„Varpo“ medicinos straipsnių terminai

Terminy medycznych artykułów „Varpo” z okazji 120-lecia „Varpo” PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego W styczniu 009 roku minęło 120 lat od rozpoczęcia w Warszawie wydawania miesięcznika literatury, polityki i nauki „Varpas”, ukazującego się od stycznia 1889 r. do marca 1906 r., dzięki staraniom członków tajnego stowarzyszenia studenckiego Lietuva: Vincasa Kudirki, Jonasa Gaidysa-Gaidamavičiusa, Juozasa Adomaitisa- -Šernasa, Juozasa Kauka, Justina Staugaitisa i in., założonego w Warszawie. W Tylży i Ragnecie. Pierwszy redaktor „Varpasa” i autor większości artykułów, doktor V. Kudirka, dał początek artykułom medycznym w tym czasopiśmie. W ciągu siedemnastu lat jego wydawania opublikowano piętnaście artykułów medycznych, z których większość (dziesięć artykułów) — w pierwszych dwóch latach wydawania czasopisma. Siedem artykułów miało znaczną objętość i zostało opublikowanych w kilku numerach czasopisma (artykuły kontynuowane). Trzy artykuły były tłumaczeniami, pozostałe — oryginalne. Jak było zwyczajowo w ówczesnej prasie, wszystkie artykuły podpisano pseudonimami: Atgaivys (J. Aleksa), Draugaitis (S. Matulaitis), Hygiéjos tarnas, Hygiejos tarnas, Hygijėjos tarnas, Hygiėnos tarnas (V. Kudirka), Paulius (P. Matulaitis), M. Sk-ra (M. Kuprevičius), J. Szidaras (J. Bagdonas) — albo kryptonimami: J., J. J. (J. Jasiulaitis), R.! (LS II 2004: 92, 215, 299, 316, 335, 594, W „Varpasie” na tematy zdrowia i leczenia pisali głównie lekarze — Julius Aleksa (1855-1891), Juozas Bagdonas (1866-1956), Vincas Kudirka (1858-1899), Mikalojus Kuprevičius (1864—1932), Petras Matulaitis (1865-1900), Stasys 720. 887). Matulaitis (1866-1956). J. Bagdonas, V. Kudirka i S. Matulaitis byli współpracownikami „Varpasa”. Oni oraz P. Matulaitis byli jednymi z najważniejszych autorów „Varpasa”. | Nie udało się ustalić autora, ponieważ, według danych Lietuviškųjų slapyvardžių, takim pseudonimem podpisywało się wielu autorów W niniejszym artykule przede wszystkim zamierza się omówić kwestie znaczenia i pochodzenia terminów używanych w artykułach medycznych „Varpasa” (znaleziono ich blisko 1300), a także los niektórych terminów we współczesnym języku nauk medycznyc- (LS 1 2004: 88). 154 Palmira Zemlevičiūtė | Terminy w artykułach medycznych „Varpasa” Przede wszystkim V. Kudirka opublikował cykl artykułów z dziedziny higieny — w 1889 r. „Herbata”, „Kawa”, „Tytoń”, a w 1895 r. „Alkohol i alkoholizm”. W pierwszych latach wydawania gazety ukazał się artykuł J. Bagdonasa „Dlaczego śpimy?”. W ostatnim numerze z 1889 r. opublikowano „Influenza”. W 1890 r. wydrukowano dwa artykuły P. Matulaitisa —„O dwóch trujących roślinach” i „Mikroorganizmy”, a w 1891 r. —artykuł tego autora „O kokainie —leku na suchoty”,. W 1890 r. ukazał się również artykuł J. Aleksy „Gdzie leczą się nasi ludzie?” oraz „Kilka słów o pijaństwie” S. Matulaitisa® W 1897 r. opublikowano artykuły M. Kuprevičiusa „Jaką chorobę nazywa się gumbem?”* i „Litewskie nazwy chorób”. Na szczególne podkreślenie zasługuje znaczenie i doniosłość tego ostatniego artykułu dla litewskiej terminologii medycznej. W nim lekarz, wielki miłośnik rodzimego „litewskiego” języka, gorliwie zbierający litewski folklor, zapisujący „szczególne, rzadko spotykane słowa” (Staugaitis 1932: 706), nie tylko zwrócił uwagę na terminy medycyny ludowej, lecz także poruszył kwestię litewskości terminów medycznych, tj. że przy tworzeniu litewskiej terminologii medycznej należałoby opierać się na słowach używanych przez lud. W artykule wzywano lekarzy, aby używali nie zapożyczonych, lecz litewskich, „ludowych medycznych”, nazw chorób: „dlatego ten spis będzie pożyteczny także dla tych lekarzy, którzy nie chcą dać miejsca w medycynie naukowej gumbowi®, nikuliowi itd., a opierając się na tradycji niszczą litewskie nazwy chorób, wmawiając ludziom, jakoby gumby nie było, nikulia nie było, 0 są tylko katar, zapalenija, parkos i inne slawizmy”” (Kuprevičius 1897: 3 41), których sam autor podał 57, dopisując łacińskie odpowiedniki. W „Varpie” artykuły z dziedziny medycyny publikowali także przedstawiciele innych zawodów, na przykład studiujący matematykę na Uniwersytecie Moskiewskim Juozas Jasiulaitis (1857— 1918) przetłumaczył i w latach 1890—1891 opublikował artykuły „Piękno w budowie ciała człowieka” i „Zdrowie duchowe chorych® Jak wynika z tytułów, artykuły dotyczyły różnych zagadnień medycyny i nauk z nią związanych. Czytelnicy gazety otrzymywali pożyteczne wiadomości z antropologii, bakteriologii, farmakologii, higieny, medycyny klinicznej i innych dziedzin. h. > Uściślenie artykułu S. Matulaitisa „Co to jest choroba guzowa?”, opublikowanego w 1886 r. w czwartym numerze gazety „Ūkininkas- ”, {LPLP 2006: 184). 2 a. ~ | a. . © Terminy zapisane kursywą przez autora artykułu, Terminologija | 2009 | 16 155 1. ZNACZENIE TERMINÓW MEDYCZNYCH Terminy artykułów medycznych „Varpasa”, zależnie od tego, jakie pojęcia nazywają, dzielą się na siedem grup semantycznych (przedstawionych według liczebności). 1.1. Nazwy chorób i ich objawów oraz stanów chorobowych. Grupa ta obejmuje terminy kliniczne- ®, którymi nazywane są choroby ludzi, na przykład choroby oczu, uszu, nosa i gardła, zębów i jamy ustnej, ginekologiczne i położnicze, zakaźne, narządów krwiotwórczych, narządów oddechowych, płciowe, nerwowe, skórne, psychiczne, serca i naczyń krwionośnych, narządów trawiennych i inne, a także objawy tych chorób, różne stany chorobowe itp., np.: zapalenie oczu“ Vrpka,? 1889 3 40, zez oczu Vrpkdar 1889 4 61, ślepota Vrpkar 1889 4 61, apsijovijimai Vrpyy 1891 10 152, Vrpjaų 1891 11 168, Vrpjy 1891 12 182 (apsijovijimai choroby" Vrpjs 1891 11 167, apsijovijimai patol'ogiškam stone nervisko sistemato Vrpją 1891 10 152), szum w uszach Vrppma 1890 1 5, biała choroba Vrpgy 1897 3 41, cholera Vrppma: 1890 7 106, Vrppmar 1890 8 123, Vrppma 1890 9 137, VrprMa: 1891 4 54, przewlekłe zapalenie Vrpka: 1895 9/10 156, dyfteryt Vrppmar 1890 7 106, Vrppma 1890 8 123, Vrppma 1890 9 137, dirksninis szirdies tvinksejimas Vrprar 1889 2 25, doriska beprotingysté Vrpją 1891 9 136, Vrpja 1891 10 152, dreszcze Vrpkar 1889 3 41, febra Vrpg, 1889 12 184, VrIppMat 1890 2 21, VIppmat 1890 7 106, VIprMat 1890 8 123, Vrppmar 1890 10 154, zawrót głowy Vrpka, 1889 3 41, oszołomienie Vrppma 1890 1 5, ospa zwierzęca Vippnme 1890 9 138, gorączka poporodowa Viprma 1890 8 123, ospa krowia Vrppama 1890 9 138, Vrppma 1891 4 55, katar brzuszny Vrprar 1889 1 9, katar jelitowy Vrpkar 1889 1 9, obłęd wielkości Vrpja 1891 11 167, obłęd prześladowczy Vrpyg 1891 11 167, obłęd zazdrości Vrpja 1891 11 167, krwawa biegunka Vippma 1890 1 5, Vrppmar 1890 2 21, głupkowatość Vrpyg 1891 11 167 (głupkowatość moralna Vrpys 1891 12 182, głupkowatość rezonująca