Terminas prie termino. VI

144 J. Klimavičius | Termin za terminem. VI Termin za terminem. VI JONaS klIMavIČIUS Nuokana, A NIE cikutà Botanikom już od ponad stu lat wiadomo, że nuokana jest neologizmem Laurynasa Ivinskisa. Obfitość neologizmów w słownikach Ivinskisa pół wieku temu zauważył i ukazał także Jonas Kruopas (Kruopas 1998: 193, 195–196). I sam już dawno – pracując nad Słownikiem języka litewskiego – zapamiętałem Ivinskisa jako konsekwentnego lituanizatora wyrazów obcych i międzynarodowych, a nawet bezwzględnego zastępcę egzotyzmów. Dzięki artykułom rozprawy doktorskiej Albiny Auksoriūtė (Auksoriūtė A. 1995: 58–65; 1997, 33–39; 2000, 48–57; 2001, 95–111; 2002, 95–102; 2003, 135–142, 2004, 127– (149, 2007, 72–91; 2008, 132–141), szerzej zapoznawszy się z zamierzeniami i rezultatami neologizmów Ivinskisa (nawet z bardzo liczną, całkowicie indywidualną i trudną do pojęcia albo zupełnie niezrozumiałą motywacją), z pewnym powodzeniem tych neologizmów, a także z jego staraniami, aby teraz utrwalić w rękopisach stosowniejsze neologizmy, zastanawiasz się: taka odważna, pełna nadziei praca, takie żywe, świeże źródło w czasach ucisku języka litewskiego i taka susza, posucha teraz – w latach wolności… Ten mój maleńki krok bez prawdziwie teoretycznego celu – udowodnić, że nuokana jest neologizmem Ivinskisa, i ukazać sposób jej utworzenia, motywację semantyczną, częściowo także etymologię – ma również cel praktyczny – doprowadzić do ostatecznego utrwalenia nuokany we wszystkich dziedzinach użycia języka litewskiego (nie tylko w nomenklaturze botanicznej), ponieważ tego jeszcze nie osiągnięto, a być może nawet się o to nie troszczono. Do nuokany doszedłem nie przez jej twórcę Ivinskisa, lecz zupełnie przypadkiem. Było to w 1981 roku – dramat Juozasa Glinskisa Cikuta – Sokratui. Od dawna wiedziano, że sąd ateński skazał Sokratesa na śmierć w szczególny, choć łagodniejszy sposób – nie strącając go ze skały, lecz każąc mu wypić truciznę. Tutaj – wypić jakąś cykutę. Czym jest tutaj cykuta? Pisarz raczej tego nie wyjaśniał. I nie brakuje wskazówek, jakiego rodzaju trucizny wypił Sokrates, np. : Во времена Сократа при- Terminologia | 2010 | 17 145 говоренныйксмертивназначенноевремявыпивалчашурастертой trującej cykuty (szaleju) Nersesianc 1977: 139. <…> wypił kielich trucizny c i k u t o s Ksenofontas 1993: 12. <…>, w naszych czasach Sokrates nie musiałby wypijać s o k ó w m a k u, <…> Ruso 1979: 30. <…> śmierć od kielicha trucizny n u o k a n a <…> Averincevas 1989: 188. I nie tylko w przypadku Sokratesa, np. : Oczywiście o wiele bezpieczniej jest pochylać się przy szewskim rzemiośle niż pić na zdrowie z kielicha złoto, wino zmieszane z truciznami – trującą n u o k a n ą i ciemiernikiem Lukianas 1975: 89. Które wskazanie jest prawdziwe? Szalej (Cicuta) i szczwół (Conium < gr. koneion) to dość podobne rośliny z tej samej rodziny baldaszkowatych (obecnie – selerowatych), obie trujące, tylko u szaleju (gatunek szalej jadowity – Cicuta virosa) trujące są nie całe rośliny, lecz wyłącznie ich korzenie, u szczwołu – cała roślina (zwłaszcza owoce); różne są też siedliska: szalejów – brzegi zbiorników wodnych, podmokłe miejsca, wilgotne łąki, szczwołów – nieużytki, okolice zagród, miejsca przy domach, przydrożne ogrodzenia. O ich podobieństwie świadczą również nazwy w niektórych językach: niem. Schierling – szczwół, Wa s s e r schierling (ale także Wüterich) – szalej, ang. p o i s o n-hemlock – szczwół, w a t e r-hemlock (ale także cowbane) – szalej. Rosjanie starają się je rozróżniać: szalej – вех (pol. wiechon), цикýта, szczwół – болиголóв, омéг. Zatem różnica botaniczna jest jasna, a tym, co w rzeczywistości wypił Sokrates, powinni się zająć specjaliści w dziedzinie filologii klasycznej. W tym miejscu należy powiedzieć tylko, że cicūta to nie tylko szalej, lecz także trucizna w ogóle (LoLieŽ 2007). Dlatego łacińskie цикута (боли́голов) może oznaczać nie synonimy: цикута – trucizna, a болиголов – konkretyzacja: mauda. Z drugiej strony może, ale nie musi: „nazwą cicuta Rzymianie określali trującą roślinę Conium maculatum“ LBŽ 1938 (dlatego w k l a s y c z n y m słowniku języka łacińskiego cicūta – 1) болиголов, цикута Дворецкий 1986), lecz nė j e botanikos nomenklatūroje – priešingai. Ta žodžio cicuta priešybė – tylko mo k s li- „mauda“ i „nuokana“ – a także znaczenie ogólne – „trucizna“ – są faktami niepodważalnymi, trzeba tylko uważać, by ich nie pomieszać. A co dokładnie wypił Sokrates (i dlaczego g r e c k i e trucizny, które wypił Sokrates, nazywane są późnym – Horacego, Pliniusza Starszego – ł a c i ń s k i m słowem), powinni wyjaśnić specjaliści filologii klasycznej. Dla Laurynasa Ivinskisa jego czasy i otoczenie – bliższe i ogólne (bez Uniwersytetu Wileńskiego, a następnie także z zakazem druku) – były bardzo nieprzychylne jemu, litewskości i językowi litewskiemu, samej jego żywotności: był przedświt, ale był to przedświt długiej nocy… Nie brakowało mu jednak wdzięcznych i troskliwych spadkobierców jego pracy. Nie jeden neologizm Ivinskisa 146 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VI przejęty z niezbyt odległego zapomnienia trafił do dzieła Povilasa Matulionisa Žolynas z lat 1906–1907, gdy po przedświcie rozbrzmiewały już Tautiška giesmė Vincasa Kudirki i Jaunoji Lietuva Maironisa. Wśród nich także omawiane słowo: Cicuta L. – nuokana Iv[inskis] – вехъ – szalej, cykuta Matulionis 1906– 1907. Że był to neologizm Ivinskisa, dla Matulionisa było już jasne. Można jedynie potwierdzić, że przed Ivinskim w żadnym źródle języka litewskiego – ani w dialektach, ani w piśmiennictwie – nie znano wyrazu nuokana (LKŽ VIII 1970). Kiedy i w którym z licznych dzieł Ivinskiego po raz pierwszy użyto wyrazu nuokana – tę drobną radość odkrycia pozostawia się iwinskinistom; obecnie wiadomo tylko, że jeszcze w 1858 r. w przekładzie Genaveitė Ivinskis używa słowa cikutas i w przypisie podaje je jako termin botaniczny: Cikutas marinamasis. Cicuta virosa. Szalej jadowity Ivinskis R 1995: 285. Nuokana trafiła do słownika J. Barona: веха – nuokana RLŽ 1924. W Žolynas Matulionisa gatunek Cicuta virosa Lin. określany jest terminem prefiksalnym nuokana garlė Jac[oby]. Wydany w 1938 r. Lietuviškas botanikos žodynas. I dalis, opracowany przez komisję słownika botanicznego, podaje dla Cicuta virosa L. – giftiger Wesserschierling – вех ядовитый – szalej jadowity – velnrutks normatywną litewską nazwę nuodingoji nuokana, a także synonimy regionalne i nieprzyjęte neologizmy – morkelės Seinai, morkiukai Tauragė, mirštamukai K. Grinius, smertkvynis J.–A. Pabrėža, vandens maudas J.