Terminas prie termino. VI

Termin przy terminie. VI JONAS KLIMAVIČIUS Núokana, A NIE cikutà Botanikom już od ponad stu lat wiadomo, że nuokana jest neologizmem Laurynasa Ivinskisa. Obfitość neologizmów w słownikach Ivinskisa zauważył i wykazał pół wieku temu Jonas Kruopas (Kruopas 1998: 193, 195–196). Sam już dawno — pracując nad Słownikiem języka litewskiego — zapamiętałem Ivinskisa jako konsekwentnego lituanizatora zapożyczeń i wyrazów międzynarodowych, a nawet bezkompromisowego zastępcę egzotyzmów. Po szerszym zapoznaniu się, dzięki artykułom Albiny Auksoriūtė z jej rozprawy doktorskiej (Auksoriūtė A. 1995: 58–65; 1997, 33–39; 2000, 48–57; 2001, 95–111; 2002, 95–102; 2003, 135–142, 2004, 127–149, 2007, 72–91; 2008, 132–141), z rozmachem i rezultatami neologizacyjnych działań Ivinskisa (w tym bardzo licznymi motywacjami całkowicie indywidualnymi i trudnymi lub wręcz niemożliwymi do zrozumienia), z pewnymi sukcesami tych działań, a także z wysiłkami, by obecnie upowszechnić odpowiedniejsze neologizmy rękopiśmienne, zastanawiasz się: tak śmiała, pełna nadziei praca, tak żywe i ożywcze źródło w czasach ucisku języka litewskiego — a teraz, w latach wolności, taka posucha, takie usychanie... Mój ten drobny krok, bez prawdziwie teoretycznego celu — by dowieść, że nuokana jest neologizmem Ivinskisa, oraz pokazać sposób jego utworzenia, motywację semantyczną, a częściowo także etymologię — ma również cel praktyczny: ostatecznie upowszechnić nuokaną we wszystkich dziedzinach użycia języka litewskiego (nie tylko w nomenklaturze botanicznej), bo dotąd tego nie osiągnięto, a być może nawet o to nie dbano. Do nuokanos doszedłem nie poprzez jej twórcę Ivinskisa, lecz zupełnie przypadkowo. Było to w 1981 roku — dramat Juoza Glinskisa Cikuta – Sokratui. Od dawna było wiadomo, że sąd ateński skazał Sokratesa na śmierć w szczególny, choć łagodniejszy sposób — nie przez strącenie ze skały, lecz przez wypicie trucizny. Tutaj — przez wypicie jakiejś cikuty. Czym jest cikuta? Wątpliwe, czy pisarz się nad tym zastanawiał. Nie brakuje zaś wskazówek, jaką truciznę wypił Sokrates, na przykład: Во времена Сократа при- 144 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VI Skazany na śmierć, o wyznaczonej porze wypijał kielich startego trującego szaleju (cykuty) Nersesianc 1977: 139. <...> wypił kielich trucizny z szaleju Ksenofont 1993: 12. <...>, w naszych czasach Sokrates nie musiałby wypijać soku z szczwołu,<...> Ruso 1979: 30. <...> śmierć od kielicha trucizny z szaleju<...> Averincevas 1989: 188. I nie tylko w przypadku Sokratesa, na przykład: Oczywiście, znacznie bezpieczniej dla zgarbionego szewca niż pić na zdrowie z pucharu ze złota wino zmieszane z trucizną — trujący szalej i szczwół Lukian 1975: 89. Która trucizna jest właściwa? Szalej (Cicuta) i szczwół (Conium<, gr. koneion) to dość podobne rośliny z tej samej rodziny baldaszkowatych (obecnie selerowatych), obie trujące, lecz trujący jest cały szalej (gatunek szalej jadowity – Cicuta virosa) z wyjątkiem korzeni, a szczwół jest trujący w całości (zwłaszcza owoce); różnią się także siedliskami: szalej rośnie nad brzegami zbiorników wodnych, na terenach podmokłych i wilgotnych łąkach, szczwół zaś na nieużytkach, terenach zabudowanych, pod okapami i przy płotach. O ich podobieństwie świadczą także nazwy w niektórych językach: niem. Schierling – szczwół, Wasser schierling (ale też Wüterich) – szalej, ang. poison-hemlock – szczwół, water-hemlock (ale też