Mečislovo Reinio laisvai versto „Psichologijos vadovėlio“ psichologijos terminų reikšmė ir kilmė

Znaczenie i pochodzenie terminów psychologicznych w swobodnie przetłumaczonym przez Mečislovasa Reinysa podręczniku psychologii RITA KATELYTĖ Instytut Języka Litewskiego Z okazji 125. rocznicy urodzin Mečislovasa Reinysa 5 lutego 009 r. minęło 125 lat od urodzin jednego z pierwszych litewskich psychologów, Mečislovasa Reinysa (1884–1953). Była to wybitna, światła osobowość — ksiądz, biskup, arcybiskup, pedagog, profesor, działacz społeczny, polityk, więzień polityczny. Od 1922 r. na ówczesnym Uniwersytecie Kowieńskim M. Reinys kierował Katedrą Psychologii na Wydziale Teologiczno-Filozoficznym, a także wykładał psychologię ogólną, psychologię porównawczą i pedagogiczną oraz prowadził ćwiczenia z psychologii. W tym czasie nie było żadnego litewskiego podręcznika psychologii, dlatego M. Reinys swobodnie przetłumaczył na język litewski podręcznik prof. Georgija Czełpanowa! Podręcznik psychologii. W jego przedmowie stwierdza się, że „przekład jest swobodny, aby nie było w nim tak wyraźnie widać obcego języka. Ponadto trzeba było coś zmienić, coś dodać” (Reinys 1921: IV). Zmieniono ilustracje, zmniejszono liczbę rycin, rozdziały podzielono na paragrafy. M. Reinys skarży się, że trudno było z terminami, dlatego „korzystał z terminów z «Programu badań osobowości» I. Vabala Gudaitisa, «Naszego słowniczka» Rygiškisa Jonasa, «Terminów geometrii i trygonometrii» Z. Žemaitisa, «Słowniczka terminów arytmetyki i algebry» M. Šikšnysa, «Krótkiego projektu terminów zoologicznych» I. Elisona oraz z kilku innych źródeł” (Reinys 1921: V). Ponieważ podręcznik został przetłumaczony swobodnie, duża część tekstu pochodzi od samego M. Reinysa. dlatego w dalszej części artykułu podręcznik ten będzie nazywany Podręcznikiem psychologii M. Reiniysa (skrót źródła —MR). Podręcznik psychologii M. Reiniysa ma niemałą objętość (242 s.), składa się z trzech części i 38 rozdziałów. W pierwszej części pisze się o psychologii poznania, przedstawia się ogólne wiadomości o odczuwaniu, w drugiej —o psychologii uczuć, wykłada się ogólne wiadomości o uczuciach, w trzeciej —o Georgijusie Celpanovie (1862-1936) —rosyjskim psychologu. logiku, filozofie. 198 Rita Katelytė | Podręcznika psychologii swobodnie przetłumaczonego przez Mečislovasa Reinisa... psychologii woli, ruchach dowolnych i mimowolnych. Na początku podręcznika wydrukowano przedmowę autora, w której ukazano znaczenie psychologii i wyjaśniono zasadę opracowania podręcznika. Na końcu zamieszczono niewielki słowniczek terminów psychologicznych. Ponadto w podręczniku obok części terminów litewskich w nawiasach podano odpowiedniki w jednym lub kilku językach (rosyjskim, niemieckim, polskim, angielskim, francuskim, łacińskim). Celem niniejszego artykułu jest omówienie pod względem znaczenia i pochodzenia 505 terminów psychologicznych znalezionych we wspomnianym Podręczniku psychologii. W pierwszej części artykułu ukazano relację między rozdziałami dotyczącymi znaczenia terminów, w drugiej — ich pochodzenia. W kolejnych artykułach zamierza się analizować strukturę terminów zawartych w podręczniku M. Reinisa. 1. ZNACZENIE TERMINÓW Doboru terminów psychologicznych dokonano na podstawie kontekstu badanego materiału, krótkiego słowniczka terminów psychologicznych zamieszczonego na końcu podręcznika Psychologia M. Reinisa oraz wydanego w 1993 r. Słownika psychologicznego (PZ). Terminy podaje się w formie zapisanej w źródle, obok wskazuje się stronę, na której termin został użyty po raz pierwszy. Na podstawie podręcznika A. Jacikevičiusa, A. Gučasa i E. Rimkutė „Kurs psychologii ogólnej” oraz podręcznika Psychologia M. Reinisa terminy psychologiczne podzielono na następujące grupy znaczeniowe: ogólne terminy psychologiczne, nazwy gałęzi psychologii, nazwy praw i teorii psychologicznych, nazwy procesów fizjologicznych, nazwy procesów psychicznych, nazwy emocji i uczuć, nazwy zaburzeń psychiki i cech charakteru osobowości, nazwy procesów poznawczych oraz nazwy osób. 1.1. Ogólne terminy psychologiczne. Terminami tej grupy, których jest 40, czyli 7.9% wszystkich terminów, określa się ogólne pojęcia psychologii, metody badań, przejawy psychiki człowieka itp.: apercepcja MR 93, czynnik MR 94, czysta przestrzeń MR 149, przyczyna MR 147, reprodukcja MR 72 (termin ten definiuje się jako „proces, który wytwarza w nas wrażenie, chociaż podrażnienia już nie ma <...