Pirmojo lietuviško aritmetikos uždavinyno terminai

Terminy pierwszego litewskiego zbioru zadań arytmetycznych DIANA ŠILOBRITAITĖ Instytut Języka Litewskiego Ponad sto lat temu w Tylży wydano pierwszy drukowany litewski zbiór zadań arytmetycznych Užduotinas, tai ira Rankius uzduocziu Aritmetikos arba Rokundos mokslo (1885). Na stronie tytułowej zapisano, że autorem Užduotino jest J. Gailutis. Jest to pseudonim wybitnego litewskiego działacza społecznego końca XIX — początku XX wieku, „samouka językoznawcy lekarza” Jonasa Spudulisa (1860-1920) (Sabaliauskas 1979: 177). Na Uniwersytecie Moskiewskim J. Spudulis studiował medycynę. Ukończył Wojskową Akademię Medyczną w Petersburgu. Interesował się także językiem litewskim, przyczynił się do wydania słownika A. Juški oraz gromadził z żywego języka materiały do swojego słownika języka litewskiego. Niestety, materiały słownikowe, jak wskazuje A. Sabaliauskas, „zaginęły podczas pierwszej wojny światowej” (Sabaliauskas 1979: 177). J. Spudulis badał również litewskie nazwy miejscowe i osobowe, tworzył terminy arytmetyki i geometrii (LTE 1983: 354). Według J. Palionisa J. Spudulis był jednym z najlepiej znających się na sprawach języka działaczy „Aušry” (Palionis 1995: 205). „Užduotinas” J. Spudulisa jest niewielkiej objętości — 80 stron. Składa się z trzech rozdziałów (I. Grini skaitliai; II. Praminti skaitliai; III. Nuotrupos), odpowiedzi do zadań (Atsakai), tabliczki mnożenia (Lentelė (tobliczia) dauginimo), dodatku (podano w nim różne nazwy jednostek miary) oraz krótkiego słowniczka terminów Nekurie nepriprasti žodžiai. W słowniczku terminów Nekurie nepriprasti zodziai alfabetycznie podano objaśnienia 58 terminów: kartrodis (parodo kiek kartu dalitojas įsitenka dalitiname) S 79 i padaras (tai, kas padarita) S 79. Niemal przy wszystkich terminach litewskich podano odpowiedniki. Niektóre terminy mają spolonizowane odpowiedniki łacińskie i polskie, np.: atimti, subtraheruti, odjgc S antraštiniai vienažodžiai ir sudėtiniai terminai. Skliausteliuose pateikti dvie79, dalitojas, diwisorius, dzielnik S 79, darytojai, faktorai, czynniki S 79, dauginti, multipliceriti, mnozy¢ S 79, inne — niemieckie i polskie, np.: nutrupos, briiche, utamki S 79. rokūtojas, zdhler. licznik S 79. Przy niektórych terminach podano tylko jeden odpowiednik (polski, niemiecki lub spolonizowany łaciński). Istnieją przypadki, gdy terminy litewskie nie mają odpowiedników (szerzej zob. Rumšas 1973: 166-167; 186 Diana Šilobritaitė | Terminy pierwszego litewskiego zbioru zadań arytmetycznych 1978: 57). W Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk przechowywana jest kopia rękopisu UZduotino (Aritmetikos uždavinynas iš kurio mokė kunigas Katelė. Gauta pas Paliepio gyventoją Šinkūnienę), która została odnaleziona około 1933 r. Pierwsza i ostatnia strona rękopisu są podarte. Przypuszcza się, że rękopis został napisany około 1879—1880 r., a przechowywana kopia rękopisu została sporządzona około 1880-1885 r. Rękopis nieco różni się od drukowanego Užduotino. Nie ma w nim rozdziału „Fragmenty” ani słowniczka terminów „Niektóre niezwykłe słowa”. Rękopis liczy —68 kart. Należy powiedzieć, że w rękopisie jeden termin podano z objaśnieniem: Kubikas vadinas bile koks daiktas kuria wisas 6 szalis ira vienodas. <...