cowbane) – szalej. Rosjanie starają się je rozróżniać: szalej – вех (pol. wiechon), цукыма, szczwół – болиголов, омег. Tak więc różnica botaniczna jest jasna, a to, co naprawdę wypił Sokrates, powinni ustalić specjaliści filologii klasycznej. Tu ważne jest jedynie stwierdzenie, że cicuta to nie tylko szalej, lecz także ogólnie trucizna (LoLieŽ 2007). Dlatego rosyjskie цукыма (болиголов) może nie oznaczać synonimów: цукыма – trucizna, a болиголов – uściślenie: szczwół. Z drugiej strony może, ale nie musi: „cicuta to nazwa, którą Rzymianie określali trującą roślinę Conium maculatum” LBŽ 1938 (stąd w słowniku klasycznej łaciny cicuta – 1) болиголов, цукыма Dvoreckij 1986), tyle że w naukowej nomenklaturze botanicznej jest odwrotnie. Te przeciwstawne znaczenia słowa cicuta — „szczwół” i „szalej” — oraz jego znaczenie ogólne „trucizna” to niepodważalne fakty, trzeba tylko uważać, by ich nie mieszać. A to, co naprawdę wypił Sokrates (i dlaczego trucizna wypita przez greckiego Sokratesa jest określana późniejszym — używanym przez Horacego i Pliniusza Starszego — łacińskim słowem), powinni ustalić specjaliści filologii klasycznej. Czasy, w których żył Laurynas Ivinskis, i jego otoczenie — bliskie i szersze (bez Uniwersytetu Wileńskiego, a później także z zakazem druku) — były bardzo nieprzychylne jemu, litewskości i językowi litewskiemu, a nawet jego samemu istnieniu: był przedświt, ale był to przedświt długiej nocy... Nie brakowało mu jednak wdzięcznych i troskliwych spadkobierców jego pracy. Niejeden neologizm Ivinskisa Terminologija | 2010 | 17 145 Po dłuższym okresie zapomnienia trafił do dzieła Povila Matulionisa z lat 1906–1907 Žolynas, gdy po Aušros rozbrzmiewały już Tautiška giesmė Vincasa Kudirkę i Jaunoji Lietuva Maironisa. Między nimi także omawiany wyraz: Cicuta L. – nuokana Iv[inskis] – вехъ – szalej, cykuta Matulionis 1906–1907. Matulionis zdawał już sobie sprawę, że jest to neologizm Ivinskisa. Można jedynie potwierdzić, że przed Ivinskisem nuokana (LKŽ VIII 1970) nie występuje w żadnym źródle języka litewskiego — ani w dialektach, ani w piśmie. Kiedy i w którym z licznych dzieł Ivinskisa po raz pierwszy użyto wyrazu nuokana — tę drobną radość odkrycia pozostawiamy badaczom Ivinskisa; wiadomo obecnie tylko tyle, że jeszcze w 1858 r. w swoim przekładzie Genavaitės Ivinskis używa słowa cikutas i podaje je w przypisie jako termin botaniczny: Cikutas marinamasis. Cicuta virosa. Szalej jadowity Ivinskis R 1995: 285. Nuokana trafiła do słownika J. Barona: веха – nuokana RLŽ 1924. W Žolyne Matulionisa gatunek Cicuta virosa Lin. nazwano terminem z przedrostkiem nuokana garlė Jac[oby]. Wydany w 1938 r. przez Komisję Słownika Botanicznego Lietuviškas botanikos žodynas. I dalis podaje normatywną litewską nazwę Cicuta virosa L. – giftiger Wesserschierling – вех ядовитый – szalej jadowity – vėlnrutks: nuodingoji nuokana, a także regionalne synonimy i nieprzyjęte neologizmy: morkelės Sejny, morkiukai Taurogi, mirštamukai K. Grinius, smertkevynis J.–A. Pabrėža, vandens maudas J.