Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai, istorizmai ir modernizmai – anachronizmai

Z historii terminologii sportowej: archaizmy, historyzmy i modernizmy — anachronizmy JONAS KLIMAVIČIUS Historia sportu jest tak stara jak historia kultury, sztuki, nauki czy wojskowości. Lekkoatletyka, która w starożytnej Grecji uwieczniła się nawet w rachubie lat, w końcu uległa wynaturzeniu i wraz z upadkiem Rzymu zanikła, a o świcie czasów nowożytnych odrodziła się i znów kwitnie (i ponownie już nieco się wynaturza) obok nowoczesnego europejskiego wytworu kultury fizycznej — sportu. Żwawo na świecie rozpowszechniają się również wschodnie sporty walki. Terminologia sportowa podąża za tą zmienną historią jak cień. Na Litwie mamy skróconą — pogoniową — wersję historii sportu i jego terminologii. Mimo wszystko nie jest to zła wersja. Głównie dzięki staraniom językoznawcy Pranasa Skardžiusa (Skardžius 1936!: 104—106, Skardžius 1936*: 100), a także Juliusa Smetony (Smetona 1936: 666-667), już w 1936 r. pomyślnie zlitwinizowano obce terminy koszykówki i piłki nożnej, nieco wcześniej wprowadzono ritinis, ritmusa (Labokas 1933:46), a nieco później — także tinklinis, czyli orinis (Kusa 1938:98). Wśród innych litewskich terminologii terminologia sportowa ma zarówno dość wczesną własną normę terminograficzną (Słownik terminów sportowych języków litewskiego i rosyjskiego, odpowiedzialny redaktor V. Steponaitis, 1959, 340 s.), jak i jest już rzeczowo obszerna (Objaśniający słownik terminów sportowych litewsko- -angielsko-niemiecko-rosyjski, t. 1, opracował Stanislovas Stonkus, red. Genovaitė Irtmonienė, 1996, 680 s.; 2. wyd. popr. i uzup., 2002, 740 s.), a także nadal się rozszerza (ukaże się t. 2 — terminy poszczególnych dyscyplin sportowych). W OLIMPII — IGRZYSKA WSZYSTKICH GREKÓW Pierwsze litewskie kroki ku starożytności sportu giną we mgle. Stawiali je, nieśmiałe, przypadkowe, nierzadko niespecjaliści, tym bardziej nie terminolodzy. Kulturalny litewski publicysta, eseista (przede wszystkim — poeta, ale nie tylko) Jonas Kossu-Aleksandravičius w książce Bogowie i smutki z 1935 r., wspominając żołnierza, „który ranny przybiegł z Maratonu do Aten z bronią”, pisze: Mówi się, że nawet Spartanie—gimnaści na igrzyskach olimpijskich nie mogli pobić rekordu tego żołnierza (Aistis 1991: 164). W 1936 —roku wielkiej olimpiady berlińskiej — w pierwszym dużym Słowniku wyrazów obcych (około 22 000 słów, 1064 s.), chociaż agony — 116 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: antykizmy... „zawody igrzysk olimpijskich”, lecz w miejscu głównym podano nie igrzyska olimpijskie, lecz igrzyska Olimpu — „narodowe igrzyska starożytnych Greków; sport ku czci Zeusa”, choć zaraz obok Olimp —1. „góra w Grecji, miejsce zamieszkania starożytnych greckich bogów”, 2. literacki Olimp — „szczyt chwały uznanych poetów i pisarzy; przerwa między takimi pisarzami, społeczeństwo” TŻŽ 1936. Tak zdarzało się również później, np. : Dla Francuzów bal. zgromadzenie — to samo, czym dla Greków był plac albo igrzyska olimpijskie (Bielinskis 1948: 55). Kiedy tak tłumaczy Zigmas Kuzmickis, a redaguje Dominykas Urbas, to czego chcieć? Tak jest również w dość naukowej leksykografii: olimpijski, olimpijski —1. „związany z Olimpem- “, 2. *,wzniosły”, igrzyska olimpijskie— a) „starożytne greckie uroczystości narodowe ku czci Zeusa. które odbywały się raz na 4 lata w pobliżu Olimpii (Peloponez); <...>“, olimpiada —1. „w starożytnej Grecji — okres 4 lat między dwoma świętami igrzysk olimpijskich. <...>“ TŽŽ 1951; także igrzyska olimpijskie— a) „starożytne greckie <...>“ TZZ 1969, olimpiada —1. „4-letni okres między 2 igrzyskami olimpijskimi starożytnych Greków“ TŽŽ 1985; również olimpijski —1. „związany z Olimpem, np. igrzyska olimpijskie, chociaż olimpiada —1. „starożytne greckie igrzyska sportowe ku czci boga Zeusa, odbywające się w mieście Olimpia co cztery lata od 776 r. p.n.e. do 394 r. n.e. ; przerwał je cesarz rzymski Teodozjusz (Teodozjusz: 379-395)" ale są to — igrzyska olimpijskie i 2. „czteroletni okres w Starożytnej Grecji między igrzyskami olimpijskimi jako jednostka rachuby czasu” TŽŽ II 2000, olimpiada —1. „4-letni okres między starożytnymi 2igrzyskami olimpijskimi”, chociaż olimpijski —1.,związany z Olimpem“ (2. * wzniosły“) TŽŽ 2001; olimpijczyk —„W Starożytnej Grecji: zwycięzca igrzysk olimpijskich” TŽŽ II 2000 (także TŽŽ 2001). A więc zamieszanie jest stare i długotrwałe. I nie tylko w leksykografii (choć jej jest to nie do wybaczenia). Oto i nauczyciel pisze uczniom: „Trzy tysiące lat temu przodkowie dzisiejszych Greków, Hellenowie, w słonecznej krainie Hellady zorganizowali pierwszą olimpiadę. — — —Zawody te odbywały się u podnóża góry Olimp, dlatego zaczęto je nazywać olimpijskimi” (Jarmala 1974: 4). Po znalezieniu tego już utrwalonego błędu jeden z autorów Namiotu Językowego napisał: „Olimp nie ma tu z tym nic wspólnego. Ogólnogreckie igrzyska sportowe odbywały się na stadionie miasta Olimpia. Góra Olimp znajduje się nad Zatoką Salonicką (Morze Egejskie- ), natomiast Olimpia — w północno-zachodniej części Peloponezu, w prowincji Elida. Z Olimpem ma to tyle wspólnego, że igrzyska odbywały się w dniach uroczystości ku czci boga Zeusa, a ów Zeus miał przydomek Olimpijski. Ściśle rzecz biorąc z lingwistycznego punktu widzenia, starożytne greckie (ogólnogreckie) igrzyska sportowe należałoby nazywać igrzyskami olimpijskimi. Oczywiście jest to propozycja, a nie zarzut. Trzeba tylko dodać, że na potrzeby współczesnych olimpiad ogień zapala się (wklęsłym zwierciadłem od słońca) w Olimpii, a nie na górze Olimp” (Klimavičius 1974: 3). Nadszedł więc dawno czas, by systematycznie zapoznać się z już niemałą historią użycia, okolicznościami użycia i przyczynami błędów, rezultatami normalizacji, wysiłkami na rzecz korekty, przyczynami nieprzestrzegania norm i lekceważenia poprawek, a wreszcie położyć kres bezwładności nieodpowiedzialnego użycia i nieuzasadnionych błędów. Nie jeden błądzący powołuje się na pochodzenie, starożytność, łatwo wszystko myli i czuje się w prawie. Teraz potrzebne jest nie poprawianie tych niekończących się błędów, lecz przynajmniej zwięzłe, ale wnikliwe wyjaśnienie starożytnej greckiej atletyki. Wywodziła się ona z obrzędów kultowych: „Wszystkie greckie zawody sportowe były poświęcone jakiemuś bogu. Podczas świąt zmarłych organizowano zawody woźniców rydwanów, biegaczy i zapaśników. W życiu codziennym Grecy uprawiali gry z piłką, pływanie, tańce, polowanie, wioślarstwo i szermierkę. ———grano także w hokeja na trawie. Później w Atenach gimnastyka i muzyka stały się równorzędnymi częściami wychowania (...).———zwycięzcy byli czczeni i nagradzani, co skłaniało atletów do zostawania profesjonalistami; wkrótce zaczęli dominować na igrzyskach olimpijskich i gdzie indziej” (AntZ 1998:471). Jest to jeden z nielicznych przypadków niebędących błędem — igrzyska olimpijskie. Dlatego o niej — Olimpii (gr. Olympia), aby nie była mylona z Olimpem, warto porozmawiać nieco szerzej. „Olimpia nigdy nie była osadą ludzką, nie była polis. Mieszkali w niej bogowie, a ludzie przychodzili tylko wtedy, gdy chcieli oddać im cześć” (SenGrK 2007: 248). Należy ustrzec się przed możliwą pomyłką — mieszkali tam kapłani, a prawdziwą siedzibą bogów był Olimp — niedostępna góra, dlatego czczono ich w świątyniach wznoszonych w dostępnych miejscach. W najważniejszej części Olimpii — w otoczonym kamiennym murem Świętym Okręgu, zwanym Altisem (wyróżnia się OS 2000 23 — Altijas), przez długi czas znajdowała się tylko świątynia Hery (Heraion). Igrzyska olimpijskie są odnotowywane od 776 r. p.n.e. p.n.e. (bez wątpienia jeszcze starsze), a dopiero w V w. p.n.e. W II ćw. p.n.e. architekt Libon zbudował świątynię Zeusa, która została ozdobiona między innymi. Grupą rzeźbiarską Pelopsa i Oinomaja (podczas jego pogrzebu pierwszy miał podobno zorganizować pierwsze igrzyska) oraz Heraklesa, który podobno odmierzył odległość stadionu —600 swoich stóp —dla biegaczy, płaskorzeźbami przedstawiającymi pochody. W świątyni stał stworzony przez rzeźbiarza Fidiasza z złota (sami Grecy nie mieli jego kopalń) i kości słoniowej (tych zwierząt również nie było w Grecji) olbrzymi posąg Zeusa — jeden z siedmiu cudów świata. Zatem chronologicznie związek Olimpii i igrzysk olimpijskich z Zeusem Olim118 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: antykizmy- ... pieców nie ma, a zresztą nie mogłoby ich być, ponieważ on wszędzie, a nie tylko w Olimpii, był Olimpijczykiem — najwyższym z Olimpu. Znajdowały się tam również świątynia Matki Bogów (metroon- ), sanktuarium Pelopsa, posąg bogini Nike, siedziba rady organizującej igrzyska (bule) (buleuterion), gimnazjon, stadion, leonidajon — dom dla dostojnych gości (pozostali widzowie igrzysk spali na zewnątrz), a także mnóstwo rozmaitych posągów bogów i zwycięzców igrzysk. Igrzyska olimpijskie odbywały się co cztery lata, gdy po przesileniu letnim rozpoczynała się trzecia pełnia. Uważa się, że w ten sposób upamiętniano święte zaślubiny Słońca i Księżyca. 264 r. p. Chr. Timajos wprowadził rachubę lat historii Grecji według olimpiad — czteroletnich okresów. Po XV olimpiadzie, podczas której Orsippos, biegnąc, zgubił przepaskę biodrową, od 720 r. p. Chr. wszyscy atleci rywalizowali całkowicie nago. Kobietom zabraniano nie tylko uczestniczyć w zawodach, lecz także je oglądać — pod groźbą kary śmierci (kapłanka Demetry Chamyne, bogini ziemi i śmierci dawnych czasów, była wyjątkiem — musiała oglądać je z drugiej strony stadionu, siedząc na białym kamieniu ofiarnym- ). Pewnego razu „wdowa <...