>. W wydanym drukiem dziele kubika już nie ma, zastąpiono go terminem kubas, który zdefiniowano następująco: Kubu wadinasi toks daigtas, kursai tur 6 szalis, wisas wienodas ir ligias S 77. W niniejszym artykule analizuje się ponad 200 terminów znalezionych w pierwszym litewskim zbiorze zadań arytmetycznych. Opisuje się je pod względem pochodzenia, budowy oraz synonimicznego i wariantywnego ujęcia, a także porównuje z terminami arytmetycznymi podanymi w pierwszych słowniczkach terminów matematycznych (M. Šikšnysa i Z. Žemaitisa) oraz ze współczesnymi terminami arytmetycznymi. Terminy zebrano z drukowanego tekstu zbioru zadań, dodatku i słowniczka terminów. W artykule analizuje się nie tylko znalezione terminy arytmetyczne, lecz także ogólne terminy naukowe i terminy interdyscyplinarne. 1. TERMINY JEDNOWYRAZOWE W ZBIORZE ZADAŃ J. SPUDULISA. TAI IRA RANKIAUS UZDUOCZIU ARITMETIKOS LUB TERMINY NAUKOWE RACHUNKOWOŚCI Większość wszystkich znalezionych terminów stanowią terminy jednowyrazowe. Ze względu na pochodzenie dzielą się one na terminy pochodzenia litewskiego, nielitewskiego oraz terminy hybrydowe. Terminy pochodzenia litewskiego Jednowyrazowe ogólne terminy naukowe, terminy interdyscyplinarne i terminy arytmetyczne stanowią około 64,5% wszystkich znalezionych terminów. Ponad połowa z nich — 60,5% — ma pochodzenie litewskie. Część ogólnych, interdyscyplinarnych i matematycznych terminów jest używana również obecnie (pisownia niektórych się zmieniła), np.: atstumas S 12, auksztumas S 57 /augsztumas S 49 (obecnie aukštis), brauna (obecnie briauna) S 47, didis S 24 /didis S 31 (obecnie dydis), didumas S 52, dwiTerminologija | 2009 | 16 187 taszkis S 79 (obecnie dvitaškis), eilė S 79 (obecnie eilė), greitis S 46, greitumas (obecnie greitis) S 30, ilgumas (obecnie ilgis) S 19, kampas S 77, mastas S 76, pawirszis (obecnie paviršius) S 79, platumas (obecnie plotis) S 37, smulkinimas S 40, stambinimas S 80, tolumas (obecnie tolis) S 33, užduotis S 80 (obecnie užduotis), wirszune S 77 (obecnie viršūnė), ženklas S 80 (obecnie ženklas) i in. Terminy J. Spudulisa auksztumas S 57 /augsztumas S 49 (obecnie aukštumas), greitumas S 30, ilgumas S 19, platumas S 37, tolumas S 33 są obecnie uważane za zwykłe słowa ogólnego języka litewskiego. We współczesnym języku matematyki używane są również czasowniki podane w słowniczku terminów zbioru zadań: atimti S 79, daliti (obecnie dalyti) S 79, dauginti S 79, sudėti (obecnie sudėti) S 80, a także liczebniki deszimtis S 79, szimtas S 80. Pojęcie „liczby” w zbiorze zadań określono terminem skaitlius S 23, natomiast „odpowiedzi” — terminem atsakas S 68, który jest również odnotowany w zestawieniu terminów Z. Žemaitisa: atsakas; atsakymas —omemm Žem 50 (por. omerm —atsakymas; atsakas Žem 23). Osobno należy wymienić termin kabliai S 79, który w LKŽ nie jest podany w znaczeniu „nawiasów”. W LKZ nie są również odnotowane znaczenia nie zachowanych terminów nekis S 79 „zero”, nuotrupa S 79 „ułamek”, žimėtojas S 80 „mianownik”, podane w Užduotinė J. Spudulisa. Pojęcie „jednostki” J. Spudulis określił terminem vienatis. Jego zdaniem inne terminy były nieudane: „wienė, wienibe, wieneris (Schl.), wydaje mi się, nie pasują albo oznaczają zupełnie coś innego“ S 80. Wyróżniają