–A. Pabrėža, F. Kuršaitis, šelmis tručyzninkas J. Fiedorowicz (1851). Kwestia terminologii botanicznej została ostatecznie rozwiązana — monumentalna Lietuvos flora (6 t.), wydany w 1998 r. Botanikos vardų žodynas, a także encyklopedie nie miały już tu trudności. Inaczej było ze słownikami wyrazów obcych. Przy opracowywaniu TŽŽ 1936 korzystano głównie „z najlepszych słowników tego rodzaju w języku francuskim, niemieckim, rosyjskim, polskim i angielskim” (5–6), dlatego do pola widzenia redaktorów z łatwością mógł trafić pol. cykuta, ros. цукута, a nie nuokana (do wydania LBŽ 1938 pozostały jeszcze 2 lata)... I tak też podano: cikuta (łac.) — „bardzo trująca roślina z rodziny baldaszkowatych”. Tłumaczone wydania TŽŽ z 1951 i 1969 r. posunęły się o pół kroku naprzód i o pół kroku w bok: cikutà – j a d o w i t a n u o k a n a (dalsze objaśnienie), a więc rób jak słownik: używaj cikuta, wiedząc, że to nuodingoji nuokana; ale po co, skoro podaje się cikuta? Dopiero w DŽ 1972 znajdziemy: nuokana – bot. „lecznicza roślina z rodziny baldaszkowatych” (Cicuta): nuodingoji nuokana (Cicuta virosa). Nic bardziej normatywnego nie ma ani w DŽ 1993, DŽ 2000, ani w TŽŽ 1985, TŽŽ I 1999. Dopiero TŽŽ 2001 podaje cikutà (łac. cicuta – nazwa trującej rośliny) ntr., nuokana – „<...>”. 1 4 6 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VI Pozostają więc dwa zadania — całkowicie wyeliminować cikutą za pomocą normalizującej leksykografii i innymi sposobami, a aby było to łatwiejsze — wyjaśnić funkcję i motywację nuokany. O dialektalnym nukanoti powinienem był wiedzieć od samego początku studiów — zapewne z popularnego wówczas humorystycznego poematu przypisywanego Laurynasowi Ivinskisowi Smetonas: Nebibusiu as tajp smajlus, kad tajp n u k a n o j a, / Pasiktausidama dvases kada tajp nuotwoja LLIChrest 1957: 406 (Nebebūsiu aš taip smailus, kad taip n u k a n o j o Ivinskis R 1995: 36). Nukanojo objaśniono jako: wychłostał, pobił (406); w słowniczku na końcu książki: Žodynėlyje: nukanoti – nukamuoti, nuplakti, sumušti. Nie jest to jedyny przypadek użycia tego słowa przez Ivinskisa, na przykład: Nebatsižvilgėdamas bėgo vilkas, <...>, bijodamas, kad oželis su savo šeimyna paskui negintų, o sugavęs, kad nenukanotų Ivinskis R 1995: 23. Związek między wyrazami nukanoti i kanoti z LKŽ V 1959 wyjaśnił mi się może parę lat temu, ale gdy zabrałem się do pisania, dowiedziałem się o znacznie wcześniejszym artykule Bernda Gliwy na podobny temat (Gliwa 2002). Trująca (a przy tym także lecznicza — homeopatyczna) roślina nuokana nie jest ani słowem „dość dawnego pochodzenia”, ani „neologizmem botaników” o nieznanym autorstwie (Gliwa 2002), lecz derywatem sufiksalnym Laurynasa Ivinskisa od nukanóti, dial. żmudz. nukāñoti 1. „wycieńczyć; zabić, uśmiercić” (por. kanóti, dial. żmudz. kāñoti 1. „wyniszczać, zabijać; męczyć, dręczyć”: Bekanódamas nukanósi arklius kaip ponas žmones słownik A. Juški, iškāñoti 1. „wyniszczyć, wybić” Sātės, užkāñoti „zabić” Kuliai); w zachodnich gwarach dzukijskich i wschodnich aukštaitskich kanóti 2. nieprzech. „dogorywać, gasnąć, umierać” Puńsk, Łoździeje, nukanóti 2. „umrzeć” Būdvietis (rej. łoździejski), Antaliepė. A zatem kāñoti i nukāñoti to wyrazy występujące nie tylko w jednym dialekcie, lecz także w klasycznej dawnej literaturze — nie bez powodu Danutė Petkevičiūtė określa je — wraz z nutvoti, švaistyti — jako obrazowe czasowniki oryginalnej poezji Ivinskisa (Petkevičiūtė 1988: 205). Etymologia nie jest potrzebna do ustalenia pochodzenia neologizmu, ale jasność motywacji derywatu nuokana mogłoby zwiększyć spokrewnione z kanoti 3. (Rumšiškės) aukšt. ¹kanéti „głodować, jeść mało; nosić się źle, krzywdzić samego siebie (mając coś)”: Mūsų šunelis kāna, kāna per visą dieną Salamiestis. Mano tėvai nesikanėdavo: gerai valgydavo Bagotoji. Kiaulės iškanėjo, perdien nešertos Dusmenys (choć ¹nukaneti „zdechnąć” z Palangi należy do