>, przebrana za mężczyznę i udająca trenera, przyprowadziła syna, którego sama trenowała. Gdy syn wygrał konkurencję, matka z radości zdradziła swoją tożsamość, lecz rada sędziów olimpijskich, doceniwszy jej poświęcenie, uwolniła ją od kary (...). Od tego czasu trenerzy podczas zawodów swoich sportowców musieli być nadzy” (SenGrK 2007: 247). Uważa się, że w późniejszych czasach dziewczętom mogło być wolno oglądać zawody. Kobiety (tylko) mogły oglądać zawody dziewcząt i panien (ubranych w krótki chiton), poświęcone Herze (Heraje). Zawody chłopców odbywały się przed zawodami mężczyzn. Stwierdzenie saunajskiego byłego mistrza Antanasa Vaupšasa, że „i atleci, i widzowie byli całkowicie nadzy” (OP 2007 2 38), jest marzeniem o podróży do Olimpii... Era igrzysk olimpijskich trwała około 1200 lat. W 394 r. cesarz Teodozjusz I (swoją drogą, zmuszony przez biskupa Mediolanu Ambrożego do publicznej pokuty kościelnej za wymordowanie 7000 powstańców tesalonickich) zakazał ich jako pogańskich (wówczas rozbito i obalono większość posągów), w 426 r. na rozkaz Teodozjusza II Olimpia została splądrowana i spalona, a dopełniły jej zniszczenia trzęsienia ziemi wraz z osuwiskami. W XIX w. archeolodzy zaczęli odkopywać ruiny spod 3—5 m warstwy piasku. Nawiasem mówiąc, wzbudziło to zainteresowanie i zrodziło myśl o rozpoczęciu igrzysk nowożytnych. Źródła litewskiego użycia językowego z różnych okresów i o różnym charakterze przedstawiają nieskończoną różnorodność nazw: gaj Olimpii słynny ze swoich świąt olimpijskich, <...> SenGrl Terminologija | 2009 | 16 119 1955 7. <...> prowadzono wykopaliska w Olimpii, gdzie w starożytności odbywały się ogólnogreckie Igrzyska Olimpijskie SenGrl 1955 41. Najsłynniejsze było święto olimpijskie organizowane w Olimpii ku czci Zeusa Olimpijskiego. O [im pines zawody składały się z biegu, biegu z bronią, zapasów wojskowych i walk. Później w Igrzyskach Olimpijskich <...>, ir zaczęli brać udział poeci, oratorzy, <...>. <...>. <...>. Podanie mówi, że pierwsza olimpiada odbyła się w 776 r. Później historyk Timajos zaczął liczyć czas według o lim piad. Co cztery lata tworzyły jedną olimpiadę (...) SenGrl 1955 175. [Timajos] oparł chronologię na rachubie czasu według olimpiad. korzystając z list zwycięzców igrzysk olimpijskich, <...> SenGrl 195529. Czas uroczystości olimpijskich był okresem powszechnego pokoju w całej Grecji SenGrl 1955 239. Igrzyska olimpijskie (=Olimpijskie), pytyjskie i nemejskie SenGrl 1955 180. <...> święta powszechne: olimpijskie, istmijskie,nemejskie, pytyjskie i inne SenGrl 1955 239. W Delfach przygotowywano święta pytyjskie ku czci Apollina, który pokonał smoka Pytona. Igrzyska pytyjskie składały się z zawodów muzycznych, do których później dołączyły ćwiczenia gimnastyczne i atletyczne SenGrl 1955 175. Igrzyska nemejskie SenGrl 1955 519, igrzyska pytyjskie SenGrl 1955 521, ale igrzyska istmijskie SenGrl 1955 514 (Indeks). Szczególnie zasłynęły igrzyska olimpijskie. odbywające się w Olimpii (na Peloponezie) Senl II 1976 59, igrzyska olimpijskie Senl II 1976 109, ale: Pierwsze odnotowanie zwycięzców igrzysk olimpijskich (pierwsza olimpiada) Senl II 1976 183. <...> autor hymnów zwycięstwa dla atletów, którzy zwyciężyli w igrzyskach olimpijskich i delfickich, ZAntZm 1987 218, ale igrzyska olimpijskie ZAntZm 1987 38, 215. Zawody olimpijskie Ist IIT 1995 268, igrzyska olimpijskie Ist III 1995 268, 269 (2x), program olimpijski Ist III 1995 268. Igrzyska olimpijskie SenGr 1995 6, 16, 18, 21, 60. Igrzyska narodowe. Grecy nazywali je nie igrzyskami, lecz agonem, tj. zawodami, albo po prostu „Olimpijskimi”, „Pytyjskimi” itd. Cztery wielkie gr. A były: Olimpiady (7igrzyska olimpijskie); Igrzyska pytyjskie ku czci Apollina Pytyjskiego w Delfach; Igrzyska istmijskie na Przesmyku Korynckim; Igrzyska nemejskie w dolinie Nemei w Argolidzie. <...>. W Rzymie lu di. W 86 r. n.e. cesarz Domicjan ustanowił igrzyska kapitolińskie (albo agon Capitolinus), zawody sportowe i duchowe, jako bezpośrednią przeciwwagę dla igrzysk olimpijskich; jednak ich znaczeń nie nabył 120 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: antykizmy... kiedy nie nabył AntŽ 1998. W Delfach znajdował się <...> stadion, <...>, ponieważ tutaj organizowano igrzyska pytyjskie AntŽ 1998 99, zawody olimpijskie lub olimpiady. otrzymały nazwę od miejscowości, w której się odbywały—-Olimpii SenGrK 2007 244. Igrzyska olimpijskie odbywały się co cztery lata SenGrK 2007 245. <..> olimpiada trwała pięć dni SenGrK 2007 245. W buleuterionie obradowała rada organizatorów olimpiad SenGrK 2007 253. Agias <...> zwyciężył w zawodach olimpijskich, pytyjskich i nemejskich w pankrationie SenGrK 2007 231. Podczas lokalnych świąt polis organizowano zawody nie we wszystkich wymienionych konkurencjach. Najwięcej konkurencji widzowie oglądali podczas panhelleńskich, czyli zawodów wszystkich Helenów mieszkających gdziekolwiek. Były cztery: Pytyjskie, Istmijskie, Nemejskie i Olimpijskie SenGrK 2007 243. Zawody pytyjskie SenGrK 2007 154, 220, 223, 243. Wyścigi konne podczas zawodów pytyjskich SenGrK 2007 231, 236. Po ogłoszeniu chrześcijaństwa jedyną religią Rzymu cesarz Teodozjusz w 394 r. po Chr. zakazał [delfickiej] wyroczni, kultu Apollina i zawodów pytyjskich SenGrK 2007 236. Na przesmyku Istmu (Koryntu) od dawna odbywały się poświęcone Posejdonowi zawody istmijskie SenGrK 2007 243. Zawody nemejskie odbywały się w Argolidzie, w miejscowości Nemea SenGrK 2007 244. Tak też w różnych przekładach literatury antycznej i podobnych, np. : Igrzyska olimpijskie Luk 1975 37, 73, 295, igrzyska olimpijskie Luk 1975 250, zwycięzca na igrzyskach olimpijskich Luk 1975 142, igrzyska olimpijskie Luk 1975 285, zawody olimpijskie Luk 1975 29, 289, zwycięstwo olimpijskie w boksie i zapasach Luk 1975 62, olimpiada Luk 1975 260, Oda olimpijska Pindara Luk 1975 282. Zawody istmijskie. Igrzyska olimpijskie odbywały się nie tylko w Olimpii, lecz także w wielu innych miejscach. Szczególnie słynne były igrzyska nemejskie, delfickie i istmijskie Hor 1977 250. Zbierać, jadąc w kółko, olimpijski kurz jest dla wielu przyjemnością: <...> Hor 1977 39. <...> pogawędzić o igrzyskach olimpijskich, nemejskich, istmijskich i pytyjskich w Grecji NieNe 1969 133. Nie inaczej było też w literaturze sportowej, np. : Starożytne igrzyska greckie AtM 1981 5, ich kraj [Grecja] —ojczyzna igrzysk AtM 1981 7, miasteczko Olimpia AtM 1981 7, lecz igrzyska olimpijskie, igrzyska olimpijskie czasów starożytnych AtM 1981 8, zakaz igrzysk olimpijskich AtM 1981 11. Dobrze przetłumaczony (tłum. D. Urbas, 1984) tytuł opowiadania historycznego Jana Parandowskiego (1895-1978) Dysk olimpijski (pol. —Dysk Olimpijski), a w LTE VIII 1981 (hasło Jan Parandowski) —Dysk olimpijski. Dysk nie jest tu dyskiem do rzucania: „Słowa zamierzchłej starożytności. brzmiące tym dostojniej w uroczystej mowie kapłana Olimpijs- kiego Terminologija | 2009 | 16 121, <...> powtarzał świętą ugodę, którą u zarania dziejów zawarli i zapisali na brązowym dysku trzej królowie o historii wczesnej jak legenda: Ifitos z Elidy, Kleostenes z Pizy i Likurg ze Sparty” (OD 1984 4). Jednak w tekście opowiadania występuje zróżnicowanie: zwycięzcy igrzysk olimpijskich, delfickich, nemejskich i istmijskich OD 1984 236, igrzyska olimpijskie OD 1984 233, zwycięzca igrzysk olimpijskich OD 1984 233, zwycięzca olimpijski OD 1984 193, 226, stadion olimpijski OD 1984 14,59, oliwki olimpijskie OD 1984 261, olimpijska miara długości OD 1984 29, W objaśnieniach: olimpionik — zwycięzca igrzysk olimpijskich OD 1984 276 (także olimpiada OD 1984 7,8, 16 (2x), 48, 50, 125, 148, 149, 158, 173, 188, 194, 205, 218, 258, 261, 269, 270 —tylko w znaczeniu igrzysk! ) , lecz sprawy olimpijskie OD 1984 6, prawa olimpijskie OD 1984 19, dyskolimpijski ciężar OD 1984 42, stopa olimpijska OD 1984 54, obrzędy olimpijskie OD 1984 121, w Objaśnieniach: Pelops — uznawany za założyciela igrzysk olimpijskich OD 1984 277, pentatlon, czyli pięciobój — połączenie pięciu konkurencji na igrzyskach olimpijskich OD 1984 277. spondofor — do jego obowiązków należało ogłaszanie igrzysk olimpijskich OD 1984 278, a także w metryce książki: igrzyska olimpijskie OD 1984 280. Dalej igrzyska pytyjskie OD 1984 216, laury pytyjskie OD 1984 20, w Objaśnieniach: Igrzyska pytyjskie — obok igrzysk olimpijskich najsłynniejsze igrzyska starożytnych Greków, <...> OD 1984 277 (lecz: Istm — <...>. <...>. miejsce kultu Posejdona. Ku czci tego boga co cztery lata urządzano igrzyska zwane istmijskimi OD 1984 275). Wydaje się, że to bardzo proste — jeśli igrzyska odbywały się w Olimpii, to igrzyska olimpijskie, jeśli na Istmie — istmijskie, jeśli w Nemei — igrzyska nemejskie. I właśnie to utrwalono w Słowniku terminów sportowych (opracował Stanislovas Stonkus, 1996 i 2002) — igrzyska olimpijskie — „uroczystości i zawody sportowe starożytnych Greków ku czci boga Zeusa. — — —A odbywały się co 4 lata w Olimpii. ——=" STZ 1996 i 2002, igrzyska istmijskie STŽ 1996, igrzyska istmijskie, inaczej istmiada STŽ 2002 (lecz olimpiada — tylko 1. „okres 4 lat między dwiema starożytnymi greckimi igrzyskami olimpijskimi”, a 2. 