–A. Pabrėža, F. Kuršaitis, šelmis tručyzninkas J. Fiedorowicz (1851). Kwestia terminologii botanicznej została ostatecznie rozwiązana – monumentalna Flora Litwy (6 tomów), Słownik nazw botanicznych z 1998 r.; encyklopedie nie miały tu już problemu. Inaczej było ze słownikami wyrazów międzynarodowych. W TŽŽ 1936 w większości „korzystano z najlepszych słowników tego rodzaju w językach francuskim, niemieckim, rosyjskim, polskim i angielskim” (5–6), dlatego w polu widzenia redaktorów z łatwością mógł znaleźć się pol. cykuta, ros. цикута, a nie nuokana (do LBŽ 1938 pozostawały jeszcze 2 lata)… Tak też podano: cikuta (łac.) – „bardzo trująca roślina z rodziny baldaszkowatych”. Tłumaczeniowe TŽŽ 1951 i 1969 zrobiły pół kroku naprzód, a pół w bok: cikutà – t r u j ą c a n u o k a n a (dalej objaśnienie), a więc postępuj jak słownik: używaj cikuta, wiedząc, że jest to trująca nuokana; ale po co ona, skoro podaje się cikuta? Dopiero w DŽ 1972 znajdziesz: nuokana – bot. „lecznicza roślina z rodziny baldaszkowatych” (cicuta): trująca nuokana (Cicuta virosa). Nic bardziej normatywnego nie znajdziesz ani w DŽ 1993, DŽ 2000, ani w TŽŽ 1985, TŽŽ I 1999. Tylko TŽŽ 2001 cikutà (łac. cicuta – nazwa trującej rośliny) ndm., nuokana – „<…>“. Terminologia | 2010 | 17 147 Pozostają więc dwa zadania – za pomocą leksykografii normatywnej i innymi sposobami całkowicie wyeliminować cikutę, a żeby łatwiej się to udało – wyjaśnić budowę i motywację słowa nuokana. Żmudz. nukanoti powinienem był znać od samego początku studiów – najprawdopodobniej z popularnej wówczas humorystycznej opowieści wierszowanej przypisywanej Laurynasowi Ivinskiemu Smetonas: Nebibusiu asz tajp smajłus, kad tajp n u k a n o j a, / Pasikłausidama dwases kada tajp nuotwoja LLIchrest 1957: 406 (Nebebūsiu aš taip smailus, kad taip n u k a n o j o Ivinskis R 1995: 36). Nukanojo wyjaśniono: wychłostał, pobił (406), w Słowniczku całej książki: nukanoti – dręczyć, wychłostać, pobić. Nie jest to jedyny przypadek użycia tego słowa przez Ivinskiego, np. : Nie oglądając się, biegł wilk, <…>, obawiając się, że koźlę wraz ze swoją rodziną później nie zaatakuje, a gdyby je schwytał, żeby go nie wychłostało Ivinskis R 1995: 23. Związek między słowami nukanoti i kanoti LKŽ V 1959 wyjaśnił mi się chyba przed paroma laty, ale teraz, gdy zabrałem się do pisania, dowiedziałem się o znacznie wcześniejszym artykule Bernda Gliwy na podobny temat (Gliwa 2002). Trująca (a przy tym także lecznicza – homeopatyczna) roślina nuokana nie jest ani słowem „dość starego pochodzenia”, ani nieznanym „neologizmem botaników” (Gliwa 2002), lecz derywatem z końcówką autorstwa Laurynasa Ivinskisa od nukanóti, żmudz. nukãnoti 1. tr. „zamęczać; zabijać, uśmiercać” (por. kanóti, żmudz. kãnoti 1. „niszczyć, zabijać; „dręczyć, torturować”: Bekanódamas nukanósi arklius kaip ponas žmones A. Juškos žodynas, iškãnoti 1. „wyniszczyć, wymordować” Šatės, užkãnoti, „zabić” Kuliai); zach. dial. i wsch. górn. kanóti 2. intr. „umierać, konać, umierać” Punskas, Lazdijai, nukanóti 2. „umrzeć” Būdvietis (rej. łoździejski), Antalieptė. Zatem kãnóti i nukãnóti to słowo nie tylko jednego dialektu, lecz także klasycznej literatury starolitewskiej – nie bez powodu Danutė Petkevičiūtė – wraz z nutvoti, švaistyti – określa je jako obrazowy czasownik oryginalnej poezji Ivinskisa (Petkevičiūtė 1988: 205). Do powstania neologizmu etymologia nie jest potrzebna, ale jasność motywacji derywatu nuokana mogłoby zwiększyć pokrewieństwo z kanoti 3. (Rumšiškės) wyraźnie spokrewniony z aukšt. 