Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai, istorizmai ir modernizmai – anachronizmai

Z historii terminologii sportowej: antycyzmy, historyzmy i modernizmy – anachronizmy JONAS KLIMAVIČIUS Historia sportu jest tak stara jak historia kultury, sztuki, nauki czy wojskowości. Lekkoatletyka, utrwalona w starożytnej Grecji nawet w rachubie lat, w końcu zwyrodniała i zniknęła wraz z upadkiem Rzymu, a u zarania czasów nowożytnych odrodziła się i znów rozkwita (i ponownie już nieco zwyrodniała) obok nowoczesnego europejskiego wytworu kultury fizycznej, jakim jest sport. Dynamicznie rozpowszechnia się na świecie także wschodni sport walki. Terminologia sportowa podąża za tą zmienną historią niczym cień. Na Litwie mamy skróconą – pogoniową – wersję historii sportu i jego terminologii. Nie jest to jednak wersja zła. Głównie dzięki staraniom językoznawcy Pranasa Skardžiusa (Skardžius 1936¹: 104–106, Skardžius 1936²: 100), a także Juliusa Smetony (Smetona 1936: 666–667), już w 1936 r. z powodzeniem zlitwinizowano obce terminy koszykarskie i piłkarskie; nieco wcześniej wprowadzono ritinis, ritmuša (Labokas 1933: 46), a nieco później także tinklinis, czyli orinis (Kusa 1938: 98). Wśród innych terminologii litewskich terminologia sportowa ma zarówno dość wczesną normę terminograficzną (litewsko-rosyjski Sportinių terminų žodynas, redaktor odpowiedzialny V. Steponaitis, 1959, 340 s.), jak i już szeroki zakres tematyczny (litewsko-angielsko-niemiecko-rosyjski objaśniający Sporto terminų žodynas, t. 1, opracował Stanislovas Stonkus, red. Genovaitė Irtmonienė, 1996, 680 s.; wyd. 2., popr. i uzup., 2002, 740 s.), a ponadto nadal się rozszerza (t. 2 będzie zawierał terminy z poszczególnych dyscyplin sportowych). W OLIMPII – IGRZYSKA OLIMPIJSKIE WSZYSTKICH GREKÓW Pierwsze kroki Litwinów w głąb sportowej starożytności giną we mgle. Stawiali je nieśmiało, przypadkowo, nierzadko nie specjaliści, a tym bardziej nie terminolodzy. Kulturalny litewski publicysta, eseista (przede wszystkim poeta, ale nie tylko) Jonas Kossu-Aleksandravičius w książce z 1935 r. Dievai ir smūtkeliai, wspominając żołnierza, „który ranny, z Maratonu, z bronią, przybiegł do Aten”, pisze: Mówią, że nawet Spartanie – gimnastycy na igrzyskach olimpijskich nie mogli pobić rekordu tego żołnierza (Aistis 1991: 164). W 1936 r. – roku wielkiej olimpiady berlińskiej – w pierwszym obszernym Tarptautinių žodžių žodyne (około 22 000 słów, 1064 s.), choć agonai – 116 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... „zawody igrzysk olimpijskich”, lecz w głównym haśle podano nie Olimpijos, o Olimpo žaidimai – „narodowe igrzyska starożytnych Greków; sport ku czci Zeusa”, choć tuż obok Olimpas – 1. „góra w Grecji, siedziba starożytnych bogów greckich”, 2. literatūrinis Olimpas – „szczyt uznania dla poetów i pisarzy; grono takich pisarzy, środowisko” TŽŽ 1936. Zdarzało się tak również później, np.: Dla Francuzów bal, zgromadzenie – to samo, co dla Greków plac albo igrzyska olimpijskie (Bielinskis 1948: 55). Skoro tak tłumaczy Zigmas Kuzmickis, a redaguje Dominykas Urbas, to czego można oczekiwać? Podobnie jest nawet w dość naukowej leksykografii: olimpinis, olimpiškas – 1. „związany z Olimpem”, 2. * „wzniosły”, olimpiniai žaidimai – a) „starożytne greckie uroczystości narodowe ku czci Zeusa, odbywające się raz na 4 lata w pobliżu O l i m p i i (Peloponez); <...>”, olimpiada – 1. „w starożytnej Grecji – okres 4 lat między dwoma świętami olimpinių žaidimų, <...>” TŽŽ 1951; podobnie olimpiniai žaidimai – a) „starożytne greckie <...>” TŽŽ 1969, olimpiada – 1. „okres 4 lat między dwoma igrzyskami olimpijskimi starożytnych Greków” TŽŽ 1985; nawet olimpinis – 1. „związany z O l i m p e m, np. olimpinės žaidynės, nors olimpiada – 1. „starożytne greckie igrzyska sportowe ku czci boga Zeusa, odbywające się w mieście O l i m p i a co cztery lata od 776 r. p.n.e. do 394 r. n.e.; przerwał je cesarz rzymski Teodozjusz (Theodosijus; 379–395)”, lecz są to olimpinės žaidynės i 2. „okres czterech lat w S t a r o ż y t n e j G r e c j i między i g r z y s k a m i o l i m p i j s k i m i jako jednostka rachuby czasu” TŽŽ II 2000, olimpiada – 1. „okres 4 lat między d w o m a s t a r o ż y t n y m i g r z e c k i m i i g r z y s k a m i o l i m p i j s k i m i”, chociaż olimpinis – 1. „związany z O l i m p e m” (2. * „wzniosły”) TŽŽ 2001; olimpionikas – „w S t a r o ż y t n e j G r e c j i: z w y c i ę z c a i g r z y s k ó w o l i m p i j s k i c h” TŽŽ II 2000 (także TŽŽ 2001). A zatem zamieszanie jest stare i długotrwałe. I nie tylko w leksykografii (choć jej tego wybaczyć nie można). Oto nauczyciel pisze uczniom: „Przed trzema tysiącami lat przodkowie dzisiejszych Greków, Hellenowie, zorganizowali w słonecznej krainie Hellady pierwszą olimpiadę. — — Zawody te odbywały się u podnóża góry Olimp, dlatego zaczęto je nazywać olimpijskimi” (Jarmala 1974: 4). Po znalezieniu tego już zadawnionego błędu jeden z autorów Kalbos palapinės napisał: „Olimp nie ma tu nic do rzeczy. Igrzyska sportowe całej Grecji odbywały się na stadionie miasta Olimpia. Góra Olimp leży nad Zatoką Salonicką (Morze Egejskie), a Olimpia – w północno-zachodniej części Peloponezu, w prowincji Elida. Z Olimpem łączy je tylko tyle, że igrzyska odbywały się w dniach uroczystości ku czci boga Zeusa, a ów Zeus miał przydomek Olimpijski. Ściśle rzecz biorąc, w starożytnej grece (ogólnogrecki Terminologija | 2009 | 16 117 zawody sportowe należałoby nazywać igrzyskami olimpijskimi w Olimpii. Oczywiście jest to propozycja, a nie zarzut. Trzeba tylko dodać, że ogień na współczesne olimpiady rozpala się (wklęsłym zwierciadłem od słońca) w Olimpii, a nie na górze Olimp” (Klimavičius 1974: 3). A zatem od dawna nadszedł czas, by systematycznie zapoznać się z już niemałą historią użycia, jego okolicznościami i przyczynami błędów, wynikami normalizacji, wysiłkami na rzecz poprawy, przyczynami nieprzestrzegania norm i lekceważenia korekt, a wreszcie położyć kres inercji nieodpowiedzialnego użycia i nieuzasadnionych błędów. Niejeden błądzący powołuje się na pochodzenie, starożytność, łatwo wszystko myli i czuje się w prawie. Teraz nie potrzeba niekończącego się poprawiania tych błędów, lecz choć zwięzłego, ale wnikliwego objaśnienia lekkoatletyki starożytnej Grecji. Wywodziła się ona z obrzędów kultowych: „Wszystkie greckie zawody sportowe były poświęcone jakiemuś bogu. Podczas świąt ku czci zmarłych urządzano zawody woźniców, biegaczy i zapaśników. Na co dzień Grecy uprawiali gry z piłką, pływanie, tańce, łowiectwo, wioślarstwo, szermierkę. – – – grano także w hokeja na trawie. Później w Atenach gimnastyka i muzyka stały się równorzędnymi częściami wychowania (…). – – – zwycięzców czczono i nagradzano, co zachęcało atletów do zostawania zawodowcami; wkrótce zaczęli oni dominować na igrzyskach w Olimpii i gdzie indziej” (AntŽ 1998: 471). Oto jeden z nielicznych przypadków poprawnego użycia – Olimpijos žaidynės. Dlatego warto nieco szerzej opowiedzieć o niej – Olimpiją (gr. Olympía), aby nie mylić jej z Olimpu. „Olimpia nigdy nie była ludzką osadą ani polis. Mieszkali w niej bogowie, a ludzie przychodzili tylko wtedy, gdy chcieli oddać im cześć” (SenGrK 2007: 248). Należy uważać, by nie popełnić możliwego błędu – mieszkali tam kapłani, natomiast prawdziwą siedzibą bogów był Olimp – niedostępna góra, dlatego czczono ich w świątyniach wznoszonych w dostępnych miejscach. W najważniejszej części Olimpii – otoczonej kamiennym murem świętej enklawie zwanej Altisem (por. OS 2000 23 – Altijas) – przez długi czas znajdowała się tylko świątynia Hery (Herajon). Igrzyska w Olimpii odnotowuje się od 776 r. p.n.e. (bez wątpienia były jeszcze starsze), a dopiero w II ćwierci V w. p.n.e. architekt Libon wzniósł świątynię Zeusa, ozdobioną między innymi grupą rzeźbiarską przedstawiającą Pelopsa i Ojnomaosa (podczas pogrzebu tego ostatniego pierwszy miał jakoby urządzić pierwsze igrzyska) oraz płaskorzeźbami ukazującymi czyny Heraklesa, który miał wyznaczyć dystans stadionu – 600 własnych stóp – dla biegaczy. W świątyni stał olbrzymi posąg Zeusa, wykonany przez rzeźbiarza Fidiasza ze złota (sami Grecy nie mieli kopalń tego kruszcu) i kości słoniowej (tych zwierząt także nie było w Grecji) – jeden z siedmiu cudów świata. A zatem chronologicznie związek Olimpijos i Olimpijos žaidynių z Zeusem Olim- 118 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... piečių nėra, a ponadto nie mógł być nielegalny, ponieważ był wszędzie, a nie tylko w Olimpii, Olimpietis – Olimpo najwyższym władcą. Znajdowała się tam również świątynia Matki Bogów (metron), sanktuarium Pelopsa, posąg bogini Nike, budynek rady organizującej igrzyska (bułe) (buleuterion), gimnazjon, stadion, leonidajon – dom dostojnych gości (pozostali widzowie igrzysk spali pod gołym niebem), oraz mnóstwo różnych posągów bogów i zwycięzców igrzysk. Igrzyska w Olimpii odbywały się co cztery lata, gdy po letnim przesileniu zaczynała się trzecia pełnia. Uważa się, że w ten sposób upamiętniano święte zaślubiny Słońca i Księżyca. W 264 r. p.n.e. Timajos wprowadził rachubę czasu w historii Grecji według olimpiad – czteroletnich okresów. Po XV olimpiadzie, podczas której Orsippos zgubił w biegu przepaskę biodrową, od 720 r. p.n.e. wszyscy atleci rywalizowali całkiem nago. Kobietom zakazywano nie tylko udziału w zawodach, lecz także ich oglądania – pod groźbą kary śmierci (wyjątek stanowiła kapłanka Demeter Chamyny, dawnej bogini ziemi i śmierci – miała obowiązek oglądać zawody, siedząc po drugiej stronie stadionu na białym kamieniu ofiarnym). Pewnego razu „wdowa <...>, przebrana za mężczyznę i podająca się za trenera, przyprowadziła syna, którego sama trenowała. Gdy syn wygrał konkurencję, matka zdradziła się z radości, ale rada sędziów igrzysk, doceniwszy jej poświęcenie, darowała jej karę (...). Odtąd trenerzy, gdy ich zawodnicy startowali, musieli być nadzy” (SenGrK 2007: 247). Uważa się, że w późniejszych czasach dziewczętom mogło już wolno być oglądać zawody. Kobiety mogły (tylko) oglądać zawody dziewczynek i dziewcząt (noszących krótki chiton), poświęcone Herze (Heraje). Zawody chłopców odbywały się przed zawodami mężczyzn. Śmiała teza byłego znakomitego zawodnika Antanasa Vaupšasa, że „zarówno atleci, jak i widzowie byli zupełnie nadzy” (OP 2007 2 38), to sen o podróży do Olimpii... Epoka igrzysk w Olimpii trwała około 1200 lat. W 394 r. cesarz Teodozjusz I (nawiasem mówiąc, zmuszony do publicznej pokuty kościelnej przez biskupa Mediolanu Ambrożego za wymordowanie 7000 uczestników powstania w Tesalonice) zakazał ich jako pogańskich (wówczas rozbito i obalono większość posągów); w 426 r. z rozkazu Teodozjusza II Olimpia została splądrowana i spalona, a dopełniły jej zniszczenia trzęsienia ziemi i osuwiska. W XIX w. archeolodzy zaczęli odkopywać ruiny spod warstwy piasku o grubości 3–5 m. Nawiasem mówiąc, wzbudziło to zainteresowanie i zrodziło pomysł wznowienia igrzysk w czasach nowożytnych. Źródła litewskie z różnych okresów i o różnym charakterze podają niekończącą się różnorodność nazw: Gaj oliwny w Olimpii słynący ze swych świąt olimpijskich, <...> SenGrI Terminologija | 2009 | 16 119 1955 7. <...> prowadzono wykopaliska w Olimpii, gdzie w starożytności odbywały się ogólnogreckie igrzyska olimpijskie SenGrI 1955 41. Najsłynniejsze było święto olimpijskie, organizowane w Olimpii ku czci Zeusa Olimpijskiego. Zawody olimpijskie obejmowały bieg, bieg z bronią, zapasy wojskowe i walki. Później w igrzyskach olimpijskich zaczęli uczestniczyć poeci. <...>, a także mówcy, <...>. <...>. <...>. Podanie głosi, że pierwsza olimpiada odbyła się w 776 r. Później historyk Timajos zaczął liczyć czas według olimpiad. Każdy okres czterech lat tworzył jedną olimpiadę (...) SenGrI 1955 175. [Timajas] oparł chronologię na rachubie czasu według olimpiad, posługując się wykazami zwycięzców igrzysk olimpijskich, <...> SenGrI 1955 29. Czas uroczystości olimpijskich był okresem powszechnego pokoju w całej Grecji SenGrI 1955 239. Zawody olimpijskie (=olimpijskie.) pytyjskie i nemejskie SenGrI 1955 180. <...> powszechne święta: olimpijskie, istmijskie, nemejskie, pytyjskie i inne SenGrI 1955 239. W Delfach organizowano święta pytyjskie ku czci Apollina, który pokonał smoka Pytona. Święta pytyjskie obejmowały konkursy muzyczne, do których później dołączyły ćwiczenia gimnastyczne i atletyczne SenGrI 1955 175. Święta nemejskie SenGrI 1955 519, święta pytyjskie SenGrI 1955 521, ale święta istmijskie SenGrI 1955 514 (Indeks). Szczególną sławą cieszyły się igrzyska olimpijskie odbywające się w Olimpii (na Peloponezie) SenI II 1976 59, igrzyska olimpijskie SenI II 1976 109, ale: Pierwszy zapis zwycięzców igrzysk w Olimpii (pierwsza Olimpiada) SenI II 1976 183. <...> autor hymnów zwycięstwa dla atletów, którzy odnieśli zwycięstwo w igrzyskach w Olimpii i Delfach ŽAntŽm 1987 218, ale igrzyska olimpijskie ŽAntŽm 1987 38, 215. Zawody olimpijskie Ist III 1995 268, igrzyska olimpijskie Ist III 1995 268, 269 (2x), program olimpijski Ist III 1995 268. Igrzyska olimpijskie SenGr 1995 6, 16, 18, 21, 60. Igrzyska narodowe. Grecy nazywali je nie igrzyskami, lecz agonem, tj. zawodami, albo po prostu „olimpijskimi”, „pytyjskimi” itd. Cztery wielkie gr. Δ to: Olimpiady (→Igrzyska olimpijskie); igrzyska pytyjskie ku czci Apollina Pytyjskiego w Delfach; igrzyska istmijskie na przesmyku Istmos w Koryncie; igrzyska nemejskie w dolinie Nemei w Argolidzie. <...>. W Rzymie w 86 r. n.e. cesarz Domicjan ustanowił igrzyska kapitolińskie (lub agon Capitolinus), zawody sportowe i duchowe, jako bezpośrednie przeciwieństwo igrzysk olimpijskich; jednak nie dorównały one znaczeniem tym ostatnim 120 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... kuomet neigijo AntŽ 1998. Delfuose buvo <...> stadionas, <...