7 igrzyska olimpijskie STZ 1996 i 2002), igrzyska nemejskie STZ 1996 i 2002, a także igrzyska rzymskie i kapitolińskie STZ 1996 i 2002. Zostało to utrwalone nawet w książce Stanislovasa Stonkusa Olimpinis sportas. Olimpijos ir olimpinės žaidynės (2000) zarówno w tytule, jak i w jasnym stwierdzeniu: „Nazwa igrzysk olimpijskich pochodzi od nazwy miejscowości, w której je organizowano” (OS 2000: 25). Świadczy o tym również stgr. OAvpmia — igrzyska olimpijskie lub igrzyska ku czci Zeusa Olimpijskiego (a miejscowość OAvumnia) GrEnL 1968. Niezrozumiałe jest, dlaczego zachwiano się w Visuotinė lietuvių enciklopedija: antyku 122 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: antykizmy... žaidynės — „stgr. greckie i rzymskie (około VIII w. p.n.e.–IV w. n.e.) święta sztuki i sportu, organizowane okresowo ku czci bogów, wybitnych obywateli, z okazji różnych wydarzeń państwowych. W staroż. Grecji odbywały się igrzyska kultowe, pogrzebowe, /Panatenajskie, Panhelleńskie (4 najważniejsze, uznawane przez wszystkie gr. miasta-państwa: * igrzyska olimpijskie —najbardziej znaczące A, Z Igrzyska pytyjskie, /Igrzyska istmijskie, 7 Igrzyska nemejskie) oraz częste, mniej znaczące igrzyska regionalne” VLE I 2001 (Stanislovas Stonkus); igrzyska olimpijskie, olimpiada —1. „staroż. greckie uroczystości i zawody sportowe ku czci boga Zeusa” (a w Olimpii —„<...> ku czci Zeusa odbywały się 7 igrzyska olimpijskie 1” Nijolė Juchnevičienė), chociaż 2. —„źródłem współczesnych igrzysk są antyczne greckie igrzyska sportowe w Olimpii” VLE XVI 2009 (Stanislovas Stonkus). A więc dlaczego tak sprzecznie —Igrzyska nemejskie (również ku czci Zeusa i w gaju Zeusa!) VLE XVI 2009, VLE VII 2005 57 (błędnie Igrzyska Nemejskie LA 1996 73 28), Igrzyska istmijskie (ku czci innego Olimpijczyka —Posejdona) VLE VIII 2005, VLE VII 2005 57, a te najbardziej znaczące —jakby jakieś pospolite —nie olimpiady w Olimpii, lecz tylko igrzyska olimpijskie? Niekonsekwentnie traktuje się olimpiadę —utożsamia się ją z igrzyskami olimpijskimi, olimpiada 1. „staroż. greckie <...>” VLE XVI 2009, lecz olimpiada (gr. Olympias, dopełniacz Olympiados)—1. „<...> 4-letni cykl między regularnie organizowanymi panhelleńskimi 7 igrzyskami olimpijskimi 1; 2. „4-letni cykl, który rozpoczyna się 1 stycznia pierwszego roku każdych ~ igrzysk olimpijskich 2 (tj. współczesnych —J. K.)” i tylko 3. 7 igrzysk olimpijskich 2 VLE XVI 2009; a dlaczego nie również A igrzysk olimpijskich 1? Jest to niezrozumiała, nielogiczna sprzeczność. Gr. ‘oAvumiag, adog —olimpiada —1. „starożytne greckie zawody sportowe ku czci boga Zeusa, odbywające się w mieście Olimpia <...>” TŽŽ II 2000. Jeśli zgodnie z gramatyką innych języków nazwa starożytnych igrzysk olimpijskich nie różni się od nazwy współczesnych igrzysk olimpijskich (jedynie w celu wskazania bez kontekstu niejasnej różnicy można dodać —Olimpic Games o f Ancient Greece -Altgriehische Olympische Spiele—Onumnuiickue uzpvi Opeenocmu /Opeeneii I'peyuu STZ 1996 /2002), to Olympic Games — Olimpische Spiele —Onumnuiickue uzpbi jako synonim Olympiad —Olympiade —oJiumnuada bez dodatkowego wyjaśnienia oznacza oba rodzaje igrzysk, choć czasami jest też objaśniane z naciskiem: olimpiada —1. „starożytne greckie igrzyska sportowe ku czci Zeusa, odbywające się w Olimpii <...>; igrzyska olimpijskie“, 2. „międzynarodowe zawody sportowe organizowane od 1896 r. na wzór starożytnych <...>; igrzyska olimpijskie“ SWO 1997. Gdyby olimpiada nie była igrzyskami olimpijskimi, to na jakiej podstawie byłyby to igrzyska olimpijskie?! Terminologia | 2009 | 16 123 igrzyska odbywające się w Delfach (w miejscowości Pitoja u podnóża Parnasu) ku czci Apollina Pytyjskiego, tj. zwycięzcy smoka (lub węża) Pytona (podczas nich odprawiano rytuał pogrzebowy Pytona) —gr. Pythia (athla) — po litewsku nazywane różnie — po prostu lm. pitie TŻŽ 1985, TŻŽ II 2000, TŻŽ 2001 (o czteroletnie —pitiady OS 2000 63), Dnvd 1995 43 12, nawet LoLieZ 2007, igrzyska pytyjskie TŻŽ 1985, TŻŽ 2001, AntZ 1998 99, nawet LoLieZ 2007 — *Pythia, orum (chociaż Isthmia, 6rum —igrzyska istmijskie), igrzyska pytyjskie OD 1984 277, zawody pytyjskie HSv 1994 88, zawody pytyjskie SenGrK 2007 55, 56, 154, igrzyska pityjskie BM i RT 2000 109 oraz Igrzyska Pytyjskie —Pythia Games —Pythia-Spiele —Mumuiickue uzpst STZ 1996 i 2002, a także VLE IV 2003 (hasło Delfy), VLE VII 2005 57, VLE VIII 2005 (hasło Igrzyska istmijskie). Jednakże wieszczka Pytia STZ 1996 (w rzeczywistości pitia) nie ma tu nic do rzeczy, a starożytna nazwa Delf Pytho to nie Pytia STZ 2002, lecz Pitoja GrLieZ 1979. Te igrzyska kultowe — ku czci Apollina Pytyjskiego (a nie pityjskiego STŽ 2002) — po litewsku najtrafniej byłoby nazywać igrzyskami Apollina Pytyjskiego. Od 586 r. p. Chr. zaczęto liczyć czteroletnie okresy —pitiady STŽ 1996 656 i 2002 718 również nadawałyby się do nazywania tych igrzysk. Obchodzone przez Rzymian, którzy przejęli kult Apollina, ludi Apollinares po litewsku nie nadają się do nazywania Świętami Apollińskimi AntZ 1998 44 — po pierwsze, nie są to święta, lecz igrzyska, po drugie, są to po prostu igrzyska Apollina — jak festiwal letni Krzysztofa czy konferencja Jana Jablonskiego. Możliwe jest pitijský stadion AntZ 1998 (hasło stadion). Jednakże melodia pytyjska OD 1984 39, oda pytyjska SenGRK 2007 54 musi być pityjska. Niekonsekwentnie zrobiono to również w LoLieŽ 2007: Nemeaeus adj. (Nemea]—- Nemejski (leo), Isthmius adj. [Isthmus] —Istmijski, Isthmia, orum [Isthmius] —Istmijskie igrzyska, ale niestety „Pythia, orum —pytyjskie, pitijskie igrzyska i Olympiacus, Olympicus, Olympius adj. —Olimpijski, olimpijski, *Olympia, 6rum [Olympius | igrzyska olimpijskie, "Olympia, ae -Olimpia, miejscowość w Elidzie poświęcona Zeusowi, gdzie co cztery lata urządzano igrzyska olimpijskie, a także stadium — 1. stadion (<...> 192 m —stadion olimpijski- ). Skoro taka nie całkiem poprawna forma występuje jeszcze w poważnych dziełach, nie ma powodu szerzej zatrzymywać się przy periodykach. Mimo to nie można przemilczeć starszych i całkiem niedawnych godnych zapamiętania osobliwości oraz prawdziwych nonsensów. Np. : Ogromny <...> posąg, wykonany z kości słoniowej, przedstawiał założyciela igrzysk olimpijskich i władcę Zeusa, siedzącego na piedestale inkrustowanym złotem i drogimi kamieniami. <...>. <...>. Ten pomnik, <...>, został wzniesiony w Atenach. <..>W olimpijski posąg uderzył piorun Šv 1980 14 23. Zeus — władca igrzysk olimpijskich, jego posąg — nawet olimpijski, lecz wzniesiony124 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: antycyzmy... olimpijskie znakomitości LP 1980 62 2, młodzi piłkarze „olimpijskiego rezerwu” T 1976 163 3, rezerwa olimpijska T 1982 171 4; znak olimpijski T 1979 214 4, paszport olimpijski T 1979 214 4, 1980 154 3, świadectwo olimpijskie T 1984 86 3, barwy olimpijskie S 1980 69 4; misja olimpijska LA 1993 36 15, delegacja olimpijska T 1980 164 3, brygada olimpijska S 1980 69 2, wizyta olimpijska T 1980 164 3, przyjaźń olimpijska Šv 1980 4 19, olimpijski wieczorek LP 1980 62 1; marzenie olimpijskie Sv 1980 3 9, 1981 7 19, niepokój olimpijski T 1976 234 4, troski olimpijskie VN 1978 252 3, napięcie olimpijskie LP 1980 60 3, gorączka olimpijska Vd 2009 1 25, olimpijskie namiętności L ir M 1982 46 12; obowiązki olimpijskie T 1979 214 4, hierarchia olimpijska T 1979 214 4, rola olimpijska T 1979 214 4, motywy olimpijskie T 1978 206 4, olimpijskie niespodzianki Sv 1980 11 18; olimpijskie trasy turystyczne T 1980 136 3, „Olimpijska polka” J. Lingisa T 1980 111 3, olimpijski uśmiech L ir M 1980 29 13, olimpijskie monotonia L ir M 1983 39 6, olimpijska nieruchawość L ir M 1983 39 6, Lir M 1980 29 13, „olimpijscy” złodzieje T 1984 188 3. Zawiłości stylu dziennikarskiego (swoją drogą, niemało tego dorobku zaczerpnięto wprost z rosyjskich warsztatów dziennikarskich...) wyraźniej ujawniają się w zdaniach i frazach, np. : Z każdym cyklem olimpijskim rośnie rodzina olimpijska T 1978 251 4. Stopniowo kobiety zdobywają coraz więcej miejsca pod „olimpijskim słońcem” T 1978 2284. <...> Sztafeta olimpijska przekazana <...> miastu Los Angeles LP 1980 62 2. <...> niczym Anteusz ciska włócznią w olimpijskie dale Lir M 1983 43 12. Estońscy sportowcy <...> jako pierwsi otworzyli olimpijskie bramy M ir G 1984 9 34. [W podnoszeniu ciężarów] „olimpijskie uderzenie” zwycięzców S 1988 42 4. Niezapomniane karty olimpiady moskiewskiej z 1980 r. — bojkotowanej, stagnacyjnej — np. : Aidi kuranty olimpiniai dūžiai KmT 1982 139 2 (Mindaugas Barysas, tytuł artykułu). Ale czy nieprzyjaciele nie będą próbowali wtykać kija w olimpijskie koła? T 1980 164 3 (Mindaugas Barysas). Lata 80. —m rok olimpijski, dlatego osiągnięcia w każdej dyscyplinie sportowej ocenia się przez pryzmat olimpijski T 1980 202 4. Rutyna stylistyczna, sztampy rozprzestrzeniają się dalej siłą bezwładu: Wielka karuzela olimpijska zaczyna się kręcić LA 1992 144 15. <...