>“ MR 72), synteza pojęć MR 141, podmiot MR 141, substancja MR 151, przestrzeń ciągła MR 148, czynnik MR 141, przestrzeń jednorodna MR 148. Do ogólnych terminów psychologicznych zalicza się przestrzeń MR 147, czas MR 147, przyczynowość MR 150, liczba MR 147. Według M. Reinysa „pojęcia przestrzeni i czasu są niezbędnymi warunkami wyobrażania sobie rzeczy i procesów. Takie pojęcia nazywamy podstawowymi elementami poznania empirycznego” MR 149. Termin „liczba ma pochodzenie empiryczne, tzn. liczba jest uzyskiwana z doświadczenia doznań Terminol- ogija | 2009 | 16 199 zmysłów. <...> Pojęcie liczby wywodzi się z doświadczenia rzeczy postrzeganych zmysłami i dlatego ma charakter doświadczalny” MR 150. Pojęcie przyczynowości M. Reinys wyjaśnia jako „jeden z podstawowych elementów poznania” MR 151. Zdaniem autora każda nauka ma pojęcie przyczynowości, które utwierdza przekonanie, że światem rządzą trwałe prawa. Tak jak prawa przyrody zawsze były, tak i pojęcie przyczynowości zawsze będzie MR 150. Termin synteza MR 131 M. Reinys porównuje z terminem używanym w chemii, gdy złożoną substancję można rozłożyć na części składowe i przeprowadzić analizę substancji. Termin ten oznacza to samo również w psychologii: „<...> możemy także w procesach rozumowania łączyć pojedyncze obrazy w jednostkę i w ten sposób otrzymać obraz ogólny, a nawet pojęcie” MR 131. Znaleziono również inne ogólne terminy psychologiczne: godny sposób MR 197, materiał eksperymentalny MR 14, elementarny proces poznawczy MR 179, pochodzenie empiryczne MR 150, wyraz ciała MR 160, obraz następczy MR 54, nauka umysłowa MR 89, psychologia MR 1, eksperyment psychologiczny MR 14, nauka psychologiczna MR 1, system psychologii MR 3, słowo psychologii MR 1, analiza psychologiczna MR 7, warunek psychologiczny MR 212, upodobnienie MR 131, ciągła więź zjawisk duszy MR 18. Należy wymienić 6 terminów z tej grupy związanych z duszą: dusza MR 1, stan duszy MR 21, istota duszy MR 2, właściwość duszy MR 2, ruch duszy MR 160, poznanie zjawisk duszy MR 3. Według M. Reinysa zjawisko duszy MR 3 —„zjawiskami duszy, czyli psychicznymi, nazywamy nasze myśli, uczucia, postanowienia woli itd. Nazywają się one również bytami psychicznymi albo stanem świadomości” MR 3. Należy wspomnieć, że M. Reinys w podręczniku podaje również litewski odpowiednik terminu psychologia —sielotyra MR 1. Według niego „termin sielotyra został utworzony zgodnie z typowym dla języka modelem złożeń, ponieważ psychologia, czyli sielotyra, jest nauką o zjawiskach psychicznych lub o życiu duszy” MR 1, jednak litewski odpowiednik został użyty tylko raz, dalej stosowany jest wyłącznie termin psychologia. 1.2. Nazwy dziedzin psychologii. W niniejszym podrozdziale omówiono stosowane przez M. Reinysa nazwy dziedzin nauki psychologicznej, które porównano z terminami używanymi obecnie. 11 terminów tej grupy stanowi 2,2% wszystkich terminów: psychologia eksperymentalna MR 128, psychologia empiryczna MR 2, psychologia zwierząt MR 10, psychologia uczuć MR 20, psychologia mas MR 11, psychologia porównawcza MR 10, psychologia poznawcza MR 20, psychologia racjonalna MR 2, psychologia narodów MR 10, psychologia dziecka MR 10, psychologia woli MR 20. 