Vrpiš 1891 10 153), rak wargi 1 W języku nauk medycznych termin klinika ma dwa znaczenia. Pierwsze znaczenie kliniki to „instytucja”, drugie — „ogół objawów, na podstawie których rozpoznaje się diagnozę choroby, jej przebieg, rokowanie” (VLE X 2006). Terminy kliniczne to „nazwy chorób, zespołów, objawów, stanów chorobowych, procesów, zaburzeń, metod badania, sposobów leczenia, urządzeń i instrumentów medycznych” (Nečiūnas, Nečiūnienė 1987: 5). Terminy podawane są w oryginalnej pisowni oraz w formie mianownika liczby pojedynczej. Jeżeli termin znaleziono tylko w artykule jednego autora, w którym został użyty w liczbie mnogiej, w tej formie jest on również zapisany w niniejszym artykule. Jednak istnieje niemało przypadków, gdy te same terminy znaleziono w artykułach kilku autorów. W jednych zostały użyte w liczbie pojedynczej, a w innych ~ w liczbie mnogiej. Dlatego dla zachowania jednolitości wszystkie takie terminy podaje się tutaj w liczbie pojedynczej. Są one zapisane kursywą w porządku alfabetycznym. Szerzej o litewskich terminach medycznych V. Kudirkosa zob. Zemlevičiūtė 2008; 142—155, Terminy gatunkowe podaje się w nawiasach obok terminu rodzajowego. 156 Palmira Zemlevičiūtė | Terminy artykułów medycznych „Varpasa” Vrpkar 1889 9 139, melancholija su mintimis nusižudymo Vrpgg, 1895 9/10 157, melancholija su mintimis persekiojimo Vrpkar 1895 9/10 157, nemigis Vrppmar 1890 1 5, opa Vippma: 1890 7 106, paprastas viduriavimas Vrppma 1890 2 21, progressiviskas stabas Vrpją 1891 12 184, puckai Vrppna 1891 4 55, puliuotas uždegimas Vrpgy, 1895 9/10 156. raudonoji liga Vrpkpr 1897 3 42, reumatismas Vrppma 1890 10 154, sgnariu bevalda Vrpka, 1889 3 41. siutaligé (¢ ? —P. 7.) Vrppmae 1890 10 153, Vrppma 1891 4 55 (žmonių siutaligé (e ? —P. Z.) Vrppmar 1890 10 153), skalbiniai® Vrpgpr 1897 3 42, skrofulai kaulų Vrppma 1891 4 55, skrofulai limfatiSky Zirniy Vrppma 1891 4 55, skrofulai sunariy Vrppma 1891 4 55, smarkus cziaudejimas Vrpggr 1889 4 61, suminkstéjimas smegenų Vrpxar 1895 9/10 157, tabakinis kvaitulys Vrpkar 1889 11 168, tikrieji raupai Vrppma: 1890 9 138, Vrppmar 1891 4 55, trundys’ Vrpkpr 1897 3 42, uodos vilkas Vrppmar 1891 4 55. uždegimas dantu smegenu Vrpkar 1889 3 41, uždegimas gerklės Vrpgar 1889 3 41, uždegimas smegenų Vrppga, 1895 9/10 157, viduriu uzkietéjimas Vrpr 1889 12 184, žiedai“ Vrpgpr 1897 3 42 i in. 1.2. Nazwy działań, procesów, stanów i właściwości. Do tej grupy zalicza się związane z medycyną nazwy o znaczeniu abstrakcyjnym, np. :al"truistyczne odczucia Vrpją 1891 11 167, wystawanie policzków Vrpia 1890 3 38, aktywność tkanek Vrpggq 1889 2 22, wyższe odczucia Vrpig 1891 10 151, trzeźwość Vrpsmar 1891 1 10, duże spłaszczenie kąta czołowego Vrpja 1890 4 54, moralność Vrpją 1891 9 135, odczucia moralne Vrpyy 1891 9 134, prawość Vrpyq 1891 9 134, Vrpja 1891 10 151. Vrpjg 1891 11 166, Vrpja 1891 12 183 (moralność chorych psychicznie Vrpją 1891 11 166, Vrpyq 1891 12 182, moralność chorego Vrpyy 1891 12 183), zdrowie fizyczne Vip 1891 12 184, funkcje Vrpkar 1895 9/10 156 (funkcje żołądka Vrpkpr 1897 1 9), głębokość snu Vrpygq 1889 2 22, leczenie „homeopatią” Vrpax 1890 7 97, życie Vipggq 1889 2 20, Vrpyg 1891 12 183, Vrpja 1891 9 135, Vrpkar 1889 3 41, Vrpgyr 1889 9 139, Vrppma 1890 10 154, żywot Vrpyy 1891 11 167, hipoteza Vrpja 1890 4 54, Vrpją 1890 5 68, czkawka VrprMat 1891 4 57, wydech Vrpxg, 1889 9 139, mineralizacja Vrppma: 1890 6 92, śmierć Vrppga 1889 2 20 (śmierć płodu Vrppma: 1890 2 21, nagła śmierć Vrpkar 1889 4 61), mumifikacja Vippma 1890 8 123, normalny sen 8 Zr. skalbiniai „miesiączka, menstruacja” LKZ,. * Zob. trundys „podeszwa stopy. obrzęk pięty lub palca” LKŽ, 0 Zob. žiedai „miesiączka“ LKZ.. Terminologija | 2009 | 16 157 pochodzenie'! Vrppga 1889 2 20, pochodzenie moralne Vrpyy 1890 4 54, pochodzenie środkowe Vrpy, 1890 5 68, pochodzenie rozumu Vrpją 1890 4 54, stan psychiczny Vrpja 1891 11 166, aktywność psychiczna Vrpyg 1891 11 166, Vrpja 1891 9 134, analiza psychologiczna choroby psychicznej Vrpją 1891 10 153, leczenie radykalne Vrppma 1891 4 57, wrażliwość odruchowa VrpBaą 1889 2 22, świadomość Vrpija 1890 4 54, samobójstwo Vrpkga, 1895 9/10 157. odczucia Vrppgg 1889 2 20, szerokość Sniurksliy Vrpjs 1890 4 53, Vrpka, 1889 1 9, odczucie? Vrpjsi 1891 10 151, Vip 1891 11 166, Vrpyg 1891 9 134, śmierć Vrpkdr 1889 3 40, Vippma 1890 6 91, Vrppama 1891 4 54, Vrpppa 1890 2 21, Vrppata 1890 8 123, suomoneé®® Vrpją 1891 10 152, Vrpia 1891 11 166. Vrpja 1891 12 183, suoprotis'* Vrpjų 1891 9 135, sustrunijimas'® systemu nerwowego Vrppg 1891 12 183, sustrunyjimas kości Vrpją 1890 3 38, Vrpy 1890 4 54, bicie serca Vrpka, 1889 2 25, visle Vrpka, 1889 4 60, niższe odczucia Vrpyg 1891 10 151, niższe odczucia Vrpja 1891 10 151, zlébcziojimas'® Vrpga, 1889 9 139, Vrpkar 1889 8 120 i in. 1.3. Nazwy części ciała i organów oraz produkowanych przez nie płynów. Nazwami tymi określa się pojęcia anatomii i fizjologii człowieka, np.: białka oczu Vrpga, 1889 3 41, błona oczu Vrpkar 1889 10 152, drogi łzowe Vipxar 1889 460, tkanka nerwowa Vrpia 1890 5 69, dziąsła Vrpkar 1889 3 41, Vrpka, 1889 9 139, szkliwo zębów Vrpkar, 1889 9 139, mózg Vrppga 1889 2 21, Vrpkar 1889 10 153, Vrpkar 1889 1 9, lewa połowa serca Vrpped 1889 2 21, trzustka Vrpkar 1889 8 120, nogi Vrpkar 1889 1 9, Vrpkar 1889 2 25, Vrpkar 1889 341, Vrpgr. 1889 12 184, Vrppmar 1890 2 20, Vrpky, 1895 9/10 156, krew Vprkar 1889 9 139, Vrpkar 1889 1 9, Vrpkg, 1889 10 152, Vrpgy, 1895 9/10 156, Vrpkar 1889 3 41, Vrpxar 1889 4 60, Vrpkar 1889 11 168, VrpPBpa 1889 2 21, Vrpyq 1890 5 69, Vrpkpr 1897 3 42, Vrppma 1890 9 138, VrppMai 1890 7 106, Vrppma 1890 5 69, drogi oddechowe Vrpka, 1889 10 152, organy płciowe Vrpka, 1895 9/10 157, gnój Vrppma 1890 6 91, Vrppamar 1890 7 106, mięśnie Vrpijs 1890 3 38 (mięśnie kości skroniowej Vrpyg 1890 4 Zr. pochodzenie „natura” LKZ.. 2 Zob. sąjauta „życzliwość, wzajemna sympatia” LKZ.. Zob. suomoné 1. „świadomość”, 2, „rozeznanie, rozumność” LKŽ,. Zob. suoprotis „rozumienie, wiedza” LKZ.. 5 Zob. sustrunyti „postawić, zbudować” LKZ.. Zr. żlebčiojimas „trawienie” LKZ.. 158 Palmira Zemleviciaté | Terminy artykułów medycznych w „Varpas” 53, mięśnie skroniowe Vrpją 1890 4 53), narządy czuciowe Vrpyy 1891 10 151, paznokcie Vrpja 1890 5 68, Vrppma 1890 8 123, otrzewna Vrpgg, 1895 9/10 156, śluzówka brzucha Vrpkar 1895 9/10 156, włosy Vrpja 1890 5 68, palce u nóg Vrppma 1890 2 20, pot Vrpr 1889 12 184, Vrpky, 1889 3 41, ślina Vrpgar 1889 3 41, Vrprar 1889 8 120, Vippmar 1890 5 72, nasienie mężczyzny Vrppmar 1890 10 154, mózg rdzeniowy Vrpgy, 1889 10 153, tułów Vrppma 1890 2 20, ścięgna Vrppgq 1889 2 21, Vrpkar 1889 9 139, boczne pokrywki nozdrzy Vepy 1890 4 54, kości twarzy Vrpyy 1890 4 54, narządy środkowe Vrppma 1891 4 