> żagle igrzysk sygnalizują olimpijską burzę LA 1992 147 3. Swój niewymyślny wkład wnosi reklama: „Olimpijska stacja benzynowa”, „Olimpijska naprawa obuwia”; „Olimpijski pieczony kurczak” T 1984 177 3, „menu olimpijskie” T 1978 206 4. Komercja pachnie „olimpijskimi pieniędzmi” KV 1980 51 12, „olimpijskimi dolarami” T 1983 214 3, „olimpijskimi” (tj. podwójnymi) cenami T 1984 214 3, Terminologija | 2009 | 16 131 Już w 1981 r. mówiono: „Są jakby zupełnie niepotrzebne, np.: olimpijska porażka, olimpijscy pasażerowie, «olimpijski mężczyzna» (Klimavičius 1981: 44), ale to, co uczyniono niepotrzebnym, można uczynić potrzebnym... Tu należy dodać także neolimpijskich sportowców Šv 1981 16 28, neolimpijski dystans T 1984 181 4, cztery lata przedolimpijskie T 1980 202 3, sezon przedolimpijski S 1983 131 4, przedolimpijskie batalie S 1983 131 4, spokój poolimpijski M 1980 12 16, poolimpijski placek L ir M 1980 43 9, przedolimpijskie. olimpijskie i poolimpijskie trasy „Inturistu“ T 1980 163 3, polityka antyolimpijska T 1980 172 3, 1982 139 2, 1984 167 3, duch antyolimpijski T 1984 167 3, intrygi antyolimpijskie T 1980 175 3, spektakl antyolimpijski T 1980 175 3, farsa antyolimpijska 1980 163 3, kierowany przez Cartera antyolimpijski „maraton” przeciwko Związkowi Radzieckiemu KV 1980 51 12, „antyolimpijskie igrzyska” T 1980 172 3, medale antyolimpijskie T 1980 170 4, arena antyolimpijska T także igrzyska paraolimpijskie, inaczej paraolimpiada STZ. 1996 i 2002, Komitet Paraolimpijski LA 1996 174 19 oraz specjalne igrzyska olimpijskie (osób z niepełnosprawnością intelektualną) STZ 1996 i 2002, Litewski Narodowy Specjalny Komitet Olimpijski. 1980 172 3, Ten zbiór uzupełniają połączenia z przymiotnikiem sportinis, ale tutaj, oprócz wyszukanych — program sportowy Olimpiady- -80 T 1978 228 4, igrzyska sportowe LP 1978 83 4, konkurencje sportowe Šv 1980 14 23 — i najbardziej wyszukanych — sportowa mądrość Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego T 1980 97 3, sportowa krótkowzroczność działaczy sportowych R 1990 128 3, sportowe uśmiechy Rimantasa Oškutisa Šv 1980 14 15, jest także niemało rzeczywiście wymagających poprawy: zawody sportowe (=sporto) T 1978 230 4. szkoła sportowa (=sporto) KV 1980 50 13, zacne imię sportowego (=sporto) geniusza Indian AtM 1981 25, wyżyny sportowe (=sporto) KV 1980 50 13, etyka sportowa (=sporto) T 1978 230 4, budownictwo sportowe (=sporto) T 1976 247 4. obiekty sportowe (=sporto) T 1978 114 4, blok sportowy (=sporto) T 1980 289 1, architektura sportowa (=sporto) M 1977 9 32, AtM 1981 32. STŽ 1996 podaje terminy: zawody sportowe, kalendarz sportowy, funkcje sportu, gałąź sportu, szkoła sportowa, sekcja sportowa. sala sportowa, forum sportowe, tradycje sportowe. zarządzanie sportem, delegacja sportowa, etyka sportu (i etyka samego sportowca), sąd honorowy sportu, humanizacja sportu, prawo sportowe, polityka sportowa. nauka o sporcie, informatyka sportowa, medycyna sportowa, obiekty sportowe, inwentarz sportowy, wyposażenie sportowe, urządzenie sportowe, narzędzia sportowe, odzież sportowa, obuwie sportowe, buty sportowe, spodenki sportowe, koszulka sportowa, sweter sportowy, prasa sportowa, czasopismo sportowe. 132 Jonas Klimavičius | I$ z historii terminologii sportowej: antycyzmy... almanach sportowy, miłośnik sportu. sponsor sportu, pracownik sportu, menedżer sportowy, działacz społeczny sportu. recenzent sportowy, dziennikarz sportowy, reporter sportowy, muzeum sportu (w STZ 2002 dodano jeszcze: sprzęt sportowy, lekarz sportowy, meteorologia sportowa, ontologia sportu, gnoseologia sportu, osobistość sportowa, język sportu) oraz działalność sportowa, gry sportowe, tańce sportowe, wędkarstwo sportowe. broń sportowa, sanki sportowe, mistrzostwo sportowe, osiągnięcie sportowe, sukces sportowy, porażka sportowa, kontuzja sportowa, staż sportowy, tytuł sportowy. OLIMPIADA (SPORTOWA I INNA) ORAZ OLIMPIJSKI, OLIMPIJCZYK Karta olimpijska stwierdza: „Termin „Olimpiada” oznacza okres czterech kolejnych lat. Olimpiada rozpoczyna się otwarciem igrzysk jednej Olimpiady i kończy się otwarciem igrzysk następnej Olimpiady” (OCH 1998: 16). Ale tutaj przesadzono: Oświadczam, że igrzyska olimpijskie XXI Olimpiady nowej ery zostały otwarte w Montrealu! Monr 1978 32. Olimpiada sportowa jest dość rzadka. Po pierwsze —nieoficjalnie —są to igrzyska olimpijskie, ale nie tylko —również pewne zawody nieco podobne do współczesnych igrzysk olimpijskich, choć bynajmniej nie tej samej rangi —niepowszechne i o węższym programie: olimpiada szachowa —„drużynowe mistrzostwa świata w szachach między reprezentacjami narodowymi. Organizowane <...> od 1927 r. mężczyzn (...)i od 1957 r. kobiet“ STZ 1996 i 2002, Litewska Olimpiada Narodowa —„zlot święta sportu Litwinów z całego świata. Odbyła się 17–31 lipca 1938 r. w Kownie (zawody żeglarskie i wioślarskie w Kłajpedzie)“ oraz Litewska Narodowa Olimpiada Uczniowska —„kompleksowe zawody sportowe sportowców litewskich gimnazjów. Odbyła się w Kownie 12–14 czerwca 1938 r. <...>. Obok zawodów sportowych organizowano konkursy chórów i pięknego czytania“ STZ 1996 i 2002, Olimpiada Litewskiej Wsi (od 1989 r.) STŽ 1996 i 2002, a także dwuczłonowe Święto Sportu Północy, inaczej Olimpiada Polarna (od 1934 r. w Murmańsku, od 1970 r. międzynarodowa) STŽ 1996 i 2002. Wyróżnia się okolicznościowa —jubileuszowa Złota Olimpiada —„letnie igrzyska olimpijskie w 1996 r., poświęcone (upamiętnieniu) setnej rocznicy odrodzenia współczesnych igrzysk olimpijskich“ STŽ 2002 (STŽ 1996). W użyciu tekstowym olimpiada w znaczeniu „igrzyska olimpijskie“ nie jest częsta, lecz nierzadko —bez wątpienia pod wpływem użycia rosyjskiego —w ten sposób nazywano nadzwyczajną olimpiadę moskiewską (zbojkotowaną przez niektóre państwa z powodu najazdu ZSRR na Afganistan) (zawody zorganizowane przez jej bojkotujących nazywano tutaj antyolimpiadą Šv 1980 15 20, „kontraolimpiadą“ T 1980 172 3(2x)), np. :organizatorzy olimpiady Terminologija | 2009 | 16 1 AWS] więc T 1980 182 3, zdobywcy nagród olimpiady T 1980 179 4, Ogień olimpijski T 1980 154 4, symbolika olimpiady L ir M 1980 6 3. Nie należy tu zapominać, że właśnie od olimpiady rozpoczęła się seria wyrazów — spartakiada (w 2. dziesięcioleciu XX w. w Niemczech, Czechosłowacji i Rosji) STŽ 1996 ir 2002, uniwersjada — „światowe <...> igrzyska studentów“ (od 1924 r. w Warszawie) STŽ 1996 ir 2002, alpiniada — „masowa kompleksowa impreza szkoleniowych ćwiczeń wspinaczy, zawodów, często także święta“ (od 1933 r.) STŽ 1996 ir 2002, weteraniada — „zawody weteranów lekkoatletyki“ (od 1967 r.) STŽ 1996 ir 2002, ikariada — „światowe igrzyska sportów lotniczych“ (od 1991 r.) STŽ 1996 ir 2002, gimnastiada — „wielkie święto gimnastyki — różnorodne masowe pokazy gimnastyczne i jej odmian, a także występy pojedynczych gimnastyków, konkursy, sztuczki estradowe, koncerty <...>“ STŽ 2002. Były wtedy także lata olimpijskie KB 1980 1 50, produkcja olimpijska KV 198 20 12, działalność antyolimpijska (w różnym czasie zdarzał się także przymiotnik spartakiadowy — nadzieje spartakiadowe S 1974 152 2, zapał spartakiadowy T 1979 104 4). Dość rzadkie są igrzyska olimpiady VN 1980 181 1 (nx), igrzyska olimpiady monachijskiej S 1981 3 4. Spotyka się różne warianty, np.: igrzyska olimpijskie /igrzyska olimpiady T 1978 114 4, letnie igrzyska olimpijskie, igrzyska olimpijskie w Moskwie /igrzyska olimpiady monachijskiej S 1981 3 4, igrzyska olimpijskie /olimpiada LA 2000 195 28. W STŽ 1996 pojawił się również olimpiadininkas —participant in Olympic Games — Olympiakdmpfer, Olympiateilnehmer, Olympier —onumnuey —„członek narodowej reprezentacji olimpijskiej, który uczestniczył lub uczestniczy w igrzyskach olimpijskich“. Słowo olimpiada od sportu rozprzestrzeniło się dalej, np.: „Z krainy Niemna — ku olimpijskim wyżynom“ — pod takim hasłem w naszej republice odbywa się masowa olimpiada zdrowia i sportu, która przejęła tradycje wcześniejszego wydarzenia „Od bursztynowego Bałtyku do olimpijskiej Moskwy“ T 1981 101 3. Bywały też niespodziewane skoki, np.: międzynarodowa olimpiada gołębi pocztowych Šv 1974 15 30, światowa olimpiada gołębi sportowych MG 1979 2 27, tradycyjna olimpiada drwali [USA] Šv 1975 5 31. Słowo to wykorzystywali również twórcy humoru: rodzinna olimpiada „Od bram zakładu do teatru” Sl 1979 7 8, „olimpiada” w sypialni M ir G 1977 10 37, „olimpiada głupich rekordów” KV 1976 42 12, olimpiada głupstw Šv 1969 21 21. Wcale nie zapomniano o związku sportu i sztuki: w 1940 r. na Litwie <...> powołano Domy Twórczości Ludowej — ośrodek kierowania amatorską działalnością artystyczną, przygotowywano się do olimpiady litewskiej amatorskiej twórczości artystycznej KB 1978 7 27. Meksyk 134 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: antykizmy... Olimpiada stała się olimpiadą folklorystyczną M 1977 9 32. <...> to tradycyjne [Święto Wiosny Poezji] nazwano olimpiadą słowa rymowanego KB 1980 8 27. W Rzymie odbyła się pierwsza olimpiada bitlomanów LirM 1979 13 13. Wspominano też olimpiadę sztuki KV 1971 18 8, olimpiadę piosenki M 1970 3 36, olimpiadę sztuk pięknych L i M 1991 5 2, a nawet olimpiadę języka łużyckiego w Niemczech T 1977 72 3. Jednak bardziej konsekwentnego systemu ani regularności nie widać. Ugruntowała się olimpiada wśród poważnej młodzieży — są to różne olimpiady naukowe uczniów Vd 2007 32 40, np.: w 1934 r. matematycy Uniwersytetu Leningradzkiego zorganizowali pierwszą olimpiadę matematyczną, <...>. Wkrótce olimpiady rozpowszechniły się <...> także w innych krajach. <...