200 Rita Katelytė | Swobodnie przetłumaczony przez Mečislovasa Reinysa podręcznik Psychologii- ... Należy zwrócić uwagę na to, że M. Reinys stosował termin psychologia zwierząt MR 10, natomiast obecnie używa się terminów — psychologia zwierząt, zoopsychologia (PZ 1993: 329). M. Reinys twierdzi, że badając psychologię narodu o niskim poziomie kultury, można wyjaśnić i zgromadzić niemało użytecznych informacji o psychologii mas MR 11 (obecnie — psychologia propagandy (PŽ 1993:225). Psychologia narodów MR 10 obecnie nazywana jest psychologią narodu albo etnopsychologią (PZ. 1993: 80). Także w przetłumaczonym przez M. Reinisa podręczniku psychologii. oraz w Słowniku psychologii terminy psychologia empiryczna MR 2 i psychologia racjonalna MR 2 są używane synonimicznie i omawiane łącznie, tylko obecnie zamiast terminu psychologia racjonalna używa się terminu psychologia racjonalistyczna. Według M. Reinisa psychologię porównawczą MR 10 (obecnie — psychologia porównawcza) tworzą dane psychologii narodów, psychologii zwierząt i psychologii dziecka MR 11-12. 1.3. Nazwy praw i teorii psychologii. W niniejszym podrozdziale przedstawiono 12 terminów nauki psychologii (2,4% wszystkich terminów), nazywających prawa i teorie nauki psychologii. Większość tej grupy stanowią nazwy teorii psychologicznych (7 terminów): teoria powstawania afektów MR 160, teoria Berkeleya MR 120, teoria władz MR 16, teoria Helmholtza MR 52, teoria Heringa MR 55, teoria wrodzonego poczucia moralnego MR 175, teoria śladów MR 75. Nieco mniej jest nazw praw psychologii (5 terminów): prawo Fechnera MR 69, psychofizyczne prawo Webera-Fechnera MR 66, prawo życia duszy MR 10, prawo zjawisk duszy MR 3, prawo specyficznej energii MR 65. Z przykładów wynika, że w terminach nazwiska są podawane w oryginalnej pisowni z litewskimi końcówkami. 1.4. Grupę nazw procesów fizjologicznych tworzą 73 terminy (14,496 wszystkich terminów). Nazywają one aktywność życiową, funkcje, mechanizmy ich regulacji, związki ze zmieniającym się środowiskiem: fizjologia MR 14, stan fizjologiczny MR 164, zjawisko fizjologiczne MR 21, proces fizjologiczny MR 158, działanie zwrotne MR 31, czerwienienie się MR 21, odruch MR 34, działanie odruchowe MR 31, proces odruchowy MR 185, obraz wzrokowy MR 85, ośrodek wzrokowy MR 34, sen MR 79, senność MR 214 (obok tego terminu w podręczniku używany jest synonim driemotuojas MR 214), sytość MR 39, samokontrola MR 195, pragnienie MR 39. W grupie terminów nazywających procesy fizjologiczne przeważają terminy opisujące układ nerwowy. Znaleziono ich 20, np. :centrifugalis dirksnis Terminologija | 2009 | 16 201 MR 31, centripetalis dirksnis MR 31, ośrodek nerwów MR 37, istota drażnienia nerwów MR 29, informacja z zakończeń nerwów MR 66, układ nerwów MR 22, element układu nerwów MR 25, nerw dośrodkowy MR 31, nerw odśrodkowy MR 31, drażnienie wewnętrzne MR 39, doświadczenie wewnętrzne MR 4, nerw ruchowy MR 31, nerw czuciowy MR 31, nerw słuchowy MR 37, nerw dotykowy MR 58, nerw wzrokowy MR 65, nerw smakowy MR 59. W podręczniku psychologii M. Reinisa termin dirksnis jest używany w znaczeniu „nerwu”. Wariant tego terminu dirgsné był już używany w pracach J. Šliūpasa oraz w czasopiśmie Varpas V. Kudirkasa (Zemlevičiūtė 2008: 146). W grupie procesów fizjologicznych niemało jest terminów synonimicznych: nerwy ruchowe —centripetalis dirksnis MR 31, nerw dośrodkowy MR 31; nerwy czuciowe —centrifugalis dirksnis MR 31, nerw odśrodkowy MR 31. Z podanych przykładów wynika, że pierwszeństwo przyznaje się synonimom pochodzenia litewskiego. Należy zauważyć, że obecnie używane są terminy nerwy ruchowe (motoryczne), czuciowe (sensoryczne) i wegetatywne (współczulne lub przywspółczulne) (ME 1993: 66). M. Reinys wyróżnia cztery rodzaje ruchu istot żywych, do których nazwania stosuje 8 terminów. Trzy rodzaje są określane terminami synonimicznymi: ruchy automatyczne MR 184 — ruchy impulsywne MR 184: ruchy odruchowe MR 184 — ruchy refleksyjne MR 184, ruchy zwrotne MR 184; ruchy dowolne MR 184 — ruchy wolitywne MR 184. Jeden rodzaj ruchu określany jest bez synonimów — ruchy instynktowne MR 184. Należy podkreślić, że obecnie zamiast terminu ruchy dowolne MR 184 lub ruchy wolitywne MR 184 używa się terminu ruchy dowolne (PZ 1993: 320). W grupie procesów fizjologicznych wyróżniają się terminy opisujące dotyk (8 terminów): przestrzeń w odniesieniu do wrażenia dotyku