57, drogi połykania Vrpr 1889 12 184 i in. 1.4. Nazwy metod leczenia i innych środków. Część terminów tej grupy znaczeniowej (nazwy leków, roślin leczniczych i ich części, substancji chemicznych i innych) to terminy farmaceutyczne, np.: liście arniki Vrpkp, 1897 3 42, kwiaty arniki Vrpgkp, 1897 3 42, kora dębu Vrpkpr 1897 3 41, chinina VrppmMai 1890 10 154, chloral-hydrat VrpBga 1889 2 20, chlorofil VrPgar 1889 1 8, Vrpkd, 1889 3 40, dekstryna VibPrar 1889 2 25, Vrpxar 1889 8 120, płyny dezynfekcyjne Vrppma 1890 8 123, bulwiaste V rpgp, 1897 1 9, bulwica Vrpkpr 1897 3 42, naparstnice VrbPkpr 1897 3 42, leki nasenne Vippgq 1889 2 21, morfina Vrpggq 1889 2 20, Vrppmar 1890 1 4, nagietki Vrpg,: 1897 3 41, pączki Vrpgp, 1897 3 42, kwas jabłkowy Vrprga, 1889 3 40, leki powierzchniowe Vrpka, 1889 3 41, kwas szczawiowy Vrpgg, 1889 3 40, żywica Vrpka, 1889 1 8, skalsa Vippma 1890 1 4, Vrppmar 1890 2 20, kora szakłaku Vrpypr 1897 3 42, spirytus winny Vrpkar 1895 9/10 155. Do tej grupy zalicza się także nieco terminów klinicznych (nazwy metod leczenia i przyrządów medycznych), np.: czirkšlukas Vrppma 1891 4 57, kwarantanna Vrppma 1890 8 123, mikroskop Vrpkar 1889 19, Vrppmar 1890 4 59. Ponadto część nazw należących do tej grupy określa ludowe środki lecznicze (produkty spożywcze, przedmioty gospodarstwa domowego itp.), np.: alus Vrpsma 1891 1 10, burokų skystimas Vrpkpr 1897 3 41, jaučio taukai Vrpkp, 1897 3 41, kiaulės taukai Vrpkp, 1897 3 41, medus Vrpkpr 1897 3 41, muilas Vippma 1890 8 123, pienas Vrppmae 1890 2 21, svogunai Vrpgpr 1897 3 41. 1.5. Nazwy osób. Nazwami tymi określa się osoby związane z naukami medycznymi i pracą w ich dziedzinie, np.: al’koholikas Vrpjy 1891 12 183, boba —daktarka Vrppama 1890 2 21, doriškai-- mažaprotis Vrpis 1891 11 166, doriskai-- silpnaprotis Vip 1891 11 166, dvasios ligoniai Vrpkar 1895 9/10 157, dvasiSkai-sergantys Vrpj 1891 9 134, Vrpja 1891 10 150, VrPja 1891 11 166, Vrpja 1891 12 182, gimdytoja Vrppma 1890 8 123, girtuoklis Terminologija | 2009 | 16 159 Vrpkar 1895 9/10 156, Vrpkar 1895 11 173, histerikai Vrpjų 1891 11 167, morfinistas Vrpją 1891 9 134, mumijos VrppMar 1890 8 123, psichopatka Vrpja 1891 11 167, nesubrendes vaisius Vrppmae 1890 2 21, vaisius dviejų organizmų nevienokios konstitucijos Vrpją 1890 5 69 itd. 1.6. Nazwy nauk. Do tej grupy przypisuje się nazwy dziedzin nauk medycznych oraz nauk związanych z medycyną, np.: bakterioliogija Vrprzvari 1891 4 55, chirurgija VrpyMa 1890 8 123, fiziologija Vrpggd 1889 2 22, homeopatija Vrpan 1890 7 97, patalogija Vrpxa: 1889 9 139. psichiatrija Vrpyg 1891 9 136. Vrpja 1891 10 152, terapia Vrpkaą, 1889 11 168 ir itd. 1.7. Nazwy instytucji. Grupa ta obejmuje nazwy placówek medycznych, np.: klinika Vrppma 1891 4 56, Vrpgar 1895 9/10 157, szpital Vrppmar 1890 7 105, VrppmMar 1890 8 123, Vrppma 1891 4 55, Vrpyy 1891 12 183, domy sumiséliy Vrpka, 1895 9/10 157 itd. 2. POCHODZENIE TERMINÓW MEDYCZNYCH W niniejszym artykule terminy medyczne pod względem pochodzenia w odniesieniu do języka litewskiego dzieli się na terminy pochodzenia litewskiego, zapożyczenia i hybrydy- "". Trzy piąte (6099) analizowanych terminów ma pochodzenie litewskie. Zapożyczenia stanowią zaledwie jedną piątą (20%) wszystkich terminów, tyle samo stanowią terminy o mieszanym pochodzeniu“. 2.1. Terminy pochodzenia litewskiego. Autorzy piszący w „Varpasie” na tematy medyczne w swoich artykułach stosowali głównie nazwy pochodzenia litewskiego części ciała i narządów oraz wytwarzanych przez nie płynów, chorób i ich objawów oraz stanów chorobowych, osób, działań, procesów, stanów i właściwości związanych z medycyną, które stanowią ponad połowę wszystkich terminów. Niektóre z wymienionych nazw stały się terminami współczesnego języka nauk medycznych, inne nie są już w nim używane. 2.1.1. Terminy pochodzenia litewskiego używane we współczesnym języku nauk medycznych. Należy powiedzieć, że znaczna część terminów z artykułów medycznych „Varpasa” ugruntowała się we współczesnym języku medycznym. Wiele przejętych z języka żywego i dawnych pism nazw części ciała stanowiących rdzeń współczesnej litewskiej terminologii anatomicznej I. Hybrydami nazywa się tylko takie wyrazy, które mają składniki litewskie i obcojęzyczne (zob. Gaivenis, Keinys 1990: 78), np.. grybelis. 8 Do terminów o mieszanym pochodzeniu zalicza się jednowyrazowe hybrydy, np. guzelis, oraz terminy złożone z członów różnego pochodzenia. np. choroba przewlekła, medycyna naukowa. 160 Palmira Zemlevičiūtė | Terminy medyczne w „Varpas” oraz nazw organów (świadczą o tym dane LKŽ) znaleziono w artykułach medycznych „Varpas- ”, np.: akis Vrpga, 1895 9/10 155, Vrpkar 1889 1 8. Vt PKkar 1889 3 41, Vrpkyr 1889 4 60, Vrpidr 1889 10 152, Vrpg, 1889 12 184, Vrpis 1890 5 68, Vrpkar 1895 11 174, Vrpkpr 1897 3 42, ausis Vrpyqdr 1889 3 41, Vrppmar 1890 2 20, burna Vrpka, 1889 3 40, Vrpkar 1889 8 120, VrpPkar 1889 9 139, Vrpjs 1890 3 38, Vrpy 1890 4 53, Vrpyy 1890 5 68, Vrppama 1890 7 106, dantis Vrprar 1889 3 41, Vrpkar 1889 9 139, Viper 1889 11 168, Vrpyy 1890 3 39, galva Vrpkar 1889 1 9, Vrpkar 1889 3 41, Vrpka, 1889 10 153, Vrpkar 1889 11 168, Vrprmat 1890 1 5, VrprMat 1890 2 21, VI PPMat 1891 4 54, Vrpkar 1895 11 175, Vrpkpr 1897 3 42, gomurys Vrpkar 1889 9 139, inkstas Vrppgq 1889 2 21, Vrpkar 1895 9/10 157, kakta Vrpyg 1890 4 54, Vrpkar 1889 3 41, kaulas Vrpjas 1890 3 38, Vrppama 1891 4 55, VrPkpr 1897 3 42, kepenys Vrpxar 1895 9/10 156, koja Vrpkar 1889 1 9, Vrpkd, 1889 2 25, Vrpkar 1889 3 41, Vrpr 1889 12 184, Vrppma 1890 2 20, Vrpkar 1895 9/10 156, nosis VrpPkar 1889 3 40, Vrpkar 1889 4 60, Vrppma 1890 2 20, Vrpja 1890 5 68, pilvas Vrpkar 1889 1 9, Vrpkar 1889 3 41, Vrpra, 1889 8 120, Vrppmar 1890 7 105, Vrpkar 1895 9/10 157, Vrpkpr 1897 3 41. pirštas Vrppmar 1890 2 21, VrppMar 1890 7 106, Vrpkpr 1897 3 41, ranka Vrpiy, 1889 19, Vrpkar 1889 2 25, Vrpkyr 1889 3 41, Vrpr, 1889 12 184, Vrppmar 1890 2 20, Vrpjsi 1890 3 39, Vrpja 1890 4 54, Vrpja 1890 5 54, Vrppma 1890 8 123, Vrpkar 1895 11 174, veidas Vrpkar 1889 3 41, Vrpyy 1890 3 38, Vrpj 1890 4 53, Vrpja 1890 5 68, Vrpkar 1895 9/10 156, žarna Vrpka, 1889 2 25, Vrpgdr 1889 3 41, Vrppma 1890 5 72, Vrppma 1890 8 123 i in. Pisownia części terminów z zakresu anatomii i fizjologii jest obecnie inna, np.: aszara Vrpkar 1889 4 60, Vrpg 1889 12 184 — obecnie ašara, krutiné VrpBpa 1889 2 21, Vrpkdr 1889 3 41, Vrpggr 1889 10 152 — obecnie krūtinė, kunas Vrppgd 1889 2 20, Vrpgar 1889 3 40, Vrpjg 1890 3 37, Vrpja 1890 4 53, Vrpjsl 1890 5 69, VrppMmat 1890 7 106, VIprmat 1890 9 138, VIrpPMat 1890 10 154, Vrpsmar 1891 1 11, Vrprnvai 1891 4 55, Vrpjy 1891 10 151, Vrpkpr 1897 3 42 — obecnie kūnas, lupa Vrpka, 1889 8 120, Vrpkd, 1889 9 139 — obecnie lūpa. Niektóre terminy anatomiczne wykazywały