>. Kolektyw matematyków Uniwersytetu Wileńskiego zorganizował w 1951 r. olimpiadę matematyczną dla uczniów wileńskich M i G 1979 4 5. Do nauki zbliżają się inne podobne, np.: olimpiada prac maturalnych TMkt 1976 27 2, olimpiada młodych programistów M 1981 9 5, olimpiada „Ochrona przyrody“ T 1979 112 4, olimpiada fotograficzna uczniów LP 1983 28 4, ogólnounijna olimpiada „Student a postęp nauki i techniki“ Mir G 1978 10 44. Międzynarodową wystawę-targi książki dziennikarz określa — jako swego rodzaju olimpiadę książki T 1979 209 4. Jest tu również błąd drukarski—olimpijski zbiór zadań TMkt 1976 20 4, M i G 1979 10 30, TMkt 1987 86 4,0limpijskie zadanie NKn 1979 5 36. Konsekwentnie używany jest olimpijczyk „uczestnik olimpiady“ M 1969 12 30, KmT 1987 191 2, LA 1994 103 9, Vd 2008 22 63. OLIMPIJCZYK I OLIMPIANIN Olimpijczyk już od ponad 70 lat —3. w sporcie —„uczestnik olimpiady, zwłaszcza zwycięzca“ TŽŽ 1936 (choć 1. „bóg, mieszkaniec Olimpu“, 2. „człowiek majestatycznie spokojny“), ale tam są nawet igrzyska olimpijskie... Tego dwuznacznego Olimpu —po prostu olimpu, zobacz, już i napęczniało to w sporcie, to gdzie indziej, np. : Prasa światowa nazywa tę partię pretendentów [B. Spasskiego i M. Tala| u podnóża szachowego Olimpu wydarzeniem stulecia T 1965 269 4. <....> w drodze na szachowy Olimp pretendenci osiągnęli półmetek T 1965 269 4 [ale wspomniana już olimpiada szachowa STZ 1996 i 2002 jest inna!]. Ormianie — dumny naród, ceniący swoją chwalebną historię. Jej czasy olimpijskie przywołują pamięć o podbitych terytoriach od Morza Śródziemnego po Kaspijskie Vd 2008 9 79. Wiedeński Olimp koncertowy P 1975 11 160, Olimp radości T 1980 86 4, Olimp władzy KmT 1986 139 4. Tutaj można by nawet postawić wielokropek... STZ 1959 olimpijczyk ma status terminu. Mimo to próbowano usuwać tę dwuznaczność: „Ten, kto rywalizuje na olimpiadzie sportowej, również powinien być nazywany olimpijczykiem, a nie olimpiadczykiem Terminologija | 2009 | 16 135. „Ten olimpijczyk właśnie skłania do mylenia Olimpii z Olimpem” (Klimavičius 1978:4). Jednak zaczęto używać słowa olimpijczyk jeszcze częściej, np.: olimpijczyk zdrowia i sportu Šv 1977 19 22, T 1979 55 4, politycy antyolimpijczycy M i G 1982 8 37, Olimpijczykom będą koncertować olimpijczycy („Trimitas —uczestnik moskiewskich igrzysk olimpijskich, który z powodzeniem koncertował w wiosce olimpijskiej i gdzie indziej) T 1980 294 4. Nawet TŽŽ II 2000 olimpietis— b) „uczeń uczestniczący w olimpiadzie; zwycięzca olimpiady”: Niemało zadecydował Wileński Klub Olimpijczyków (od 1991 r.), ulica Olimpijczyków w Wilnie —i olimpietis zaaprobowany w STZ 2000. Ale tak nie jest nigdzie — to participant in Olympic Games —Olympiakdmpfer, Olympiateilnehmer, Olympier —onumnuey STZ 2002 (czasami jakby unika się olimpiecio —uczestnicy olimpiady OS 2000 335). Bez wątpienia największy wpływ miało ros. onumnu-- ey —forma, której nie zdołano poprawnie zrozumieć: prawidłowo z Onumnu-s utworzono osumnu-- ey —jak ascmpu-- ey, undu-ey, cupu-ey (takie są również pol. olimpij-czyk, niem. Olympi-er), a lit. olimp-ietis —wyraźnie od Olimp-o (a przecież od Venec-ijos —mieszkaniec venec-ij-- ietis, od Vilk-ijos —vilk-ij-ietis). Normalizacja niezgodna z zasadą może daleko zaprowadzić na manowce. W ten sposób jakby otwiera się droga celowo już przyhamowanemu nieprawidłowemu żalgiris-- owcowi (nie mieszkańcowi!). W przekładzie opowiadania J. Parandowskiego tylko raz przemknął olimpijczyk OD 1984 23. Teraz —jeśli już współczesny olimpijczyk, to i antyczny —z Olimp-ij-i, np. : Olimpia była ważnym społecznym ośrodkiem religijnym, a jej świątynie otrzymywały odolimpijczyków. proszących bogów o pomoc, cenne dary Vd 2008 21 74. Grecy również uważali, że to wyjątkowa potrawa, dlatego przyszłych olimpijczyków pojono bulionem Sav su TV 2009 53 36. To „uczestnik olimpiady, zwłaszcza zwycięzca” jest nieporozumieniem. Porządni Grecy rozróżniali olympios i olympio-nikés, tj. Zwycięzca olimpijski, por. Nike — bogini zwycięstwa, Nikander — „mężczyzna zwycięstwa“, Nikefor — „niosący zwycięstwo“, Nikodem — „zwycięzca ludu“ (skrót wszystkich trzech: Nikas). Słowa olimpionik używał już historyk sportu V. Saulis: w 776 r. p.n.e. igrzyska były już uznawane w całej Grecji, imiona zwycięzców olimpijskich — olimpioników — grawerowano na marmurowych kolumnach ustawionych nad brzegami rzeki Alfejos AtM 1981 8. Olimpionik — „zwycięzca igrzysk olimpijskich“ OD 1984 276, w tekście —180, 205, ale także zwycięzca olimpiady 167. Olimpionik „staroż. W Grecji — „zwycięzca igrzysk olimpijskich“ — pojawiło się także w TZZ 1985. STZ 1996 dodaje: „Można tak nazywać także zwycięzcę współczesnych igrzysk olimpijskich“, STŽ 2002 — jeszcze więcej: „Czasami tak nazywany jest także zwycięzca współczesnych olimpijskich 136 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: antycyzmy... igrzysk olimpijskich“. Jest również używane, np. : Nasi olimpijczycy OS 2000 142. Teoretyk i historyk sportu Jonas Žilinskas używał także — nawet olimpijka TMtr 1984 4 P16. Z ODZIEDZICZONYCH ANTYKIZMÓW ATLETYCZNYCH Niektóre antykizmy omawianej dziedziny przeszły do późniejszych epok i dotrwały do czasów najnowszych. Słowo atleta już w starożytności miało 2 znaczenia —1. „do 500 r. p.n.e. W starożytnej Grecji „każdy uczestnik zawodów sportowych (gymnic), wyścigów rydwanów (hippic) i konkursów (music)”, 2. „od 500 r. p.n.e. Kr. — osoba, która przez długi czas i systematycznie przygotowywała się do zawodów i brała w nich udział” STŽ 2002. W opowiadaniu J. Parandowskiego atleta OD 1984 88, 97, 169, 233 jest rzadki, najczęściej używany litewski wyraz rungtyniautojas 4, 17, 22, 41, 78, 112, 148, 150, 156, 167, 174, 226, 231, 247, 249, 264-267, 269, 270 lub rzadko rungtynininkas 7. Obecnie atleta oznacza nie tylko 4. „<...> sportowiec stale uczestniczący w zawodach”, lecz także 3. „siłacz, <...>” STZ 2002. Od antycznej lekkoatletyki STZ 2002 współczesna lekkoatletyka —2, „jedna z najstarszych i podstawowych dyscyplin sportowych, obejmująca chód, biegi, skoki, rzuty i wieloboje® 3. „system ćwiczeń fizycznych rozwijających siłę, wytrzymałość, szybkość i inne cechy”, aż 6. „zorganizowana działalność wytrenowanych ludzi podczas zawodów” STZ 2002 różni się nie tylko bogactwem rodzajów —rekreacyjnego, inaczej rekreacyjnego, i wychowawczego, inaczej kondycyjnego: zdrowotnego, wojskowego oraz najszerszego sportu —masowego i reprezentacyjnego, lekkiego i ciężkiego STZ. 2002, ale także pewną nieokreślonością. Dlatego znaczenia współczesnego sportu i atletyki, sportowca i atlety w użyciu nie są wyraźnie rozgraniczone. W przypadku niektórych antycyzmów atletyki różnią się nie tylko znaczenia dawne i współczesne, lecz zmienił się cały mikrosystem. Wyraźnym przykładem jest gimnastyka — 1. „w starożytnej Grecji — sport, ogół ćwiczeń fizycznych, wychowanie fizyczne w szerokim znaczeniu- ”, — gimnastyka grecka — 1. „w starożytnej Grecji — wszelkiego rodzaju ćwiczenia fizyczne wykonywane po zdjęciu zwykłych, codziennych ubrań. ćwiczenia poprawiające zdrowie i samopoczucie oraz ćwiczenia sportowe, zawodnicze, <...>", 2. „od IV w. p.n.e. Kr. A — „wychowanie poprzez ciało, które wraz z wychowaniem artystycznym daje wolnym mężczyznom i kobietom podstawy wykształcenia ogólnego”, gimnastyka antyczna — „zespół ćwiczeń fizycznych stosowanych w systemie wychowania starożytnej Grecji i Rzymu”. A obejmowała palestrikę [ćwiczenia fizyczne — podstawowe (różne rodzaje biegu, rzuty, zapasy, boks), wojskowe, specjalne (jazda konna, powożenie, pływanie i sferystyka, tj. różne gry z piłką)|, orchestykę (ćwiczenia akrobatyczne i choreograficzne, Terminologija | 2009 | 16 137 rozwijaj- ące przede wszystkim grację i zręczność ruchów) oraz gry” i gimnastykę 2. „W Europie — rodzaj ćwiczeń z przyrządami, na przyrządach albo bez nich” — gimnastyka szwedzka (pedagogiczna, wojskowa, medyczna, czyli lecznicza, i estetyczna), niemiecka i sokolska czeska (czeski system wychowania fizycznego), sportowa i artystyczna (wyróżniająca się ekspresją), 3. „środek wychowania fizycznego — system specjalnych ćwiczeń fizycznych wzmacniających zdrowie człowieka i rozwijających jego sprawność fizyczną” — gimnastyka prozdrowotna i ogólnorozwojowa, a także lecznicza i higieniczna, kompensacyjna i korekcyjna, gimnastyka zawodowa, gimnastyka jogi itp. STZ 2002. Jeszcze bardziej różni się gimnazjon — „budynek szkoły starożytnej Grecji, przy którym znajdował się plac-dziedziniec przeznaczony do ćwiczeń, gier i lekkoatletyki, później — zamknięty obiekt sportowy z pomieszczeniami do kąpieli i mycia się”. Młodzieńcy ćwiczyli w nim nago (gr. gymnoi) albo w lekkim ubraniu, <...>. ———ze szkół sportowych zaczęły przekształcać się w szkoły higieny i krzewienia zdrowia, efebicznego kształcenia duchowego [stało się tak dlatego, że „ludzie wykształceni potępiali nadmierne uwielbienie sportu” AntŽ 1998 161]. W ateńskiej A uprawiano gimnastykę, uczono się polityki, filozofii, literatury. A była miejscem intelektualnej i fizycznej działalności obywateli starożytnej Grecji” STŽ 2002 (bezzasadnie i niepotrzebnie uwspółcześniona —gimnazja STŽ 1996, chyba zbyt precyzyjna forma gimnazjon AntŽ 1998, SenGrK 2007 237 —powinno być gimnazjon). Gimnazjon olimpijski —„otwarta przestrzeń otoczona kolumnami, której najważniejszą częścią był portyk (otwarta galeria) o długości 219,5 m i szerokości 11,3 m. Tutaj wyznaczono tor równy długości klasycznego dystansu olimpijskiego (jednego stadionu). <...>. <...