żmudzkich), kanybà scom, pot. „zasuszony, suchy człowiek lub zwierzę” Jonas Jablonskis (Veliuona), Terminologija | 2010 | 17 147 kanypà: Kanypa yra liesa mažà žmona słownik A. Juški, a także nukanėkoti „wykończyć, zabić” Joniškėlis, kanýkoti „męczyć, wyniszczać” Pasvitinys, Linkuva (LKŽ V 1959). Kãnoti i kanėti mają różne przedrostki — nie tylko nukãnoti, nukanéti (także nukanėkoti), lecz również iškãnoti, užkãnoti, iškanéti (także iškanýkoti) — najmocniej przemawia to przeciw możliwości drugiej wersji Gliwy: nuokana: náukoti „męczyć, dręczyć” Vieksniai, Lazdynų Pelėda (LKŽ VIII 1970) (nie mówiąc już o poważnych trudnościach fonetycznych). Zaś pierwszą — prawdziwą — wersję pochodzenia wspiera nie tylko wspomniane przez Gliwę pol. konać „dogorywać” (a nie „umierać”!...) i ros. до-кона́ть „dokończyć, dobić”, lecz także к о н-еu „koniec” (etymolodzy wyjaśniają, że spokrewnione jest z nim również н а-ч а-ло „początek”). A zatem bardzo trafne objaśnienie nukanoti to „doprowadzić do końca” (Ivinskis R 1995, Žodynėlis). Najważniejsze, że nuokana jest derywatem sufiksalnym od nukanoti, a nie od kanoti i przedrostka nuo- (tak pisze Gliwa). Ciągle się powtarza, że słowotwórstwa nie należy mylić z budową wyrazu, a mimo to wciąż popełnia się ten błąd. Nuokanos analogia wskazywałaby, że núõdas pochodzi raczej nie od nuduoti 13. „nun(u)odyti” tylko słownik A. Juški (LKŽ II₂ 1969), chociaż od apduoti 2. „podać truciznę” – apdavãi 2. „trucizna” Vajasiškis, a od apduoti 2. || „oczarować (jakimiś ziołami)”: Siedzę jak odurzony Karsakiškis (LKŽ II₂ 1969) – apdavãi 1. „różne zioła, środki, którymi kogoś się odurza, oczarowanie; przynęta” Dusetos, słownik A. Juški (LKŽ I₂ 1968). Nuodas pochodzi raczej od nudėti 9. „zabić, zamordować” || refl. „paść, zdechnąć”: Dwa prosięta dobrze rosną, a jedno padło Karsakiškis (LKŽ II₂ 1969). WNIOSKI Neologizm Laurynasa Ivinskisa nuokana trafił do nomenklatury botaniki naukowej za pośrednictwem Žolynas Povilasa Matulionisa z lat 1906–1907 i został ostatecznie utrwalony w 1938 r. w Lietuviškas botanikos žodynas. W klasycznej łacinie cicuta oznacza roślinę mauda, a ogólnie także nuodai, natomiast w botanice naukowej — choć podobna, ale inna — nuokana. Utrwalenie nazwy nuokanos w całym uzusie litewskim niepotrzebnie się opóźniło. Nuokana pojawia się w normatywnej leksykografii dopiero w 1972 r. — w Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, a cikuta dopiero w 2001 r. w Tarptautinių žodžių žodynas została oznaczona jako ntk. (niewskazana), zalecanym odpowiednikiem jest nuokana. W przekładach nadal zdarza się cikuta; podobno Sokrates wypił raz nuodų, raz cikutos, a po litewsku raz maudos, raz nuokanos. Dlaczego Grek Sokrates wypił łacińskie cikutas (liczba mnoga!), 1 4 8 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VI por. ramunėlių), a także co właściwie — maudų czy nuokanų — powinno wyjaśniać grono specjalistów filologii klasycznej, a nie terminologów botaniki. Aby zaś nazwa rośliny nuokana (Cicuta) łatwiej upowszechniła się wszędzie, warto wyjaśnić jej budowę i motywację. Nuokana została utworzona przez Żmudzina Ivinskisa od nukanoti „zabić” (kanoti — „niszczyć; dręczyć”, por. także nukanėti „zakończyć życie”). LITERATURA I ŹRÓDŁA Auksoriūtė A. 1995: L. Ivinskio „Prigimtu menės“ taksonų pavadinimai. – Terminologija 2, 58–65. Auksoriūtė A. 1997: Lauryno Ivinskio „Prigimtu menės“ sistematikos kategorijų pavadinimai. – Lauryno Ivinskio kalendoriaus 150-mečiui. Straipsniai ir dokumentai, Vilnius, 33–39. Auksoriūtė A. 2000: L. Ivinskio mikologijos terminai. – Terminologija 7, 48–57. Auksoriūtė A. 2001: L. Ivinskio mineralogijos naujadarai. – Terminologija 8, 95–111. Auksoriūtė A. 2002: Keletas L. Ivinskio augalų pavadinimų. – Terminologija 9, 95–102. Auksoriūtė A. 2003: Individualieji L. Ivinskio Lenkų–žemaičių kalbų žodyno ir Prigimtu menės augalų vardai. – Terminologija 10, 135–142. Auksoriūtė A. 2004: Neaiškios darybos L. Ivinskio Prigimtu menės naujažodžiai. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius, 127–149. Auksoriūtė A. 2007: Lauryno Ivinskio keturkalbio žodyno terminai. – Terminologija 14, 72–91. Auksoriūtė A. 2008: Keletas atgaivintų Lauryno Ivinskio augalų vardų. – Terminologija 15, 132–141. Averincevas S. 1989: NT apžvalga – Katalikų kalendorius žinynas 1989. Vertė P. Kimbrys. DŽ 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 1993: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 2000: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. Gliwa 2002: Nuodingų augalų nuokana ‘Cicuta virosa L.’ bei nuokanis ’toks grybas Lactarius turpis Weinm.’ pavadinimai lietuvių kalboje, – Onomasiology Online 3 (2002) a linguistic journal edited by Joachim Grzega, Alfred Bammesberger and Marion Schöner, ISSN 1616–9484. Ivinskis L. R 1995: Raštai. Sudarė R. Mikšytė, redagavo V. Vanagas ir V. Vitkauskas, Vilnius. Kruopas J. 1998: L. Ivinskio leksikografiniai darbai. – Rinktiniai raštai, Vilnius, 191–198. Ksenofontas 1993: Atsiminimai apie Sokratą. Vertė V. Kazanskienė, Vilnius. LBŽ 1938: Lietuviškas botanikos žodynas. I dalis. Sudarė Botanikos žodyno komisija, vadovaujama doc. L. Vailionio, redagavo dr. J. Dagys, Kaunas. LKŽ I₂ 1968: Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius. LKŽ II₂ 1969: Lietuvių kalbos žodynas 2, Vilnius. LKŽ V 1959: Lietuvių kalbos žodynas 5, Vilnius. LKŽ VIII 1970: Lietuvių kalbos žodynas 8, Vilnius. LLChrest 1957: Lietuvių literatūros istorijos chrestomatija, Vilnius. LoLėŽ 2007: Kuzavinis K. Lotynų–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius. Lukianas 1975: Dievai, heteros, pranašai. Vertė L. Valkūnas. Matulionis P. 1906–1907: Žolynas. Dalis II. Lietuvos augalų žodynas ir augalų taislas, Vilnius. RLŽ 1924: Baronas J. Rusiškai lietuviškas žodynas, Kaunas. Ruso Ž. Ž. 1979: Rinktiniai raštai. Vertė L. A. Skūpas, Vilnius. TŽŽ 1936: Tarptautinių žodžių žodynas. Sudarė K. Boruta, Pr. Čepėnas, S. Sirutytė-Čepėnienė, redagavo J. Žiugžda, peržiūrėjo Vacl. Biržiška, Pr. Dovydaitis, Kaunas. TŽŽ 1951: Tarptautinių žodžių žodynas. Redagavo I. V. Liochinas ir F. N. Petrovas, vertė O. Katinskaitė, Ch. Lemchenas, J. Talmantas, lietuviškąjį leidimą redagavo Ch. Lemchenas, Vilnius. TŽŽ 1969: Tarptautinių žodžių žodynas. Redagavo I. Liochinas, S. Lokšina, F. Petrovas (vyr. redaktorius) ir L. Šaumianas, vertė O. Doveikienė, J. Kabelka ir Ch. Lemchenas, lietuviškąjį leidimą redagavo Ch. Lemchenas, Vilnius. Terminologija | 2010 | 17 149 TŽŽ 1985: Tarptautinių žodžių žodynas. Ats. redaktorius V. Kvietkauskas, Vilnius. TŽŽ I 1999: Vaitkevičiūtė V. Tarptautinių žodžių žodynas A–K, Vilnius. TŽŽ 2001: Tarptautinių žodžių žodynas. Ats. redaktorius A. Kinderys, Vilnius. Дворецкий И. Х. 1986: Латинско–русский словарь, Москва: „Русский язык“. Нерсесянц В. С. 1977: Сократ, Москва: „Наука“. Otrzymano 2010-12-29 Jonas Klimavičius Erfurto g. 56–14, 04107 Vilnius, Lietuva 1 5 0 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VI