wariantywność (głównie były to warianty ortograficzne i fonetyczne), np.: liežuvis Vrpkar 1889 8 120, Vrpkar 1889 9 139, Vrpk g. 1889 12 184 /język Vrpkar 1889 3 41, skóra Vrpkg, 1895 9/10 157 /dda Vrpsgd 1889 2 21 /uoda VT Pl 1890 4 54, VT Pisi 1890 3 38, VIppMat 1890 2 20, Vrppmar 1890 7 105, płuca Vrppma 1890 7 106, Vrppmae 1890 10 153, Vrppmar 1891 4 55, Vrpgg, 1895 9/10 156 /plauczei Vrpkq, 1889 1 8, Vrppga 1889 2 21, Vrpgy, 1889 9 139, Vrpkar 1889 10 152 /plaucziai Vrpxg, Terminologija | 2009 | 16 161 1889 10 152, stawy Vrppma 1891 4 55 /sanariai Vrpga, 1895 9/10 156, mózg Vrppgq 1889 2 22 /smagens Vrppgq 1889 2 21 /smegenys Vrpkadr 1890 8 123, Vrppmar 1891 4 55, Vrpyqg 1891 12 183, Vrpkar 1895 9/10 156 / smagenys Vrppgd 1889 2 21, Vrpkar 1889 4 61, Vrpkar 1889 11 168, VrPjs 1891 11 167. szirdis Vrpkar 1889 1 9, Vrpkar 1889 3 41, Vrppyy 1889 2 21, Vrpkar 1889 10 152 /serce Vrppmar 1890 2 20, Vrpkar 1895 9/10 156, vidurei Vrprar 1889 1 9. Vrpka, 1889 9 139 /jelita Vrpggy 1889 2 21, Vrpkar 1889 3 41, Vrpka, 1889 9 139, Vrppma: 1890 2 21, Vrpai 1890 7 98, Vrpkdr 1895 9/10 156, Vrpkpr 1897 1 9, žandas Vrpyq 1890 3 38, Vrpyg 1890 4 53 /żandas Vrpka, 1889 3 41. To samo dotyczy niektórych nazw czynności i procesów, np.: gydimas Vrpa 1890 7 97, Vrppmar 1890 8 123 /leczenie Vrpkdr 1895 9/10 155, Vrppmar 1891 4 55, Vrppmar 1890 2 21, Vippma 1890 10 153, Vrppmar 1891 4 55, kvepavimas Vrpbkar 1889 3 41, Vrpkyr 1889 9 139 /oddychanie Vrpgyg 1889 2 21, skiepijimas Vrppmar 1890 9 138, Vrppmar 1890 10 153 /szczepienie Vrppma 1891 4 56. We współczesnej terminologii klinicznej jest niemało przyjętych nazw chorób oraz ich objawów i stanów chorobowych, używanych przez autorów artykułów medycznych „Varpa” (tylko pisownia niektórych terminów różni się od obecnie stosowanej), np.: cziaudėjimas Vrpkdr 1889 4 60, kolka wątrobowa Vrpga, 1895 9/10 156, dreszcze Vrpkar 1889 3 41, suchoty Vrpgar 1889 10 152, VrPDkar 1889 11 168, Vrppma 1891 4 54 /suchoty Vrppma 1890 10 153, Vrpy,, 1897 3 41, żółtaczka Vrpg,: 1897 1 10, brodawka Vrpkpr 1897 3 42, karsztis Vrpgy, 1889 3 41 /gorączka Vrpgpr 1891 4 55, Vrpkpr 1897 3 42, febra Vrppama 1890 8 123, Vrppmar 1890 9 137, Vrppmar 1891 4 54 /karštligė Vippma 1890 7 106 /karstliges nom. lp. Vrppmar 1890 8 123, Vrppmar 1890 9 138, Vrppma 1890 10 153 /gorączki Vrppmae 1890 7 106, Vrppmar 1890 8 123, Vrppmar 1890 10 154, Vrppmar 1891 4 54, kaszel Vrpkar 1889 3 40, Vrpka, 1889 4 60, Vrpkar 1889 10 152, Vrpg, 1889 12 184, mislungis Vrpkp, 1897 3 42, jęczmień Vrpkpr 1897 3 42, niezai Vrpgp, 1890 7 105. napad Vrpją 1891 11 167 /priepulis Vrpkgar 1889 4 61, ospa Vrppamar 1890 7 106, Vrppaa 1890 8 12, Vrppmar 1890 9 138, Vrppmar 1891 4 54, Vrpkpr 1897 3 42, niedorozwój umysłowy Vrpja 1891 12 184 /silpnaprotystė Vrpga, 1895 9/10 157, zapalenie płuc Vrppmae 1890 7 106, wymioty Vrpka, 1889 3 41, Vrpr, 1889 12 184, Vrppmar 1890 1 5, rak Vrpkar 1889 9 139 /veZys Vrpkp, 1897 3 42, biegunka Vrppma 1890 2 20, wilk Vrpkar 1889 4 60, Vrppma 1891 4 56, rana Vrpkar 1895 9/10 157, Zegsejimas Vrpka, 1889 3 41 i in., 162 Palmira Zemleviciaté | Terminy artykułów medycznych „Varpa” zadomowiły się, ale także w innych częściach ciała: w kościach, stawach (choroba stawów, kości), w węzłach chłonnych, w mózgu, a nawet w skórze” Vrppmar 1891 4 55. W LKZ słowo žirnis umieszczono w innym znaczeniu medycznym — „jedna z kości nadgarstka (os pisiforme- )“. Narząd zbudowany z tkanki zdolnej do kurczenia się (łac. musculus MedZ 350) lekarze J. Bagdonas i P. Matulaitis nazywali terminem raumuo (w artykułach używano liczby mnogiej raumenys Vrppgq 1889 2 21, Vrppma 1890 7 105). Używano także wariantów raumens nom. pl. Vrpyy 1890 3 38, Vrpjy 1890 4 53 (raumens smilkininiai Vrpyy 1890 3 39), raumenés Vrpgg 1889 2 21. W tym samym artykule J. Bagdonas mięśnie nazywał także terminem meésos: „Nasze tkanki ciała, takie jak mięśnie, mózg i itd., wskutek pracy niszczeją i dla odnowy wymagają pokarmu, który przyswajają z krwi“ Vrpg,q 1889 2 21. W LKŽ słowo mėsa „mięśnie“ podano z Ėriškiai, Dusetos, Tauragnai, Utena, Skirsnemunė, Marcinkonys. W artykule J. Jasiulaitisa znajdziemy także latynizm muskulai Vrpją 1890 3 38. We współczesnym języku nauk medycznych utrwalił się litewski termin raumuo. Nozdrza (łac. naris MedŽ 364) J. Jasiulaitis nazywał terminem šniurkšlės: „Do szeregu takich oznak należy również zaliczyć owo zadarte ułożenie nosa, które sprawia, że šniurkšlės stają się otwarte i widoczne z przodu, <...>“ Vrpją 1890 4 53. Przykłady użycia słowa šniurkšlė w LKŽ pochodzą w większości ze źródeł pisanych (J, Sch, Ch), jeden — z żywego języka (Sintautai- ), lecz słowem tym określa się nie przewód nosowy człowieka, lecz zwierzęcia (šniurkšlė 1. „nozdrze zwierzęciaTM). Płyn wydalany z organizmu przez nerki (łac. urina MedŽ 568) J. Bagdonas i V. Kudirka określali jednakowo — terminem szlapumas Vrpggg 1889 2 22, Vrpkar 1889 3 41, Vrpkar 1889 2 25, natomiast P. Matulaitis używał terminu myžalai Vrppma 1890 6 92, Vrppma 1890 7 106. Według danych LKŽ słowa šlapumas (Pv, Bgt, Jrb, Jsv, Y1, DūnŽ) i myžalai (Pc) w znaczeniu „mocz” są nadal używane w żywym języku, natomiast we współczesnym języku medycznym utrwalił się termin šlapimas. Ostatnią część przewodu pokarmowego, która zaczyna się od jelita cienkiego i ciągnie się aż do otworu odbytowego (łac. intestinum crassum MedZ 276), P. Matulaitis określił terminem kamaronė žarna: „Pijąc i jedząc, połykamy miliony mikroorganizmów; nie należy sądzić, że wszystkie one giną w brzuchu; nie, większość z nich pozostaje żywa także u zdrowego człowieka; ich jest dużo, szczególnie w jelicie grubym, gdzie niestrawiony pokarm zatrzymuje się dłużej; <...>“ VrPPMat 1890 7 106. Obecnie stosowany jest termin jelito grube. Terminologija | 2009 | 16 169 2.1.2.2. Nazwy chorób. W artykułach chorobę zakaźną określano terminami limpanti liga, limpančioji liga, np.: limpanti liga Vrpxa, 1889 10 153, limpanczios ligos Vrpga, 1889 10 153, Vrpg, 1889 12 184, limpancziosios ligos Vrpg. 1889 12 184: Godne uwagi jest to, że wraz z epidemią grypy często wybuchają również epidemie innych chorób zakaźnych, <...