>“ STŽ 2002, a obecnie gimnazjum 2. „szkoła średnia ogólnokształcąca, zazw. przygotowująca uczniów do studiowania w szkole wyższej” TŽŽ 2001. Gimnopedia —„święto Apollina w Sparcie, doroczny festiwal starożytnych Greków, podczas którego nadzy młodzieńcy tańczyli i wykonywali ćwiczenia gimnastyczne“ STŽ 2002 —kontynuacji w kulturze europejskiej w ogóle nie miała. Gimnastyk —1. „W starożytności —nauczyciel gimnazjonu o najwyższych kwalifikacjach, trener sportowy —pedagog i lekarz, posiadający specjalistyczną wiedzę z zakresu anatomii, psychologii, a także wiedzę o leczeniu chorób”, 2. „Kierownik, trener przygotowania starożytnych atletów do igrzysk sportowych. A główną funkcją było opracowanie programu przygotowania atletów do igrzysk“, a obecnie —3. „sportowiec uprawiający gimnastykę artystyczną lub sportową, stale uczestniczący w zawodach“ STZ 2002 [także żadni kierownicy nie są antycznym pankratiastą —„sportowiec uprawiający pankration“ STŽ 2002, „uczestnik walk na pięści w starożytnej Grecji“ TŽŽ 136, OD 1984 67, peltasta „staroż. Grecji i hellenist. lekko uzbrojony żołnierz państw z drewnianą tarczą (pelta) i włócznią” TZZ 2001, heliasta „staroż. 138 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: antycyzmy... członek heliai ateńskiej” (: heliaja „staroż. ateński sąd przysięgłych”) TZZ 2001, ale różni się eklezjasta —1. „członek eklezji ateńskiej; <...>” (: eklezja „staroż. w polis greckich —zgromadzenie ludowe; <...>”, eklezja AntZ 1998, SenGrK 2007 68), chociaż 2. * „sługa kościelny, duchowny” TŽŽ 2001, a chrześcijański Eklezjasta VLE V 2004, XV 2009 (nie Eklesjasta ŠR II 1991 585, ŠR 1998 1008 —podobnie jak nie Jerusale, ponieważ nie są to greckie historyzmy, lecz także słowa współczesnego życia) —„Nauczyciel”: „Księga Nauczyciela (Koheleta, Kaznodziei, Eklezjasty) (hebr. gohėlėt, gr. ekklēsiasteēs, łac. ecclesiastes) według nazwy hebrajskiej i greckiej wiązana jest z przywódcą wspólnoty lub zgromadzenia <...>” ŠR 1999 708]. Był także gimnazjarcha „kierownik gimnazjonu —<...>” STŽ 2002, ale nie było ani współczesnego gimnasty, tj. „gimnastykującego się”, ani gimnazisty, czyli „ucznia gimnazjonu” (uwspółcześniony leksykon to plac stadionu gimnastów AkmiL 1962: 60). To rozróżnienie między znaczeniami antycznymi i współczesnymi oraz mikrosystemami z trudem pozwoliłoby płynnie włączyć antyczną motywację do współczesnego mikrosystemu, ale dla terminu o nowoczesnej treści, który w 1962 r. stworzył holenderski naukowiec K. Riksdorpas — gimnologia „samodzielna dziedzina nauki o sporcie, badająca ćwiczenia fizyczne i ich zastosowanie z punktu widzenia anatomicznego, biomechanicznego, fizjologicznego, psychologicznego i socjologicznego, mająca również dydaktyczno-edukologiczną, a także filozoficzno-antropologiczną naturę“ STŽ 2002 —jaśniejsza byłaby gimnastykologia. Chyba najwyrazistszym i najważniejszym spośród odziedziczonych antycyzmów byłby stadion. Jednak wyjaśnienia pochodzenia, treści i zmian tego słowa (terminu- !), jego znaczenia należy rozpocząć od nieodziedziczonego antycyzmu — historyzmu stadijas. Przede wszystkim trzeba dobrze zrozumieć, że stadion opiera się na stadijas, a stadijas przede wszystkim —nie jest terminem sportowym (atletycznym), lecz nazwą jednostki miary. A powstał on w Babilonie, natomiast w Grecji jedynie bardzo się rozpowszechnił. Dlatego należy odrzucić mityczne wyjaśnienie, że stadijas —to 600 stóp —192,27 m —herosa Heraklesa, założyciela igrzysk olimpijskich. Ale przecież jest to mniej niż normalne babilońskie 600 stóp (194 m lub 195 m), nie mówiąc już o stadionie asyryjsko-chaldejsko-perskim (230,4 m), a nawet o greckim —jońskim stadionie —210 m? A dlaczego boski stadion Pityjosa (tj. Apollina) jest tak po ludzku mały —tylko 165 m? Dlatego najlepiej pozostawić całą mitologię różnorodności wartości stadiona (nį. w jęz. greckim stadijas —1000 m —kilometr) i powrócić do bardziej prawdopodobnego wyjaśnienia: „stadijas to odległość, którą przechodzi człowiek, zanim z pola widzenia wyłoni się cała tarcza Słońca“ STŽ 2002 (tu różnorodność długości zależy od prędkości chodzenia). Od gr. otadiov w znaczeniu pewnej „miary długości” stopniowo wywiodły się znaczenia „biegu stadionowego” podczas igrzysk i specjalnie urządzonej „bieżni”, a nawet samych „zawodów biegowych”; kiedy później na tych bieżniach odbywały się także inne zawody, a miejsce „zawodów” otoczono podkowiasto nie tylko miejscem do stania dla widzów, lecz także ławkami do siedzenia, było to już znaczenie „budowli przeznaczonej do zawodów”. Najbardziej oddalone jest znaczenie „odcinka czasu, fazy —stadium- ”. Kiedy zapożyczone z greki łac. stadium przeszło do języków romańskich —wł. stadio, hiszp. estadio, fr. stade, znaczenia „stadiony”, „stadion” i „stadium” nie rozdzieliły się jeszcze na odrębne, choć podobne, leksemy. Również zapożyczone z języka średniofrancuskiego ang. stadium ma trzy znaczenia. Jednak w późniejszym okresie cywilizacji i w dalszej części Europy wyodrębniło się —niem. Stadion — stadionas i stadijas, a Stadium — stadija, lenk. stadion — stadionas i stadijas, a stadium — stadija. Stadija užfiksuota jau SNŽŽ 1907 — „laipsnis, tarpas, metas“, SNŽŽ 1924 — „laipsnis, tarpas kieno nors plėtojimosi arba vystymosi“, TŽŽ 1936 — „tam tikras laiko tarpas arba laipsnis įvykio ar daikto raidoje“, Tačiau čia nerandame stadijo, čia tėra stadionas — ir 1. „senovės Graikijoje ilgio matas = 150–190 m“, ir 2. „senovės Graikijoje aikštė bėgimo rungtynėms“ TŽŽ 1936. Panašiai ir verstiniame AntŽ 1998: stadionas, stadijas (gr. stadion) — „nuolatinė trasa, pirmiausia skirta trumpos distancijos bėgimui; tokiems bėgimams skirtas statinys (dengtas bėgimo takas); vežimų lenktynių kelias; urządzenie do uprawiania innych dyscyplin sportowych. <...>. Jako miara długości drogi stadion był bardzo praktyczny; niepraktyczne było tylko to, że gr. stadiony, czyli stadiony, były nierówne: ich długość wahała się <...>”. Także w tłumaczonej zachodniej historii powszechnej: „Herakles <....> odmierza dystans stadionu —192 m. W ten sposób powstaje pierwsza konkurencja: bieg na stadion, do którego z czasem, <...>, dołączył podwójny stadion” (Ist III 1995 268). Jeszcze dziś specjalistka w dziedzinie filologii klasycznej pisze: „Jako nazwa toru biegowego i w ogóle miejsca zawodów słowo stadion (dokładniejsza forma brzmiałaby stadijas) przyszło także do nas” (SenGrK 2007:240). Przyszło, ale nie bezpośrednio z języka starogreckiego, lecz za pośrednictwem języków pośredniczących, i to dość niedawno. Normalizowanie leksyki języka ogólnego według starogreckiego wzorca byłoby tutaj jedynie niezgrabnym łamaniem rzeczywistych procesów zapożyczania. Dziennikarze sportowi i historycy czasami zamiast stadijo wciskają słowo stadija: <...> mitologiczny Herakles, odmierzywszy sześćset stóp, nazwał dystans stadija Miunch 1974 69. To Korebos, kucharz z Elidy, który wygrał bieg na dystansie 1 stadionu (192,27 m) AtM 1981 8. A nawet jakiś leksykograf: stadio —5) hist. stadion (miara długości) ItLieŽ 1993. Nie nadaje się również forma stadijus KmT 1987 9 3. Stadion jest nierozdzielnie związany ze słowem stadijo, mimo to jest od niego szerszy: „W V w. p.n.e. delfijczycy urządzili stadion <...>. Odbywały się na nim nie tylko zawody lekkoatletów, lecz także muzi140 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: antykizmy... ti, bawić się, 2) uprawiać sport, 3) żartować; 4) nosić; demonstrować, pokazywać oraz 5) biol. „odbiegać od normalnego typu“), a także sportsman — 1) sportowiec; myśliwy; rybak; kierowca wyścigowy; jeździec oraz 2) „człowiek uczciwy, prawy“ (tj. cnotliwy, sprawiedliwy) ALKŽ 1975. A zatem ang. sport należy do tych internacjonalizmów, które nazywa się fałszywymi przyjaciółmi tłumacza (zmyłkami tłumacza). Jest to odnotowane w odpowiednim słowniku angielsko- -rosyjskim (APuPAC „TJ“ 1969). Ta zwodniczość jest tak rażąca, że zapewne z powodu zdumienia nikt się na nią nie nabiera. Może również pomóc zrozumieć pochodzenie słowa. Opierając się na artykule G. Satyrova w czasopiśmie Ousuvueckas Kyzemypa 6 wkose (1959, nr 7), wyjaśnienie pochodzenia słowa sport opublikował Jonas Žilinskas. Inaczej niż Prusowie i Austriacy, słynący z musztry i tresury żołnierzy (na potrzeby parad), oraz Niemcy i Szwedzi, słynący z gimnastyki, Anglicy, pielęgnujący flotę, „szeroko kultywowali gry i rozrywki na świeżym powietrzu”, które nazywano disports, a ang. desport zapożyczono ze stfranc. desport (Žilinskas 1959: 3). Nieco później podobnie wyjaśniano to również w LE XXVIII 1963, dodając, że stfranc. desport pochodzi od wfr. łac. disportare. Średnioang. disport w angielskiej leksykografii uważa się za zapożyczenie ze średniofranc. desport, utworzonego od czasownika desporter < des-+ porter „nieść” (Webster- 's Dictionary Unabridged 1981). Średnio- (lub staro-)franc. desporter „zanieść” — „zakończyć pracę”, a desport „koniec pracy” -> „czas wolny” — „rozrywki, gry”. Anglicy lubujący się w zwięzłości, nie zważając na pierwotną budowę zapożyczenia, rozłożyli je (zdekomponowali) i skrócili —z dis-port powstało sport (choć nadal istnieje też stang. disport —1. rozrywka; 2. bawić się, zażywać rozrywki ALKŽ 1975). A już w 1828 r. ang. sport stało się zapożyczeniem zwrotnym —franc. sport (Robert 1993). Anachronizm na igrzyskach olimpijskich —angielski trener, a także trening, trenować. W opowiadaniu J. Parandowskiego występuje mankštintis OD 1984 25, 64, 82, 94, 95, 112 (przecież ang. train oznacza właśnie mankštinti), rzadziej atlikinėti pratimus 89, bardzo często —mankštos 10, 22, 31, 37, 41, 47, 50, 57, 59, 60, 71, 74, 87, 107, 172, 175, 207, 210, 262 (niekiedy pratimai 89), np.: atbūti mankštas 19, 172, atidirbti mankštas 88, daryti mankštas 93, ale również treniruotės 264, i mieszanie: Šalia bendrųmankštų jis dar turėjo savotreniruotes, <...