>, nes čia buvo rengiamos p i t i n ė s ž a i d y n ė s AntŽ 1998 99. Z a w o d y o l i m p i j s k i e, czyli o l i m p i a d y, wzięły nazwę od miejscowości, w której się odbywały—O l i m p i i SenGrK 2007 244. Z a w o d y o l i m p i j s k i e odbywały się co cztery lata SenGrK 2007 245. <...> o l i m p i a d a trwała pięć dni SenGrK 2007 245. W buleuterionie obradowała rada o r g a n i z a t o r ó w o l i m p i a d SenGrK 2007 253. Agias <...> wygrał Z a w o d y o l i m p i j s k i e, p y t y j s k i e, n e m e j s k i e w pankrationie SenGrK 2007 231. Podczas świąt lokalnych poleis nie organizowano zawodów we wszystkich wymienionych dyscyplinach. Najwięcej konkurencji widzowie oglądali podczas zawodów panhelleńskich, czyli zawodów wszystkich Hellenów, niezależnie od miejsca ich zamieszkania. Były cztery: p y t y j s k i e, i s t m i j s k i e, n e m e j s k i e i o l i m p i j s k i e SenGrK 2007 243. p y t y j s k i e zawody SenGrK 2007 154, 220, 223, 243. p y t y j s k i e zawody konne SenGrK 2007 231, 236. Po ogłoszeniu chrześcijaństwa jedyną religią Rzymu cesarz Teodozjusz w 394 r. n.e. zakazał wyroczni [delfickiej], kultu Apollina i z a w o d ó w p y t y j s k i c h SenGrK 2007 236. Na i s t m i j s k i m (korynckim) przesmyku od dawna odbywały się zawody i s t m i j s k i e poświęcone Posejdonowi SenGrK 2007 243. Z a w o d y n e m e j s k i e odbywały się w Argolidzie, w miasteczku Nemea SenGrK 2007 244. Także w różnych przekładach literatury antycznej i podobnych tekstów, np.: I g r z y s k a o l i m p i j s k i e Luk 1975 37, 73, 295, i g r z y s k a o l i m p i j s k i e Luk 1975 250, zwycięzca igrzysk olimpijskich Luk 1975 142, i g r z y s k a o l i m p i j s k i e Luk 1975 285. Z a w o d y o l i m p i j s k i e Luk 1975 29, 289, zwycięstwo olimpijskie w zapasach i boksie Luk 1975 62, olimpiada Luk 1975 260, oda Pindara O l i m p i j s k a Luk 1975 282. Z a p a s y i s t m i j s k i e. I g r z y s k a o l i m p i j s k i e odbywały się nie tylko w O l i m p i i, lecz także w wielu innych miejscach. Szczególnie słynne były i g r z y s k a w N e m e i, D e l f a c h i n a p r z e s m y k u I s t m o Hor 1977 250. Zbieranie, jadąc w kółko, o l i m p i j s k i c h k u r z y sprawia wielu osobom przyjemność: <...> Hor 1977 39. <...> pogawędzić o i g r z y s k a c h o l i m p i j s k i c h, n e m e j s k i c h, i s t m i j s k i c h i p y t y j s k i c h w Grecji NieNe 1969 133. Podobnie było w literaturze sportowej, np.: Olimpiady starożytnej Grecji AtM 1981 5, ich kraj [Grecja] – ojczyzna olimpiad AtM 1981 7. Miasteczko Olimpia AtM 1981 7, ale igrzyska olimpijskie, igrzyska olimpijskie starożytności AtM 1981 8, zakaz igrzysk olimpijskich AtM 1981 11. Gerai išverstas (vert. D. Urbas, 1984) Jano Parandovskio (1895–1978) istorinės apysakos pavadinimas Olimpijos diskas (lenk. – Dysk Olimpijski), o LTE VIII 1981 (str. Janas Parandovskis) – Olimpinis diskas. Diskas čia ne metamas: „Žilos senovės žodžiai, skambą juo oriau iškilmingojo Olimpinio Terminologija | 2009 | 16 121 w mowie kapłana, <...> powtarzał święte przymierze, które u zarania dziejów zawarli i zapisali na brązowym dysku trzej królowie z zamierzchłej, legendarnej przeszłości: Ifitos z Elidy, Kleostenes z Pisy i Likurg ze Sparty” (OD 1984 4). Jednak w tekście opowieści nazewnictwo jest niejednolite: zwycięzcy igrzysk w Olimpii, Delfach, Nemei i na Istmie OD 1984 236, igrzyska w Olimpii OD 1984 233, zwycięzca igrzysk w Olimpii OD 1984 233, zwycięzca igrzysk w Olimpii OD 1984 193, 226, stadion w Olimpii OD 1984 14, 59, oliwa z Olimpii OD 1984 261, miara długości stosowana w Olimpii OD 1984 29, w objaśnieniach: olimpionik – zwycięzca igrzysk w Olimpii OD 1984 276 (także olimpiada OD 1984 7, 8, 16 (2x), 48, 50, 125, 148, 149, 158, 173, 188, 194, 205, 218, 258, 261, 269, 270 – wyłącznie w znaczeniu igrzysk!), ale sprawy olimpijskie OD 1984 6, prawa olimpijskie OD 1984 19, dyskowy ciężar olimpijski OD 1984 42, stopa olimpijska OD 1984 54, obrzędy olimpijskie OD 1984 121, w objaśnieniach: Pelops – uważany za twórcę igrzysk olimpijskich OD 1984 277, pentatlon, czyli pięciobój – połączenie pięciu konkurencji w igrzyskach olimpijskich OD 1984 277, do obowiązków spondofora należało ogłaszanie igrzysk olimpijskich OD 1984 278, a także w metryce książki: igrzyska olimpijskie OD 1984 280. Ponadto igrzyska pytyjskie OD 1984 216, laury pytyjskie OD 1984 20, w objaśnieniach: Igrzyska pytyjskie – po igrzyskach olimpijskich najsłynniejsze igrzyska starożytnej Grecji, <...> OD 1984 277 (ale: Istmos – <...>. <...>. Miejsce kultu Posejdona. Ku czci tego boga co cztery lata urządzano igrzyska zwane istmijskimi OD 1984 275). Wydaje się to bardzo proste – jeśli igrzyska odbywały się w Olimpii, to igrzyska w Olimpii, jeśli na Istmie – istmijskie, jeśli w Nemei – nemejskie. Tak też utrwalono w Słowniku terminów sportowych (opracował Stanislovas Stonkus, 1996 i 2002) – igrzyska w Olimpii – „uroczystości i zawody sportowe starożytnych Greków ku czci boga Zeusa. — — Δ odbywały się co 4 lata w Olimpii. — —“ STŽ 1996 i 2002, igrzyska istmijskie STŽ 1996, igrzyska istmijskie, inaczej istmiada STŽ 2002 (ale olimpiada – tylko 1. „okres 4 lat między dwiema starożytnymi greckimi igrzyskami w Olimpii”, a 2. Δ igrzyska olimpijskie STŽ 1996 i 2002), igrzyska nemejskie STŽ 1996 i 2002, a także igrzyska rzymskie i kapitolińskie STŽ 1996 i 2002. Utrwalono to nawet w tytule książki Stanislovasa Stonkusa Sport olimpijski. Olimpia i igrzyska olimpijskie (2000) oraz w wyraźnym stwierdzeniu: „Nazwa igrzysk w Olimpii pochodzi od nazwy miejscowości, w której były rozgrywane” (OS 2000: 25). Świadczy o tym także starogreckie Ὀλύμπια – the Olympic games, or games in honour of Olympian Zeus (natomiast miejscowość to Ὀλυμπία) GrEnL 1968. Niezrozumiałe, dlaczego zachwiano konsekwencją w Powszechnej encyklopedii litewskiej: starożytne 122 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... igrzyska – „święta sztuki i sportu starożytnych Greków i Rzymian (ok. VIII w. p.n.e.–IV w. n.e.), organizowane okresowo ku czci bogów, znamienitych obywateli, z okazji różnych wydarzeń państwowych. W starożytnej Grecji odbywały się igrzyska kultowe, upamiętniające, ↗ Panatenaje, panhelleńskie (4 najważniejsze, uznawane przez wszystkie greckie miasta-państwa: ↗ igrzyska olimpijskie – najważniejsze Δ, ↗ igrzyska pytyjskie, ↗ igrzyska istmijskie, ↗ igrzyska nemejskie) oraz częste, mniej znaczące igrzyska regionalne” VLE I 2001 (Stanislovas Stonkus); igrzyska olimpijskie, olimpiada – 1. „uroczystości i zawody sportowe starożytnych Greków ku czci boga Zeusa” (a także Olimpia – „<...> ku czci Zeusa odbywały się ↗ igrzyska olimpijskie 1” Nijolė Juchnevičienė), chociaż 2. – „źródłem współczesnych igrzysk są starożytne greckie i g r z y s k a s p o r t o w e w O l i m p i i” VLE XVI 2009 (Stanislovas Stonkus). Dlaczego więc ta sprzeczność – igrzyska nemejskie (również ku czci Zeusa i w gaju Zeusa!) VLE XVI 2009, VLE VII 2005 57 (błędne igrzyska Nemej LA 1996 73 28), igrzyska istmijskie (ku czci innego olimpijskiego bóstwa – Posejdona) VLE VIII 2005, VLE VII 2005 57, a te najważniejsze – jakby ogólne – to nie Olimpia, lecz tylko igrzyska olimpijskie? Niekonsekwentnie traktowana jest olimpiada – utożsamiana z igrzyskami olimpijskimi, olimpiadą 1. „starożytne greckie <...>” VLE XVI 2009, ale olimpiada (gr. Olympias, dopełniacz Olympiados) – 1. „<...> cykl 4-letni między regularnie organizowanymi panhelleńskimi ↗ igrzyskami olimpijskimi 1; 2. „cykl 4-letni, który rozpoczyna się 1 stycznia pierwszego roku każdych ↗ igrzysk olimpijskich 2 (tj. współczesnych – J. K.)” i dopiero 3. ↗ igrzyska olimpijskie 2 VLE XVI 2009; dlaczego zaś nie ↗ igrzyska olimpijskie 1? To niezrozumiała, nielogiczna sprzeczność. Gr. ’ολυμπιάς, άδος – olimpiada – 1. „starożytne greckie igrzyska sportowe ku czci boga Zeusa, odbywające się w mieście Olimpia <...>” TŽŽ II 2000. Jeśli zgodnie z g r a m a t y k ą i n n y c h j ę z y k ó w nazwa antycznych igrzysk w Olimpii nie różni się od nazwy współczesnych igrzysk olimpijskich (jedynie dla uniknięcia niejasności bez kontekstu m o ż n a dodać – Olympic Games of Ancient Greece – Altgriechische Olympische Spiele – Олимпийские игры древности / Древней Греции STŽ 1996 / 2002), to Olympic Games – Olympische Spiele – Олимпийские игры, jako synonim Olympiad – Olympia-de – олимпиада, bez osobnego objaśnienia oznacza oba rodzaje igrzysk, choć niekiedy wyraźnie to zaznacza się w definicji: olimpiada – 1. „starożytne greckie igrzyska sportowe ku czci Zeusa, odbywające się w Olimpii <...>; igrzyska olimpijskie”, 2. „międzynarodowe zawody sportowe organizowane od 1896 r. na wzór starożytnych <...>; igrzyska olimpijskie” SWO 1997. Jeśli olimpiada nie oznaczałaby igrzysk w Olimpii, to na jakiej podstawie byłaby igrzyskami olimpijskimi?! Terminologija | 2009 | 16 123 Igrzyska odbywające się w Delfach (w miejscowości Pitoja, u podnóża Parnasu) ku czci Apollina Pitiosa, czyli pogromcy smoka (lub węża) Pytona (podczas nich odprawiano rytuał pogrzebowy Pytona) – gr. Pythia (athla) – po litewsku nazywa się rozmaicie – po prostu w lm. pitije TŽŽ 1985, TŽŽ II 2000, TŽŽ 2001 (a czteroletnie okresy – pitiady OS 2000 63), Dnvd 1995 43 12, nawet LoLieŽ 2007, igrzyska pytyjskie TŽŽ 1985, TŽŽ 2001, AntŽ 1998 99, nawet LoLieŽ 2007 – 2Pythia, ōrum (chociaż Isthmia, ōrum – igrzyska istmijskie), igrzyska pytyjskie OD 1984 277, zawody pytyjskie HŠv 1994 88, zawody pytyjskie SenGrK 2007 55, 56, 154, igrzyska pitijskie BM i RT 2000 109 oraz Pitijos Igrynės – Pythia Games – Pythia-Spiele – Питу̀щкие игры STŽ 1996 i 2002, a także VLE IV 2003 (hasło Delfai), VLE VII 2005 57, VLE VIII 2005 (hasło igrzyska istmijskie). Lecz kapłanka-wróżbitka Pytia STŽ 1996 (właściwie pytia) nie ma tu nic do rzeczy, a dawna nazwa Delf Pytho to nie Pytia STŽ 2002, lecz Pitoja GrLieŽ 1979. Te igrzyska kultowe – ku czci Apollina Pitiosa (a nie pitijskiego STŽ 2002) – najtrafniej byłoby nazywać po litewsku igrzyskami Pitiosa. Czteroletnie okresy, których liczenie rozpoczęto w 586 r. p.n.e. – pitiady STŽ 1996 656 i 2002 718 – również nadawałyby się na określenie tych igrzysk. Obchodzonych przez Rzymian, którzy przejęli kult Apollina, ludi Apollinares nie należy po litewsku nazywać świętami apollińskimi AntŽ 1998 44 – po pierwsze nie są to święta, lecz igrzyska; po drugie, to po prostu igrzyska Apollina – jak Letni Festiwal Krzysztofa lub Konferencja Jonasa Jablonskisa. Możliwe jest pitijskie stadia AntŽ 1998 (hasło stadionas). Natomiast melodia pytyjska OD 1984 39, oda pytyjska SenGrK 2007 54 powinny mieć formę pitijska. Nenuosekliai padaryta ir LoLieŽ 2007: Nemeaeus adj. [Nemea] – Nemėjo (leo), Isthmius adj. [Isthmus] – Istmo, Isthmia, ōrum [Isthm(i)us] – Istmo žaidynės, bet, deja, 2Pythia, ōrum – pitijos, pitinės žaidynės ir Olympiacus, Olympicus, Olympius adj. – Olimpi(j)os, olimpin(is), 2Olympia, ōrum [Olympius] – olimpinės žaidynės, 1Olympia, ae – Olimpija, Dzeusui skirta vietovė Elidėje, kur kas ketveri metai būdavo rengiamos o l i m p i n ė s žaidynės, taip pat stadium – 1. satdijas (<...> 192 m – olimpinis stadijas). Skoro taka nie całkiem poprawna forma pojawia się w poważnych publikacjach, nie ma potrzeby szerzej zajmować się prasą periodyczną. Nie można jednak przemilczeć godnych uwagi osobliwości i prawdziwych niedorzeczności, zarówno starszych, jak i całkiem niedawnych. Na przykład: Olbrzymi <...> p o s ą g z kości słoniowej przedstawiał t w ó r c ę i w ł a d c ę i g r z y s k o l i m p i j s k i c h, Z e u s a, s i e d z ą c e g o n a t r o n i e z k o ś c i s ł o n i o w e j, i n k r u s t o w a n y m z ł o t e m i d r o g i m i k a m i e n i a m i. <...>. <...>. Ten posąg, <...>, został w y k o n a n y w A t e n a c h. <...> w p o s ą g o l i m p i j s k i u d e r z y ł p i o r u n Šv 1980 14 23. Zeus – władca igrzysk olimpijskich, jego posąg – wręcz olimpijski, ale został wzniesiony- 124 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... … w Atenach!.. Ktoś inny kłóci się i z chronologią, i z kulturą, i z gramatyką: Przypuszcza się, że pierwsze igrzyska odbyły się w 776 roku przed Chrystusem, jeszcze zanim urodził się Homer. <...>. <...>. Sportowcy trenowali w palestrach, gimnazjonach. — — — W 85 roku przed Chrystusem rzymski władca Sulla nakazał przenieść igrzyska z Aten do Rzymu, <...>. — — — A w 393 roku rzymski cesarz Teodozjusz I Wielki zakazał olimpiad. <...> Sav su TV 2004 33 10. Ktoś inny tworzy prawdziwy zlepek błędów myślowych, faktograficznych i językowych: Według innej wersji organizatorem igrzysk olimpijskich był nie Zeus, lecz jego syn Herakles, który nie znosił zniewag. — — — Do obowiązkowego programu pierwszych igrzysk należały biegi, zapasy i powożenie rydwanem. — — — Przyjęto zwyczaj dopuszczania do zawodów kobiet [?] — J. K. ir <...>. Początkowo igrzyska olimpijskie odbywały się wyłącznie w Grecji. Potem zostały zakazane (...), a po jakimś czasie odrodziły się i rozprzestrzeniły na cały świat. <...>. <...> odbywają się co cztery lata, abyśmy mogli ustalić, który z mieszkańców Ziemi najlepiej się bije, najszybciej biega i najzręczniej skacze. — — — Na miejscu starego stadionu zbudowano nowy stadion panateński, — — — Sav su TV 2008 32 26. Nie trzyma się swego miejsca ani czasu również poeta Homer: Homer komentator. Gdyby wierzyć wielkiemu Homerowi, w starożytnej Grecji organizowano takie rodzaje zawodów sportowych: walkę do pierwszej krwi z użyciem długiej włóczni, strzelanie z łuku, rzut dyskiem, rzut oszczepem, zapasy, biegi i powożenie rydwanem Sav suTV 2008 32 26. Bizantyjska forma (z języka średniogreckiego) Feodosijus (=Teodozjusz), Panafinai (=Panatenaje) oraz slawizm važnyčiotojas (=woźnica) unoszą się w straszliwym bagnie braku kultury. Kończąc rozważania o starożytnych greckich igrzyskach olimpijskich w Olimpii, trzeba podkreślić — taka jest gramatyka języka litewskiego. Jeśli inne języki w takich lub podobnych przypadkach używają przymiotnika albo konstrukcji z przyimkiem, nie jesteśmy ich niewolnikami — przecież nie mówimy według nich „moskiewski uniwersytet” (Maskvinis, Московский), „Uniwersytet w Krakowie” (Universitetas Krokuvoje, W Krakowie) ani „przy Berlinie” (prie Berlyno, zu Berlin). Przymiotnikiem jest tu również gr. Ὀλύμπιος, łac. Olympius. Gramatyka języka litewskiego nie jest gorsza od gramatyki żadnego innego języka; wprowadzanie wzorców innych języków zamiast własnych byłoby jedynie szydzeniem z samych siebie. Jeśli robi się to z niewiedzy, należy skorzystać z pomocy tych, którzy wiedzą — językoznawców. Gramatyka języka litewskiego jest jedna dla wszystkich, nie ma osobnej dla sportu ani żadnej innej dziedziny (motoryzacji, przemysłu naftowego, reklamy,...). Wówczas nie byłoby takich błędów: Wczesnym rankiem <...