MR 107, przestrzeń wrażenia dotyku MR 107, obraz dotyku i mięśni MR 119, obszar dotyku MR 34, odczucie mięśni i dotyku MR 121, skutek mięśni i dotyku MR 120. Synonimicznie używane są terminy wrażenie dotyku MR 111 i odczucie dotyku MR 122. W badanym źródle znaleziono 7 terminów, którymi nazywany jest jeden z procesów fizjologicznych — wzrok. Część terminów używanych przez M. Reinysa uległa obecnie zmianie, np.: widzenie dwuoczne MR 115 lub widzenie obuoczne MR 115 obecnie nazywane jest widzeniem binokularnym i widzeniem obuocznym (PZ 1993: 44). Na podstawie wzroku przestrzenne relacje przedmiotów określane są terminami przestrzeń w odniesieniu do widzenia MR 112, przestrzeń odczucia wzrokowego MR 107. Proces widzenia określa termin proces widzenia MR 34. 202 Rita Katelytė | Luźno przetłumaczony przez Mečislovasa Reinysa podręcznik Psychologii... Do czynności odruchowych zaliczane są 4 terminy. np.: proces odkrztuszania MR 184, kichanie MR 31, kaszel MR 32, mruganie MR 32. Kilka terminów określa inną aktywność części organizmu (czucie, węch, słuch, aktywność mózgu): odczuwanie wielkości przedmiotów MR 121, odczuwanie lekkiego oddychania MR 39, odczucie MR 4; obraz zapachu MR 81, obraz węchu MR 85, koniec nerwu węchowego MR 59; obraz słuchu MR 85; siła myślenia MR 18. Inne terminy stosowane przez M. Reinysa — przestrzeń w odniesieniu do odczuwania ruchu MR 107, obraz ruchu MR 85, odczuwanie ruchu MR 111, celowość ruchów odruchowych MR 184. 1.5. Najliczniejszą grupę terminów stanowią nazwy procesów psychicznych (98 terminów, czyli 19,4% wszystkich terminów). Do tej grupy zaliczane są terminy opisujące dynamiczne zjawiska psychiczne, które powstają pod wpływem bodźców zewnętrznych i wewnętrznych oraz zanikają po ich ustaniu. Czynności, procesy i zjawiska psychiczne określane są następującymi terminami: proces abstrakcji MR 93, anormalne zjawisko psychiczne MR 14, proces odrywania MR 93, wyższe działanie psychiczne MR 34, zewnętrzne działanie woli MR 183, wewnętrzne działanie woli MR 183, podstawowy proces psychiczny MR 183, proces rozumowania MR 143, proces psychiki MR 5, proces psychiczny MR 34, zjawisko psychiczne MR 1, czynność psychiczna MR 92, proces psychiczny MR 136, złożona czynność woli MR 190, zjawisko woli MR 15, czynność woli MR 183, proces woli MR 188, pojedyncza czynność woli MR 190. Asocjacje określane są następującymi terminami: asocjacja MR 80, asocjacja obrazów MR 215, asocjacja podobieństwa obrazów MR 82, asocjacja styczności MR 81, asocjacja kontrastu MR 82, asocjacja podobieństwa MR 82, asocjacja obrazów komunikujących się MR 80. Znaleziono 72 terminy innych procesów psychicznych: abstrakcja MR 130, przenoszenie asocjacji MR 83, powszechność asocjacji MR 84, odtwarzanie MR 72, odrywanie MR 132, oderwanie MR 130, rozpoznawanie MR 73, odpowiedzialność MR 198, odtwarzanie obrazu MR 72, przedstawianie MR 1, przechowywanie obrazów MR 74, splatanie się obrazów MR 79, rozumowanie ogólne MR 147, dedukcja MR 146, rozumowanie dedukcyjne MR 147, metoda ekstirpacji MR 33, odczuwanie przestrzeni MR 118, zdolność analizy dźwięków MR 41, indukcja MR 146, rozumowanie indukcyjne MR 147, introspekcja MR 4, upewnianie się MR 178, zdolność wyobrażania MR 18, rozwinięta wola MR 196, rozumowanie MR 146, sugestia MR 216, zamiar MR 192, konwergencja MR 113, skłonność MR Terminologija | 2009 | 16 o [SY] D 193, myśl MR 1, pragnienie MR 1, pojęcie MR 32, rzeczywistość obiektywna MR 142, podstawowy empiryczny element poznania MR 149, zachcianka MR 189, człon asocjacji podświadomości MR 83, poznanie MR 15, pierwotny akt psychiczny MR 35, pierwotny element świadomości MR 35, ton czucia MR 38, omyłka zmysłów MR 143, doświadczenie MR 12, wspomnienie MR 128, upór MR 210. rozum MR 2, rozumowanie MR 3, zdolność psychiczna MR 193, skład psychiczny MR 94, bytowanie psychiczne MR 214, byt psychiczny MR 3, psychiczny akt poznawczy MR 185, psychiczny byt poznawczy MR 184, zdolność psychiczna MR 212, obraz psychiczny MR 36, geneza zjawisk psychicznych