się niezachowane nazwy podstawowych działań arytmetycznych i związanych z nimi pojęć. Przede wszystkim należy powiedzieć, że termin veiksmas „podstawowa operacja matematyczna“ (DZ) nie jest używany w zbiorze zadań J. Spudulisa — występuje w nim termin weikme S 21. Nazwy podstawowych działań arytmetycznych: dodawanie, odejmowanie, mnożenie i dzielenie, również nie występują w zbiorze zadań. Są one określane terminami sudėjimas S 3, atemimas S 7, dauginimas S 13, dalijimas S 17. Należy powiedzieć, że w słowniczku terminologicznym M. Šikšnysa podane są zarówno jedne, jak i drugie wymienione terminy, mają one jednak odcienie znaczeniowe (szerzej zob. Šilobritaitė 2008: 180—196). Terminy pochodzenia litewskiego określające wielkości, na których wykonuje się działania arytmetyczne, również obecnie nie są używane w nauce matematyki: daugintojas „mnożnik“ S 26, padaras „iloczyn“ S 13, dalitojas „dzielnik“ S 18, kartrodis „iloraz“ S 18. W LKŽ nie odnotowano kartrodis ani nie podano matematycznych znaczeń terminów daugintojas, padaras, dalitojas. W słowniczku terminów do zadań Niektóre nietypowe słowa na określenie wyniku odejmowania podano termin różnica S 79, ale w tekście zbioru zadań war88 Diana Silobritaité | Terminy pierwszego litewskiego zbioru zadań arytmetycznych Stosowany jest tylko pozostały S 8. Należy powiedzieć, że również wynik dzielenia w „Užduotinė” nazywany jest terminem „likius” S 18. Inne litewskie terminy związane z nazwami działań arytmetycznych określa się dwojako: terminami jednolub dwuwyrazowymi"' (z dodaniem terminu skaitlius „liczba“): atimtinas S 8 i atimtinasis skaitlius S 8 / atimtinas skaitlius S 79 „odjemna“, dalitinas S 18 i dalitinas skaitlius S 79 „iloraz“, mazintinasis S 8 i mažintinas skaitlius S 79 „odjemnik“. „Iloczyn” określany jest wyłącznie dwuwyrazowym terminem daugintinas skaitlius S 79. Dwa różne pojęcia J. Spudulis określił jednym terminem: „Padaras dwieju skaitliu = 21 808; wienas daritojas = 375; atrasti kitą daritojį!“ S 18. W niniejszym tekście za takie uważa się mnożną „dauginys” S 79 i mnożnik „daugiklis” S 18. W analizowanym zbiorze zadań znaleziono niemało różnych litewskich nazw jednostek miary, które są używane nie tylko w tekście, lecz także podane w znajdującym się na końcu zbioru zadań dodatku“. Są to: jednostki miary długości- “: pėda S 76 „taka starożytna miara długości (około 28,8 cm), obecnie używana w Anglii, Ameryce- “, pusmastis S 76 „połowa mastu, łokcia“, sieksnis S 76 „miara długości równa 2,13 m“, dlektis S 76 „miara długości równa odległości od łokcia do końców palców (66-71 cm), mastas“, w pierwszych słowniczkach terminów matematycznych (Z. Žemaitisa i M. Šikšnysa) terminy pėdas Žem 79 (pėda S 76) i sieksnis Š 18, Žem 86 również zostały podane; jednostki odmierzania zboża: setuve S 78 „taka miara ilości zboża, połowa ćwierci“ (LKŽ, w takim znaczeniu wyraz ten został zaczerpnięty ze słowników E. Kuršaitisa i E. Neselmana); jednostki miary czasu:amzius S 78. diena S 78. menuo S 78, metas (pabuwinis metas tur 366 dienas) S 78, szimtmetis S 78; jednostka miary płynów kibiras S 78; miary papieru: lapas S 78, laksztas S 78, laiszkas „arkusz książki; strona“ S 78; jednostka pieniężna auksinas S 78. Jednostka miary dalis S 77, która jest podana w