> byliśmy już w starożytnej Olimpii. W 776 r. p.n.e. odbyły się pierwsze igrzyska olimpijskie Terminologija | 2009 | 16 125 igrzyska OP 2007 2 37. W 1901 r. z dalekiej Ustiużny Vincas Pietaris pisał do siostrzeńca — instytut górski (tzn. zophū), Akademia medyczna, fakultet medyczny, fakultet jurydyczny, fakultet matematyczny i filologiczny, instytut technologiczny. instytut leśny, szkoła Junkerska, akademia wajanu V.PietRR 1973 539–540. Wielka była wówczas bieda języka litewskiego... Ale już w 1935 r. Jonas Aleksandravičius pisał — igrzyska olimpijskie w Olimpii. Po 70 latach specjalistka od kultury antycznej głosi osobliwy pogląd: Zawody olimpijskie, czyli olimpiady, wzięły nazwę od miejscowości, w której się odbywały — Olimpii SenGrK 2007 244. W rzeczywistości w 776 r. p.n.e. odbyły się pierwsze igrzyska olimpijskie w Olimpii. Igrzyska olimpijskie w Olimpii, zanim jeszcze zostały zakazane, chyliły się ku upadkowi: Igrzyskami rzymskimi nazywa się 175. igrzyska olimpijskie, <...>przeniesione z Olimpii do Rzymu VLE I 2001 582. Jednak ich numeracja — 175. w rachubie od igrzysk olimpijskich w Olimpii — jest dość arbitralna, a w Rzymie zresztą się nie przyjęły. Rzymianie zmienili nie tylko miejsce, lecz także nazwę igrzysk — zamiast gr. ἀθλα i ἀγῶνες — łac. Ludi Romani: łac. ludi — przede wszystkim „rozrywki, gry, żarty”, ludus — nawet „szkoła początkowa” LoLieŽ 2007 (podobnie jak gr. σχολή — „czas wolny; uwolnienie, wolność, odpoczynek; bezczynność; próżnowanie; opieszałość, zwłoka; zajęcie w czasie wolnym; rozmowa uczonych, praca umysłowa; zajęcia naukowe, ćwiczenia, wykład; dzieło, traktat; szkoła” GrLieŽ 1979), chociaż Rzymianie zapożyczyli też gr. ἀγών — nie tylko „zawody; walka, bitwa” (Agon Capitolinus — igrzyska kapitolińskie STŽ 1996 i 2002), ale — co ciekawe i znaczące — przede wszystkim „zgromadzenie” GrLieŽ 1979. Igrzyska olimpijskie — zgromadzenie atletów i zawody — sami Grecy nazywali Ὀλυμπιάς, ἀδος (a także zwycięstwo!) GrLieŽ 1979; tylko łac. olympias, -adis — olimpiada oznacza „czteroletni okres między olimpiadami”, a igrzyska — Olympia, -ōrum LoLieŽ 2007. Należy trzymać się autentycznej — greckiej tradycji i nie rozpowszechniać fałszywego poglądu, że olimpiada to tylko ten czteroletni okres (który dla Greków stał się bardzo ważną miarą rachuby lat, a w czasach nowożytnych — w epoce igrzysk olimpijskich — jest nieistotny). WSPÓŁCZESNE — ŚWIATOWE IGRZYSKA OLIMPIJSKIE Igrzyska olimpijskie w Olimpii trwały niemal dokładnie 1200 lat (nawiasem mówiąc, tyle wynosi ustalony przez Lwa Gumilowa wiek etnosu). Prawie tyle samo lat trwała cisza, aż pod koniec renesansu, w 1604 r., z inicjatywy R. Dovera w Cotswoldzie zorganizowano Angielskie igrzyska olimpijskie STŽ 1996, STŽ 2002 720 — The Cotswold Games OS 2000 70. Wspomina się rozprawę doktorską Anglika D. Westa (1703–1756) o Olim- 126 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antibizmai... pijos žaidynių istorijos (OS 2000: 69), jų atgaivinimo mintį skelbė Johanas Bazedovas (1924–1790) ir Johanas Herderis (1744–1803), o moksliškai 1793 m. pagrindė J. K. F. Gutsas-Mutsas (OS 2000: 70). Panašių žaidynių vyko ir daugiau – iš viso 17, o paskutinės buvo 1892 m. Anglosaksų olimpiada, davusi pradžią Britų Sąjungos žaidynėms (OS 2000: 72). Jos visos „žadino mintį atgaivinti O l i m p i j o s ž a i d y n e s, davė gerų praktinių pamokų“, bet vis dėlto vadinamos pseudoolimpinėmis žaidynėmis STŽ 2002. Iš naujosios eros lyderių anglosaksų iniciatyva bandė susigrąžinti senosios eros viešpačių graikų nepriklausomybę atgavusi (1832) karta: „1859 m. graikų armijos majoras Evangelis Capas (E. Zappas OS 2000 71), <...>, organizavo P a n g r a i k i j o s „o l i m p i a d ą“ (AtM 1981: 11). Ir 1870, 1875, 1888, 1889 m. Atėnuose vyko Pangraikijos žaidynės, „kurių tikslas buvo atgaivinti senovės graikų O l i m p i j o s ž a i d y n e s“ (STŽ 1996 ir 2002). Vadinamojo atgaivinimo kryptį esmingai keitė ir įtvirtino prancūzų baronas Pjeras de Kubertenas (Pierre de Coubertin, 1863–1937), kai „Sorbonos universiteto salėje pasakė garsiąją frazę: – <...> o l i m p i n e s i d ė j a s reikia atkurti ne vienoje šalyje, bet tarptautiniu mastu“ (AtM 1981: 11). 1894 m. steigiamajame kongrese išrinktas Tarptautinis olimpinis komitetas (TOK), patvirtinta olimpinė chartija, numatyta 1896 m. Atėnuose surengti pasaulio olimpines žaidynes. Negalima tvirtai teigti, kad siekta a t g a i v i n t i Olimpijos žaidynes (kaip sakoma STŽ 1996 ir 2002) – tai buvo tik olimpinio sąjūdžio ir olimpizmo (labai tiksliai – neolimpizmo OS 2000 8) idealų pagrindas ir pavyzdys, netikslu sakyti, kad siekta atgaivinti olimpines idėjas AtM 1981 11 ir olimpines žaidynes VLE IV 2003 212 – tai buvo ne paprasta tąsa, o kūrybiška kaita ir plėtotė. Išradingai pasakyta: Senovės Graikijos o l i m p i a d ų i d ė j a s atgaivino ir pratęsė naujųjų laikų o l i m p i n ė s ž a i d y n ė s AtM 1981 5, 1896 m. įvyko A t ė n ų o l i m p i n ė s žaidynės – O l i m p i j o s ž a i d y n i ų dvasia, jų atminimui ir garbei, todėl olimpinėmis; bet Atėnų, o ne atėninės žaidynės. O pačiu oficialiausiu – Olimpinės chartijos – lygmeniu jos yra Olimpiados žaidynės OCH 1998 16 (Olimpias Games OS 2000 421), tik tas oficialumas viešumo labai retas. Czy przymiotnik oznaczający miejsce, właściwość, pochodzenie jest taki sam niezależnie od tego, czy pochodzi od Olimpijos – miejsca kultu Zeusa Olimpijskiego i igrzysk olimpijskich w południowo-zachodniej Grecji, w północno-zachodniej części półwyspu Peloponez, w dolinie rzeki Alfejos, niedaleko zatoki Kyparissia na Morzu Jońskim – czy od Olimpo – góry będącej siedzibą bogów w północno-wschodniej Grecji, niedaleko zatoki Therma nad Morzem Egejskim – niestety jest taki sam – o l i m p i – j s k i (: Olimpija ir Olimpas), podobnie jak grecki (orzech włoski): Grecja, włoski Terminologija | 2009 | 16 127 (pstrąg): Włochy, „sycylijski” (sumak): Sycylia, „francuska” (róża): Francja, „hiszpański” (kozioł): Hiszpania, „austriacki” (bylica, szałwia): Austria, „islandzki” (porost): Islandia, „grenlandzki” (wieloryb, buj, gail): Grenlandia, „indyjski” (słoń, chlebowiec, olas, nosorożec, sezam): Indie, „bengalski” (fikus): Bengal, „chiński” (okoń, goździk, jałowiec, jesion, żeń-szeń): Chiny, „usuryjski” (pies, wiązówka): Ussuria, „japoński” (olsza szara, imbir, klon, modrzew, pigwowiec, królik): Japonia, „australijski” (anči uvis, okoń, szprot, tuńczyk): Australia, „malezyjski” (delfin): Malezja, „brazylijska” (lis, wydra): Brazylia, „kolumbijski” (kleń): Kolumbia, „kalifornijski” (iešmutis, jautryklis): Kalifornia, „turecki” (pstrąg): Turcja, „arabska” (akacja): Arabia, „syryjski” (chomik): Syria. Czasem -ij- zachowuje się dla odróżnienia (linijinis — to nie lininis, galvijinis — to nie galvinis), czasem po prostu ze względu na tradycję — azijinis (osioł, bawół, ryjówka), -ė (pjuklažuvė, stinta): Azja, kaspijinis (kirtiklis, łosoś), -ė (pelperka): Kaspia, baltijinė (stoklė): Bałtyka. Olimpinis nie było i nie będzie. Ale z formy nie da się wywnioskować, czy dziurawiec olimpijski jest charakterystyczny dla Olimpii, czy Olimpu. Zatarły się także formy w innych językach — ros. олимпийский, pol. olimpijski, niem. olympisch, ang. olympic, fr. olympique, wł. olimpico, hiszp. olimpico. Największy problem z przymiotnikiem olimpinis nie polega na niejasności, z którego regionu pochodzi jakaś dziewanna (jedna dziewanna ma rzeczywiście pochodzić z Olimpu — olimpinė LA 1996 239 17), lecz na fatalnej gramatyce, np.: olimpiniai (=bogowie Olimpu) Č.KalDS 1981 17, VN 1984 127 3. Poprawnie, ale dawno już skorygowane przez A. Pupkisa: olimpinė (=olimpiška) cisza MK 1985 2 7. Prawdziwą zgubą jest droga starożytnych greckich igrzysk w Olimpii na Olimp oraz wiązanie pochodzenia współczesnych igrzysk olimpijskich z Olimpem, na przykład: Na cześć wielkich zwycięstw Zeusa [nad ojcem Kronosem] jego syn Herakles ustanowił igrzyska olimpijskie. Według legendy Herakles wybrał na igrzyska piękną równinę, <...>. Jedno ze znajdujących się tam wzgórz nazwano od imienia siedziby greckich bogów — góry Olimp Vd 2004 53 69. I żadnej Olimpii z jej olimpionikami!.. Niewiedza innych wspina się aż na sam Olimp, na przykład: Ogień olimpijski zapala się w Grecji, na górze Olimp, a sztafeta przekazuje go do miasta, w którym odbywają się igrzyska olimpijskie. Tak będzie również w 1976 r., <...>. Pochodnia olimpijska zostanie zapalona na górze Olimp, <...> M ir G 1975 12 58. Ogień olimpijski zostanie rozpalony na górze Olimp LTV 2007-10-10 (Gintarė Grikštaitė). Jeśli olimpijski, to tylko z Olimpu? Bez znaku zapytania rzuca się odpowiedzi. A nawet jeśli ktoś zna Olimpię, przymiotnik olimpijski prowadzi na Olimp: W Olimpii przed 28 wiekami ku czci Zeusa odbyły się pierwsze zawody sportowe <...>. W IV w. wydarzenia te zostały całkowicie przerwane. 128 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... Zawody wznowiono pod koniec XIX wieku dzięki Francuzowi Pierre’owi de Coubertinowi. Jego serce spoczywa teraz u podnóża Olimpu. Za każdym razem sportowiec niosący zapalony ogień olimpijski zatrzymuje się przy białym pomniku de Coubertina M ir G 1983 11 21. Wielką cnotą jest milczeć, gdy się nie wie... OLIMPIJSKI – ISTOTNY, MERYTORYCZNY I POŚREDNI STŽ 1959 to igrzyska olimpijskie, a także komitet olimpijski, ogień olimpijski, przysięga olimpijska, rekord olimpijski, medal olimpijski, dystans olimpijski, okrąg olimpijski. Później dodano jeszcze erę olimpijską, flagę olimpijską, emblemat olimpijski, symbol olimpijski, rytuał olimpijski, kongres olimpijski, ruch olimpijski, solidarność olimpijską, sezon olimpijski, uznanie olimpijskie, kwotę olimpijską, order olimpijski, nagrody olimpijskie, attaché olimpijskiego, legitymację olimpijską, miasto olimpijskie, wioskę olimpijską, plakat olimpijski, prasę olimpijską, monetę olimpijską, film olimpijski, a także Puchar Olimpijski – „Puchar MKOl przyznawany organizacjom i miastom za szczególnie duży wkład w rozwój ruchu olimpijskiego. Δ Ustanowiony w 1906 r. przez P. de Coubertina (P. de Coubertin)” STŽ 1996 i 2002. W STŽ 1996 i 2002 jest też olimpijska dwunastka, a w STŽ 2002 również olimpijska ośmiornica. W prasie periodycznej jest bardzo wiele różnorodnych połączeń z przymiotnikiem relacyjnym olimpijski, są one bardzo częste: święta olimpijskie KV 1980 51 12, zawody olimpijskie T 1978 114 4, 1980 223 4. Sav z TV 2010 5 4, sport olimpijski M 1976 2 31, MksIL 2010 1 6, dyscyplina sportu olimpijskiego T 1981 127 4, dyscyplina olimpijska (tj. konkurencja) VN 1980 176 4, program olimpijski S 1984 91 4, regaty olimpijskie M ir G 1980 6 10, pływanie olimpijskie T 1980 173 4, sprint olimpijski S 1979 33 4, maraton olimpijski P 1982 3 149, dystanse olimpijskie M ir G 1980 6 10, ćwiczenie olimpijskie T 1979 72 3, LP 1980 55 2; zasady olimpijskie M ir G 1980 6 10, harmonogram olimpijski LP 1980 60 3, reżim olimpijski T 1980 164 3, próba olimpijska T 1975 225 3, starty olimpijskie VN 1980 181 1, spór olimpijski sportowców spór olimpijski T 1980 178, debiut olimpijski S 1980 178 4; stadion olimpijski KV 1992 30 1, obiekty olimpijskie T 1978 223 4, 229 3, 1980 173 4, 1981 230 3, Vd 2008 21 74, sprzęt olimpijski T 1984 129 2, strzelnica olimpijska LP 1980 55 2, kanał olimpijski KV 1992 30 1, tor olimpijski T 1978 228 4; laureat olimpijski T 1980 183 3, medalista olimpijski LP 1980 55 2, bohater olimpijski LP 1989 71 2, status olimpijski sportowca status olimpijski S 1980 143 3; Terminologija | 2009 | 16 129 medal olimpijski T 1976 39 4, olimpijski kruszec Šv 1980 11 18, laury olimpijskie T 1978 96 4, olimpijski krążek Šv 1980 4 18, olimpijski piedestał honoru Šv 1978 8 21, 1980 4 18, olimpijskie wyżyny S 1981 7 19, T 1981 101 3, MokslL 2010 1 6; działalność olimpijska Šv 1980 4 19, akademia olimpijska KmT 1989 210 3, MlskL 2010 1 6, szkoła olimpijska T 1979 83 1, edukacja olimpijska MkslL 2010 1 6, pedagogika olimpijska MkslM 2010 1 6, wychowanie olimpijskie MkslM 2010 1 6, kultura olimpijska Mksl 2010 1 6, idee olimpijskie Mksl 2010 1 6, ideały olimpijskie Mksl 2010 1 6, wartości olimpijskie Mksl 2010 1 6, nakaz olimpijski – uczestniczyć L ir M 1984 16 1, zasady olimpijskie S 1981 67 4, statut olimpijski S 1981 67 4, historia olimpijska T 1980 182 3, Sav su TV 2008 5 15; stolica olimpijska T 1978 114 4, olimpijska Moskwa T 1978 223 4, olimpijski Tallinn M ir G 1980 6 10, budownictwo olimpijskie S 1978 103 2, T 1978 229 3, architekta egzamin olimpijski L ir M 1982 34 9, meble olimpijskie Šv 1979 9 1, zamówienia olimpijskie Vd 2008 21 74, ołtarz olimpijski Šv 1980 4 19, płomyk olimpijski M ir G 1981 6 38; oficjalny język olimpijski S 1987 24 4, wydatki olimpijskie Vd 2008 21 74, kasa olimpijska i kosztorys T 1978 114 4, olimpijska spółka holdingowa „Top“ LA 1996 163 18, loteria olimpijska T 1976 247 4, poczta olimpijska T 1978 114 4, olimpijskie znaczki pocztowe LP 1980 54 3, autobus olimpijski T 1984 181 4, ekran olimpijski T 1978 223 4, olimpijski reportaż filmowy T 1978 223 4, telewizja i radio olimpijskie T 1978 251 4, olimpijska komisja telewizyjna T 1983 26 4, sprzęt