MR 7, dziedziczenie zdolności psychicznych MR 209, świadomość MR 5, głębia świadomości MR 80, samoświadomość MR 203, samopoznanie MR 4, sumienie MR 173, wahanie MR 142, najdoskonalsza wola MR 196, element woli MR 188, rozszerzenie woli MR 193, wolność woli MR 198, moment woli MR 190, osłabienie woli MR 223, postanowienie woli MR 3, rozwój woli MR 195, decyzja woli MR 200, skutek czynności woli MR 183. M. Reinys w podręczniku stosuje termin przebieg wyobrażeń MR 183, podając obok jego synonim przebieg uczuć MR 183. Stosowany jest również jeden inny termin mający formę dialektalną — zamiast współczesnej ogólnolitewskiej formy zaimkowej występuje forma wschodnioauksztocka z partykułą emfatyczną -ai (Lietuvių kalbos gramatika 1965: 494), np. atgamintasai vaidinys MR 144 (zob. także 1.7, 1.8.1, 1.8.2, 2.3.1). 1.6. Grupę nazw emocji i uczuć tworzy 106 terminów (21% wszystkich terminów), np.: emocija MR 158, jausmas MR 1, asmeninis jausmas MR 163, atgaminamasis jausmas MR 162, aukštesnis jausmas MR 158, grynasis jausmas MR 154, pajuntamieji jausmai MR 168, pirmykštis jausmas MR 162, socialinis jausmas MR 163, socialus jausmas MR 163, visuomeninis jausmas MR 163. žemesnis jausmas MR 158. Należy powiedzieć, że w klasyfikacji M. Reinisa, odwrotnie niż we współczesnej, pojęcie jausmai oznaczało uczucia niższe, a emocijos — wyższe: „Jeśli za podstawę klasyfikacji przyjmiemy większy lub mniejszy stopień złożoności wyobrażeń i pojęć wplecionych w uczucia, będziemy mogli podzielić uczucia na dwie wielkie grupy: 1) na uczucia niższe lub fizyczne oraz 2) na tak zwane uczucia wyższe <...> Uczucia wyższe nazywane są między innymi emocjami” MR 158. We współczesnej psychologii emocje wiąże się z bezpośrednimi, stronniczymi przeżyciami znaczeń zjawisk i sytuacji środowiska (PŽ 1993: 75), a uczucia — ze stałymi przeżyciami stosunków z rzeczywistością (PŽ 1993:130). Autor podręcznika jako terminu podstawowego używa individualinis jausmas 204 Rita Katelytė | Mečislovo Reinio swobodnie przetłumaczonego podręcznika Psychologijos vadovėlio... i podaje jego dwa synonimy: individualus jausmas, asmeninis jausmas, por.: „uczucia, które wiążą się z podtrzymywaniem życia jednej osoby, nazywają się uczuciami indywidualnymi lub osobistymi <...>“ MR 163. „Individualiniai jausmai to takie uczucia, które mogą występować u osób nieprowadzących życia społecznego <...>" MR 163. Podobne jest użycie synonimicznych wyrażeń uczucie społeczne, uczucie socjalne, uczucie społeczne: „Uczucia, które są splecione z podtrzymywaniem życia innych osób, nazywane są uczuciami socjalnymi albo społecznymi“ MR 163. „Uczucia społeczne powstają i rozwijają się wraz z życiem społeczeństwa“ 163. Należy zauważyć, że częściej używany jest termin uczucia społeczne. W badanym źródle przedstawiono następujące rodzaje uczuć indywidualnych i społecznych (38 terminów): uczucie altruistyczne MR 169, uczucie oddania MR 177, charakterystyczne uczucie moralne MR 179, uczucie wdzięczności MR 177, uczucie chwały Boga MR 177, uczucie miłości Boga MR 177, uczucie oddania woli Boga MR 177, uczucie obowiązku moralnego MR 173. uczucie moralne MR 173, uczucie egoistyczne MR 168, elementarne uczucie estetyczne MR 179, uczucie estetyki MR 158, uczucie estetyczne MR 178, uczucie fizyczne MR 158, uczucie dobrobytu MR 62, uczucie indywidualne MR 163, uczucie indywidualne MR 163, uczucie intelektualne MR 178, uczucie dumy MR 157, uczucie siły MR 165. uczucie zemsty MR 164, uczucie przyjemności MR 62, uczucie nieprzyjemności MR 38, uczucie niezadowolenia MR 164, uczucie niesmaku MR 185, uczucie uwielbienia MR 177, uczucie szacunku MR 163, uczucie obowiązku MR 173, uczucie zadowolenia MR 165, uczucie wysiłku MR 192, uczucie zaspokojenia MR 92, uczucie nadużywania MR 164, pierwotne uczucie estetyczne MR 179, uczucie gniewu MR 164, uczucie wyższości MR 157, uczucie religijne MR 173, uczucie przyjemności MR 165, uczucie wahania MR 191. Do uczuć fizjologicznych zalicza się następujące 8 terminów: uczucie strachu MR 