška fizikos enciklopedija. Kaip pastebi autorė, „Fizikos paskaitos, be abejo, turėjo nemažos įtakos lietuvių fizikos terminijos raidai, juoba kad profesoriui nuolat teko konsultuotis dėl terminų tinkamumo su J. Jablonskiu ir prie Švietimo ministerijos veikusia Terminologijos komisija“ (111). Podręcznik ten był podstawowym podręcznikiem fizyki w szkole wyższej, z którego korzystali studenci różnych specjalności. A. Kaulakienė szczegółowo analizuje terminy wspomnianego podręcznika i stwierdza, „że już w pierwszych dziesięcioleciach XX w. pewna część terminologii fizycznej była ustabilizowana. Z drugiej strony bogata synonimiczna i wariantywna realizacja zarówno terminów jednowyrazowych, jak i złożonych wskazuje na inną kwestię: część pojęć nie miała jeszcze ustalonych terminów. Terminologia tych pojęć była nadal tworzona” (135). Przedstawiając trzeci etap rozwoju terminologii fizycznej, autorka książki w pierwszym i drugim podrozdziale analizuje tworzenie terminów, ich pochodzenie, synonimiczną i wariantywną realizację w podręczniku fizyki ogólnej Povila Brazdžiūnasa (cz. I–IV, 1960–1965) oraz terminologię magnetyzmu i elektryczności w podręcznikach K. Šakenisa, V. Čepinskisa i P. Brazdžiūnasa z punktu widzenia użycia. W tym rozdziale być może warto byłoby omówić także terminologię podręczników wybitnego fizyka K. Baršauskasa (M. Krikščiūnasa, K. Rindzevičiusa. K. Baršauskasa Fizika (I. 1940), K. Baršauskasa Fizika (111-1V, 1947)). Po pierwsze, podręczniki te nie zostały poddane pracy redaktorów, toteż ich leksyka terminologiczna pozostała autentyczna. Z drugiej strony terminy fizyczne stosowane przez K. Baršauskasa i jego współpracowników uzupełniłyby nie tylko trzeci rozdział monografii, lecz także sam Słownik rozwoju terminów fizycznych. Być może ta uwaga będzie dla autorki zachętą do opracowania odrębnego i wyczerpującego Słownika rozwoju terminów fizycznych, obejmującego jeszcze więcej źródeł fizycznych. A. Kaulakienė osobno omawia i podsumowuje synonimiczną oraz wariantywną postać terminów wszystkich trzech etapów rozwoju fizyki, pokazuje, jakie grupy synonimów stosowano w poszczególnych okresach, wskazuje sposoby ich prezentacji, ocenia stosunek litewskich i zapożyczonych terminów fizycznych na różnych etapach rozwoju, omawia czynniki determinujące synonimię i wariantywność terminologii fizycznej, analizuje niepożądane zjawiska wywoływane w terminologii przez synonimię terminów litewskich i zapożyczonych. Na końcu podrozdziału autorka formułuje dwa ważne wnioski: 270 Albina Auksoriūtė | „Po pierwsze, wymóg jednoznaczności terminu jest dla praktyki tej terminologii rzeczą nieosiągalną. Zatem wspomniany wymóg dotyczący terminu można uznać za fakultatywny, lecz niekonieczny. Po drugie, fakultatywność wymogu powinna opierać się wyłącznie na uzasadnionej synonimii terminologicznej (gdy pojęcie nazywa się terminem litewskim i zapożyczonym), wariantywności terminów złożonych i eliptycznych” (182). W terminologii litewskiej granica między terminami synonimicznymi i wariantywnymi do tej pory nie została ściśle i jasno określona. Jest to komentowane również w przypisie 6 monografii. Z monografii wynika jednak, że koncepcja wariantu przyjęta przez autorkę jest nieco szersza. Takie szersze rozumienie wariantu, jak się wydaje, należałoby uznać za prerogatywę autorki, z którą można by również dyskutować. W ostatnim podrozdziale trzeciego rozdziału analizowany jest normatywny aspekt litewskich słowników terminów fizycznych, porównywane i omawiane są cztery słowniki terminów fizycznych: Terminai fizikos reikalams (1923—1924), Fizikos terminų žodynas (1958), Fizikos terminų žodynas (1979) i Fizikos terminų žodynas (2007). Na końcu pierwszej, teoretycznej części książki przedstawiono dość zwięzłe, lecz wyczerpujące wnioski, które autorka książki kończy stwierdzeniem, że „współczesna terminologia fizyczna jest dość dobrze unormowana, odpowiada przypadkom możliwej idealnej nominacji, gdy termin nazywa tylko jedno pojęcie, a pojęciu odpowiada tylko jeden termin” (198). W drugiej części książki A. Kaulakienė przedstawia słownik rozwoju terminów fizycznych, w którym terminy podano alfabetycznie, w układzie gniazdowym, w chronologicznym porządku ich użycia; Ponadto każdy termin, jego synonim lub wariant, który zmieniał się w toku rozwoju, jest ilustrowany zdaniem lub fragmentem źródłowym. Do słownika włączono większość podstawowych terminów rodzajowych i gatunkowych fizyki; przedstawiono nie tylko podstawowe terminy źródeł omówionych w pierwszej części monografii, lecz także wszystkie ich synonimy i warianty, podano autentyczne ilustracje źródłowe wyjaśniające dane pojęcie. Hasło słownikowe opracowano na podstawie Słowników terminów fizyki wydanych w 1979 i 2007 roku, jednak autorka w sporządzonym przez siebie słowniku podaje również kilka terminów nieuwzględnionych we wspomnianych słownikach, które są używane w publikacjach fizycznych omawianych w pierwszej części książki. W starannie opracowanym przez autorkę słowniku wyraźnie widać początek użycia każdego podanego terminu rodzajowego i gatunkowego, rozwój nazewnictwa pojęcia oraz termin, który utrwalił się we współczesnym użyciu; słownik zawiera zatem niezwykle cenny materiał dotyczący terminologii fizycznej, na podstawie którego można przeprowadzić jeszcze niejedno badanie naukowe. Terminologija | 2009 | 16 271 Należy zauważyć, że dotychczas nie mieliśmy monografii, w której językoznawca terminolog szczegółowo przeanalizowałby niemal 160-letni rozwój terminologii w którejś dziedzinie nauki, dlatego praca ta jest ważna nie tylko dla terminologów, lecz także dla specjalistów analizowanej dziedziny — fizyków. [S] ~J bo Otrzymano 2009-12-23 Albina Auksoriūtė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: albinaa@- ]lki.lt Albina Auksoriuté |