szawelski na olimpiadę T 1983 26 4, wariant olimpijski stacji [telewizji mobilnej] T 1979 103 4, książka olimpijska S 1978 103 3, informator olimpijski T 1979 36 4, wiadomości olimpijskie T 1980 164 3, rocznik olimpijski LP 1979 26 3, reportaże olimpijskie S 1978 103 2; atrybuty olimpijskie L ir M 1980 6 3, maskotka olimpijska L ir M 1980 6 3, olimpijski miś T 1980 179 4, pamiątka olimpijska L ir M 1980 6 3, tematyka olimpijska T 1978 114 4, L ir M 1980 6 3, produkcja olimpijska L ir M 1980 6 3, monety olimpijskie M ir G 1980 10 38, wystawa olimpijska VN 1980 181 4, T 1982 168 4, KmT 1987 195 4; rok olimpijski M ir G 1978 5 45, LP 1980 104 4, cykl olimpijski T 1978 251 4, Šv 1981 7 19, 130 1, KV 1982 40 14, czteroletni cykl olimpijski LA 1996 163 18, godziny olimpijskie Šv 1980 12 28, kroki olimpijskie MkslL 2010 1 6, Park Stulecia Olimpijskiego LA 1996 163 18; olimpijski weteran T 1980 182 3, młodzież olimpijska L ir M 1977 35 14, debiutantka olimpijska LP 1980 62 2, długowieczność olimpijska Šv 1980 4 18, 130 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antiklimai... osobistości olimpijskie LP 1980 62 2, „młodzi piłkarze rezerwy olimpijskiej“ T 1976 163 3, rezerwa olimpijska T 1982 171 4; znak olimpijski T 1979 214 4, paszport olimpijski T 1979 214 4, 1980 154 3, świadectwo olimpijskie T 1984 86 3, barwy olimpijskie S 1980 69 4; misja olimpijska LA 1993 36 15, delegacja olimpijska T 1980 164 3, brygada olimpijska S 1980 69 2, wizyta olimpijska T 1980 164 3, przyjaźń olimpijska Šv 1980 4 19, wieczorek olimpijski LP 1980 62 1; marzenie olimpijskie Šv 1980 3 9, 1981 7 19, niepokój olimpijski T 1976 234 4, troski olimpijskie VN 1978 252 3, napięcie olimpijskie LP 1980 60 3, gorączka olimpijska Vd 2009 1 25, olimpijskie namiętności L ir M 1982 46 12; obowiązki olimpijskie T 1979 214 4, hierarchia olimpijska T 1979 214 4, rola olimpijska T 1979 214 4, motywy olimpijskie T 1978 206 4, niespodzianki olimpijskie Šv 1980 11 18; olimpiniai turistų maršrutai T 1980 136 3, J. Lingio „Olimpinė polka“ T 1980 111 3, olimpinė šypsena L ir M 1980 29 13, olimpinė monotonija L ir M 1983 39 6, olimpinis nepaslankumas L ir M 1983 39 6, L ir M 1980 29 13, „olimpiniai“ vagys T 1984 188 3. Zawiłości stylu dziennikarskiego (nawiasem mówiąc, sporo tego plonu zebrano wprost w rosyjskich zagrodach dziennikarstwa...) wyraźniej ujawniają się w zdaniach i frazach, np.: Z każdym cyklem olimpijskim rośnie rodzina olimpijska T 1978 251 4. Stopniowo kobiety zdobywają coraz więcej miejsca pod „olimpijskim słońcem” T 1978 228 4. <...> Przekazano sztafetę olimpijską <...> miastu Los Angeles LP 1980 62 2. <...> jakby Antajos wciskał włócznię w olimpijskie dali L ir M 1983 43 12. Estońscy sportowcy <...> jako pierwsi uchylili olimpijskie bramy M ir G 1984 9 34. [Podnoszenia ciężarów] „olimpijskie uderzenie” zwycięzców S 1988 42 4. Niezapomniane są strony moskiewskich igrzysk olimpijskich z 1980 r. – bojkotowanych i stagnacyjnych – np.: Rozbrzmiewają olimpijskie uderzenia cymbałów KmT 1982 139 2 (Mindaugas Barysas, tytuł artykułu). Ale czy nieprzyjaciele nie będą próbowali wkładać kija w olimpijskie szprychy? T 1980 164 3 (Mindaugas Barysas). Rok 1980 jest rokiem olimpijskim, dlatego osiągnięcia każdej dyscypliny sportowej ocenia się przez olimpijny pryzmat T 1980 202 4. Rutyna stylistyczna i szablony nadal rozprzestrzeniają się bezwładnie: Wielka karuzela olimpijska zaczyna się kręcić LA 1992 144 15. <...> żagle igrzysk zapowiadają olimpijską burzę LA 1992 147 3. Swój niewymyślny wkład dokłada reklama: „Olimpijska stacja benzynowa”, „Olimpijski zakład naprawy obuwia”, „Olimpijski kurczak pieczony” T 1984 177 3, „menu olimpijskie” T 1978 206 4. Komercją trącą „pieniądze olimpijskie” KV 1980 51 12, „dolary olimpijskie” T 1983 214 3, „olimpijskie” (czyli podwójne) ceny T 1984 214 3. Terminologija | 2009 | 16 131 Jeszcze w 1981 r. mówiono: „Są jakby zupełnie niepotrzebne, np.: porażka olimpijska, olimpijscy pasażerowie, „olimpijski mężczyzna” (Klimavičius 1981: 44), ale dodanie może być niepotrzebne; można nie dodawać, gdy jest potrzebne... Čia pridurtini ir neolimpiniai sportininkui Šv 1981 16 28, neolimpinė dis-fancija T 1984 181 4, ketveri ikiolimpiniai metai T 1980 202 3, ikiolimpinis sezonas S 1983 131 4, ikiolimpinės batalijos S 1983 131 4, poolimpinė ramybė M 1980 12 16, poolimpinis pyragas L ir M 1980 43 9, ikiolimpiniai olimpiniai ir poolimpiniai „Inturisto“ maršrutai T 1980 163 3, antiolimpinė politika T 1980 172 3, 1982 139 2, 1984 167 3, antiolimpinė dvasia T 1984 167 3, antiolimpinės intrigos T 1980 175 3, antiolimpinis spektaklis T 1980 175 3, antiolimpinis farsas 1980 163 3, Karterio vadovaujamas antiolimpinis „maratonas“ prieš Tarybų Sąjungą KV 1980 51 12, „antiolimpinės žaidynės“ T 1980 172 3, antiolimpiniai medaliai T 1980 170 4, antiolimpinė arena T 1980 172 3. a także igrzyska paralimpijskie, inaczej paraolimpiada STŽ 1996 ir 2002, Komitet Paralimpijski LA 1996 174 19 oraz specjalne (osób z niepełnosprawnością intelektualną) igrzyska olimpijskie STŽ 1996 ir 2002, Litewski Narodowy Specjalny Komitet Olimpijski. Tę grupę uzupełniają połączenia z przymiotnikiem „sportowy”, zarówno te wyszukane – olimpijska program Olimpiady-80 T 1978 228 4, program sportowy T 1978 228 4, igrzyska sportowe LP 1978 83 4, konkurencje sportowe Šv 1980 14 23 – jak i najbardziej wyszukane – mądrość sportowa Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego T 1980 97 3, sportowa mądrość T 1980 97 3, krótkowzroczność działaczy sportowych R 1990 128 3, sportowa krótkowzroczność R 1990 128 3, sportowy uśmiech Rimantasa Oškutisa Šv 1980 14 15 – a jest też sporo takich, które zdecydowanie należy poprawić: zawody sportowe (=sportu) T 1978 230 4, szkoła sportowa (=sportu) KV 1980 50 13, uczciwe imię indiańskiego geniuszu sportowego (=sportu) AtM 1981 25, wyżyny sportowe (=sportu) KV 1980 50 13, etyka sportowa (=sportu) T 1978 230 4, budownictwo sportowe (=sportu) T 1976 247 4, obiekty sportowe (=sportu) T 1978 114 4, blok sportowy (=sportu) T 1980 289 1, architektura sportowa (=sportu) M 1977 9 32, AtM 1981 32. STŽ 1996 podaje terminy zawody sportowe, kalendarz sportowy, funkcje sportu, dyscyplina sportowa, szkoła sportowa, sekcja sportowa, sala sportowa, forum sportowe, tradycje sportowe, zarządzanie sportem, delegacja sportowa, etyka sportowa (a także sama etyka sportowca), sąd honorowy sportu, humanizacja sportu, prawo sportowe, polityka sportowa, nauka o sporcie, informatyka sportowa, medycyna sportowa, budowle sportowe, sprzęt sportowy, wyposażenie sportowe, urządzenie sportowe, narzędzia sportowe, odzież sportowa, obuwie sportowe, but(y) sportowe, spodenki sportowe, koszulki sportowe, sweter sportowy, prasa sportowa, czasopismo sportowe. 132 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antik-žmai... almanach sportowy, miłośnik sportu, sponsor sportowy, pracownik sportowy, menedżer sportowy, działacz społeczny sportu, komentator sportowy, dziennikarz sportowy, reporter sportowy, muzeum sportu (STŽ 2002 dodaje jeszcze: artykuły sportowe, lekarz sportowy, meteorologia sportowa, ontologia sportu, gnoseologia sportu, postać sportowa, język sportu) oraz działalność sportowa, gry sportowe, tańce sportowe, wędkarstwo sportowe, broń sportowa, sanki sportowe, mistrzostwo sportowe, osiągnięcie sportowe, sukces sportowy, niepowodzenie sportowe, kontuzja sportowa, staż sportowy, tytuł sportowy. OLIMPIADA (SPORTOWA I INNA) ORAZ OLIMPIADOWY, OLIMPIADZISTA Karta Olimpijska stanowi: „Termin «Olimpiada» oznacza okres czterech kolejnych lat. Olimpiada rozpoczyna się otwarciem igrzysk jednej Olimpiady i kończy otwarciem igrzysk następnej Olimpiady” (OCH 1998: 16). Tu jednak przesadzono: Ogłaszam, że igrzyska olimpijskie XXI Olimpiady nowej ery w Montrealu zostały otwarte! Monr 1978 32. Sportowa olimpiada jest dość rzadka. Przede wszystkim — nieoficjalnie — oznacza to igrzyska olimpijskie, ale nie tylko — także pewne zawody nieco podobne do współczesnych igrzysk olimpijskich, choć bynajmniej nie tej samej rangi — niepowszechne i o węższym programie: olimpiada szachowa — „światowe drużynowe zawody szachowe między reprezentacjami narodowymi. Organizowane <...> od 1927 r. dla mężczyzn (...) i od 1957 r. dla kobiet” STŽ 1996 ir 2002, Litewska Olimpiada Narodowa — „święto-zlot sportowy Litwinów z całego świata. Odbyła się w dniach 17–31 lipca 1938 r. w Kownie (zawody żeglarskie i wioślarskie w Kłajpedzie)” oraz Litewska Narodowa Olimpiada Młodzieży Szkolnej — „wszechstronne zawody sportowców litewskich gimnazjów. Odbyły się w Kownie w dniach 12–14 czerwca 1938 r. <...>. Obok zawodów sportowych organizowano konkursy chórów i pięknego czytania” STŽ 1996 ir 2002, Litewska Olimpiada Wiejska (od 1989 r.) STŽ 1996 ir 2002, a także dwuczłonowe Święto Sportu Północy, inaczej Olimpiada Polarna (od 1934 r. w Murmańsku, od 1970 r. międzynarodowa) STŽ 1996 ir 2002. Wyróżnia się okolicznościowa — jubileuszowa Złota Olimpiada — „podczas Letnich Igrzysk Olimpijskich w 1996 r., (obchodząca) setną rocznicę wznowienia nowożytnych igrzysk olimpijskich” STŽ 2002 (STŽ 1996). W użyciu tekstowym olimpiada w znaczeniu „igrzyska olimpijskie” nie jest częsta, ale nierzadko — niewątpliwie pod wpływem użycia rosyjskiego — tak nazywano wyjątkową olimpiadę moskiewską (zawody zorganizowane przez bojkotujących ją nazywano tu antyolimpiadą Šv 1980 15 20. „kontroliimpiada” T 1980 172 3(2x)), na przykład: organizatorzy olimpiady Terminologija | 2009 | 16 133 T 1980 182 3, laureaci olimpiady T 1980 179 4, ogień olimpijski T 1980 154 4, symbolika olimpijska L ir M 1980 6 3. Nie należy zapominać, że właśnie od olimpiady rozpoczęła się seria wyrazów – spartakiada (w 2. dekadzie XX w. w Niemczech, Czechosłowacji i Rosji) STŽ 1996 i 2002, uniwersjada – „światowe <...> igrzyska studentów” (od 1924 r. w Warszawie) STŽ 1996 i 2002, alpinjada – „masowa, kompleksowa impreza obejmująca szkoleniowe wspinaczki alpinistów, zawody, często także święto” (od 1933 r.) STŽ 1996 i 2002, weteraniada – „zawody weteranów lekkoatletyki” (od 1967 r.) STŽ 1996 i 2002, ikariada – „światowe igrzyska sportów lotniczych” (od 1991 r.) STŽ 1996 i 2002, gimnastiada – „wielkie święto gimnastyki – różne masowe pokazy gimnastyki i jej odmian, a także występy pojedynczych gimnastyków, konkursy, akrobacje estradowe, koncerty <...>” STŽ 2002. Były wtedy także lata olimpijskie KB 1980 1 50, produkcja olimpijska KV 198 20 12, działalność antyolimpijska (w różnych okresach zdarzały się też spartakiadowy – spartakiadowe nadzieje S 1974 152 2, spartakiadowy zapał T 1979 104 4). Dość rzadkie igrzyska olimpiady VN 1980 181 1 (nx), igrzyska olimpiady monachijskiej S 1981 3 4. Spotyka się różne warianty, np.: na igrzyskach olimpijskich / igrzyska olimpiady T 1978 114 4, na letnich igrzyskach olimpijskich, na igrzyskach olimpijskich w Moskwie / igrzyska olimpiady monachijskiej S 1981 3 4, igrzyska olimpijskie / olimpiada LA 2000 195 28. W STŽ 1996 pojawił się także olimpiadininkas – participant in Olympic Games – Olympiakämpfer, Olympiateilnehmer, Olympier – олимпиец – „członek narodowej reprezentacji olimpijskiej, który uczestniczył lub uczestniczy w igrzyskach olimpijskich”. Wyraz olimpiada rozprzestrzenił się ze sportu także na inne dziedziny, np.: „Z krainy Niemna na olimpijskie wyżyny” – pod takim hasłem w naszej republice odbywa się masowa olimpiada zdrowia i sportu, która przejęła tradycje wcześniejszej imprezy „Od bursztynowego Bałtyku do olimpijskiej Moskwy” T 1981 101 3. Zdarzały się też zaskakujące skoki, np.: międzynarodowa olimpiada gołębi pocztowych Šv 1974 15 30, światowa olimpiada gołębi sportowych MG 1979 2 27, tradycyjna olimpiada drwali [USA] Šv 1975 5 31. Słówko to wykorzystali także twórcy humoru: rodzinna olimpiada „Od ludzkiej bramy do teatru” Šl 1979 7 8, „olimpiada” w sypialni M ir G 1977 10 37, „olimpiada głupich rekordów” KV 1976 42 12, olimpiada głupot Šv 1969 21 21. Związek sportu ze sztuką wcale nie został zapomniany: W 1940 r. na Litwie <...> utworzono Domy Twórczości Ludowej – ośrodek kierujący amatorskim ruchem artystycznym; przygotowywano się do litewskiej olimpiady amatorskiej twórczości artystycznej KB 1978 7 27. Meksyk 134 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... Olimpiada stała się olimpiadą folkloru M 1977 9 32. <...> ten tradycyjny [Poezijos pavasario] święto nazwano olimpiadą poetyckiego słowa KB 1980 8 27. W Rzymie odbyła się pierwsza olimpiada beatlemanów L ir M 1979 13 13. Wspomniano także olimpiady sztuki KV 1971 18 8, olimpiadę pieśni M 1970 3 36, olimpiadę sztuk plastycznych L ir M 1991 5 2, a nawet olimpiadę języka łużyckiego w Niemczech T 1977 72 3. Nie widać jednak bardziej spójnego systemu ani regularności. olimpiada zadomowiła się wśród ambitnej młodzieży – są to różne olimpiady naukowe dla uczniów Vd 2007 32 40, np.: w 1934 r. matematycy Uniwersytetu Leningradzkiego zorganizowali pierwszą olimpiadę matematyczną, <...>. Olimpiady szybko rozpowszechniły się <...> i w innych krajach. <...>. Zespół matematyków Uniwersytetu Wileńskiego zorganizował w 1951 r. olimpiadę matematyczną dla uczniów Wilna M ir G 1979 4 5. Z nauką wiążą się inne podobne przedsięwzięcia, np.: olimpiada prac uczniowskich TMkt 1976 27 2, olimpiada młodych programistów M 1981 9 5, olimpiada „Ochrona przyrody” T 1979 112 4, olimpiada fotograficzna uczniów LP 1983 28 4, ogólnozwiązkowa olimpiada „Student i postęp naukowo-techniczny” M ir G 1978 10 44. Dziennikarz opisuje międzynarodowe targi książki jako swego rodzaju olimpiadę książki T 1979 209 4. Występuje tu także przymiotnik – olimpiadowy zbiór zadań TMkt 1976 20 4, M ir G 1979 10 30, TMkt 1987 86 4, zadanie olimpijskie NKn 1979 5 36. Konsekwentnie używa się słowa olimpiadininkas w znaczeniu „uczestnik olimpiady” M 1969 12 30, KmT 1987 191 2, LA 1994 103 9. Vd 2008 22 63. OLIMPIJCZYK I OLIMPIÓNIK Olimpijczyk już od ponad 70 lat oznacza w sporcie: „uczestnik olimpiady, zwłaszcza zwycięzca” TŽŽ 1936 (choć 1. „bóg, mieszkaniec Olimpu”; 2. „człowiek wielce spokojny”), ale tam jest nawet igrzyska olimpijskie... Tę dwuznaczność Olimpu – po prostu olimp – widać już w sporcie i nie tylko, na przykład: Prasa światowa pojedynek tych pretendentów [B. Spasskiego i M. Tala] u stóp szachowego olimp nazywa wydarzeniem stulecia T 1965 269 4. <....