9, uczucie radości MR 161, uczucie uradowania MR 181, uczucie wstydu MR 21. uczucie śmieszności MR 181. uczucie cierpienia MR 9, uczucie sympatii MR 168, uczucie bólu MR 153. Znaleziono 27 terminów, które wskazują na przeżycia związane ze środowiskiem, innymi ludźmi i samym sobą: namiętność MR 189, strach MR 159, radość MR 159, uradowanie MR 159, żal MR 174, pożądanie MR 189, przestrach MR 159, wściekłość MR 159, śmieszność MR 181, udręka MR 165, cierpienie MR 152, niesmak MR 152, nuda MR 128, przygnębienie MR 159, zdziwienie MR 159, poruszenie MR 191, dotknięcie MR 58, wstręt MR 159, litość MR 174, zaspokojenie MR 152, gniew MR Terminologija | 2009 | 16 205 159. wyrzuty sumienia MR 174, przyjemność MR 152, pobudzenie MR 37, zimna krew MR 210, sympatia rodzinna MR 171, pożądanie MR 189. W grupach znaleziono także terminy będące nazwami innych emocji i uczuć (21 terminów), np.: afekt MR 157, pamięć afektów MR 162, afekt asteniczny MR 159, pochodzenie poczucia moralności MR 174, obowiązkowość poczucia moralności MR 174, drażnienie MR 37, fizjologiczne podstawy uczuć MR 154, drażnienie zewnętrzne MR 91, zewnętrzne podrażnienie MR 39, uczuciowość MR 210, wyraz uczucia MR 160, odtwarzanie uczuć MR 161, pamięć uczuć MR 162, przebieg uczuć MR 183, odnowienie uczuć MR 157, właściwość poczucia komizmu MR 181, przyjemność wspomnień MR 161, mechanizm sympatii MR 168, rozwój sympatii MR 171, afekty steniczne MR 159. 1.7. Do grupy nazw psychicznych zaburzeń osobowości i charakteru zalicza się 51 terminów (10,1% wszystkich terminów), określających różne psychiczne zaburzenia osobowości (zaburzenia psychiki, rozumu, ducha, a także zaburzenia myślenia, zachowania i uczuć), oraz 18 terminów odzwierciedlających indywidualność i swoistość osobowości, całokształt cech wrodzonych lub nabytych oraz właściwości zachowania. Do określenia zaburzeń postrzegania osobowości w podręczniku stosuje się 12 terminów, np.: abulia MR 223, działanie altruistyczne MR 169, zniekształcenie postrzegania osobowości MR 222. ocena duchowego „siebie” MR 204, obraz fizycznego „siebie” MR 203, hiperbulia MR 224, iluzja MR 143, skrajny upór MR 224, mania MR 223, ruch niezamierzony MR 184, ruch mimowolny MR 183. Patologiczne zaburzenia postrzegania, czyli halucynacje, oznacza 7 terminów: halucynacja słuchowa MR 219. halucynacja MR 79, obraz halucynacji MR 219, halucynacja dotykowa MR 219, halucynacja wzrokowa MR 219, halucynacja smakowa MR 219, halucynacja węchowa MR 219. Nazwy rodzajów halucynacji podane w Słowniku psychologii nieco różnią się od nazw rodzajów halucynacji stosowanych w podręczniku M. Reinysa. We wspomnianym Słowniku psychologii wyróżniono halucynacje wzrokowe, słuchowe, węchowe, smakowe, dotykowe, trzewne i ogólnoczuciowe. M. Reinys wymienia dwa najczęściej występujące rodzaje halucynacji: halucynację wzrokową i halucynację słuchową. Znaleziono 4 nazwy zaburzeń mowy, 3 wzroku, 2 pisania i 5 zaburzeń psychicznych: afazja MR 33, głuchota słowna MR 220, zaburzenie mowy MR 220, niemota MR 220; ślepota psychiczna MR 33, ślepota pisma MR 221, ślepota barw MR 54; agrafia MR 33, niepisanie MR 221; odchylenie od normy MR 223, 206 Rita Katelytė | Mečislovo Reinio swobodnie przetłumaczony podręcznik Psychologii... 2.3.2. Terminy z członami międzynarodowymi. W tej grupie przeważają terminy, których człon poboczny wyrażony jest dopełniaczem rzeczownika (10), np.: proces abstrakcji MR 93, teoria Helmholtza MR 52, metoda introspekcji MR 8, proces psychiczny MR 5. Tylko para terminów ma człony poboczne wyrażone przymiotnikami: metoda obiektywna MR 8, metoda subiektywna MR 8. 