dodatku do zbioru zadań, w części zatytułowanej Mėros sunkumo (Svorio vienetai —D. Š.): 1 swaras tur 32 ' Budowa, pochodzenie i synonimia terminów dwuwyrazowych są omawiane w innych częściach artykułu. > Większa część analizowanych nazw jednostek miary pochodzi z dodatku Užduotino. O nazwach używanych w tekście będzie mowa jedynie w części poświęconej synonimom. Znaczenia jednostek miary podano za LKŽZ,.. Terminologija | 2009 | 16 189 łokci; Jeden łokieć ma 3 złatniki; 1 złatnik ma 96 części S 77, J. Spudulis, jak się wydaje, uważał go za miarę wagi, np., Wiena kubiszka pėda oro sveria 8 zal. (złatniki —D. S.) 48 części <---> S 60, jednakże tego znaczenia w LKZ nie odnotowano. Terminy pochodzenia nie-litewskiego Terminy pochodze- nia nie-litewskiego stanowią 36,4% wszystkich terminów jednowyrazowych. W Užduotinė J. Spudulisa jest tylko kilka obecnie używanych terminów matematycznych obcego pochodzenia: kubas S 47, minutė S 14, numeris S 79, sekunda S 14 (obecnie sekundė), suma S 7. Pozostałe terminy pochodzenia nie-litewskiego podane w Užduotinė to nazwy różnych jednostek miary (nawiasem mówiąc, pojęcie „miary” również określa się zapożyczeniem mera S 76). Pochodzą one z sąsiednich języków słowiańskich (rosyjskiego, polskiego i białoruskiego) lub z języka niemieckiego (oparto się na danych LKŽ). To: jednostki miary długości: arszyn (ros. apwun) S 76, cal (niem. Zoll) S 76, linia S 76 (podany w rozdziale dodatku do zbioru zadań Miary (miary) długości: I diuime 10 liniju S 76 (por. także: <---> koks galas kartės kiszoja wirszuj vandenio, jeigu upė tur 9 pėdas 2 d (diuimus —D. Š.) 5 linijas gilumo S 45)), mila (pol. mila „miara długości drogi — około 7 wiorst”) S 76, wiorstas (warstas) (pol. wiorsta) S 76, werszkas (ros. 6eepuox*) S 76; jednostki wagi: birkuwa S 77 (LKZ. odnotowywany tylko w Salantach, Grūžiuose, Laukuvie i podawany z odsyłaczem zob. birkuvas (ros. 6epkosey- )), kuntas (białorus. xynm) S 77, lotas S 77 (LKZ. xlotas „zwykły funt równy 32 lotom“ podawany z odsyłaczem zob. latas (pol. fot, niem. Loth)), zalatnikas S 77 (LKZ. odnotowywany xzolotninkas (-nykas) (sł.): „funt ma 96 zolotnyków“- ); jednostki odmierzania zbóż: czetwerikas S 78, czetwertis S 78 (xczetvertis Zob. Čvertis (pol. cwierd. białorus. ue3pyv) „ćwierć, czwarta część“ LKŽ,. ), gorczius (ros. 2apney) S 78, kulia (ros. kyo) S 78, kwarta (niem. Quart, pol. kwarta, białorus. keapma) S 78, kwaterka (białorus. keamspka) S 78, lasztas S 78 (LKŽ, odnotowywany tylko xlostas „miara zboża“ (niem. Last)); jednostki miary czasu: adina (białorus. eOd3ina) S 79, niedėlia (białorus. nsadsens) S 78; jednostki pieniężne: berlinka (pol. berlinka) S 78, ditka (pol. dytek) S 78, graszis (niem. Groschen „moneta o nominale dziesięciu fenigów, wcześniej moneta o nominale czterech fenigów”, pol. grosz) S 78, griwina (białorus. 2poryna) S 78, imperijolas (ros. uMnepua) S 78, kapeika (ros. Koneūra) S 78, marka (niem. Mark) S 1 Pochodzenie ustalono na podstawie słownika M. Fasmera (Gacmep 1986: 302). 190 Diana Šilobritaitė | Terminy z pierwszego litewskiego zbioru zadań arytmetycznych 78, rubel (ros. py67w) S 78, skatikas S 78 (pol. sko(j)ciec, skojec (szerzej zob. Fraenkel 1962: 798); miary papieru: arkuzas (pol. arkusz) S 78, libras S 78 (w słowniczku słów obcych i niezrozumiałych pol. libra „24 arkusze lub arkusiki papieru” (Šlapelis 1907: 60)), reza S 43 /rėza S 78 (niem. Ries, pol. reza); jednostki miary płynów: baczka S 78 (białorus. 