> w podróży do szachowego Olimpu pretendenci osiągnęli półmetek T 1965 269 4 [ale wspomniana już olimpiada szachowa STŽ 1996 i 2002 to co innego!]. Ormianie to dumny naród, ceniący swoją chwalebną historię. Czasy ich Olimpu przywodzą na myśl podbite terytoria od Morza Śródziemnego po Kaspijskie Vd 2008 9 79. Wiedeński koncertowy Olimp P 1975 11 160, Olimp radości T 1980 86 4, Olimp władzy KmT 1986 139 4. Można by tu postawić nawet wielokropek... W STŽ 1959 olimpijczyk ma status terminu. Mimo to próbowano usunąć tę dwuznaczność: „Kto rywalizuje w sportowej olimpiadzie, powinien być nazywany olimpijczykiem, a nie olimpijczykiem-bogiem⟧ Terminologija | 2009 | 16 135 tak go nazywać. Ten olimpijczyk właśnie skłania do mylenia Olimpii z Olimpem” (Klimavičius 1978: 4). Jednak rozsmakowano się w jeszcze szerszym stosowaniu słowa olimpijczyk, np.: olimpijczyk zdrowia i sportu Šv 1977 19 22, T 1979 55 4, politycy antyolimpijczycy M ir G 1982 8 37, Olimpijczykom koncertują olimpijczycy („Trimitas” – uczestnik moskiewskich igrzysk olimpijskich, który z powodzeniem koncertował w wiosce olimpijskiej i gdzie indziej) T 1980 294 4. Nawet TŽŽ II 2000 podaje olimpijczyk – b) „uczeń uczestniczący w olimpiadzie; zwycięzca olimpiady”. Niemały wpływ miał Wileński Klub Olimpijczyków (od 1991 r.), Ulica Olimpijczyków w Wilnie – a także zatwierdzenie hasła olimpijczyk w STŽ 2000. Ale nigdzie tak nie jest – to participant in Olympic Games – Olympiakämpfer, Olympiateilnehmer, Olympier – олимпиец STŽ 2002 (czasem, jakby unikając olimpijczyka, używa się określenia uczestnicy olimpiady OS 2000 335). Niewątpliwie największy wpływ miało ros. олим- ну-ец – forma, której nie zdołano właściwie zrozumieć: regularnie od Олимпи-я utworzono олимпи-ец – jak австри-ец, инди-ец, сир-и-ец (także pol. olimpij-czyk, niem. Olympi-er), podczas gdy lit. olimp-ietis wyraźnie pochodzi od Olimp-o (a przecież od Venec-ijos – mieszkaniec venec-ij-ietis, od Vilk-ijos – vilk-ij-ietis). Normalizacja niezgodna z zasadą może prowadzić na manowce. W ten sposób jakby otwiera się drogę dla celowo już powstrzymanego, niepoprawnego żalgir-iečiui (nie mieszkańcowi!). W przekładzie opowiadania J. Parandowskiego słowo olimpijczyk pojawiło się tylko raz OD 1984 23. Teraz – jeśli już współczesny olimpijczyk, to i antyczny – pochodzący z Olimp-ij-os, np.: Olimpia była ważnym ośrodkiem społecznym i religijnym, a w jej świątyniach olimpijczycy otrzymywali cenne dary od osób proszących bogów o pomoc Vd 2008 21 74. Grecy także uważali, że to szczególne danie, dlatego wywarem pojono przyszłych olimpijczyków Sav su TV 2009 53 36. Określenie „uczestnik olimpiady, zwłaszcza zwycięzca” jest nieporozumieniem. Skrupulatni Grecy rozróżniali olýmpios i olýmpio-nikēs, czyli zwycięzca w Olimpii, por. Nikē – bogini zwycięstwa, Nikandras – „mąż zwycięstwa”, Nikiforas – „niosący zwycięstwo”, Nikodemas – „zwycięzca ludu” (zdrobnienie wszystkich trzech: Nikas). Olimpionik był już używany przez historyka sportu V. Saulisa: w 776 r. p.n.e. igrzyska są już uznawane w całej Grecji, a imiona zwycięzców olimpijskich – olimpioników – wyryto na marmurowych kolumnach wzniesionych nad brzegami rzeki Alfejos AtM 1981 8. Olimpionik – „zwycięzca igrzysk olimpijskich w Olimpii” OD 1984 276, w tekście – 180, 205, ale także zwycięzca olimpiady 167. Olimpionik „w starożytnej Grecji – zwycięzca igrzysk olimpijskich” pojawił się także w TŽŽ 1985. STŽ 1996 przytakuje: „Można tak nazwać również zwycięzcę współczesnych igrzysk olimpijskich”. STŽ 2002 idzie jeszcze dalej: „Czasami tak nazywa się również zwycięzcę współczesnych igrzysk olimpijskich⟧ 136 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... igrzysk”. Słowo to jest też używane, np.: Nasi olimpionicy OS 2000 142. Teoretyk i historyk sportu Jonas Žilinskas używał go również – nawet w formie żeńskiej olimpionikė TMtr 1984 4 P16. Z DZIEDZICTWA ATLETYKI: ANTYCYZMY Niektóre antycyzmy z omawianej dziedziny przetrwały w kolejnych epokach i dotrwały do czasów najnowszych. Słowo atletas miało już w starożytności 2 znaczenia: 1. „do 500 r. p.n.e. w starożytnej Grecji każdy uczestnik zawodów sportowych (gymnic), wyścigów rydwanów (hippic) i konkursów (music)”; 2. „od 500 r. p.n.e. – osoba, która przez długi czas celowo przygotowywała się do zawodów i brała w nich udział” STŽ 2002. W opowiadaniu J. Parandowskiego atletas występuje rzadko OD 1984 88, 97, 169, 233; najczęściej używane jest litewskie słowo rungtyniautojas 4, 17, 22, 41, 78, 112, 148, 150, 156, 167, 174, 226, 231, 247, 249, 264–267, 269, 270, albo rzadziej rungtynininkas 7. Obecnie atletas oznacza nie tylko 4. „<...> sportowiec stale uczestniczący w zawodach”, lecz także 3. „siłacz, <...>” STŽ 2002. Od atletyki antycznej, według STŽ 2002, współczesna atletyka to 2. „jedna z najstarszych i podstawowych dyscyplin sportowych, obejmująca chód, biegi, skoki, rzuty i wieloboje”; 3. „system ćwiczeń fizycznych rozwijających siłę, wytrzymałość, szybkość i inne cechy”, a nawet 6. „zorganizowana działalność wytrenowanych osób podczas zawodów” STŽ 2002 różni się nie tylko mnogością odmian – rekreacyjnej, inaczej rekreacyjnej, i rozwijającej, inaczej kondycyjnej: prozdrowotnej, wojskowej oraz najszerszej, sportowej – masowej i reprezentacyjnej, lekkiej i ciężkiej STŽ 2002 – lecz także pewną nieostrością. Dlatego znaczenia współczesnych sportu i atletyki, sportowca i atlety nie są w użyciu wyraźnie rozgraniczone. W przypadku niektórych antycyzmów atletycznych różnią się nie tylko dawne i współczesne znaczenia, lecz zmienił się cały mikrosystem. Wyrazistym przykładem jest gimnastyka – 1. „w starożytnej Grecji – sport, ogół ćwiczeń fizycznych, wychowanie fizyczne w szerokim znaczeniu”, – gimnastyka grecka – 1. „w starożytnej Grecji – wszelkiego rodzaju ćwiczenia fizyczne wykonywane po zdjęciu zwykłych, codziennych ubrań; ćwiczenia służące zdrowiu i dobremu samopoczuciu, a także ćwiczenia sportowe i zawodnicze, <...>”; 2. „od IV w. p.n.e. Δ – wychowanie przez ciało, które wraz z wychowaniem artystycznym zapewniało wolnym mężczyznom i kobietom podstawy wykształcenia ogólnego”, gimnastyka antyczna – „zespół ćwiczeń fizycznych stosowany w systemie wychowawczym starożytnej Grecji i Rzymu. Δ składała się z palestry [ćwiczeń fizycznych – podstawowych (różne rodzaje biegu, rzuty, zapasy, boks), wojskowych, specjalistycznych (jazda konna, powożenie, pływanie i sferystyka, czyli różne gry z piłką)], orchestyki (ćwiczeń akrobatycznych i choreograficznych, Terminologija | 2009 | 16 137 „rozwijające przede wszystkim grację ruchów, zwinność i gry” oraz gimnastyka 2. „W Europie – rodzaj ćwiczeń z przyrządami, na przyrządach lub bez nich” – gimnastyka szwedzka (pedagogiczna, wojskowa, medyczna, czyli lecznicza, i estetyczna), gimnastyka niemiecka i czeskich sokoli (system wychowania fizycznego czeskich sokoli), sportowa i artystyczna (wyróżniająca się ekspresją), 3. „środek wychowania fizycznego – system specjalnych ćwiczeń fizycznych wzmacniających zdrowie człowieka i rozwijających jego sprawność fizyczną” – gimnastyka prozdrowotna i rozwojowa, a także lecznicza i higieniczna, kompensacyjna i korekcyjna, gimnastyka zawodowa, gimnastyka jogi i in. STŽ 2002. Jeszcze bardziej różni się gimnazjon – „budynek szkoły w starożytnej Grecji, przy którym urządzono plac-dziedziniec do ćwiczeń, gier i uprawiania atletyki, później – zamknięty obiekt sportowy z pomieszczeniami do kąpieli i mycia. Młodzieńcy ćwiczyli w nim nago (gr. gymnoi) lub w skąpym odzieniu, <...>. – – – z placówek sportowych zaczęły przekształcać się w szkoły higieny i zdrowia oraz duchowego kształcenia efebów [stało się tak dlatego, że „ludzie wykształceni potępiali nadmierne uwielbienie sportu” AntŽ 1998 161]. W ateńskim Δ uprawiano gimnastykę, uczono się polityki, filozofii i literatury. Δ było miejscem intelektualnej i fizycznej aktywności obywateli starożytnej Grecji” STŽ 2002 (bezpodstawnie i niepotrzebnie uwspółcześniona forma – gimnazjum STŽ 1996, chyba zbyt dokładna forma gimnasijas AntŽ 1998, SenGrk 2007 237 – powinno być gimnazjonas). Gimnazjon w Olimpii – „otwarta przestrzeń otoczona kolumnami, której najważniejszą częścią był portyk (otwarta galeria) o długości 219,5 m i szerokości 11,3 m. Zaznaczono tu trasę równą dystansowi klasycznej Olimpii (jednego stadionu). <...>. <...>” STŽ 2002, a obecnie gimnazjum 2. „szkoła średnia ogólnokształcąca, zazwyczaj przygotowująca uczniów do studiów w szkole wyższej” TŽŽ 2001. Gimnopedia – „święto Apollina w Sparcie, doroczny festiwal starożytnych Greków, podczas którego nadzy młodzieńcy tańczyli i wykonywali ćwiczenia gimnastyczne” STŽ 2002 – nie miała żadnej kontynuacji w kulturze europejskiej. Gimnasta – 1. „W starożytności – nauczyciel gimnazjonu najwyższych kwalifikacji, trener sportowy – pedagog i lekarz, posiadający specjalistyczną wiedzę z zakresu anatomii i psychologii, a także wiedzę o leczeniu chorób”, 2. „kierownik, trener przygotowujący starożytnych atletów do zawodów sportowych. Δ główną funkcją było opracowanie programu przygotowań atletów do zawodów”, a obecnie – 3. „zawodnik gimnastyki artystycznej lub sportowej, regularnie uczestniczący w zawodach” STŽ 2002 [również starożytni, którzy nie byli kierownikami: pankratiasta – „zawodnik pankrationu” STŽ 2002, „uczestnik walk na pięści w starożytnej Grecji” TŽŽ 136, OD 1984 67, peltasta „lekko uzbrojony żołnierz w starożytnej Grecji i państwach hellenistycznych, uzbrojony w skórzaną tarczę (pelta) i włócznię” TŽŽ 2001, heliasta „starożytny”. 138 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai… Atėnų helijėjos narys“ (: helijėja „sen. Atėnų prisiekusiųjų teismas“) TŽŽ 2001, bet skiriasi eklezias – 1. „Atėnų eklezijos narys; <...>“ (: eklezija „sen. Graikijos poliuose – tautos susirinkimas; <...>“, eklesija AntŽ 1998, SenGrK 2007 68), nors 2.* „bažnyčios tarnas, dvasininkas“ TŽŽ 2001, o krikščionių Eklez iastas VLE V 2004, XV 2009 (ne Ekl esiastas ŠR II 1991 585, ŠR 1998 1008 – kaip ir ne Jerusalė, nes tai nėra graikiški istorizmai, o ir dabarties gyvenimo žodžiai) – „Mokytojas“: „Mokytojo (Koheleto, Pamokslininko, Ekleziasto) knyga (hebr. qōhēlēt, gr. ekklēsiastēs, lot. ecclesiastes) pagal hebrajišką ir graikišką pavadinimą siejama su bendruomenės ar susirinkimo vadovu <...>“ ŠR 1999 708]. Dar buvo gimn z iarchas „gimnaziono vadovas – <...>“ STŽ 2002, bet nei šiuolaikiško gimnasto, t. y. „gimnastikuotojo“, nei gimnasisto, t. y. „gimnasiono mokinio“ nebuvo (suši u laikinta leksika yra g i m n a s t ų stadiono aikštė AkmIL 1962: 60). Šitas antikinių ir šiuolaikinių reikšmių ir mikrosistemų skyrimasis vargu leistų į šiuolaikinę mikrosistemą sklandžiai įsiterpti antikinės motyvacijos, bet modernaus turinio terminui, kurį 1962 m. sukūrė olandų mokslininkas K. Riksdorpas, – gimnologija „savarankiška sporto mokslo sritis, anatominiu, biomechaniniu, fiziologiniu, psichologiniu, sociologiniu požiūriu nagrinėjanti fizinius pratimus ir jų taikymą, turinti didaktinę-edukologinę, taip pat filosofinę-antropologinę prigimtį“ STŽ 2002 – aiškesnė būtų gimnastikologija. Najwyraźniejszym i najważniejszym spośród odziedziczonych antycyzmów byłby stadion. Jednak wyjaśnianie pochodzenia, treści i zmian znaczeniowych tego wyrazu (terminu!) należy zacząć od nieodziedziczonego antycyzmu – historyzmu stadion. Przede wszystkim trzeba dobrze zrozumieć, że ten stadion opiera się na stadionie, a stadion to przede wszystkim nie termin sportowy (lekkoatletyczny), lecz nazwa jednostki miary. Powstał on w Babilonie, a w Grecji jedynie bardzo się rozpowszechnił. Dlatego należy odrzucić mityczne wyjaśnienie, że stadion to 600 stóp Heraklesa, bohatera i założyciela igrzysk olimpijskich, czyli 192,27 m. Przecież to mniej niż 600 stóp zwykłego Babilończyka (194 m lub 195 m), nie mówiąc już o stadionie asyryjsko-chaldejsko-perskim (230,4 m), a nawet samych Greków – Jonów stadionie – 210 m. A dlaczego boski stadion Pitiosa (czyli Apollina) jest tak po ludzku malutki – ma tylko 165 m? Dlatego najlepiej pozostawić całą mitologię zmienności wartości stadionu (w języku greckim stadion – 1000 m – kilometr) i wrócić do bardziej wiarygodnego wyjaśnienia: „stadion to odległość, którą człowiek pokonuje, zanim cały dysk Słońca wyłoni się z horyzontu” STŽ 2002 (tutaj różnice długości zależą od prędkości chodzenia). Z gr. σταδίου, od znaczenia „miara długości” – Terminologija | 2009 | 16 139 Stopniowo wyłoniły się znaczenia „biegu stadionowego” na igrzyskach i specjalnie urządzonej „bieżni”, a nawet samych „zawodów biegowych”; gdy później na tych bieżniach odbywały się także inne zawody, a „miejsce zawodów” otoczono podkowiasto nie tylko miejscami do stania dla widzów, lecz także ławami do siedzenia, było to już znaczenie „budowli przeznaczonej do zawodów”. Najbardziej odległe jest znaczenie „odcinka czasu, fazy – stadium”. Kiedy zapożyczone od Greków łac. stadium przeszło do języków romańskich – wł. stadio, hiszp. estadio, fr. stade – znaczenia „stadium”, „stadion” i „faza” nie wyodrębniły się jeszcze jako osobne, choć podobne, leksemy. Również zapożyczony ze średniofrancuskiego ang. stadium jest trójznaczny. Później jednak, w dalszym rozwoju cywilizacji i w odleglejszej części Europy, nastąpiło rozróżnienie – niem. Stadion – stadion i stadium, a Stadium – faza; pol. stadion – stadion i stadium, a stadium – faza. Faza została odnotowana już w SNŽŽ 1907 – „stopień, odstęp, czas”; SNŽŽ 1924 – „stopień, odstęp w czyimś rozwoju lub kształtowaniu się”; TŽŽ 1936 – „pewien okres czasu lub stopień w rozwoju wydarzenia albo rzeczy”. Nie znajdujemy tu jednak stadio; jest tu tylko stadion – 1. „miara długości w starożytnej Grecji, = 150–190 m” oraz 2. „w starożytnej Grecji plac do zawodów biegowych” (TŽŽ 1936). Podobnie w przekładowym AntŽ 1998: stadion, stadium (gr. stadion) – „stała trasa, przeznaczona przede wszystkim do biegów na krótkim dystansie; budowla przeznaczona do takich biegów (zadaszona bieżnia); tor wyścigowy dla rydwanów; obiekt do uprawiania innych dyscyplin sportowych. <...