> 76. Anachroniczny anglicyzm i treniruotis: Treniruotasi gimnasijuose ir palestrose (palaistrose) SenGrK 2007 237. Jednak w opowiadaniu J. Parandowskiego występuje też prawdziwa —grecka nazwa ćwiczącego aleiptas: Kai kurie turėjo vergų arba senų atletų, kurie jiems tarnavo treneriais. Vadinosi jie aleiptai, masažistai, ir visus stebino savo menu. <...>. Młodzieńcy nie mogli się bez nich obejść, dla nich aleipty byli zarazem także opiekunami, <...> OD 1984 23. Jednak zaczęto od trenera: Terminologija | 2009 | 16 147 W pobliżu zwykle przechadzali się albo siedzieli na ławkach starzy atleci, czekając, aż ktoś zatrudni ich jako trenerów 17. I tak właśnie się różnicuje — to autentyczny aleipt 104, 191. 256, to anachroniczny trener 48, 67, 191, 226, 261. STŽ 1996 i 2002 podaje spolonizowaną formę aliptis. Kiedy autentyczna grecka nazwa jest nieznana, lepiej używać istniejącej litewskiej (powstałej w drodze neologizacji), a nie anachronicznego anglicyzmu. Nie wiadomo dlaczego w opowiadaniu J. Parandowskiego jest to tak niespójne — angielski start OD 1984 29-31, 183, 184, 187, 212, chociaż meta 28, 30, 31, 51, 184, 185, 215, 258, np.: od startu do mety 156, 248, między startem a metą 249. Dlaczego łaciński herold 9, 30, 36, 59, 182, 188, 191, 196, 213, 247, 251, 256, a nie litewski šauklys? Dlaczego greckie halterai OD 1984 38 stają się niemieckim słowem hanteliai (gr. halteres, łac. manipuli) —„wahane w rękach podczas wykonywania skoku w dal, stąd pochodzi gr. A nazwa (por. hallesthai —wykonywać skok)“ AntŽ 1998, a także AtM 1981 9. „Bardzo grecką, specyficzną cechą było to, że zarówno wszystkim treningom konkurencji pięcioboju, jak i zawodom towarzyszyła gra na aulosie“ (SenGrK 2007 242). W artystycznie przedstawionych przez J. Parandowskiego igrzyskach olimpijskich również wspomina się o „niewolniku, który grał na aulosie dla skoczków, miotaczy dysku i oszczepu“ (OD 1984 38). Nawiasem mówiąc, wolni, podobnie jak wynalazczyni aulosu Atena, zrezygnowali z niego, ponieważ od dmuchania twarz się wykrzywia... „Muzyk najczęściej dmuchał w tzw. diaulę (dwa aulosy różnej wielkości)“ (MuzEnc I 2000). połączone jednym ustnikiem (nazywane także bliźniaczymi aulosami —gr. 8{dvpot avAot —SenGrK 2007 55). Aulosista auleta MuzEnc I 2000 przez pomyłkę staje się aleutą HSv 1994 67, 142. Jest tu także spondaula OD 1984 235, 239, 242, 244, pierwszym członem podobny do słowa spondofor —„urzędnik kultu olimpijskiego. Było ich trzech. Do ich obowiązków należało ogłaszanie igrzysk olimpijskich“ OD 1984 278 (: gr. spondē —„wylewanie wina bogom“, spondai —„układ rozejmowy“ STZ 2002), który jednocześnie był heroldem olimpiady. W Objaśnieniach do opowiadania J. Parandowskiego oraz w STŽ 2002 z jakiegoś powodu podano, że spondaulowie dmą nie w aulos: spondaulowie z fletami OD 1984 235. Spondaulowie zaczęli dmuchać we flety 239. Spondaulowie grali, nie odrywając fletów od ust 242. Zmęczeni spondaulowie odsunęli flety od posinia-łych, nabrzmiałych jak drewno ust 244. Tak obok aulos nie wiadomo skąd pojawia się leksykalny anachronizm fleita (wł. flauto, stfr. fleute — por. łac. flatus — 1. dmuchanie, tchnienie LoLieZ 2007). Bez fleity OD 1984 221, 239, 241 używany jest tylko fleitistas 38, 244, 258, a nie grecki auleci. Ta sama autorka słusznie pisze: „W literaturze autorów różnych narodów rozpowszechnił się 148 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: antykizmy... podany przez kogoś nieostrożny przekład fleita, lecz nazywanie aulosa w ten sposób nie jest poprawne, ponieważ nie ma on z fleitą nic wspólnego” (SenGrK 2007: 55), a następnie: IV w. p. Chr. Perykles dołączył jeszcze zawody muzyków (fleitininków, kitarininków) i śpiewaków SenGrK 2007 157. Natomiast AntŽ 1998 niemal całkowicie odrzuca aulosa: aulas (gr. aulos) A fleita, a fleita (gr. aulos, łac. tibia). Gdzie indziej zamiast auletu nawet trębacz OD 1984 253, Ist III 1995 268. Słowa z czasów nowożytnych nie pasują do Antyku — w ten sposób nie tylko traci się koloryt, lecz także zniekształca prawdę historyczną. WNIOSKI Historia sportu na Litwie jest stosunkowo krótka, ale historia litewskiej terminologii sportowej obejmuje cały system pojęć światowego sportu (od czasów Antyku), jego zmiany i rozwój. Nie była ona systematycznie badana, choć tylko w ten sposób można istotnie przyczynić się także do jej normalizacji, szczególnie aktualnego tłumaczenia terminów na język litewski (tworzenia litewskich zamienników) i lituanizacji form. Nie brakowało zarówno wahań w normalizacji, jak i jej zakłóceń, lekceważenia i zniekształcania historycznej prawdy terminologii. W słownikach terminów sportowych (1959, 1996, 2002) ich liczbę zmniejszono, lecz potrzeba jeszcze wielu wysiłków, szczególnie w zakresie użycia. Zarejestrowane w 1935 r. igrzyska olimpijskie, przez niemal cały okres sowiecki (zarówno w sporcie, jak i w historii) będące według rosyjskiego wzorca igrzyskami olimpijskimi, znów stają się — jak należy — Igrzyskami Olimpijskimi, choć nadal zdarzają się potknięcia. Wciąż przeszkadza niezrozumienie gramatyki języka litewskiego. Z powodzeniem używa się określeń ateńskie lub pekińskie igrzyska olimpijskie, ale wciąż niedostatecznie rozumie się, że nazywanie igrzysk w Olimpii olimpijskimi byłoby równoznaczne z nazywaniem igrzysk ateńskimi (i rzeczywiście jest równoznaczne z nazywaniem ich pytyjskimi) (w wielu innych językach w obu przypadkach również używa się przymiotników, a nie dopełniacza rzeczownika). Przymiotnik oznaczający współczesne igrzyska olimpijskie jest wyraźnie umotywowany (por. orzech grecki), Jednak obok licznych uzasadnionych połączeń z tym przymiotnikiem jest też wiele dość nieokreślonych, bardzo wyszukanych, a nawet pustych, często szablonowych, właściwych znaczeniu relacyjnemu. Głównie pod wpływem języka rosyjskiego olimpiada jest najczęściej używana (czasami tak też się ją definiuje) nie w znaczeniu igrzysk w Olimpii (choć w tym znaczeniu wspierają ją również spartakiada, uniwersjada,...), lecz w znaczeniu „czteroletniego okresu igrzysk”. Z olimpiady w jej najbardziej współczesnym znaczeniu — „konkurs naukowy uczniów” — pochodzą zarówno olimpiadinis (a nie olimpinis), jak i olimpiadininkas (a nie olimpietis). Sportowy olimpietis powstał nieprawidłowo według ros. orumMnu-- eų, którego nie potrafiono poprawnie zrozumieć: prawidłowo orumnu-ey: Ožiumnu-a (podobnie także pol. Terminologija | 2009 | 16 149 olimpij-szyk: Olimpj-a, niem. Olympi-er: Olympi-a). Oddaleni od Olimpii utożsamiają się z Olimpem... Olimpiadininkas — tylko rangi uczniowskiej? Zresztą w innych językach zwykle występuje skromne „uczestnik igrzysk olimpijskich” — ang. participant in Olympic Games, niem. Olympiakdmpfer, uczestnik igrzysk olimpijskich. Starożytny olimpionik „zwycięzca igrzysk olimpijskich” jest już dopuszczany, a czasem nawet używany również w znaczeniu „zwycięzca igrzysk olimpijskich”, ale nadal pozostaje rusycyzmem. Słowo gimnastyka zostało odziedziczone z greki, lecz treść pojęcia bardzo się zmieniła (podobnie gimnastyk), tym bardziej że greckie gymnasion różni się od współczesnego gimnazjum. Stadion zmienił się niewiele, ale jego antyczna podstawa — stadion — jest tylko historyzmem. Hipodrom został odziedziczony bez szczególnej zmiany. Bodaj najwyraźniejszymi antycznymi historyzmami są agon (odnotowany już w 1936 r.) i helanodikas; dość dobrze znane są pentatlon, pankration i in. Niepożądanym zjawiskiem są anachronizmy terminologiczne, tj. zamiast znanych historyzmów używa się terminów współczesnego sportu (modernizmów) — angielskiego sport zamiast antycznej atletyki i gimnastyki, trenera zamiast aleiptesa i in. W ten sposób zniekształca się rzeczywistość historyczną. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aistis J. 1991: Bogowie i smūtkeliai, O czasach i ludziach. Elegie ulic Milfordu, Wilno, AkmlL 1962: B. Brodski. Kamienne karty historii, Przełożył A. Grikevičius, Wilno. ALKŽ 1975: Słownik angielsko-litewski. Opracowali A. Laučka, B. Piesarskas, E. Stasiulevičiūtė, Wilno. ALŽŪTŽ 1977: Słownik angielsko-litewski terminów rolniczych. Opracowali D. Čeponienė, R. Gelūnienė, J. Kazėnas, R. Kelbauskienė (red. odp.), Wilno. AugbiolŽ 1998: Krótki angielsko-litewski i litewsko-angielski słownik terminów biologii roślin, Opracowała O. Rupainienė. Wilno. AntZ 1998: Słownik antyczny. Tłum. R. Kumżienė. A. Tekorius, A. Trakymas, red. odp. D. Staškevičienė, Wilno, AtM 1981: V. Saulis. Od „Aten do Moskwy, Wilno. Bielinskis V. 1948: Pisma wybrane, Tłum. Z. Kuzmickis, red. D. Urbas i J. Galvydis, Kowno. BM i RT 2000: V. Toporow. Badania mitologii i rytuału bałtyckiego. Tłum. E. Jakulis, Wilno, Duvd: Dienovidis (tygodnik). 7.3 1993: Słownik współczesnego języka litewskiego. III wyd. i uzup. leid.. Vilnius, GrEnL 1968: leksykon grecko-angielski opracowany przez Henry’ego George’a Liddella i Roberta Scotta. Oxford. GrlieŽ 1979: Słownik języka greckiego i litewskiego. Opracował R. Mironas, Wilno. Hor 1977: Horacy. Liryka. Tłum. H. Zabulis, red. Wyd. Petrauskas, Wilno. HSv 1994: D. Dilytė. Światło Hellady, Wilno. Ist III 1995: Historia 3, tłum. A. Nastopkaitė i A. Merkytė. red. L. Patriubavičienė, Wilno. ItLieŽ 1993: V. Petrauskas. Słownik włosko-litewski, Wilno. Jarmala A. 1974: O słowie stadion. —Litewski pionier 81. Č. KalDS 1981: Č. Kalenda. Pojęcie moralności. Red. T, Povilaitytė, Wilno. KB: Kultūros barai (czasopismo). Klimavičius Į. 1974: Jeszcze raz o stadionie. —Litewski pionier 91. Klimavičius J. 1978: Kto powinien zajmować się językiem sportu. —Kalba Wilno 19, 4. Klimavičius J. 1981: Wyszukanie — brat błędu. —Naujos knygos 9. 