2.3.3. Terminy z członami mieszanymi. Grupę terminów z członami mieszanymi tworzą terminy kilku typów. Na podstawie wyrażenia członów widać, że nieco więcej jest terminów, których człon poboczny wyrażony jest przymiotnikiem. Grupę tę tworzą: a) terminy z hybrydowym członem pobocznym i głównym członem litewskim (39), np.: uczucie egoistyczne MR 168, materiał eksperymentalny MR 14, pochodzenie empiryczne MR 150, twórczość estetyczna MR 105, uczucie estetyczne MR 178, uczucie fizyczne MR 158, stan fizjologiczny MR 164, zjawisko fizjologiczne MR 21, przebieg fizjologiczny MR 158, ruch impulsywny MR 184, ruch instynktowny MR 184, uczucie intelektualne MR 178, nerw odśrodkowy MR 31, pamięć mechaniczna MR 89, nauka mechaniczna MR 89, pojęcie metafizyczne MR 148. ruch odruchowy MR 76. czynność odruchowa MR 31, przebieg odruchowy MR 185, uczucie społeczne MR 163; b) terminy z litewskim członem pobocznym i międzynarodowym członem głównym (7), np.: halucynacja słuchowa MR 219, charakter zwrotny MR 138, skrajny realizm MR 63; c) terminy z hybrydowym członem pobocznym i międzynarodowym członem głównym (7): psychologia eksperymentalna MR 128, psychologia empiryczna MR 2, charakter mechaniczny MR 97, proces psychiczny MR 34, analiza psychologiczna MR 7, psychologia racjonalna MR 2, charakter refleksyjny MR 138; d) terminy z hybrydowym członem pobocznym i hybrydowym członem głównym (2): rzeczywistość obiektywna MR 142, realność obiektywna MR 142. Nieco mniej jest terminów, których człon poboczny wyrażony jest dopełniaczem rzeczownika. Grupę tę stanowią: a) terminy z międzynarodowym członem pobocznym i litewskim członem głównym (22), np.: pamięć afektów MR 162, sposób ekstirpacji MR 33, poczucie estetyki MR 158, prawo Fechnera MR 69, przedstawienie halucynacji MR 219, rozumowanie indukcyjne MR 147, pamięć interwałów MR 88, kierunek intuicji MR 175, pojęcie lokalizacji MR 34, ruch mimiki MR 160, pamięć tonów MR 88, uzgadnianie tonów MR 179; b) terminy z litewskim członem pobocznym i międzynarodowym członem głównym Terminologija | 2009 | 16 213 dėmeniu (21), np.: system nerwów MR 22, lokalizacja władz MR 34, teoria władz MR 16, psychologia zwierząt MR 10, asocjacja przyległości MR 81, psychologia uczuć MR 20, psychologia dziecka MR 10. element woli MR 188, moment woli MR 190, psychologia woli MR 20. 2.4. Złożone terminy trzywyrazowe. Prawie połowa wszystkich złożonych terminów trzywyrazowych ma wszystkie człony litewskie (38), np.: asmenybės suvokimų iškrypimas MR 222, bendrasis atminties požymis MR 88, išorinė paerzinimy rūšis MR 39, lengvo alsavimo jutimas MR 39, lytimasis deginimo jutimas MR 153, paprastasis šalčio jutimas MR 59. Złożonych terminów trzywyrazowych z członami mieszanymi jest prawie tyle samo co z wszystkimi członami litewskimi (37), np.: kuriamosios vaizduotės mechanizmas MR 103, specifinis energijos dėsnis MR 65, psichinių galių lokalizacija MR 32. Nie znaleziono złożonych terminów trzywyrazowych z członami międzynarodowymi. 2.5. Złożone terminy wielowyrazowe. Terminy wielowyrazowe są w badanym źródle dość rzadkie — znaleziono 11 terminów wielowyrazowych, stanowiących 3,9% wszystkich terminów złożonych. Większość złożonych terminów wielowyrazowych (8) stanowią terminy pochodzenia litewskiego: Dievo valiai atsidavimo jausmas MR 177, erdvė judesio pojūčio atžvilgiu MR 107, erdvė lytėjimo pojūčio atžvilgiu MR 107, esminis protavimo veiksmo pradas MR 142, lytėjimo bei raumenų atvaizdas MR 119, raumenų bei lytėjimo potyris MR 121, raumenų ir lytėjimo padarinys MR 120, tolydinis sielos reiškinių sąryšis MR 18. Niewiele terminów ma człony mieszane (3): įgimtojo doros Jausmo teorija MR 175, pagrindinis empirinis pažinimo elementas MR 149, psichofizinis Webero-- Fechnero dėsnis MR 66. WNIOSKI 1. Podręcznik psychologii M. Reinysa, swobodnie przetłumaczony z języka rosyjskiego, jest ważnym źródłem zarówno z punktu widzenia psychologii, jak i terminologii. Jest to pierwszy litewski podręcznik psychologii, dlatego można stwierdzić, że podręcznik ten położył podwaliny także pod naukę psychologii. i terminologię psychologiczną. 2. Pod względem grup znaczeniowych widać, że terminologię podręcznika stanowią głównie terminy nazywające procesy psychiczne oraz emocje i uczucia. Niewielką część terminologii stanowią terminy, którymi nazywa się dziedziny psychologii, prawa, teorie oraz osoby związane z nauką psychologii. 