>. Jako miara długości drogi stadium było bardzo praktyczne; niepraktyczne było tylko to, że gr. stadia, czyli stadiony, nie były jednakowe: ich długość wahała się <...>”. Także w przekładzie zachodniej historii powszechnej: „Herakles <....> odmierza dystans stadionu – 192 m. Tak rodzi się pierwsza konkurencja: bieg stadionowy, do której z czasem <...> dołączył podwójny stadion” (Ist III 1995 268). Jeszcze dziś specjalistka w dziedzinie filologii klasycznej pisze: „Jako nazwa bieżni i w ogóle miejsca zawodów słowo stadion (dokładniejszą formą byłoby stadium) dotarło także do nas” (SenGrK 2007: 240). Dotarło, ale nie bezpośrednio ze starożytnej greki, lecz całkiem niedawno za pośrednictwem innych języków. Normowanie leksyki języka ogólnego na wzór starożytnej greki byłoby tu jedynie nieporadnym łamaniem rzeczywistych procesów zapożyczania. Dziennikarze sportowi i historycy czasami zamiast stadia wciskają słowo faza: <...> mitologiczny Herakles, odmierzywszy sześćset stóp, nazwał dystans s t a d i u m Miunch 1974 69. To Korebos, kucharz z Elidy, który wygrał bieg na 1 s t a d i u m (192,27 m) AtM 1981 8. A nawet jakiś leksykograf: stadio – 5) hist. faza (miara długości) ItLjeŽ 1993. Nieodpowiednia jest także forma stadijus KmT 1987 9 3. Stadion jest nierozerwalnie związany ze stadium, jest jednak od niego szerszy: „W V w. p.n.e. Delfijczycy zbudowali stadion <...>. Odbywały się na nim nie tylko zawody lekkoatletów, lecz także muzy 140 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... zawodników i śpiewaków, wystawiano spektakle teatralne” (SenGrK 2007 220). Dlatego nie wydaje się bezsensowny również bardzo rzadki stadion sportowy MCzMA 1997 281. Odziedziczonym antykizmem jest także hipodrom – 1. „długi, owalny (w Olimpii – 770 m) tor wyścigów rydwanów i jeźdźców podczas igrzysk starożytnych” STŽ 2002. Podobną semantykę („bieżnia”) ma nieodziedziczony antykizm paradromas – „otwarty tor biegowy z linią startu (początku) i mety (końca) podczas starożytnych igrzysk sportowych” STŽ 2002. Hoplitodromas OD 1984 257 oznacza coś zupełnie innego – „bieg hoplity (wojownika w hełmie i z tarczą, początkowo także w nagolennikach)” OD 1984 275. Jeszcze innym jest hemerodromas OD 1984 251 – „starożytny grecki biegacz, posłaniec” TŽŽ 1936, biegnący przez cały dzień (: gr. hēmera „dzień”). Są wątpliwe przykłady, np. gr. σταδιοδρόμος – „uczestnik zawodów biegowych” GrLieŽ 1979 oraz stadიოdromas – „starożytny grecki tor biegowy o długości jednego stadionu” STŽ 2002. HISTORYCYZMY ZE STAROŻYTNEJ LEKKOATLETYKI Niewątpliwie podstawowym pojęciem greckiej atletyki, wywodzącym się z samej duszy Hellenów, jest agōnas (gr. agōn): „Grecy słynęli z zamiłowania do agonów (ἀφῶν) – rozmaitych zawodów. Dramaturdzy rywalizowali o najlepszą tragedię lub komedię, odbywały się konkursy poetów, muzyków, malarzy, rzeźbiarzy, recytatorów eposów, tancerzy i chórów. Znane są zawody różnych rzemieślników. Bardzo częste i popularne były także zawody sportowe. Cztery zawody sportowe miały charakter panhelleński i mogli w nich uczestniczyć wszyscy Grecy, niezależnie od miejsca zamieszkania. – – – Agoniczny temperament Greków był ważnym czynnikiem dynamiki postępu kulturowego” (SenGrK 2007 11). Hellenów, podzielonych na plemiona, regiony i poleis (po rzymsku – Greków), jednoczyli jedynie wspólni bogowie oraz wydarzenia służące ich czci i odprawianiu obrzędów kultowych – Amfiktionijos – „religijne związki plemion lub poleis”, których cechą były „wspólne ofiary, świątynie i obrona ich skarbów”, a później również wspólne debaty polityczne (SenGrK 2007: 154), oraz igrzyska narodowe wszystkich Greków (panhelleńskie) AntŽ 1998 o podłożu kultowym [w Attyce także Synojkijos – święto pokoju obywatelskiego ku pamięci Tezeusza, króla, który zjednoczył 12 wspólnot w państwo (SenGrK 2007: 156)]. Nazywa się je teraz nieściśle i anachronicznie igrzyskami, na wzór rzymskich ludi (np. ludi Romani, choć agon Capitolinius). „Grecy nazywali je nie igrzyskami, lecz agonami, czyli zawodami” (AntŽ 1998), i rozróżniali: zawody atletyczne – ἀγῶνες γυμνικοί oraz zawody konne – ἀγῶνες ἱππικοί SenGrK 2007 239. TŽŽ 1936: agonowie – „zawody igrzysk olimpijskich”, agonista – „zawodnik, zapaśnik, atleta”, Terminologija | 2009 | 16 141 agonistyka – „ćwiczenia gimnastyczne i sztuka atletyki”, agonarcha – „kierownik igrzysk gimnastycznych”. Wciąż bardzo brakuje tu precyzji i wyczerpującego ujęcia. Specjaliści objaśniają to szerzej i ogólniej: agon – „zawody, duch współzawodnictwa, skłonność do rywalizacji, charakterystyczna dla starożytnych Greków i podsycana w starożytnym Rzymie. <...>” AntŽ 1998. Rozróżnia się tu agon sportowy i agon duchowo-artystyczny. Z tym drugim wiążą się również nazwy aktorów dramatu antycznego: protagonista, deuteragonista i tritagonista AntŽ 1998 21. Nawet w filozofii agon miał istotne znaczenie. STŽ 1996 i 2002 przypisują agonowi znaczenie ogólne – 1. „starożytna grecka rywalizacja w różnych dziedzinach życia. Organizowano konkursy muzyczne, poetyckie, malarskie, rzeźbiarskie, filozoficzne, oratorskie i artystyczne, a nawet konkursy piękności niemowląt, w których wartości ciała i ducha ceniono wyżej niż pochodzenie i majątek”, oraz szczegółowe – 2. „szczyt starożytnej gimnastyki – zawody gimnastyczne na wszystkich poziomach: od współzawodnictwa podczas codziennych ćwiczeń po zawody publiczne”, a także 3. „rywalizacja zawodowych atletów”. Podobnie, choć nieco inaczej, rozróżnia się znaczenia terminu agonistyka – 1. „ważna cecha starożytnych Greków – niepowstrzymane dążenie (STŽ 2002: dążenie, sposoby i środki) do rywalizacji w różnych dziedzinach życia, w celu zdobycia uznania, rozsławienia danej dziedziny działalności, zwiększenia prestiżu rodzinnego miasta i własnego”, 2. „dążenie do zwycięstwa (osiągnięć) w zawodach sportowych lub artystycznych”, 3. „ćwiczenia fizyczne przygotowujące do zawodów, których celem jest harmonijny rozwój ciała i jego części” STŽ 1996 i 2002.]. W opowiadaniu Parandowskiego Dysk olimpijski żywy duch greckiego agonu aż kipi, ale słowa agon nie ma... Nawiasem mówiąc, drugą sprawą, jakby (ale tylko jakby!) przeciwną agonowi, a ściślej – ograniczającą go, był wspaniały grecki umiar, choć bardziej charakterystyczny dla epoki hellenistycznej – dojrzałości ducha i kultury. Rozważając sposób mówienia o greckiej agonistyce, nie wydaje się słuszne nierozróżnianie agonu sportowego i artystycznego. zawody muzyczne SenGrĮ 1955 175, zawody artystów SenGrĮ 2007 157, zawody muzyków (flecistów, kitarzystów) i śpiewaków SenGrĮ 2007 157 nie rażą jeszcze tak bardzo [obecnie w takich przypadkach bardziej zwyczajny jest neologizm Jonasa Balvočiusa-Geručisa (1842–1915) varžytuvės LKŽ XVIII 1997, choć nie znajdziemy go jeszcze w DŽ 1993], ale rapsodowie rywalizowali, zwycięzcy konkurów muzycznych SenGrĮ 2007 157 tchną sportowym zapałem i zaciętością (nawiasem mówiąc, jak radzieckie zmagania dojarek albo współczesne wojny chórów)... Nieprecyzyjnie używa się słowa zwycięzca: zwycięzca pierwszego miejsca, choć zdobywca drugiego miejsca SenGrĮ 2007 157. Miejsca się nie pokonuje, lecz zdobywa, dlatego powinno tu być zdobywca. Nawiasem mówiąc, tego terminu nie ma 142 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... w STŽ 1996 i 2002, jest tam tylko zwycięzca, choć w jego objaśnieniu czytamy: „zwycięzca walki sportowej lub zawodów”. Pokonać można przeciwnika albo w zawodach. Kończąc rozważania o agonie, agoniście i agonistyce, należy powiedzieć, że aby nie mylić greckich pojęć z jedynie podobnymi pojęciami późniejszymi i współczesnymi – zawody, współzawodnictwo, rywal (a nawet licytacja i aukcja), quiz, konkurs, konkurent, konkurencja, konkurencyjny – lepiej używać tych grecyzmów niż jakichś litewskich niby-odpowiedników. Bardzo ważną postacią greckich agonów był hellanodikas: „Po złożeniu dzika w ofierze na ołtarzu Zeusa Horkiosa sędziowie zwani hellanodikami (Ἑλλανοδίκαι) albo helenodikami (Ἑλληνοδίκαι), czyli sędziami Hellenów, przysięgali sprawiedliwie sędziować” (SenGrK 2007: 246). Ściślej mówiąc, byli to „sędziowie i zarządcy (hellanodikowie)” LTE VIII 1981: 316 (albo wręcz przeciwnie – „stgr. zarządcy i sędziowie zawodów” LE VIII 1956) – „opiekunowie i zarządcy igrzysk olimpijskich i nemejskich – sędziowie zawodów. – – Δ prawa i obowiązki: sprawdzanie obowiązkowego, dziesięciomiesięcznego przygotowania atletów do igrzysk w ich rodzinnym mieście; kierowanie przygotowaniami atletów i nadzorowanie ich przez 30 dni przed zawodami igrzysk w gimnazjonie w Elidzie; ustalanie, czy dany atleta kwalifikuje się do igrzysk (atleta musiał być wolnym obywatelem Grecji, urodzonym w małżeństwie, który nie dopuścił się niegodziwych czynów); nadzorowanie codziennego trybu życia atletów (...); <...>; przyjmowanie przysięgi atletów; <...>” (STŽ 2002). O ich znaczeniu i godności świadczył także wygląd: „Podczas zawodów przywdziewali purpurowe szaty i wkładali na głowę wieniec laurowy” (STŽ 2002). Gdy używano rosyjsko-bizantyjskiej formy Elada, występowali elanodikowie Šv 1975 4 13. W opowiadaniu J. Parandowskiego konsekwentnie używa się formy hellanodikowie OD 1984 16, 29, 42, 47, 57, 78, 81, 112, 150, 174, 187, 218, 224, 234, 268. Graikų atletinį visapusiškumą gerai rodo pentatlonas. Fiksuotas jau TŽŽ 1936. Pentatlonas Ist III 1995 268 – „penkiakovė: šuolis į tolį, bėgimas [1 stadijo], ieties ir disko metimas, imtynės [dviejų geriausių]“ AntŽ 1998 – turi tam tikrą tąsą šiuolaikiniame sporte (tik labai pasikeitusios rungtys – jojimas, fechtavimasis, šaudymas, plaukimas, bėgimo krosas; visai neseniai imta dar keisti – šaudymą jungti su bėgimu), bet ne iki galo nusistovėjusi terminų mikrosistema: angl. pentathlon ir modern pentathlon, vok. (klassis-cher) Fünfkampf ir moderner Fünfkampf, rus. пентатлон и современное пятиборье STŽ 2002. Lietuviškai ir sporte, ir antikinėje literatūroje neretai neskiriama pentatlonas (penkiakovė) AtM 1981 8, penkiakovė ↗ pentatlonas AntŽ 1998 ir penkiakovė (pentathlon) AntŽ 1998 471, pentatlonas, kitaip klasikinė penkiakovė STŽ 1996, pentatlonas, kitaip antikinė penkiakovė STŽ Terminologija | 2009 | 16 143 2002. Taka mieszanina jest niepożądana w użyciu tekstowym, np. w noweli J. Parandovskio (OD 1984): pięciobój 44, pięcioboista 21, 65, następnie pentatlon 68, 104, znów pięciobój 108, 203, a na końcu pentatlon 206, 207, 219, 225, 230, 265. W objaśnieniach – pentatlon albo pięciobój 277. Trudno nam udoskonalić własny, jeszcze nie całkiem spójny mikrosystem: po pierwsze, powinien być międzynarodowo adekwatny, ale mikrosystemy innych języków też się różnią, a nasze czynniki wewnętrzne ciągną w przeciwne strony – można by postąpić tak: po prostu para wyrazów o różnych znaczeniach pentatlon i pięciobój (por. biatlon i dwubój, triatlon i trójbój, kwadratlon i czwórbój), a inaczej – antyczny pięciobój i pięciobój nowoczesny; jest jednak jeszcze inny pięciobój nowoczesny – pięciobój lekkoatletyczny: kobiet (choć częściej już siedmiobój) i mężczyzn (choć ważniejszy jest dziesięciobój). Zastępowanie pentatlonu polskim wyrazem nie ma sensu, bo istnieje już cała seria -atlon – biatlon, triatlon (i ultratriatlon), kwadratlon STŽ 2002. I z pentatlonu pentatlonu już w żaden sposób nie powstanie pentatlas SenGrK 2007 239, ponieważ ta seria – nie grecka, lecz należąca do języków nowożytnych (utworzona wyłącznie z materiału greckiego!) – na to nie pozwoli (presja systemu). Bardzo charakterystycznym antykizmem jest pankration Ist 1995 268 – „dyscyplina sportu w starożytności – połączenie walki na pięści i zapasów; walka między atletami łącząca uderzenia pięściami, nogami, łokciami, skręcanie stawów rąk i nóg oraz inne działania” STŽ 2002, „zarówno zapasy, jak i walka na pięści” AntŽ 1998. Nieprecyzyjna jest forma pankratia (łac.) – „starożytna grecka walka na pięści” TŽŽ 1936, pankratias OD 1984 25, 64, 158, 250, 265 – „rodzaj zawodów łączących zapasy i walkę na pięści” OD 1984 277, „synteza boksu i zapasów” OD 1984 256, „mieszanka zapasów i walki na pięści” OD 1984 56, SenGrK 2007 242. Spośród tego rodzaju zwyczajowo przyswajanych grecyzmów – amfitrionas, buleuterionas, embrionas, enchiridionas, hiparionas, sinedrionas,... wyróżnia się zakończeniem -ion zmienionym na -ijas wyraz ganglijas (jak ros. ганглий, choć pol. ganglion, niem. Ganglion, a także išijas (jak ros. ишиас, niem. Ischias, pol. ischias). Zwyczajową litewską formą jest pankrationas (jak ros. панкратион, pol. pankration / pankration, niem. Pankration), a wysiłki specjalistów filologii klasycznej nie idą w parze z tendencjami normatywnymi. Zawodnik pankrationu Pankrationo to pankratiastas STŽ 2002, OD 1984 67, 261, 277 (a nie pankratistas OS 2000 43). Grecka walka na pięści kumštynės – punching – Faustkampf – кулачный бой STŽ 2002 jest obecnie znana bez greckiej nazwy. W przekładzie noweli J. Parandovskio – kumščiakovė OD 1984 158, 256, 265, 270, kumštininkas OD 1984 57, 67, 255, 263, nawet boksas OD 1984 256, boksininkas OD 1984 265. Nowożytny boksas jest jednak mniej krwawy. 