1kanti „głodować, mało jeść; źle się ubierać, krzywdzić siebie (mając)” : nasz piesek kãna, kãna przez cały dzień Salamiestis. moi rodzice nie kanėdavo: dobrze jadali Bagotoji. Świnie wykanėjo, przez cały dzień niekarmione Dusmenys (choć 1nukanėti „zdychać” Palanga jest żmudzki), kanybà scom niek. „zasuszony, suchy człowiek albo zwierzę“ Jonas Jablonskis (Weliuona), 148 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VI kanypà: Kanypa to chuda, niska kobieta A. Juški, słownik, a także nukankoti „pokonać, zabić“ Joniškėlis, kanýkoti „dręczyć, niszczyć“ Pašvitinys, Linkuva (LKŽ V 1959). Kãnóti i kanti mają różne przedrostki – nie tylko nukãnóti, nukanti (także nukankoti), lecz również iškãnóti, užkãnoti, iškanti (także iškanýkoti) – najbardziej przemawia to przeciwko możliwości drugiej wersji Gliwy – nuokana: nukoti „dręczyć, męczyć“ Viekšniai, Lazdynų Pelėda (LKŽ VIII 1970) – (nie mówiąc już o wielkich trudnościach fonetycznych). A pierwszą – prawdziwą – wersję pochodzenia wspiera nie tylko wspomniane przez Gliwę pol. konać „umierać“ (a nie „być umierającym“!..), ros. до-конать „dobić, pokonać“, lecz także к о н-ец „koniec“ (etymolodzy wyjaśniają, że spokrewnione z nim jest również н а-ч а-ло „początek“). A zatem bardzo trafne wyjaśnienie nukanoti – nugaluoti (Ivinskis R 1995, Žodynėlis). Najważniejsze, że nuokana jest derywatem zakończeniowym od nukanoti, a nie od kanoti i przedrostka nuo- (tak pisze Gliwa). Ciągle mówi się, że słowotwórstwa nie można mylić ze składem słowa, lecz wciąż się na tym potyka. Analogia z nuokanos wskazywałaby, że núõdas raczej nie pochodzi od nuduoti 13. „nunuodyti“ tylko słownik A. Juški (LKŽ II2 1969), choć od apduoti 2. „dawać truciznę“ – apdava 2. „trucizna“ Vajasiškis, a od apduoti 2. ‖ „oczarować (jakimiś ziołami)“: Siedzę jak oczarowany Karsakiškis (LKŽ II2 1969) – apdavai 1. „różne zioła, środki, którymi kogoś się odurza, oczarowanie; apypenai“ Dusetos, słownik A. Juški (LKŽ I2 1968). Nuodas raczej pochodzi od nudėti 9. „zabić, zamordować” ‖ refl. „zdychać, zdechnąć”: Dwie prosięta rosną dobrze, a jedno zdechło Karsakiškis (LKŽ II2 1969). WNIOSKI Neologizm Laurynasa Ivinskisa nuokana trafił do nomenklatury botaniki naukowej za pośrednictwem wydanego w latach 1906–1907 Žolynas Povilasa Matulionisa i został ostatecznie utrwalony w 1938 r. w Lietuviškas botanikos žodynas. W klasycznej łacinie cicuta to roślina szalej i ogólnie trucizna, natomiast w botanice naukowej – choć podobna, lecz inna – nuokana. Utrwalenie nazwy nuokana w całym uzusie języka litewskiego trwało niedopuszczalnie długo. Nuokana pojawia się w leksykografii normatywnej dopiero w 1972 r. – w słowniku Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, natomiast cikuta dopiero w 2001 r. w słowniku Tarptautinių žodžių žodynas została oznaczona jako ntk. (neteiktina), a jej zamiennikiem jest nuokana. W tłumaczeniach wciąż pojawia się cikuta: Sokrates miał wypić raz truciznę, raz cikutę, a po litewsku – raz maudą, raz nuokaną. Dlaczego Grek Sokrates wypił łacińskie cicuty (liczba mnoga! Terminologia | 2010 | 17 149 por. rumianek) i w ogóle skoro rzeczywiście – maudów czy nuokanów, należałoby jasno wyjaśnić, że nazwa rośliny kintis klasikinės filologijos specialistai, o ne botanikos terminologai. O nuokana (cicuta) łatwiej wszędzie by się przyjęła; warto objaśnić jej budowę i motywację. Nuokana została utworzona przez Żmudzina Ivinskisa od nukanoti „zabić” (kanoti – „niszczyć; dręczyć”, por. także nukanėti „zdychać”). LITERATURA I ŹRÓDŁA Auksoriūtė A. 1995: Nazwy taksonów w „Prigimtumenė” L. Ivinskisa. – Terminologia 2, 58–65. Auksoriūtė A. 1997: Nazwy kategorii systematycznych w „Prigimtumenė” Laurynasa