42—45. KmT: Komjaunimo tiesa (gazeta). 150 Jonas Klimavičius | Z historii terminologii sportowej: untikizmai... Kusa). 1938: W sprawie języka sportu. —Gimtoji kalba 7. 97-99. KV: Kalba Vilnius (tygodnik). LA: Lietuvos aidas (dziennik- ). Labokas J. 1933: Apžvalga. —Gimtoji kalba 3, 45—46. LE VIII 1956: Lietuvių enciklopedija 8, South Boston. LE XXVIII 1963: Lietuvių enciklopedija 28, South Boston, L ir M: Literatūra ir menas (tygodnik). LKŽ XVIII 1997: Lietuvių kalbos žodynas 18, Wilno. LoLieZ 2007: K. Kuzavinis. Słownik języka łacińsko- -litewskiego, Wilno. LP: Lietuvos pionierius (gazeta). LTE VIII 1981: Litewska encyklopedia radziecka 8, Wilno. LTV: Telewizja Litewska. Luk 1975: Lukian. Bogowie, hetery. prorocy. Tłum. L. Valkūnas, red. A. Kašinskaitė, Wilno. M: AMaoksleivis (czasopismo). MCzMA 1997: Buntowniczy autoportret Czesława Miłosza, Rozmowy z Aleksandrem Fiutem, Wilno. MG: Mūsų gamta (czasopismo). M i G: Mokslas ir gyvenimas (czasopismo). Monachium 1974: M. Barysas. Monachium, olimpijski i codzienny, Wilno. MK: Mūsų kalba (czasopismo). MkslL: Mokslo Lietuva (gazeta). Monr 1978: M. Barysas. Pięć kół nad Montrealem, Wilno. MuzEnc 1 2000: Encyklopedia muzyczna 1, Wilno. MS: Mūsų sodai (czasopismo). NieNe 1969: S. Markišas, Nikomu nie ustąpię. Opowieści o Erazmie z Rotterdamu. Tłum. M. Žilionienė, red. A. Kašinskaitė, Wilno. OCH 1998: Karta olimpijska, Wilno. OD 1984: J. Parandowski, Dysk olimpijski. Tłum. D. Urbas, red. A. Gailius, Wilno. OP 2007: Panorama olimpijska 2 (czasopismo). OS 2000: S. Stonkus. Sport olimpijski. Olimpia i igrzyska olimpijskie, Kowno. P: Zwycięstwo (czasopismo). V. PictRR 1973: V. Pietaris. Pisma wybrane, Wilno. R: „Respublika“ (dziennik- ). Robert 1993: Le Nouveau Petit Robert: Dictionnaire alphabėtigue et analogigue de la langue francaise, Paris. Sav su TV: Savaitė su TV (tygodnik). SenGr 1995: Dz. D. Kleras. Senovės Gruikija. Tłum. N. Skliutaitė. red. B. Balčienė, Wilno. SenGRI 1955: V. S. Siergiejew. Historia starożytnej Grecji. Red. Wyt. Petrauskas, Wilno. SenGrK 2007: D. Dilytė. Kultura starożytnej Grecji, Wilno. Senl II 1976: Scnoves istorija 2. Oryginał zredagował |. Kruškol, tłum. 5. Ivanovienė i L. Maculevičienė, red. T. Daržinskaitė, Wilno. Skardžius P. 1936! : Terminy piłkarskie i koszykarskie. ~ Wychowanie fizyczne 1, 104—106. Skardžius P. 1936*: Przegląd. —Język ojczysty 6, 100. Smetona J. 1936: Kilka uwag dotyczących nowych terminów piłkarskich i koszykarskich. —Vairas 6, 666-667, SNŽŽ 1907: Słowniczek obcych i niezrozumiałych słów. Opracował J. Šlapelis, Tylża. SNŽŽ 1924: J. Norkus. Słowniczek obcych i niezrozumiałych słów, Kowno. STŽŽ 1923: M. ir S. Słowniczek wyrazów obcych i międzynarodowych, Szawle. STŽ 1959: Słownik terminów sportowych. Odpowiedzialny redaktor V. Steponaitis, Wilno. STŽ 1996: Słownik terminów sportowych. Opracował S. Stonkus, Kowno. STZ 2002: Słownik terminów sportowych. Opracował S. Stonkus, wyd. 2, popr. i uzup. wyd.. Kowno. SWO 1997: Słownik wyrazów obcych. Red. E. Sobol, Warszawa. SI: Šluota (czasopismo). Sv: Švyturys (czasopismo). SR II 1991: Pismo Święte 2. Tłum. z jęz. łac. |. A. Skvireckas, Wilno. SR 1998: Pismo Święte. Stary i Nowy Testament. Stary Testament z hebr., aram. i gr. jęz. przeł. A. Rubšys, Wilno, SR 1999: Biblia albo Pismo Święte. Wydanie ekumeniczne, Wilno. Terminologia | 2009 | 16 151 T: Tiesa (tygodnik- ). TMkt: Tarybinis mokytojas (gazeta). TMtr: Tarybinė moteris (czasopismo; P — dodatek do czasopisma Pagrandukas). TŽŽ 1936: Słownik wyrazów międzynarodowych. Opracowali K. Boruta, Pr. Čepėnas, S. Sirutytė- -Cepėnienė, zredagował Į. Žiugžda, przejrzał Vac. Biržiška, Pr. Dovydaitis, Kowno, TŽŽ 1951: Słownik wyrazów międzynarodowych. Zredagowali I. W. Liochin i E. N. Pietrow, przełożyła O. Katinskaitė, Ch. Lemchenas, |. Talmantas, wydanie litewskie zredagował Ch. Lemchenas, Wilno. TŽŽ 1969: Słownik wyrazów międzynarodowych. Zredagowali I. Tiochin, S. Łokszyń, E. Pietrow (redaktor naczelny) i L. Saumian, przełożyła O. Doveikiené. J. Kabelka i Ch. Lemchenas, wydanie litewskie zredagował Ch. Lemchenas, Wilno. TŽŽ 1983: Słownik wyrazów międzynarodowych. Redaktor odpowiedzialny V. Kvietkauskas, Wilno. TŽŽ II 2000: V. Vaitkevičiūtė. Słownik wyrazów międzynarodowych L-Ž, Wilno. TŽŽ 2001: Słownik wyrazów międzynarodowych. Odp. Redaktor A. Kinderys, Wilno. Vd: Veidas (tygodnik), Webster's Dictionary Unabridged 1981: Webster'x Third New International Dictionary of the English Language, Springtield, Massachusetts, VLE I 2001: Visuotinė lietuvių enciklopedija |, Vilnius, VLE IV 2003 Visuotinė lietuvių enciklopedija 4. Wilno. VLE V 2004: Visuotinė lietuvių enciklopedija 5. Wilno. VLE VII 2005: Visuotinė lietuvių enciklopedija 7, Wilno. VLE VIII 2005: Visuotinė lietuvių enciklopedija 8. Wilno. VLE XV 2009: Visuotinė lietuvių enciklopedija 15, Wilno. VLE XVI 2009: Wielka encyklopedia litewska 16, Wilno. VN: „Vakarinės naujienos” (dziennik). Žilinskas J. 1959: Pochodzenie słowa sport. —Sportas 115, 3. ZAntZm 1987: G. Hatneris. Znani ludzie starożytności. Tłum. V. Manikaitė-Kazanskienė, red. L. Stanevičius N. Chijeniend, Wilno. ŽŪŽ 1971: Anskaitis V.. Kilas M. Rosyjsko-litewski słownik terminów rolniczych, Wilno, APuPAC, JIT 1969: Anziro-pycekuil u pyceko—auziuiickuil croeape ,to)kabix „Opyseti nepesoduuxa” Cocrapwn B. B. Akynengo, C. IO. Komuccapuuk, P. B. Horopenosa, B. JT. IOxr., pod redakcją B. B. Akwi(en)ki, Moskwa. Z HISTORII TERMINOLOGII SPORTOWEJ: ANTYCYZMY, HISTORYZMY I MODERNIZMY — ANACHRONIZMY Historia sportu litewskiego jest stosunkowo krótka, choć historia litewskiej terminologii sportowej obejmuje cały system pojęciowy światowego sportu (od czasów starożytności), jego przemiany i rozwój. Nie prowadzono jej w sposób systematyczny, a tylko takie badania mogłyby mieć istotny wkład w jej normalizację, tworzenie litewskich odpowiedników i dostosowywanie terminów do języka litewskiego. W terminologii występowało wiele wariantów, a nawet chaos, lekceważenie i zniekształcanie rzeczywistości historycznej. Słowniki sportowe (z lat 1959, 1996 i 2002) pomogły je ograniczyć, jednak nadal potrzebny jest duży wysiłek, zwłaszcza w dziedzinie użycia. W 1935 roku odnotowano termin Olimpijos žaidimai (igrzyska olimpijskie). W czasach sowieckich, na wzór rosyjskiego terminu, zostało zmienione na olimpinės žaidynės. Podejmuje się próbę ponownego wprowadzenia wyrażenia Olimpijos Zaidynés, jednak próba ta napotyka na brak zrozumienia gramatyki litewskiej. Użycie olimpinės žaidynės zamiast historycznego Olimpijos žaidynės przypomina użycie aténinés žaidynės zamiast Atėnų žaidynės (igrzyska olimpijskie w Atenach). Motywacja użycia przymiotnika w olimpinės žaidynės jest jasna, choć obok uzasadnionych połączeń wyrazowych z tym przymiotnikiem istnieje wiele nieokreślonych, rozwlekłych, pustych i często szablonowych połączeń wyrazowych, głównie z powodu wpływu języka rosyjskiego słowo olimpiada jest często używane nie w znaczeniu Olimpijos žaidynės (igrzyska olimpijskie) (choć w tym znaczeniu olimpiada jest wspierana przez spartakiada, universiada....). 152 Jonas Klimavičius Z historii terminologii sportowej: archaizmy... — lecz w znaczeniu „okresu czterech lat między igrzyskami- ”. Od najbardziej współczesnego znaczenia słowa olimpiada — „konkursu szkolnego z określonego przedmiotu” — wywodzą się słowa olimpiadinis (ale nie olimpinis) i olimpiadininkas (ale nie olimpietis). Słowo olimpietis (uczestnik igrzysk olimpijskich) pojawiało się niekonsekwentnie, zgodnie z rosyjskim słowem orumnu-ey. które zostało błędnie zrozumiane. Konsekwentnie powinno to być orumnu-ey: Onumnu-s (por. polskie olimpij-szyk: Olimpj-a, niemieckie Olympi-er: Olympi-a). Litewska forma olimpietis oddala się od Olimpii i zbliża do Olimpu. Olimpiadininkas (uczestnik igrzysk olimpijskich) pozostaje na poziomie zawodów szkolnych. W innych językach olimpietis przekształca się w dość skromne ‘uczestnik igrzysk’ -uczestnik igrzysk olimpijskich po angielsku, Olympiakdmpfer. oraz Olympiateilnehmer w języku niemieckim. Starożytne olimpionikas ‘zwycięzca igrzysk w Olimpii’ jest czasami dopuszczane i proponowane w znaczeniu ‘zwycięzca igrzysk olimpijskich’. Słowo gimnastika (gimnastyka) zostało odziedziczone po Grekach, lecz treść tego pojęcia bardzo się zmieniła (tak samo jak w przypadku gimnastas (gimnastyk- )). Greckie gimnasionas (szkoła w starożytnej Grecji) i współczesna gimnazija (gimnazjum) różnią się jeszcze bardziej. Stadionas (stadion) nie zmienił się zbytnio. ale jego antyczna fundacja stadijas jest teraz już tylko historyzmem. Hipodromas (tor wyścigowy) został odziedziczony bez poważniejszych zmian. Najwyraźniejszymi antycznymi historyzmami są agonas (agon jako „zawody”) (odnotowany w 1936 roku) oraz helanodikas (Hellanodikos), pentationas (pięciobój). Punkrationas (pankration) i podobne słowa są dobrze znane. Anachronizmy terminologiczne, tj. terminy współczesnego sportu (modernizmy) używane zamiast dobrze znanych historyzmów przy omawianiu antycznej lekkoatletyki, są niepożądane. Takimi są na przykład angielskie słowa sportas (sport) — zamiast antycznych atletika (lekkoatletyka) i gimnastika (gimnastyka) oraz treneris (trener, coach) — zamiast aleiptis. W takich przypadkach rzeczywistość historyczna zostaje zniekształcona. Otrzymano 2009-12-28 Jonas Klimavičius Erfurto g. 56-14 04107 Wilno, Litwa Terminologia | 2009 | 16 153