144 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... Grecka nazwa nie przysługuje również jeszcze starszym greckim zapasom – 1. „konkurencja w zapasach podczas igrzysk olimpijskich (od 708 r. p.n.e.). – – – zwyciężał zapaśnik, który 3 razy powalił przeciwnika na ziemię” STŽ 2002. Grecko-rzymskie, inaczej klasyczne zapasy, uprawiane od XVIII w., początkowo nazywano zapasami francuskimi STŽ 2002; znacznie odbiegają one od greckich (walka również w parterze). Warto wspomnieć o stadionikasie – „zwycięzca zawodów biegowych na jednym stadionie (w Olimpii – 192,24 m)” STŽ 2002 – olimpioniku. Podczas XIV igrzysk olimpijskich (724 r. p.n.e.) pojawił się diáulas – „konkurencja biegowa podczas starożytnych greckich igrzysk olimpijskich – bieg na 2 stadia (384,54 m) po bieżni tam i z powrotem; bieg podwójny” STŽ 2002. Wiedząc, że podczas biegu na 1 stadion nieprzerwanie dęto w aulosa, nazwa biegu podwójnego diaulas staje się zrozumiała. Już po 4 latach zaczęto wydłużać dystanse, lecz poprzestano na jednym słowie dolichas – „konkurencja biegowa podczas starożytnych greckich igrzysk olimpijskich – bieg na 8, później 10, jeszcze później 12, a w końcu 24 stadia (około 4600 m); bieg długodystansowy” STŽ 2002, także OD 1984 248. Wariant dolikodromas, czyli bieg na 24 stadia (4714,5 m) AtM 1981 8, OS 2000 38 może być również poprawny, tylko brzmiałby dolichodromas. Nie tylko dla historii lekkoatletyki, ale i całej kultury greckiej bardzo ważna jest palestra (<παλη – „zapasy” SenGrK 2007 237) – 1. „szkoła gimnastyczna w starożytnej Grecji” (nawiasem mówiąc, 2. „w państwie polsko-litewskim do XVIII w. tak nazywano adwokaturę”, a palestrantas to „nazwa adwokata w państwie polsko-litewskim do XVI-II w.”), palestrika – „sztuka zapasów i gimnastyki”, palestritas – „zapaśnik, gimnastyk” TŽŽ 1936, palestra – 1. „otoczony portykami (...) plac do wykonywania ćwiczeń fizycznych (...), zapasów i pięściarstwa”, 2. „szkoła w starożytnej Grecji, w której chłopcy w wieku 12–13 lat uczyli się zapasów, pięściarstwa, gimnastyki i sztuki tańca”; 3. „obiekt sportowy <...> w Olimpii – budynek położony w centrum gimnazjonu (66X66 m), w którym znajdowały się różne pomieszczenia do ćwiczeń fizycznych, gier w piłkę, zabiegów higienicznych oraz łaźnie” STŽ 2002. Krótko: „za gimnazjon uważa się cały kompleks obiektów, a palestrę – boisko sportowe” (SenGrK 2007 237). Z palestros nierozerwalnie związany jest jej trener paidotribas SenGrK 2007 183, który „uczył chłopców tradycyjnych dyscyplin pięcioboju: <...>. Boks i pankration (...) trafiały do programu treningowego później, gdy chłopcy osiągali wiek młodzieńczy” SenGrK 2007 178–179 (nie pedotrivis OS 2000 31). Terminologija | 2009 | 16 145 MODERNIZMY W TERMINOLOGII SPORTOWEJ – ANACHRONIZMY Historyzmy ukazują rzeczywistość minionej epoki, zniekształcają ją jednak anachronizmy – w omawianym przypadku są to współczesne terminy sportowe używane w odniesieniu do antycznej atletyki zamiast ówczesnych określeń. Najbardziej oczywistym anachronizmem jest sport, którego starożytni Grecy nie znali i który wówczas nie istniał („systematyczny fizyczny trening ciała” STŽŽ 1923). Oto atleta – „uczestnik zawodów w starożytności” TŽŽ 1936 (w nieokreślonym znaczeniu – „bardzo silny, krzepki człowiek” SNŽŽ 1907), gimnastai Olimpijos žaidimuose Aistis 1991 164, gimnastiniai ir atletiniai pratimai SenGrk 1955 175, ale w opowiadaniu J. Parandowskiego – sportas OD 1984 265, 267, a także sportinis Graikijos gyvenimas OD 1984 261. Czytamy: „Grecy wymyślili także z a w o d y s p o r t o w e” (SenI 1995: 6), ale zarazem zaznacza się, że wyraz atletika pochodzi z języka greckiego. W słowniku starożytności jest tylko atletas „mężczyzna ubiegający się o nagrodę w zawodach”, nie ma hasła gimnastikos, jest tylko sportas. Artykuł ten mówi o woźnicach, biegaczach, zapaśnikach, pięcioboju (pentathlon), walkach na pięści, pankrationie, stwierdzając, że „konkurencje te nazywano gimnastyką (...)” AntŽ 1998, chociaż sam artykuł sportas zaczyna się tak: „Wyraz pochodzi od średniowiecznego łac. słowa disportus – roznoszenie, rozpraszanie. Rozpowszechnił się za pośrednictwem języka angielskiego”. I oto używa się go nawet zamiast greckiej gimnastikos. W podręczniku Dalios Dilytė Senovės Graikijos kultūra znajduje się rozdział Sportas SenGrK 2007 237–244, choć mowa w nim także o atletų varžybos (w przeciwieństwie do žirgų varžybos), atletų rungtys, atletika SenGrK 2007 239, 243. Mowa o atletų varžybas Mikenų kultūroje OS 2000 19 oraz agonus, agonistiką OS 2000 19, ale jest to Antikos sportas OS 2000 16. Hasło sportas w STŽ 2002 4 zaczyna się od Homera (a nawet od Egiptu z 2050 r. p.n.e.), ale żadnego Antikos sporto nie ma. Łac. gymnicus tłumaczy się jako gimnastikos, sporto, lūdī gymnici – sporto žaidynės LoLietŽ 2007. Znaczenia ang. rzeczownika sport i ich mnogość oraz różnorodność zaskakują – 1) sportas; žūklė: medžioklė; sportiniai žaidimai; lenktynės (athletic sports – atletika), 2) lm. sporto varžybos; 3) pot. sportininkas, 4) pot. šaunus vaikinas, žmogus, 10) pot. sirgalius oraz 5) pramoga, linksm ybė: žaidimas; pokštas; 7) amer. lošėjas, 8) pot. d abita, gražeiva, ale także 6) „przedmiot drwin”, a nawet 9) biol. „odmiana, podgatunek, odchylenie od typu normalnego” (czas. sport – 1) żart- 1 To najbardziej odbiegające od zasadniczego systemu znaczenie w języku litewskim albo uznaje się za odrębne znaczenie, albo już za homonim – sportas2 – biol. „mutacja somatyczna roślin, <...>, charakterystyczna dla mieszańcowych siewek drzew owocowych” TŽŽ 1985 i 2001 (także homonim TŽŽ 1969), albo – w terminografii – to sportas zastępuje się jaśniejszym terminem – sport – somatinė mutacija AugBioŽ 1998, albo też użycie pozostaje niepewne: sport – sportas, mutacija ŽŪŽ 1971, ALŽŪTŽ 1977. Veislė <...> z czasem ulega zmianie. <...>. Zmiany powstałe w punktach wzrostu pędów długich lub krótkopędów nazywa się „sportem pąkowym” albo mutacją pąkową MS 1975 12 6. 146 Jonas Klimavičius | Iš sporto term inijos istorijos: antikizmai... ać, bawić się myślą, 2) uprawiać sport, 3) żartować; 4) nosić; demonstrować, pokazywać i 5) biol. „odchylać się od typu normalnego”), a także sportsman – 1) sportowiec; myśliwy; rybak; zawodnik wyścigowy; jeździec oraz 2) „człowiek uczciwy, prawy” (czyli doruolis, teisuolis) ALKŽ 1975. Ang. sport należy zatem do tych internacjonalizmów, które nazywa się fałszywymi przyjaciółmi tłumacza (pułapkami translatorskimi). Odnotowano to w odpowiednim słowniku angielsko-rosyjskim (АПиРАС „ЛДП“ 1969). Zwodniczość tego słowa jest tak rażąca, że zapewne nikt nie daje się zwieść, chyba ze zdumienia. Może ona też pomóc w zrozumieniu pochodzenia wyrazu. Opierając się na artykule G. Satyrova w czasopiśmie Физическая культура в школе (1959, nr 7), Jonas Žilinskas opublikował objaśnienie pochodzenia wyrazu sportas. W odróżnieniu od Prusów i Austriaków, słynących z musztry i tresury żołnierzy (na potrzeby parad), a także od Niemców i Szwedów, słynących z gimnastyki, Anglicy, pielęgnujący flotę, „szeroko uprawiali gry i rozrywki na świeżym powietrzu”, które nazywano disports; ang. desport zapożyczono zaś ze starofrancuskiego desport (Žilinskas 1959: 3). Nieco później podobnie wyjaśniono to w LE XXVIII 1963, dodając, że starofrancuskie desport pochodzi od późnołac. disportare. W leksykografii angielskiej średnioangielskie disport uznaje się za zapożyczenie ze średniofrancuskiego desport, utworzonego od czasownika desporter < des- + porter „nieść” (Webster’s Dictionary Unabridged 1981). Średnio- (lub staro-) francuskie desporter „zanieść” → „zakończyć pracę”, a desport „koniec pracy” → „czas wolny” → „rozrywki, gry”. Anglicy, lubiący zwięzłość, odczytali (zdekomponowali) zapożyczenie wbrew jego pierwotnej budowie i skrócili je – z dis-port powstało sport (choć nadal istnieje też przestarzałe disport – 1. rozrywka; 2. bawić się, oddawać się rozrywkom ALKŽ 1975). Już w 1828 r. ang. sport stało się zapożyczeniem zwrotnym – franc. sport (Robert 1993). Anachronizmem na igrzyskach w Olimpii jest angielskie treneris, a także treniruotė, treniruoti. W opowiadaniu J. Parandowskiego występuje mankštintis OD 1984 25, 64, 82, 94, 95, 112 (przecież ang. train oznacza właśnie mankštinti), rzadziej atlikinėti pratimus 89, bardzo często zaś – mankštos 10, 22, 31, 37, 41, 47, 50, 57, 59, 60, 71, 74, 87, 107, 172, 175, 207, 210, 262 (czasem pratimai 89), np.: atbūti mankštas 19, 172, atidirbti mankštas 88, daryti mankštas 93, ale także treniruotės 264, oraz w formie mieszanej: Obok wspólnych ć w i c z e ń miał też własne t r e n i n g i, <...> 76. Anachroniczne jest też angielskie zapożyczenie treniruotis: Ćwiczono się w gimnazjonach i palestrach (palaisthose) SenGrK 2007 237. W opowiadaniu J. Parandowskiego występuje jednak również właściwa, grecka nazwa osoby prowadzącej ćwiczenia: aleiptas: Niektórzy mieli niewolników lub starych atletów, którzy służyli im jako t r e n e r z y. To byli a l e i p t a i, masażyści, i wszystkich zadziwiali swoją sztuką. <...>. Młodzieńcy nie mogli się bez nich obejść; aleiptowie byli dla nich zarazem opiekunami, <...> OD 1984 23. Zaczęto jednak od trenera: Terminologija | 2009 | 16 147 W pobliżu zwykle przechadzali się lub siedzieli na ławkach starzy atleci, czekając, aż ktoś zatrudni ich jako trenerów 17. I tak właśnie to określano — raz autentyczny aleiptas 104, 191, 256, raz anachroniczny trener 48, 67, 191, 226, 261. STŽ 1996 i 2002 podają zlatenizowaną formę aliptis. Gdy autentyczna nazwa grecka jest nieznana, lepiej użyć dostępnego litewskiego odpowiednika (utworzonego jako neologizm) niż anachronicznego anglicyzmu. Nie wiadomo, dlaczego w opowiadaniu J. Parandovskiego jest tak niekonsekwentnie — angielski startas OD 1984 29–31, 183, 184, 187, 212, choć baigmė 28, 30, 31, 51, 184, 185, 215, 258, np.: nuo starto iki baigmės 156, 248, tarp starto ir baigmės 249. Dlaczego łaciński heroldas 9, 30, 36, 59, 182, 188, 191, 196, 213, 247, 251, 256, a nie litewski šauklys? Dlaczego greckie halterai OD 1984 38 zmieniają się w niemieckie słowo hanteliai (gr. haltéres, lot. manipuli) — „kołysane w rękach podczas wykonywania skoku w dal; stąd pochodzi nazwa gr. Δ (por. hallesthai — wykonać skok)” AntŽ 1998, a także AtM 1981 9. „Bardzo grecką, swoistą cechą jest to, że zarówno treningowi we wszystkich konkurencjach pięcioboju, jak i zawodom towarzyszyła gra na aulosie” (SenGrK 2007 242). W igrzyskach olimpijskich w Olimpii, przedstawionych artystycznie przez J. Parandovskiego, także wspomina się o „niewolniku, który grał na aulosie dla skoczków, miotaczy dyskiem i oszczepem” (OD 1984 38). Nawiasem mówiąc, ludzie wolni, podobnie jak Atena, wynalazczyni aulosu, zrezygnowali z niego, ponieważ od dmuchania wykrzywiała się twarz... „Muzyk najczęściej grał na tzw. diaulosie (dwóch aulosach różnej wielkości)” (MuzEnc I 2000), połączonych jednym ustnikiem (nazywanych także bliźniaczymi aulosami — gr. δίδυμοι αὐλοί — SenGrK 2007 55). Aulo pūtikas auletas MuzEnc I 2000 przez pomyłkę staje się aleutas HŠv 1994 67, 142. Jest tu także spond a u l a s OD 1984 235, 239, 242, 244, pierwszym członem przypominający słowo spondoforas — „urzędnik kultu w Olimpii. Było ich trzech. Do ich obowiązków należało ogłaszanie igrzysk olimpijskich” OD 1984 278 (: gr. spondē — „libacja dla bogów”, spondai — „układ rozejmowy” STŽ 2002), który pełnił zarazem funkcję herolda olimpiady. W objaśnieniach do opowiadania J. Parandovskiego i w STŽ 2002 nie podano spond a u l a i; z jakiegoś powodu dmuchają oni w ne aulą: spond a u l a i su fleitomis OD 1984 235. Spond a u l a i ėmė pūsti fleitas 239. Spond a u l a i grojo, neatsitraukdami fleitų nuo lūpų 242. Prieš spond a u l a i atitraukė fleitas nuo pamėlynavusių, subrinkusių į medį lūpų 244. W ten sposób obok aulos pojawia się ni stąd, ni zowąd leksykalny anachronizm fleita (wł. flauto, st. fr. fleute — por. łac. flatus — 1. dmuchanie, powiew LoLietŽ 2007). Poza fleitos OD 1984 221, 239, 241 używa się wyłącznie określenia fleitistas 38, 244, 258, a nie greckiego auletas. Ta sama autorka słusznie pisze: „Obecnie w literaturze autorów różnych narodów 148 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... upowszechniło się nieostrożne tłumaczenie fleita podane przez kogoś, ale nazywanie aulosu w ten sposób jest nieprawidłowe, ponieważ nie ma on z fletem nic wspólnego” (SenGrK 2007: 55), lecz potem: IVa. pr. Kr. Periklis dar prijungė muzikantų (fleitininkų, kitarininkų) ir daininkų varžybas SenGrK 2007 157. AntŽ 1998 zaś niemal całkowicie odrzuca aulos: aulas (gr. aulos) ↗ fleita, o fleita (gr. aulos, lot. tibia). Gdzie indziej zamiast auleto net trimitininkas OD 1984 253, Ist III 1995 268. Słowa z czasów nowożytnych nie pasują do antyku — nie tylko tracą przez to koloryt, lecz także zniekształcają prawdę historyczną. WNIOSKI Historia sportu na Litwie jest stosunkowo krótka, ale historia litewskiej terminologii sportowej obejmuje cały system pojęć światowego sportu (od czasów starożytnych), jego zmiany i rozwój. Nie była ona systematycznie badana, choć tylko w ten sposób można w istotny sposób przyczynić się także do jej normalizacji, szczególnie ważnej w odniesieniu do litewszczenia terminów (tworzenia litewskich odpowiedników) i dostosowywania ich form do języka litewskiego. Nie brakowało wahań i zakłóceń w normalizacji, a także lekceważenia historycznej prawdziwości terminologii i jej zniekształcania. W słownikach terminów sportowych (1959, 1996, 2002) ich liczbę ograniczono, ale nadal potrzeba wiele wysiłku, zwłaszcza w zakresie użycia. Odnotowane w 1935 r. Igrzyska Olimpijskie, przez niemal cały okres sowiecki (zarówno w sporcie, jak i w historii) na rosyjską modłę nazywane olimpijskimi igrzyskami, znów stają się – jak należy – Igrzyskami Olimpijskimi, choć nadal zdarzają się potknięcia. Wciąż przeszkadza niezrozumienie gramatyki języka litewskiego. Z powodzeniem używa się określeń ateńskie czy pekińskie igrzyska olimpijskie, ale wciąż nie rozumie się dobrze, że nazywanie Igrzysk Olimpijskich olimpijskimi byłoby równoznaczne z nazywaniem ich ateńskimi (i rzeczywiście jest równoznaczne z nazywaniem ich pytyjskimi) igrzyskami (w wielu innych językach w obu