604uxa 2. „dawna miara sypka (około 24 pudów)" LKZ,), sztof (niem. Stéf) S 78, wiadro (pol. wiadro, brus. esdpo „ilość mieszcząca się w takim naczyniu“ LK ŽŽ.) S 78; jednostka powierzchni desetyna S 3 /desiatyna (brus. desjatina*) S 76. Do jednostek miary zaliczane są stosowane w zbiorze zadań niesystemowe jednostki masy leków (pochodzenie ustalono na podstawie TZZ.) drachma (gr. drachme „garść“) S 77, gran (łac. granum „drobinka“) S 77, skrupuł (łac. scrupulum) S 77, uncja (łac. uncia „jedna dwunasta“) S 77. Ważne jest wspomnieć, że LKŽ nie odnotowuje jedynie jednostek miary długości niepochodzenia litewskiego diuimas S 76 i futas S 76 oraz nie podaje znaczenia terminu sztof (niem. St6f) jako jednostki miary cieczy“. Terminy hybrydowe W analizowanym materiale terminy hybrydowe stanowią zaledwie 3,1% wszystkich terminów jednowyrazowych. Terminem hybrydowym w Zadaczniku określane jest pojęcie „licznika“ rokūtojas S 79, utworzone od czasownika rokūti S 79 (brus. paxaeayv, pol. rachowač). Należy podkreślić, że w LKŽ nie odnotowuje się znaczenia rokūtojo S 79 „licznik“: rokuotojas 1. „ten, kto oblicza, zlicza"; rokuotojas 2. „kas rokuoja“, w glosariuszu terminów M. Šikšny już podano liczebnik Š 19. Innymi terminami hybrydowymi są jednostki pieniężne dwigriwinis S 78 i pusrublis S 78 oraz jednostka miary płynów pusiausztofis S 78. 2. TERMINY NAUKI J. SPUDULIA. LUB ROKUNDOQOS Nieco mniej (35,5% wszystkich terminów) wśród znalezionych terminów stanowiły terminy złożone. Pod względem budowy dzielą się one na dwui trójwyrazowe. Pod względem pochodzenia przeważają terminy, których wszystkie człony są TAI IRA RANKIAUS UZDUOCZIU ARITMETIKOS wyrazami litewskimi. Pochodzenie ustalono na podstawie słownika E. Fraenkela (Fraenkel 1955:91). ® Opiera się na słowniku M. Fasmera {(Dacmep 1987: 479). Terminologia | 2009 | 16 191 2.1. Terminy dwuwyrazowe Terminy dwuwyrazowe stanowią 84,5% wszystkich terminów złożonych. Pod względem wyrażenia dzielą się na połączenia przydawki uzgadniającej i nieuzgadniającej. Większość przydawek uzgadniających dwuwyrazowych terminów arytmetycznych jest niezaimkowa, np.: daugeriopas sk.” S 79, dwejatiitas sk. S 79, gulszczias brukszmis S 79, gulszczias krizius S 79, grini skaitliai S 3, įwairus sk. S 79, maiszitos uzduotis S 21, nežinomas skaitlius S 21, pilningi skaitliai S 79, wienodi sk. S 80. Niektóre terminy używane są zarówno w formie określonej, jak i nieokreślonej, np.: atimtinasis skaitlius S 8 /atimtinas skaitlius S 79, pramintieji skaitliai S 40 /praminti skaitliai S 40, sudetinasis skatlius S 8 / sudetinas skaitlius S 13. Dwuwyrazowe nazwy jednostek miary z uzgodnionym przydawkowym określeniem utworzone są tylko z dwoma członami podrzędnymi —ketwirtainiszkas (-a) i kubiszkas (-a). Główne człony tych terminów wyrażane są słowami pochodzenia nielitewskiego, oznaczającymi jednostki miary, np.: ketwirtainiszka milia S 76, ketwirtainiszka pėda S 76, ketwirtainiszkas arszinas S 76, ketwirtainiszkas sieksnis S 76, ketwirtainiszkas werszkas S 76, kubiszka milia S 77, kubiszka peda S 77, kubiszkas