>“ Vrpr 1889 12 184. Według danych LKZ, limpancios (< lipti „czepiać się, być zaraźliwym [o chorobie]“) choroby znane są z Priekulė i Birż, limpanti liga — ze słownika J. Brodowskiego Lexicon Germano—Lithvanicom et Litvanico—Germanicom, Ostre ropne zapalenie palca ręki (łac. panaritium MedZ 408) M. Kuprevičius nazywał terminem aptakys Vrpg, 1897 3 41. W LKŽ słowo to w podanym znaczeniu poświadczone jest tylko w tym artykule, jednak autor zapisał aptakį z żywego języka. Obecnie tę chorobę zakaźną nazywa się zlituanizowanym terminem łacińskim panaricijus oraz litewskim landuonis. Ostra choroba zakaźna (łac. typhus MedŽ 562) przez M. Kuprevičiusa i P. Matulaitisa była nazywana trzema terminami — pochodzenia litewskiego karštinė, šiltinė oraz pochodzenia greckiego tifas. np.: karštinės (šiltinės) —typhus Vrpkp, 1897 3 42, šiltinė VI pPPMat 1890 7 106, tifas VrIppMat 1890 8 124, Vrpprmar 1890 9 137, Vrppmar 1891 4 54. W LKŽ słowo karštinė „gorączka, tyfus, febra“ podano z Kupiškis, Dusetos, Tauragnai, Kuktiškės, Alovė, Utena, Druskieniki, Noć, Paringis, natomiast šiltinė „taka ostra choroba zakaźna (typhus)“ — z Telsz, Salamestis, Pivašiūnai, Stirniai. We współczesnym języku nauk medycznych przyjął się termin šiltinė. Jedna z form nerwicy — histeria (łac. hysteria MedŽ 262) — przez M. Kuprevičiusa była nazywana terminami priemetė (priepuola) —hysteria Vrpkp, 1897 3 42, przez J. Aleksę —priepuola: „<...> aš gumba pažįstu, ma rodos, kad tai priepuola“ Vrpa 1890 7 97. Terminy priemetis, priepuola w artykułach obu lekarzy przedstawiono jako słowa ludzi ze wsi (żywej mowy). Słowa LKŽ priemetė (podano tylko wariant priemėtė [Šmn|]), priepuola (Jnk, Kml, Nm, Zp, Vv, Bgt, Gs, Gl, Skr) są poświadczone w żywej mowie, ale nie w znaczeniu „histerii”, zr. priepuola „choroba nerwowa występująca okresowo, nienormalny stan psychiczny, przejaw takiego stanu”, priemėtė „choroba nerwów, konwulsje“. W artykule z 1897 r. „Czym jest priepuola” S. Matulaitis pisał, że ludzie ze wsi tą nazwą (także pamėtis, priepuolis) określają wiele chorób: „Boli głowa, mówią, że to priepuola. Łamie kości, reumatyzm, priepuola, słyszy się, w kości się wdało. Ktoś zachoruje na pomieszanie zmysłów, to priepuola. Kogoś bolą oczy, znów priepuola, niby w oczy się rzuciło, i tak sto chorób jedną nazwą priepuola nazywają“ (Matulaitis 1897: 12 184). Zdaniem tego lekarza „priepuola powinna oznaczać tylko jedną chorobę, która pochodzi z osłabienia nerwów, przez lekarzy zwykle nazywaną tańcem świętego Wita (po łacinie cholera minor)“ (Matulaitis 1897: 12 184). Obecnie tę chorobę nerwową nazywa się międzynarodowym terminem histeria, pochodzącym z języka greckiego. Przewlekła choroba psychiczna — epilepsja (łac. epilepsia MedŽ 180) — V. Przez V. Kudirkę, M. Kuprevičiusa i P. Matulaitisa określana terminami nuomirulis Vrppaa 1890 2 21, nuomarius Vrpgdr 1895 9/10 157, nuomara Vrpkp, 1897 3 42. Wszystkie te terminy są wyrazami żywego języka, zob. nuomara „nuomaras“ Srv, Er, Rm, Sml, Grž, nuomarius „nuomaras“ Plv, nuomirulis „nuomaras“ Vlkv, Erž, TIž 170 Palmira Zemlevičiūtė | Terminy w artykułach medycznych „Varpasa“ LKZ.. Przewlekła zakaźna choroba weneryczna (łac. syphilis MedŽ 528) przez M. Kuprevičiusa określana terminem prasta liga (piktoji) VrPkp, 1897 3 42. LKŽ piktoji oznacza tylko „żmiję“. P. Matulaitis konsekwentnie stosował zakorzeniony we współczesnym języku medycznym termin pochodzenia łacińskiego sifilis** Vrppama 1890 8 123, VrppMar 1891 4 57, Vrppmar 1890 9 137, Vrppmar 1890 10 153. Terminem P. Matulaitisa sausgela (sausgéla) mógł być określany reumatyzm (łac. rheumatismus MedZ 485): „Przygotowuje muchomora tak:a) na sausgelę —dodaje pół butelki suszonych, pokruszonych muchomorów, zalewa wodą, zatyka, a następnie wkłada na 9 dni do obornika albo do ziemi; potem smaruje płynem bolące miejsce; <...>“ VrprMa 1890 2 21. Ten lekarz do nazwania wspomnianej choroby stosował także zapożyczenie z języka greckiego reumatismas VrppMat 1890 10 154. M. Kuprevičius zapisał termin sausgela —rheumatismus muscularis Vrpkpr 1897 3 42 w znaczeniu „reumatu mięśni® (łac. rheumatismus musculorum MedZ 485). W żywym języku sausgėla oznacza „ból kości, stawów, reumatyzm“ Vlkv, Dkš, Gs, Grdž LKZ.. Przewlekła zakaźna choroba narządów oddechowych (łac. tuberculosis MedZ 559) przez J. Jasiulaitisa i P. Matulaitisa była nazywana terminem sausligé, np.: sausligé Vrppmat 1891 4 54, sauslige Vrpja 1890 5 68, Vrppma 1890 6 91, Vrppmar 1890 7 106, Vrppmar 1891 4 54. P. Matulaitis w artykule „Apie koching —vaistą nuo sausligesTM utworzył niemało terminów rodzimych, np.: sausligé kaulų VrprMar 1891 4 57, suchlica stawów Vrppma 1891 4 57, suchlica jąder Vrppma 1891 4 57, suchlica płuc Vrppma 1891 4 57 (pierwotna suchlica płuc Vrppma: 1891 4 56), suchlica kości Vrppma 1891 4 55, suchlica limfatyczna Zirniy Vrppma 1891 4 56, suchlica płuc Vrppma: 1891 4 57, suchlica stawów Vrppma 1891 4 57, suchlica stawów Vrppna 1891 4 55, suchlica jąder Vrppma: 1891 4 57, ** zdaniem M. Fasmera słowo sifilis pochodzi z języka włoskiego, od imienia bohatera Metamorfoz Owidiusza, który chorował na tę chorobę (VGacmep III 1971: 629). Terminologija | 2009 | 16 171 suchlica trzewi Vrppmae 1891 4 57, prawdziwa suchlica VrppmMa 1891 4 57, miejscowa suchlica kości Vippama 1891 4 57. Według LKZ słowo sausligé „suchoty, gruźlica” poświadczone jest wyłącznie w źródłach pisanych (J, Tat, VŽ, LC). W artykułach medycznych czasopisma Varpas używano również terminu żiova Vrpkgar 1889 10 152, Vrpkа, 1889 11 168, Vrppma 1891 4 54 /džiova Vrppmar 1890 10 153, Vrpkpr 1897 3 41, który przyjął się we współczesnej terminologii klinicznej. Termin z artykułu M. Kuprevičiusa „Litewskie nazwy chorób” saldžioji votis mógł oznaczać zarówno „wyprysk pęcherzykowy” (łac. eczema vesiculosum MedZ 164), jak i „wyprysk krostkowy” (łac. eczema pustulosum MedZ 163), por. podany obok łaciński odpowiednik eczema vesiculosum et pustulosum Vrpkp, 1897 3 42. Według danych LKŽ saldžioji votis „bardzo swędząca wysypka, egzema” jest nazwą choroby używaną w żywej mowie (Ss, Pc, Aln, Kpč, Slm, Klt, Kp, LTR[An|]), Zmniejszenie liczby czerwonych krwinek i ilości hemoglobiny (łac. anaemia MedZ 30) M. Kuprevičius określił ludowym terminem nikulys —anaemia Vrpkp, 1897 3 42. Odnotowany w LKŽ wariant nykulys nie ma tego znaczenia; jedno ze znaczeń tego słowa, znanego z Bartninków, Ėriškiai, Płokščiai i Alanty, to „choroba zanikania, usychania”. We współczesnym języku nauk medycznych używa się wywodzącego się z języka greckiego terminu anemija oraz jego litewskiego synonimu mažakraujystė. Należy zaznaczyć, że ten ostatni termin jest bardziej rozpowszechniony w użyciu. W wykazie nazw chorób zamieszczonym w artykule M. Kuprevičiusa z 1897 r. znajduje się niemało obrazowych terminów ludowych, zamiast których we współczesnym języku nauk medycznych stosuje się albo zlituanizowane terminy łacińskie, albo terminy złożone pochodzenia litewskiego lub mieszanego, np.: grižas —dyspepsia Vrpkpr 1897 3 41 (obecnie dispepsija, zaburzenie trawienia Med? 158), rietenos —soor Vrpkpr 1897 3 42 (obecnie kandidamikozé MedZ 88), sunkenybe —emphysema pulmonum Vrpxp 1897 3 42 (obecnie rozedma płuc MedZ 169), trukys — euteropfosis Vrprpr 1897 3 42 (obecnie enteroptozé, opadnięcie jelit MedZ. 176) itd. 2.1.2.3. Nazwy osób. We współczesnym języku nauk medycznych nie przyjął się termin gimdytoja, którego w znaczeniu „kobiety, która