przypadkach używa się przymiotników, a nie dopełniacza rzeczownika). Przymiotnik w wyrażeniu współczesne igrzyska olimpijskie jest wyraźnie umotywowany (por. orzech włoski). Jednak obok wielu uzasadnionych połączeń z tym przymiotnikiem istnieje też wiele dość nieokreślonych, bardzo wyszukanych, a nawet pustych, często szablonowych wyrażeń, charakterystycznych dla jego znaczenia semantycznego. Głównie pod wpływem języka rosyjskiego olimpiada jest najczęściej używana (czasem też tak się twierdzi) nie w znaczeniu Igrzysk Olimpijskich (choć w tym znaczeniu użycie słowa olimpiada wspierają także wyrazy spartakiada, uniwersjada,...), lecz w znaczeniu „czteroletniego cyklu igrzysk”. Od olimpiady, w jej najbardziej współczesnym znaczeniu – „konkursu naukowego dla uczniów” – pochodzą zarówno olimpiadowy (a nie olimpijski), jak i olimpiadowicz (a nie olimpijczyk). Sportowy olimpijczyk powstał w sposób nieprawidłowy na wzór ros. олимпи-ец, którego nie zdołano poprawnie zrozumieć: regularna forma to олимпи-ец: Олимпи-я (podobnie w języku polskim. Terminologija | 2009 | 16 149 olimpij-szyk: Olimpj-a, niem. Olympi-er: Olympi-a). Oddaleni od Olimpii, utożsamiają się z Olimpem... Olimpiadowicz – tylko rangi uczniów? Nawiasem mówiąc, w innych językach zazwyczaj używa się skromnego określenia „uczestnik igrzysk olimpijskich” – ang. participant in Olympic Games, niem. Olympiakämpfer, Olympiateilnehmer. Starożytny olimpionik, „zwycięzca igrzysk olimpijskich”, jest już dopuszczany, a czasem nawet zalecany także w znaczeniu „zwycięzcy współczesnych igrzysk olimpijskich”, ale nadal pozostaje jak w języku rosyjskim. Słowo gimnastyka zostało odziedziczone po Grekach, ale treść pojęcia bardzo się zmieniła (podobnie jak w przypadku gimnasty), tym bardziej że greckie gymnasìonas różni się od współczesnego gimnazjum. Niewiele zmienił się stadion, ale jego antyczna podstawa, stadion, jest już tylko historyzmem. Hipodrom został odziedziczony bez szczególnych zmian. Być może najbardziej wyrazistymi antycznymi historyzmami są agon (odnotowany już w 1936 r.) i hellanodika, dobrze znane są pięciobój, pankration i in. Niepożądanym zjawiskiem są anachronizmy terminologiczne, czyli używanie terminów współczesnego sportu (modernizmów) zamiast znanych historyzmów – angielskiego sport zamiast antycznej atletyki i gimnastyki, trenera zamiast alejptesa itd. W ten sposób zniekształca się historyczną prawdę. LITERATURA I ŹRÓDŁA Aistis J. 1991: Dievai ir smūtkeliai. Apie laiką ir žmones. Milfordo gatvės elegijos, Vilnius. AkmL 1962: B. Brodskis, Akmeniniai istorijos lapai. Vertė A. Grikevičius. Vilnius. ALKŽ 1975: Anglų-lietuvių kalbų žodynas. Sudarė A. Laučka, B. Piesarskas, E. Stasiulevičiūtė, Vilnius. ALŽŪTŽ 1977: Anglų-lietuvių kalbų žemės ūkio terminų žodynas. Sudarė D. Čep onienė, R. Gelūnienė, J. Kazėnas, R. Kelbauskienė (ats. red.), Vilnius. Augbiol 1998: Trumpas anglų-lietuvių ir lietuvių-anglų augalų biologijos terminų žodynas. Parengė O. Rupainienė. Vilnius. AntŽ 1998: Antikos žodynas. Vert. R. Kumžienė, A. Tekorius, A. Trakymas, ats. red. D. Staskevičienė, Vilnius. AtM 1981: V. Salius. Nuo Atėnų iki Maskvos. Vilnius. Bitelinskis V. 1948: Rinktiniai raštai. Vert. Z. Kuzmickis, red. D. Urbas ir J. Galvydis, Kaunas. BM ir RT 2000: V. Toporov. Baltų mitologijos ir ritualo tyrimai. Vert. E. Jakulis, Vilnius. Drv d: Dienovidis (tygodnik). DŽ 1993: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. III pat. ir pap. leid., Vilnius. GrEnL 1968: Greek-English Lexicon compiled by Henry George Liddell and Robert Scott. Oxford. GrLŽ 1979: Graikų-lietuvių kalbų žodynas. Sudarė R. Mironas, Vilnius. Hor 1977: Horacijus. Lyrika. Vert. H. Zabulis, red. Vald. Petrauskas, Vilnius. HŠv 1994: D. Dilytė. Heladės šviesa. Vilnius. Ist III 1995: Istorija 3. Vert. A. Nastopkaitė ir A. Merkytė, red. L. Patriubavičienė, Vilnius. ItLŽ 1993: V. Petrauskas. Italy-lietuvių kalbų žodynas, Vilnius. Jarmala A. 1974: Apie žodį stadionas. – Lietuvos pionierius 81. Č. KalDS 1981: Č. Kalenda. Dorovės samprata. Red. T. Povilaitytė, Vilnius. KB: Kultūros barai (czasopismo). Klimavičius J. 1974: Dar kartą apie stadioną. – Lietuvos pionierius 91. Klimavičius J. 1978: Kas turėtų rūpintis sporto kalba. – Kalba Vilnius 19, 4. Klimavičius J. 1981: Įmantrumas – klaidos brolis. – Naujos knygos 9, 42–45. KmT: Komjaunimo tiesa (gazeta). 150 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... Kusa J. 1938: Sporto kalbos reikalu. – Gimtoji kalba 7. 97–99. KV: Kalba Vilnius (tygodnik). LA: Lietuvos aidas (dziennik). Labokas J. 1933: Apžvalga. – Gimtoji kalba 3. 45–46. LE VIII 1956: Lietuvių enciklopedija 8. South Boston. LE XXVIII 1963: Lietuvių enciklopedija 28. South Boston. L ir M: Literatūra ir menas (tygodnik). LKŽ XVIII 1997: Lietuvių kalbos žodynas 18, Vilnius. LoLiet 2007: K. Kuzavinis. Lotynų–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius. LP: Lietuvos pionierius (gazeta). LTE VIII 1981: Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 8, Vilnius. LTV: Telewizja Litewska. Luk 1975: Lukianas. Dievai, heteros, pranašai. Vert. L. Valkūnas, red. A. Kašinskaitė. Vilnius. M: Mokslėvis (czasopismo). MCzMA 1997: Maištingas Czesławo Miłoszo autoportretas. Pokalbiai su Aleksandru Fiutu, Vilnius. MG: Mūsų gamta (czasopismo). M ir G: Mokslas ir gyvenimas (czasopismo). Miunch 1974: M. Barysas. Miunchenas, olimpinis ir kasdieniškas, Vilnius. MK: Mūsų kalba (czasopismo). MksIL: Mokslo Lietuva (gazeta). Monr 1978: M. Barysas. Penki žiedai virš Monrealio, Vilnius. MuzEnc I 2000: Muzikos enciklopedija 1, Vilnius. MS: Mūsų sodai (czasopismo). NieNe 1969: S. Markišas. Niekam nenusileisiu. Pasakojimai apie Erazmą Roterdamietį. Vert. M. Žilionienė, red. A. Kašinskaitė. Vilnius. OCH 1998: Olimpinė chartija, Vilnius. OD 1984: J. Parandovskis. Olimpijos diskas. Vert. D. Urbas, red. A. Gailius, Vilnius. OP 2007: Olimpinė panorama 2 (žurnalas). OS 2000: S. Stonkus. Olimpinis sportas. Olimpinės ir olimpinės žaidynės, Kaunas. P: Pergalė (czasopismo). V. PietRR 1973: V. Pietaris. Rinktiniai raštai, Vilnius. R: Respublika (dziennik). Robert 1993: Le Nouveau Petit Robert: Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française, Paris. Sav z TV: Savaitė su TV (tygodnik). SenGr 1995: Dž. D. Kleras. Senovės Graikija. Vert. N. Skluitaitė, red. B. Balčienė, Vilnius. SenGRI 1955: V. S. Sergejevas. Senovės Graikijos istorija. Red. Vyt. Petrauskas. Vilnius. SenGrK 2007: D. Dilytė. Senovės Graikijos kultūra, Vilnius. SenI II 1976: Senovės istorija 2. Originalą redagavo J. Kruškol, vert. S. Ivanovienė ir L. Maculevičienė, red. T. Daržinskaitė. Vilnius. Skardžius P. 1936¹: Terminy piłki nożnej i koszykówki. – Fiziškas auklėjimas 1, 104–106. Skardžius P. 1936²: Przegląd. – Gimtoji kalba 6, 100. Smetona J. 1936: Keletas pastabų dėl naujų futbolo ir krepšinio terminų. – Vairas 6. 666–667. SNŽŽ 1907: Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis. Sudarė J. Šlapelis, Tilžė. SNŽŽ 1924: J. Norkus. Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis, Kaunas. STŽŽ 1923: M. ir S. Svetimų ir tarptautiškų žodžių žodynėlis, Šiauliai. STŽ 1959: Sportinių terminų žodynas. Ats. sudarytojas V. Steponaitis, Vilnius. STŽ 1996: Sporto terminų žodynas. Parengė S. Stonkus, Kaunas. STŽ 2002: Sporto terminų žodynas. Parengė S. Stonkus, 2-asis pat. ir pap. leid., Kaunas. SWO 1997: Słownik wyrazów obcych. Red. E. Sobol, Warszawa. Šl: Šluota (czasopismo). Šv: Švyturys (czasopismo). ŠR II 1991: Święte Pismo 2. Przeł. z jęz. łac. J. A. Skvireckas, Wilno. ŠR 1998: Šventasis raštas. Senasis ir Naujasis Testamentas. Senąjį Testamentą iš hebr., aram. ir gr. k. vert. A. Rubšys, Vilnius. ŠR 1999: Biblija arba Šventasis Raštas. Ekumeninis leidimas, Vilnius. Terminologija | 2009 | 16 151 T: Tiesa (tygodnik). TMkt: Tarybinis mokytojas (gazeta). TMtr: Tarybinė moteris (czasopismo; P – dodatek do czasopisma Pagrandukas). TŽŽ 1936: Tarptautinių žodžių žodynas. Sudarė K. Boruta, Pr. Čepėnas, S. Sirutytė-Čepėnienė, redagavo J. Žiugžda, peržiūrėjo Vacl. Biržiška, Pr. Dovydaitis, Kaunas. TŽŽ 1951: Tarptautinių žodžių žodynas. Redagavo I. V. Liochinas ir F. N. Petrovas, vertė O. Katinskaitė, Ch. Lemchenas, J. Talmantas, lietuviškąjį leidimą redagavo Ch. Lemchenas, Vilnius. TŽŽ 1969: Tarptautinių žodžių žodynas. Redagavo I. Liochinas, S. Lokšina, F. Petrovas (vyr. redaktorius) ir L. Šaumianas, vertė O. Doveikienė. J. Kabelka ir Ch. Lemchenas, lietuviškąjį leidimą redagavo Ch. Lemchenas, Vilnius. TŽŽ 1985: Tarptautinių žodžių žodynas. Ats. redaktorius V. Kietiškauskas, Vilnius. TŽŽ II 2000: V. Vaitkevičiūtė. Tarptautinių žodžių žodynas L–Ž, Vilnius. TŽŽ 2001: Tarptautinių žodžių žodynas. Ats. Redaktorius A. Kinderys, Vilnius. Vd. Veidas (tygodnik). Webster’s Dictionary Unabridged 1981: Webster’s Third New International Dictionary of the English Language, Springfield, Massachusetts. VLE I 2001: Visuotinė lietuvių enciklopedija 1. Vilnius. VLE IV 2003: Visuotinė lietuvių enciklopedija 4. Vilnius. VLE V 2004: Visuotinė lietuvių enciklopedija 5. Vilnius. VLE VII 2005: Visuotinė lietuvių enciklopedija 7. Vilnius. VLE VIII 2005: Visuotinė lietuvių enciklopedija 8. Vilnius. VLE XV 2009: Visuotinė lietuvių enciklopedija 15. Vilnius. VLE XVI 2009: Visuotinė lietuvių enciklopedija 16. Vilnius. VN: Vakarinės naujienos (dziennik). Žilinskas J. 1959: Žodžio sportas kilmė. – Sportas 115, 3. Ž.AntŽm 1987: G. Hattneris. Žymūs antikos žmonės. Vert. V. Manikaitė-Kazanskienė, red. L. Stanevičius, N. Chijenienė, Vilnius. ŽUŽ 1971: A. Anskaitis V., Kilas M. Rusų–lietuvių kalbų žemės ūkio terminų žodynas, Vilnius. АРиРАС „ЛДП“ 1969: Англо–русский и русско–английский словарь „ложных друзей переводчика“. Составили В. В. Акуленко, С. Ю. Комиссарчик, Р. В. Попова. В. Л. Юхт, под общим руководством В. В. Акуленко, Москва. Z HISTORII TERMINOLOGII SPORTOWEJ: ANTYCYZMY, HISTORYZMY I MODERNIZMY – ANACHRONIZMY Historia sportu litewskiego jest stosunkowo krótka, choć historia litewskiej terminologii sportowej obejmuje cały system pojęciowy sportu światowego (od czasów starożytnych), jego przemiany i rozwój. Nie była badana systematycznie, a tylko takie badania mogłyby w istotny sposób przyczynić się do jej normalizacji, tworzenia litewskich odpowiedników oraz dostosowania terminów do języka litewskiego. Występowała duża zmienność, a nawet chaos, lekceważenie i zniekształcanie historycznej rzeczywistości terminologicznej. Słowniki sportowe (z 1959, 1996 i 2002 r.) pomogły ograniczyć te zjawiska, jednak nadal potrzeba wiele pracy, zwłaszcza w zakresie użycia. W 1935 r. odnotowano termin Olimpijos žaidimai (igrzyska olimpijskie). W czasach sowieckich, na wzór terminu rosyjskiego, zmieniono go na olimpinės žaidynės. Podejmowana jest próba przywrócenia formy Olimpijos žaidynės, jednak natrafia ona na brak zrozumienia gramatyki litewskiej. Używanie formy olimpinės žaidynės zamiast historycznej Olimpijos žaidynės przypomina używanie formy aieninės žaidynės zamiast Atėnų žaidynės (igrzyska olimpijskie w Atenach). Motywacja użycia przymiotnika w wyrażeniu olimpinės žaidynės jest jasna, choć obok licznych uzasadnionych połączeń wyrazowych z tym przymiotnikiem występuje wiele nieokreślonych, rozwlekłych, pustych i często sztampowych połączeń wyrazowych. 152 Jonas Klimavičius | Iš sporto terminijos istorijos: antikizmai... Z tego powodu uzasadnione połączenia wyrazowe z tym przymiotnikiem są liczne, nieprecyzyjne, rozwlekłe, puste i często banalne. Głównie pod wpływem języka rosyjskiego olimpiada jest często używana nie w znaczeniu igrzysk olimpijskich (choć w tym znaczeniu olimpiada jest wspierana przez spartakiadę, uniwersjadę....), lecz w znaczeniu „okresu czterech lat między igrzyskami”. Z najbardziej współczesnego znaczenia słowa olimpiada – „zawody szkolne z określonego przedmiotu” – wywodzą się słowa olimpiadowy (ale nie olimpijski) oraz uczestnik olimpiady (ale nie olimpijczyk). Słowo olimpijczyk (uczestnik igrzysk olimpijskich) pojawiło się niekonsekwentnie na wzór rosyjskiego słowa олимпи-ец, które zostało błędnie zrozumiane. Konsekwentną formą byłoby олимпи-ец: Олимпи-я (por. polskie olimpii-szyk: Olimpi-a, niemieckie Olympi-er: Olympi-a). Litewska forma olimpijczyk oddala się bardziej od Olimpii i zbliża do Olimpu. Uczestnik olimpiady pozostaje na poziomie zawodów szkolnych. W innych językach olimpijczyk staje się dość skromnym „uczestnikiem igrzysk” – uczestnikiem igrzysk olimpijskich po angielsku, Olympiakämpfer i Olympiateilnehmer po niemiecku. Niekiedy dopuszcza się i proponuje użycie starożytnego słowa olimpionik, oznaczającego „zwycięzcę igrzysk w Olimpii”, w znaczeniu „zwycięzcy igrzysk olimpijskich”. Słowo gimnastyka (gimnastyka) zostało odziedziczone po Grekach, ale treść tego pojęcia znacznie się zmieniła (podobnie jak w przypadku gimnastyka (gimnastyk)). Greckie gimnazjon (szkoła w starożytnej Grecji) i współczesne gimnazjum (szkoła średnia) różnią się jeszcze bardziej. Stadion (stadion) niewiele się zmienił, ale jego antyczna podstawa, stadion, jest dziś już tylko historyzmem. Hipodrom (tor wyścigowy) został przejęty bez istotnych zmian. Najwyraźniejszymi antycznymi historyzmami są agon (agon jako „zawody”) (odnotowany w 1936 r.) oraz hellanodikes (hellanodik), pięciobój (pentatlon), pankration (pankration) i podobne słowa są dobrze znane. Anachronizmy terminologiczne, czyli terminy współczesnego sportu (modernizmy) używane zamiast znanych historyzmów przy omawianiu starożytnej kultury fizycznej, są niepożądane. Należą do nich na przykład angielskie słowa sport (sport) – zamiast antycznych atletyka (atletyka) i gimnastyka (gimnastyka), a także trener (trener, szkoleniowiec) – zamiast aleiptes. W takich przypadkach rzeczywistość historyczna ulega zniekształceniu. Jonas Klimavičius, ul. Erfurto 56-14, 04107 Wilno, Litwa Jonas Klimavičius Erfurto g. 56-14 04107 Vilnius, Lietuva Terminologija | 2009 | 16 153