3. Do nazwania znacznej części pojęć psychologicznych M. Reinys używał jednego terminu, ale w niektórych przypadkach podawał po 2, a nawet po 3 synonimy. 214 Rita Katelytė | Swobodnie przetłumaczony przez Mečislovasa Reinysa podręcznik Psychologii... 4. Nietrudno zauważyć, że w porównaniu ze współczesną terminologią psychologiczną terminy stosowane przez M. Reinisa znacznie się zmieniły — wielu terminów już się nie używa, zmieniła się ich klasyfikacja. 5. Analiza terminów podręcznika wykazała, że tłumacz używał przede wszystkim terminów litewskich. Litewskie terminy jednowyrazowe i złożone stanowią więcej niż połowę, natomiast terminologia międzynarodowa — zaledwie jedną dziesiątą wszystkich omawianych terminów. Prawie wszystkie międzynarodowe terminy psychologiczne wywodzą się z języka łacińskiego lub greckiego, jednak dość często obok terminów międzynarodowych podaje się również litewskie synonimy. 6. Terminologię złożoną podręcznika stanowią przede wszystkim terminy dwuwyrazowe. Większość złożonych terminów dwuwyrazowych stanowią terminy z oboma litewskimi członami oraz terminy z członami mieszanymi. Analiza wyrażenia członów złożonych terminów dwuwyrazowych pokazuje, że najczęściej człony poboczne terminów wyrażane są dopełniaczem rzeczownika. Terminy trzywyrazowe i dłuższe terminy złożone stanowią nieznaczną część terminologii złożonej. ŹRÓDŁO MR — Reinys M. Podręcznik psychologii, Wilno. 1921. LITERATURA Słownik współczesnego języka litewskiego (wydanie elektroniczne), wyd. 6. Wilno. 2006. Interleksis. Komputerowy słownik wyrazów międzynarodowych (wydanie elektroniczne). Red. odpowiedzialny A. Kinderys, Wilno, Jacikevičius AL, Gučas AL Rimkutė E. Psychologia 2002. ogólna, Wilno. 1986. Gramatyka języka litewskiego, 1. Redaktor naczelny K. Ulvydas, Wilno. 1965. Słownik języka litewskiego (1–XX, 1941–2002), Wilno, 2005. Dostęp do Internetu: < http://www- .lkz.lt->. ME 1993: Encyklopedia medycyny 11. Wilno. PZ. 1993: Słownik psychologii. Red. specjalny. Augis R., Kočiūnas R., Wilno. Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych (wydanie elektroniczne), Wilno, 2003. Zemlevičiutė P. 2008: Litewskie terminy medyczne Vincasa Kudirki, —Terminologija 15. 142-155. ZNACZENIE I POCHODZENIE TERMINÓW PSYCHOLOGICZNYCH W SWOBODNIE PRZETŁUMACZONYM „PODRĘCZNIKU PSYCHOLOGII” MEČISLOVASA REINysa Artykuł dotyczy terminologii w podręczniku psychologii jednego z pierwszych litewskich psychologów, Mečislovasa Reinysa. Na początku XX wieku nadal nie było podręcznika psychologii w języku litewskim. Reinys dokonał swobodnego przekładu podręcznika Georgija Czełpanowa Yuebnux ncuxonozuu (dis eumnasuii u camoobpasosanus) (Podręcznik psychologii (dla gimnazjów i do samokształcenia)). Dość duża część tekstu była autorstwa Reinysa. Przeanalizowano 505 terminów z opublikowanego w 1921 roku Psichologijos vadovėlis (Podręcznika psychologii) pod kątem ich pochodzenia i znaczenia. Terminologija | 2009 | 16 215 Przeanalizowane terminy pozwalają stwierdzić, że Reinys używał głównie terminów litewskich. Czysto litewskie terminy jednowyrazowe i złożone stanowią ponad połowę analizowanych terminów. Terminy międzynarodowe stanowią zaledwie dziesięć procent wszystkich zbadanych terminów. Niemal wszystkie międzynarodowe terminy jednowyrazowe pochodziły z łaciny i greki. Większość terminów nazywa emocje i uczucia, procesy psychiczne i fizjologiczne oraz procesy poznawcze. Istnieje kilka terminów nazywających zaburzenia psychiczne, typy charakteru, działy, prawa i teorie psychologii. Większość terminów złożonych to terminy dwuwyrazowe. Terminy trzywyrazowe i dłuższe występują bardzo rzadko. Porównanie terminologii używanej przez Reinysa ze współczesną terminologią psychologii pokazuje, że wiele terminów wyszło z użycia, zmieniła się ich klasyfikacja i pojawiły się nowe terminy. Otrzymano 2009-12-07 Rita Katelyte Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E. mail: [email protected] 216 Rita Katelyté | Swobodnie przetłumaczony przez Mečislovasa Reinysa Psichologijos vadovėlis...