urodziła dziecko” używał P. Matulaitis:,,Delei to kiekvienagimdytoja ant kaimo ne turetu prileisti prie savęs bobelkos, ne privertus ją gerai išplauti su muilu rankas ir išsikrapštyti panagias“ Vrppma 1890 8 123. W artykułach medycznych „Varpasa” w znaczeniu „specjalisty leczenia” synonimicznie stosowano terminy gydytojas i vaistytojas oraz wywodzący się z 172 Palmira Zemlevičiūtė | Terminy z artykułów medycznych „Varpasa” języka łacińskiego termin daktaras. Pisownia terminu gydytojas była jeszcze bardzo zróżnicowana, np.: gyditojas Vrpaix 1890 7 97 /gvdjtojas Vrpai 1890 7 98 /gydytojas Vrppma 1891 4 55, Vrpy 1891 10 152, Vrpkar 1895 9/10 155, Vrpkpr 1897 1 9, Vrpyy, 1897 3 41. Terminu vaistytojas używał |. Jasiulaitis obok niego w nawiasach podał lekarza, np. vaistytojas (gydytojas) Vrpją 1891 12 182. Według danych LKZ, vaistytojas „lekarz” znany jest z dawnych pism K. Sirvydasa, M. Daukšy, J. Bretkūnasa. Chory człowiek najczęściej był określany terminem ligonis, który zakorzenił się we współczesnym języku nauk medycznych Vrprar 1889 2 25, Vrpkar 1889 3 41, VrPkar 1889 10 153, Vrpg, 1889 12 184, Vrppma 1890 2 20, Vrpaių 1890 7 97, Vrppmar 1890 8 123, Vrpsmar 1891 1 13, Vrppumy 1891 4 55, Vrpja 1891 9 135, Vrpja 1891 10 150, Vrpja 1891 11 166, Vrpjs 1891 12 183, Vrpky, 1895 9/10 155, Vrpkpr 1897 1 9, Vrpg, 1897 3 42, który w LKŽ zapisano w Saugach, Ėriškiai, Taujėnach, Rokiškisie i Vištytisie. W tym znaczeniu J. Jasiulaitis używał także terminów wyrażonych imiesłowami użytymi rzeczownikowo: apsirgusis: „<...> gdy po osłabnięciu sił psychicznych, co następuje w wyniku zatrucia albo choroby duszy, wola nie może już opanować toku procesów psychicznych, dlatego apsirgusis staje się igraszką afektuTM Vrpiš 1891 10 151, sergantis: „Ta niemożność życia życiem ludzkości szczególnie wyraźnie rzuca się w oczy w tych napadach, kiedy sergantis jest całkowicie ogarnięty rozumowym, kiedy wszystkie jego siły są oddane rozumowemu porządkowi” Vrpją 1891 10 150 /sergantysis Vrpja 1891 10 152. O synonimiczności tych terminów świadczy |. Obok terminu sergantiejie Jasiulaitis w nawiasach podał termin ligoniai, np. sergantiejie (ligoniai) Vrpja 1891 9 134. J. Jasiulaitis chorego nazywał także terminem pochodzącym z języka łacińskiego pacijentas Vrpjų 1891 10 152. Obok tego terminu w nawiasie dopisał termin pochodzenia litewskiego liginamasis, np.. pacijentas (liginamasis): „Jeigu pacijentas (liginamasis) pradeda atkreipt savo temijimą ant stono artymų, apreikšt sąjautą, o tuom labjaus daryt bet ką del kitų po įtekme šių motyvų (stumulių), tai tas, mano akyse, yra tikriausiu žymiu, kad jo stonas eina geryn“ Vrpją 1891 9 134. Słowo liginamasis** nie jest odnotowane w LKŽ — mogłoby być ówczesnym neologizmem. 2.1.2.4. Nazwy instytucji. Szpital (łac. hospitalium MedŽ 249) W artykułach J. Jasiulai­- tisa i P. Matulaitisa nazywany był terminem ligonbutis**: „Anksčiaus žmonės nuo operacijų mire ligonbučiuose, gali sakyti. Zr liginti 1. „opiekować się chorym, pilnować, pielęgnować“, 2. „leczyć“ LKŽ.. 8 £3 gyuy 5 1. Palionis uważał, że słowo ligonbutj było neologizmem J. Šliūpasa (Palionis 1952: 239), Terminologija | 2009 | 16 173 jak muchy; <...>“ Vrppma 1890 8 123. J. Aleksa nazwał tę instytucję zapożyczeniem špitolė (więcej zob. 2. 2. 2.). „Szpital psychiatryczny” (łac. maniconium MedZ 325) mogło oznaczać użyte przez V. Kudirkę określenie namai sumišėlių: „Dzieci pijaków to prawdziwa ofiara dla domów szaleńców i więźniów” Vrpga, 1895 9/10 157. Znaczenie tego ostatniego terminu mogłoby odpowiadać także znaczeniu terminu bepročių namai (łac. morocomium MedŽ 347), podanego w Słowniku terminów medycznych z oznaczeniem psn. (przestarzały). 2.2. Zapożyczenia. W artykułach medycznych „Varpas” zapożyczenia stanowią jedną piątą wszystkich terminów. Najwięcej znaleziono zapożyczeń z języka greckiego — stanowią one 30% wszystkich zapożyczonych terminów medycznych. Dalej pod względem liczebności idą zapożyczenia z języków łacińskiego (20%) i słowiańskich (20%). Znaleziono również nieco zapożyczeń z innych języków (francuskiego, arabskiego, niemieckiego itd.), a także zapożyczenia o niejasnym pochodzeniu oraz zapożyczenia z elementami różnego pochodzenia-°. Zapożyczeniami nazwano głównie środki lecznicze i innego rodzaju środki. Są to nazwy leków, substancji chemicznych, dezynfekujących i innego rodzaju, napojów i innych cieczy oraz części składowych roślin, np. :alunas Vrpkpr 1897 3 41, ammiakas Vrppma 1890 6 91, antipyrinas Vrpg, 1889 12 184, arbata Vrpkar 1889 1 8, Vrpkar 1889 2 25, Vrppamae 1890 1 4, Vrppma 1890 2 2, Vrpkar 1895 11 173, atropinas Vrppma 1890 1 4, chininas Vrpa, 1889 12 184, Vrppma 1890 1 4, chloroformas Vrppaa 1890 6 92, ergotinas VrprMat 1890 1 5, etheris Vrpgyq 1889 2 20, eteriszkas aliejus Vrpyy, 1889 1 8, kefiras Vrppmar 1890 6 91, kochinas Vrppaae 1891 4 56, kumysas Vrppmar 1890 6 91, morfijus Vrpyg 1891 9 134, ricinos aliejus Vrppmy 1890 2 21, salolis Vrpg, 1889 12 184, skleromucinas Vippma 1890 1 5, strichninas Vrpkxa, 1889 1 9, taninas Vrpkar 1889 1 8, teinas Vrpgа, 1889 1 9. vynas VipsMa 1891 1 9, Vrpka, 1895 11 173 ir kt. Poza tym. Lekarze w swoich artykułach używali niezlatynizowanych, głównie klinicznych, terminów, np.: anaemia Vrpgsąa 1889 2 21, antidotum Vrpka, 1889 2 25, arytmia Vrprar 1889 1 9, catarrhus ventriculi Vrpkp, 1897 1 9, contagium Vrppma 1890 7 106, delirium tremens Vrpga, 1895 9/10 156, depressio Vrpkar 1889 19, dyspepsia VrPkpr 1897 3 41, eclampsia Vrpkp, 1897 3 42, ~endometritisTM Vip, 1897 19, gastritis VrPgp, 1897 1 9, miasma-- contagium * Przy klasyfikowaniu terminów międzynarodowych według języka, z którego się wywodzą, napotkano terminy, które mają człony pochodzące z więcej niż jednego języka, na przykład chloroformas —iš graikų chloros ir lotynų facidum)- form(icicum). W ogólnym znaczeniu językoznawczym takie wyrazy są hybrydami. ale w odniesieniu do języka litewskiego —zapożyczeniami. Dlatego takie terminy w niniejszym artykule nazywane są zapożyczeniami z członami różnego pochodzenia. + ri 174 Palmira Zemlevičiūtė | Terminy w artykułach medycznych „Varpa” Vrppmar 1890 7 106, „retroflexio uteri“ Vrpgy 1897 1 9. Sporo niezlatynizowanych terminów bakteriologicznych znaleziono w artykule P. Matulaitisa z 1890 r. o mikroorganizmach, np.: bacillus ahthracis ViprMai 1890 7 106, bacterium lacticum Vrppma 1890 5 73, bacterium termo Vrppmar 1890 6 91, Clostridium butyricum Vrppma 1890 6 91, mycoderma aceti VrppMa, 1890 6 91. Jak to było przyjęte w literaturze medycznej, lekarze obok niektórych terminów w nawiasach lub po myślniku podawali ich łacińskie odpowiedniki, np.: bakterija sausliges —bacillus Kochi Vrppnmai 1890 7 106, bakterija šiltinės — spirillum Obermeyeri Vrppma 1890 7 106, dūsnė (dosis) Vrpka, 1889 