arszinas S 77, kubiszkas sieksnis S 77, kubiszkas werszkas S 77, kubiszkas wiorstas S 77 i in. Z. Žemaitis w zbiorze terminów proponuje zastąpić litewski termin ketvirtainis terminem z przyrostkiem -inis: ketvirtainis=kvadratinis Žem 65. M. Šikšnys za podstawowy uważa litewski termin: ketvirtainiai (kvadratiniai) matai Š 10. Ciekawe, że w zbiorze Z. Žemaitisa rozróżnia się terminy kūbiškas (kūnas) Žem 67 i kūbinis (metras) Žem 67: kūbiškas (w kształcie sześcianu) i kūbinis (trzeciego stopnia). Zatem J. Spuatitikmenį šeštainis Žem 92. Terminy nieuzgadnianego przydawki wyrażane są dopełniaczem liczby pojedynczej, np.: dalijimo zimé S 79, dauginimo žimė S 79, ligumo zimė S 79. Część takich terminów występuje w nietypowym szyku wyrazów, np.: atemimas nuotrupu S 65, kiltis nuotrupu S 61, padidinimas nuotrupu S 63, pamažinimas nuotrupu S 63, sudėjimas nuotrupu S 65, dulio vartojamas kūbiškas atitinka Z. Žemaičio kūbinis, kuris turi lietuvišką sutrumpinimas nuotrupu S 62. Do tej grupy zalicza się dwuwyrazowy termin matematyczny, którego nieuzgadniana przydawka jest międzynarodowa, a główny człon terminu — litewski: kubo brauna S 47. Do terminów dwuwyrazowych należy jednostka miary czasu laikas lig laiko 7. Skróty sk. i sktl. w arytmetycznym zbiorze zadań oznacza termin „skaitlius” 192 Diana Šilobritaitė | Terminy pierwszego litewskiego arytmetycznego zbioru zadań S 79, który określa pojęcie „doby”: I nedėlia tur 7 laikus lig laiko S 79; 1 I. I. (laikas lig laiko —D. Š.) tur 24 adinas. 2.2. Terminy trzywyrazowe W zadaniowniku używane terminy trzywyrazowe najczęściej mają dwa uzgodnione przydawki. Pierwsza uzgodniona przydawka takich terminów jest wyrażona przymiotnikiem. utworzonym od liczebnika z przyrostkiem -opas: aszfuoneriopas nezinomas skaitlius S 24, dewineriopas nezinomas skaitlius S 25, dwejopas nezinomas skaitlius S 24, ketweriopas nezinomas skaitlius S 24, penkeriopas nežinomas skaitlius S 21, septineriopas nezinomas skaitlius S 24, szeszeriopas nežinomas skaitlius S 24, trejopas nezinomas skaitlius S 21. Dwie uzgodnione przydawki ma również termin trzywyrazowy dwigubas nezinomas skaitlius S 25. Budowa dwóch terminów trzywyrazowych jest nieco inna — człon główny ma nieuzgodnioną przydawkę wraz ze swoją uzgodnioną przydawką: didis nežinomo skaitliaus S 24, mera augsztesnios praminties S 41. 3. SYNONIMICZNA I WARIANTOWA POSTAĆ TERMINÓW Przypadków synonimicznej i wariantowej postaci w Uzduotine znaleziono stosunkowo niewiele. W artykule synonimy dzieli się na jednoi wielowyrazowe. 3.1. Synonimia terminów jednowyrazowych Pod względem pochodzenia jednowyrazowe terminy synonimiczne w artykule dzieli się na kilka grup: terminy synonimiczne pochodzenia litewskiego, terminy synonimiczne obcego pochodzenia oraz terminy synonimiczne różnego pochodzenia. W słowniczku terminów Uždavinynas i w aneksie synonimy podawane są w nawiasach, oddzielane przecinkiem lub łączone spójnikiem arba. W tekście Uždavinynas synonimy stosowane są zamiennie albo używa się tylko jednego z synonimów. Zdarzają się przypadki, gdy w tekście Uždavinynas nie odnotowuje się żadnego z synonimów terminów podanych w słowniczku lub aneksie. 