1 9, džiova (phthisis) Vrpgar 1889 10 152, gurklys —struma Vrpgy 1897 3 42, kolera —cholera asiatica Vrpkp, 1897 3 42, musmiris (Amanita muscaria) Vrppmar 1890 2 20, prusrukszté (acidum borussicum) Vrpka, 1889 8 120, skalsa (Secale cornutum) Vrppma 1890 1 4, tabakinis spangumas (amblyopia nicotiana) Vrpkg, 1889 10 152 ir kt. 2.2.1. Zapożyczenia używane we współczesnym języku nauk medycznych. Chociaż artykuły medyczne „Varpo” publikowano pod koniec XIX wieku. Część zapożyczonych terminów oznaczających różne pojęcia medyczne, używanych w tych artykułach, zachowała się w obecnym języku medycznym w niezmienionej formie, na przykład terminy anatomiczne arterija Vrppsą 1889 2 21, fagocitai Vrppma 1890 9 138, nervai VrprpMar 1890 1 4, Vrpsmai 1891 1 9, organai Vrpją 1890 3 38. Należy podkreślić, że te zapożyczone terminy miały również litewskich konkurentów. Na przykład naczynie krwionośne, którym krew płynie z serca, J. Bagdonas i V. Kudirka nazywali dwojako — litewskiego pochodzenia terminem sunkė (szerzej zob. 2. 1. 2. 1.) oraz zapożyczeniem arterija. Część ciała o swoistej formie, pełniąca określoną funkcję (łac. organum MedZ 397), obecnie nazywana jest organem. Tego terminu używali również J. Jasiulaitis, V. Kudirka i P. Matulaitis, lecz na przykład J. Bagdonas próbował nazwać to pojęcie po litewsku — įtaisas: „Krutinė su szonkauleis apglébe kū svarbiausius ir neatbutiniausius musu kuno įtaisus —szirdi ir plauczius“ VrpBga 1889 2 21. W LKŽ słowo įtaisas nie ma znaczenia medycznego, można więc powiedzieć, że J. Bagdonas terminologizował to słowo żywego języka. We współczesnym języku nauk medycznych zachowały się używane w artykułach medycznych „Varpo” zapożyczone nazwy chorób oraz ich objawów i stanów chorobowych: ergotizmas Vrppmar 1890 2 20, gangrena Vippma 1890 2 20, hipochondrija Vrpy 1891 12 184, idiotizmas Vrpjąa 1891 12 184 (V. Kudirka używał wariantu idijotizmas Vrpggr 1895 9/10 157), karbunkulas Vrppma 1890 7 106, Vrppmar 1890 9 138, Vrppma 1891 4 57, kokliuSas Vrppma 1890 7 Terminologija | 2009 | 16 175 106, Vrppmar 1890 8 123, Vrpkpr 1897 3 42, konwulsje Vrpka, 1889 3 41, syfilis Vrppma 1890 8 123, Vrppmar 1891 4 57, Vrppamar 1890 9 137, Vi PPMat 1890 10 153, objawy Vippmar 1891 4 57, szkarlatyna Vrppma: 1890 7 106, Vrppmar 1890 8 123, Vrppna 1891 4 54 (P. Matulaitis stosował jeszcze warianty Skarlatina Vrppma 1890 8 123, Vrppmar 1890 9 137 /Skarletina Vrppmar 1890 9 138). szkorbutas Vrpggyr 1889 3 41, odra typr, 1889 12 184, Vrppmar 1890 7 106. Pisownia niektórych terminów jest obecnie zmieniona, np.: alkoholizm Vrpkar 1895 11 173, Vrpkar 1895 9/10 155, halucynacje Vrpka, 1895 9/10 157 /haljucinacijos Vrpja 1891 11 167, grypa Vrpg, 1889 12 184, VrppMar 1890 8 123, katar Vrpkp, 1897 3 41, melancholia Vrpją 1891 11 167, Vrpra 1891 12 184, paraliż Vrpkp, 1897 3 42, psychoza nom. sg. Vrpyg 1891 11 167, reumatyzm Vrppmar 1890 10 154. W artykułach P. Matulaitisa występuje wiele terminów rasiniy z członami głównymi, w których do dziś stosuje się zapożyczenia bakterija i epidemija, np.: bakterie Vrppmar 1890 4 59, VrbPrMai 1890 5 73, Vrppnai 1890 7 106, Vrppmar 1890 8 123, Vrppamae 1890 9 137, Vrpppae 1890 10 154, Vrppmae 1891 4 55 (bakterie cholery Vrppma 1890 8 123, bakterie dżumy Vrppmar 1890 10 154, bakterie duru brzusznego Vrppma 1890 8 123, bakterie gorączki Vrppmar 1890 8 123, Vrppmar 1890 10 154, bakterie chorób gorączkowych Vrppmar 1890 7 106, Vrppma 1891 4 56, bakterie patogeniczne Vrppama 1890 7 106, Vrppmar 1890 8 123, bakterie reumatyzmu Vrppyma 1890 10 154), epidemia Vrppmar 1890 8 123 (epidemia cholery Vrppma 1890 8 123. epidemia tyfusu Vrppamar 1890 8 124), epidemie Vrppmar 1891 4 54 (epidemie chorób gorączkowych Vrppmar 1890 9 138, epidemie ospy Vrppmae 1890 9 138, epidemie prawdziwej ospy Vrppmar 1890 9 138), epidemie dżumy VrppMa 1890 8 123, epidemie jedros Vrppma 1890 8 123, epidemie duru brzusznego Vrppma 1890 8 123, epidemie szkarlatyny Vrppma 1890 8 123 itd. Pojawiają się warianty składniowe terminów, np.: bakterie syfilisu Vrppma 1890 10 154 i bakterie syfilisu Vrppmar 1890 10 154, bakterie gnilne Vrppmar 1890 7 106 i bakterie gnicia Vrppmat 1890 7 106. W artykułach medycznych „Varpas” występują w niewielkiej liczbie zapożyczenia nazywające działania, procesy, stany i właściwości, które są nadal używane, np.: afekt Vrpja 1891 10 151, anomalia Vrpijss 1890 4 54, atawizm Vrbja 1891 12 183, eksperyment Vrppma 1890 5 72, Vrppma 1890 6 91, epidemie Vrpr. 1889 12 184 (epidemia chorób Vrpg 1889 12 184), funkcja VrPkar 1895 9/10 156. operacja Vrpsaa 1889 2 21, Vrppma 1890 8 123, pulsas Vrpkar 1889 1 9. Vrpgar 1889 3 41, temperatura Vippma 1890 7 105. 176 Palmira Zemleviciaté | Terminy artykułów medycznych „Varpo” Do dziś używana jest również większość zapożyczeń autorów „Varpo” nazywających osoby, np.: chirurgas Vrppma 1890 8 123. Vrppma 1891 4 57, felčeris Vrpa 1890 7 97, homeopatas Vrpan 1890 7 97, mumijos Vrppnma 1890 8 123, psichopatas Vrppg 1891 10 151 i in., tylko niektóre nazwy osób były wariantywne (najczęstsze warianty ortograficzne i fonetyczne), np.: al'koholikas Vrpja 1891 12 183 /alkogolikas Vrpxq, 1895 9/10 156, fiziologai Vipgyg 1889 2 21, Vrpy 1890 5 69 /fizijol' ogai Vrpia 1890 3 38, melancholikas Vrpja 1891 11 166 / mel ancholikas Vrpp 1891 11 167, pacijentas Vrpją 1891 9 134. Vrpja 1891 10 152, psichijatras Vrpkar 1889 10 153 /psichiatras Vrpjg 1891 10 151, Vrpja 1891 11 166, sifilitikas Vrppmar 1890 10 153. We współczesnym języku nauk medycznych zachował się termin pochodzenia greckiego klinika (łac. clinica MedŽ 109). Tym terminem w artykułach V. Kudirk i P. Matulaitisa określano zakład leczniczy. w której wykonywana jest praca naukowa i dydaktyczna: „Po tym ogłoszeniu Koch zaczął przekazywać swój lek klinikom, szpitalom, a nawet pojedynczym lekarzom do szerszych badań” Vrppma 1891 4 56. W znaczeniu „specjalisty leczenia” często używano terminu daktaras, wywodzącego się z języka łacińskiego Vrpka, 1889 1 9, Vrpr 1889 12 184, VrppmMa 1890 1 4, Vrppmar 1890 2 20. Vrppmar 1890 5 72, Vrpaik 1890 7 97, Vrppma 1890 8 123, Vrpsmar 1891 1 11, Vrppmar 1891 4 56, Vrpja 1891 9 135. Częsty w artykule J. Aleksy z 1890 r. „Kur musu zmoneles gydosi?