3.1.1. Terminy synonimiczne pochodzenia litewskiego. W słowniczku terminów terminy z szeregów dwuczłonowych synonimów podano kreską (—), rūzas S 79*; znak, žime S 80, terminy z szeregów trójczłonowych synonimów déme, Zime, ženklas S 79; perziura (bandimas, meginimas) oraz szeregi czteroczłonowych synonimów czasowników paskirti (apsklembti, nulemti, apskrieti) S 78 W tekście Uždavinynas nie- % W aneksie Uždavinynas podano inny szereg synonimów: Kubas turi 12 tiesių brukszmiu arba liniju <...> S 77. Terminologia | 2009 | 16 193 odnotowane. W tekście nie są używane również następujące synonimiczne jednostki miary podane w załączniku: wiek albo szimtmetis S 78, skala albo tlektis S 76. W tekście Uzduotino używany jest tylko jeden z podanych w słowniczku synonimów (pierwszy- ), który, jak można sądzić, J. Spudulis uważał za podstawowy: daliti (skaiditi) S 79. Osobno należy wspomnieć o podanym w załączniku do Uzduotino szeregu synonimów sikelis (siekelis —D. Š.) albo sėtuvė S 78. W tekście Uždavinyno używany jest tylko siekelis S 42. Jednakże J. Spudulis w załączniku do Uždavinyno pierwszeństwo przyznaje terminowi setuve, którego jedno ze znaczeń w LKŽ, podane na podstawie słowników G. H. E. Neselmana i E. Kuršaitisa, brzmi: sėtuvė 2 „taka miara ilości zboża, połowa ćwierci”. Zarówno w tekście Uždavinyno, jak i w słowniczku terminów terminy stambinimas (rupinimas) S 41, S 80 podane są jako synonimy. 3.1.2. Terminy synonimiczne obcego pochodzenia. Terminy wierszy synonimicznych ditka albo marka S 78, skatikas albo graszis S 78 znaleziono tylko w dodatku do Uzdavinyno. Podane w dodatku do Uždavinyno terminy wierszy synonimicznych czetwertis albo kulia S 78, diuimas albo colis S 76 w tekście Uzdavinyno są używane wymiennie. W dodatku podane są synonimy swaras (kuntas’) S 77, chociaż w tekście Uzdavinyno używany jest tylko termin swaras S 20. 3.1.3. Różnoetymologiczne terminy synonimiczne desetina S 3 /desėtina (deszimtinė), S 76, peda (futas) S 76, wedras albo kibiras S 78 podane są w dodatku do Uzdavinyno. Terminy peda S 6, wedras S 7 w tekście nie mają synonimów, natomiast desetina /desétina (deszimtine) są używane wymiennie. Osobno należy wspomnieć czteroelementowy szereg synonimów, gdy jeden zapożyczony termin w dodatku do Uzdavinyno ma aż trzy litewskie odpowiedniki: arkuzas (lapas, laksztas, laiszkas) S 78. W tekście Uzdavinyno wymiennie używane są tylko arkuzas S 14 i laksztas S 37. Pozostałych terminów tego szeregu synonimów w tekście nie znaleziono. 3.2. Synonimia terminów złożonych Większość tych terminów stanowią takie binarne szeregi synonimów, które różnią się synonimicznymi członami pobocznymi. W jednym przypadku są to wyrazy synonimiczne o wspólnym rdzeniu, np.: atimtinas (atimtinis, atimamas) sktl. S 79, daugintinas (daugintinis, dauginamas sk.) S 79, mazintinas (maZintinis, mazinamas sk.) S 79, sudėtinas (sudėtinis, sudedamas sk.) S 80, w innych — niepochodne, np.: atitraukti (grini) skaitliai S 79, dalitinas (dalijamas, skaiditinas skaitlius) S 79, wienintelis (wienstipis) sk. S 80. Wszystkie wymienione synonimy podano w słowniczku terminów znajdującym się na końcu zbioru zadań. W dodatku do zbioru zadań * Uwadze (Przestrodze) |. Spudulis pisze, że „W Lietuwie znana jest jeszcze inna waga, tak zwana „wielka waga”” S77. 194 Diana Silobraitė | Terminy pierwszego litewskiego zbioru zadań arytmetycznych