“ był również rasinis terminas tikras daktaras Vrpa 1890 7 97. Tym mianem autor określał specjalistów leczenia, „którzy ukończyli długą i trudną naukę na uniwersytetach lekarskich” (Aleksa 1890: 7 99). We współczesnym języku nauk medycznych powszechnie używany jest termin gydytojas (łac. medicus MedŽ 328). jednak w języku potocznym w tym znaczeniu używa się również słowa daktaras. Wszystkie nazwy dziedzin nauk medycznych i nauk z nią związanych, używane we wspomnianych artykułach Varpo, są nadal używane, tylko pisownia niektórych nazw nie była wówczas jeszcze ustalona, dlatego możliwe, że każdy autor pisał ten sam termin tak, jak potrafił. Są to głównie terminy pochodzenia greckiego, np. chirurgija Vriprma, 1890 8 123, homeopatija Vrpaik 1890 7 97, terapija Vrpra, 1889 11 168. Pisownia niektórych terminów jest obecnie inna, np.: bakterioliogija Vrppma 1891 4 55, patalogija VrpPkar 1889 9 139. Występowały warianty terminów fiziologija, higiena i psichiatrija — były to głównie warianty pisowniowe i fonetyczne tych terminów, np.: fiziologija Vrppyg 1889 2 22 /fizijologija Vrpgar 1889 9 139 /fizijol'ogija Vrpjq 1890 3 38, hygiéna Vrpgar 1889 1 8, Vrpkgr 1889 2 25, Vrpkar 1889 3 40, Vrpkar 1889 Terminologija | 2009 | 16 177 9 139, Vrpkar 1889 10 152, Vrpkar 1889 11 168 /hygiena Vrpka, 1889 4 60, Vrprar 1889 8 120 /higiena Vrpa 1890 7 97 /higijena Vrpją 1891 12 184 /hygijéna Vrpkar 1895 9/10 155, psichiatrija Vrpją 1891 9 136, VrPja 1891 10 152 /psychijatrija Vrpgar 1895 9/10 155 /psychijatria Vrpkar 1895 9/10 157. Jest zrozumiałe, że autorzy piszący o kwestiach medycznych w swoich artykułach nie obyli się bez określającego tę dziedzinę nauki i do dziś używanego terminu pochodzenia łacińskiego medicina Vrpja 1891 12 184, Vrpka, 1895 9/10 155, VrPkpr 1897 19, Vrppmar 1890 10 154, VrprMar 1890 1 4, Vrppma 18902 21. Tylko w artykule P. Matulaitisa wystąpił wariant medecina Vrppnma 1891 4 55, choć z drugiej strony mógłby to być błąd drukarski, tym bardziej że lekarz ten używał również terminu medicina, Nawiasem mówiąc, M. ir Kuprevičius i P. Matulaitis utworzyli z nim także terminy rodzajowe, np.: lietuviška medicina Vrpkp, 1897 3 41, maskoliška medicina VrppMar 1890 2 21, moksliska medicina VrppMai 1890 2 21, mokslo medicina Vrpkpr 1897 1 10, Vrpkpr 1897 3 41, praktiška medicina Vrppma 1890 1 4 /praktiszka medicina Vrppma 1890 1 4, žmonių medicina VT Pkpr 1897 19, Vrpkp 1897 3 41. 2.2.2. We współczesnym języku nauk medycznych nie używa się zapożyczeń ani zakorzenionych ich odpowiedników. W artykułach autorów piszących w „Varpe” na tematy medyczne licznie występowały również takie zapożyczenia (w większości pochodzące z języków słowiańskich), które obecnie uważa się za barbaryzmy, jednak wówczas stanowiły one część terminologii medycznej, a ponadto były znane także z języka żywego. M. Kuprevičius w artykule z 1897 r. o litewskich nazwach chorób podał nie tylko nazwy pochodzenia litewskiego, lecz także nazwy zapożyczone. Pisał: „Z tego spisu widać, że nie wszystkie nazwy są czysto litewskie, jak — kokliušas, rona, paralyžas i inne, lecz umieściłem i je, ponieważ tak używają ich nasi ludzie“ (Kuprevičius 1897: 3 41). A zatem w tym artykule znajduje się niemało zapożyczonych terminów nazywających choroby (w większości z języków słowiańskich), które zapisano na podstawie języka żywego, np.: jédra*® — morbilli Vrpkp, 1897 3 42 — obecnie morbilli to odra MedZ 346, karbonka® — pustule maligna Vp: 1897 3 42 — obecnie pustula maligna to złośliwy czyrak wąglika (karbunkuł) MedZ. 7 Na końcu artykułu zapisał M. Kuprevičius. Słowa te zebrano w powiecie kowieńskim (w powiecie 7 — P. Z.). 5 P. Matulaitis w swoich artykułach używał terminów jedra Vrppaar 1890 8 123, Vi PrMar 1890 9 137, VrppMa 1891 4 54, jiedra Vrbpsa, 1890 7 1006. Według danych LKŽ. Nedra («< adra, |. odra) „zakaźna choroba skóry, odra, drobne krosty” jest używana w żywej mowie (Skapiškis, Pociūnėliai, Šimonys, Salamiestis). * W LKŽ słowo ‘karbonka (1. karbonka) oznacza tylko „puszkę na ofiary” 178 Palmira Zemlevičiūtė | Terminy w artykułach medycznych „Varpo” Terminy z artykułów dotyczących medycyny dzielą się na siedem grup pojęć: stany medyczne; czynności, procesy, stany i cechy; części ciała, narządy i ich płyny; środki lecznicze i inne środki; osoby; nauki i instytucje. Sześćdziesiąt procent terminów medycznych stanowią słowa i połączenia wyrazowe pochodzenia litewskiego. Zapożyczenia i terminy o mieszanym pochodzeniu (jednowyrazowe hybrydy oraz terminy złożone z elementów różnego pochodzenia) stanowią po dwadzieścia procent. Autorzy tych artykułów najczęściej używali terminów pochodzenia litewskiego. Niektóre z nich stały się terminami współczesnej nauki medycznej. Zwykle są to stare słowa znane z żywej mowy, takie jak akis (oko), džiova (gruźlica), ligonis (pacjent), sveikata (zdrowie). Niektóre terminy obecnie nazywają inne pojęcia. Dość wiele terminów pochodzenia litewskiego (przeważnie nazw części ciała i narządów oraz nazw chorób) nie zakorzeniło się we współczesnym języku nauk medycznych. Niektóre z tych terminów były wyrazami pochodzącymi z dialektów lub dawnych źródeł pisanych (można to stwierdzić na podstawie Słownika języka litewskiego), inne terminy mogli stworzyć autorzy artykułów (dirgsné (nerw), liginamasis (pacjent). sunké (tętnica)). Większość zapożyczeń pochodziła z języka greckiego, a także łacińskiego i słowiańskich, tylko nieliczne — z francuskiego, niemieckiego, arabskiego i innych języków. Znaczenie i forma niektórych terminów z zakresu anatomii, objawów i przebiegu choroby oraz innych dziedzin pozostały do dziś niezmienione. Niektóre zapożyczenia zostały zlitwinizowane. Z braku odpowiednich terminów litewskich lekarze używali również terminów, które nie zostały zlitwinizowane. Zapożyczenia z języków słowiańskich były często używane, lecz większość z nich nie utrwaliła się w litewskiej terminologii medycznej i obecnie jest traktowana jako barbaryzmy. Jak wynika ze Słownika języka litewskiego, większość z nich była znana w języku potocznym. Jednowyrazowe terminy hybrydowe są rzadkie. Większość z nich nie jest używana we współczesnym języku medycyny. Zazwyczaj jedna ich część ma pochodzenie słowiańskie, na przykład kamaraité (obecnie anga lub ertmé (jama)). Niektóre terminy w artykułach poświęconych medycynie miały warianty i synonimy. Litewska ortografia w czasach „Varpas” nie była w pełni ustalona, dlatego różni autorzy zapisywali niektóre terminy odmiennie (czasami nawet ten sam autor). Często to samo pojęcie miało kilka nazw. W niektórych przypadkach zapożyczenia miały w nawiasach podane swoje litewskie odpowiedniki i odwrotnie. W artykułach poświęconych medycynie powszechną praktyką było podawanie przez lekarzy nazw łacińskich obok terminów litewskich, na przykład kolera —cholera asiatica. Artykuły te były przeznaczone zarówno dla zwykłych ludzi, jak i dla specjalistów. Pisząc popularne artykuły o medycynie, lekarze troszczyli się nie tylko o leczenie, lecz także o edukację. Terminologia tych artykułów pokazuje, że ich autorzy dość dobrze znali język, dbali o niego i mieli swój udział w tworzeniu litewskiej terminologii medycznej. Otrzymano 2009-11-24 Palmira Zemleviciiité Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT —10308 Wilno E-mail: [email protected] Terminologia | 2009 | 16 185