Ivinskisa. – Z okazji 150-lecia kalendarza Laurynasa Ivinskisa. Artykuły i dokumenty, Wilno, 33–39. Auksoriūtė A. 2000: Terminy mykologiczne L. Ivinskisa. – Terminologija 7, 48–57. Auksoriūtė A. 2001: Neologizmy mineralogiczne L. Ivinskisa. – Terminologija 8, 95–111. Auksoriūtė A. 2002: Kilka nazw roślin L. Ivinskisa. – Terminologija 9, 95–102. Auksoriūtė A. 2003: Indywidualne nazwy roślin w Słowniku polsko-żmudzkim L. Ivinskisa i w dziele Prigimtumenė. – Terminologia 10, 135–142. Auksoriūtė A. 2004: Nowe wyrazy o niejasnej budowie w dziele „Prigimtumenės” L. Ivinskisa. – Problemy historii i współczesności terminologii, Wilno, 127–149. Auksoriūtė A. 2007: Terminy w czterojęzycznym słowniku Laurynasa Ivinskisa. – Terminologia 14, 72–91. Auksoriūtė A. 2008: Kilka wskrzeszonych nazw roślin Laurynasa Ivinskisa. – Terminologia 15, 132–141. Averincevas S. 1989: Przegląd NT – Kalendarz katolicki – informator 1989. Przetłumaczył P. Kimbrys. DŽ 1972: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno. DŽ 1993: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno. DŽ 2000: Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno. Gliwa 2002: Nazwy trujących roślin núokana ‘cicuta virosa L.’ oraz núokanis ‘taki grzyb Lactarius turpis Weinm.’ w języku litewskim. – Onomasiology Online 3 (2002), czasopismo językoznawcze redagowane przez Joachima Grzegę, Alfreda Bammesbergera i Marion Schöner, ISSN 1616–9484. Ivinskis L. R 1995: pisma. Opracowała R. Mikšytė, zredagowali V. Vanagas i V. Vitkauskas, Wilno. Kruopas J. 1998: Prace leksykograficzne L. Ivinskisa. – pisma wybrane, Wilno, 191–198. Ksenofont 1993: wspomnienia o Sokratesie. Przełożyła V. Kazanskienė, Wilno. LBŽ 1938: Litewski słownik botaniczny. Część I. Opracowała Komisja Słownika Botanicznego pod kierownictwem doc. L. Vailionisa, zredagował dr J. Dagys, Kowno. LKŽ I2 1968: Słownik języka litewskiego 1, Wilno. LKŽ II2 1969: Słownik języka litewskiego 2, Wilno. LKŽ V 1959: Słownik języka litewskiego 5, Wilno. LKŽ VIII 1970: Lietuvių kalbos žodynas 8, Vilnius. LLIchrest 1957: Lietuvių literatūros istorijos chrestomatija, Vilnius. LoLieŽ 2007: Kuzavinis K. Lotynų–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius. Lukianas 1975: Dievai, heteros, pranašai. Vertė L. Valkūnas. Matulionis P. 1906–1907: Žolynas. Dalis II. Lietuvos augalų žodynas ir augalų taislas, Vilnius. RLŽ 1924: Baronas J. rusiškai lietuviškas žodynas, Kaunas. Ruso Ž. Ž. 1979: rinktiniai raštai. Przełożył L. A. Skūpas, Wilno. TŽŽ 1936: Słownik wyrazów międzynarodowych. Opracował K. Boruta, Pr. Čepėnas, S. Sirutytė-Čepėnienė, zredagował J. Žiugžda, przejrzał Vacl. Biržiška, Pr. Dovydaitis, Kowno. TŽŽ 1951: Słownik wyrazów międzynarodowych. Zredagowali I. W. Liochin i F. N. Pietrow, przełożyła O. Katinskaitė, ch. Lemchenas, J. Talmantas, wydanie litewskie zredagował ch. Lemchenas, Wilno. TŽŽ 1969: Słownik wyrazów międzynarodowych. Redagowali I. Liochin, S. Łoszkin, F. Pietrow (redaktor naczelny) i L. Szumian, tłumaczyli O. Dowejkienė, J. Kabelka i ch. Lemchenas, wydanie litewskie zredagował ch. Lemchenas, Wilno. 150 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VI TŽŽ 1985: Słownik wyrazów międzynarodowych. Redaktor odpowiedzialny V. Kvietkauskas, Wilno. TŽŽ I 1999: Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych A–K, Wilno. TŽŽ 2001: Słownik wyrazów międzynarodowych. Redaktor odpowiedzialny A. Kinderys, Wilno. Дворецкий И. Х. 1986: Латинско–русскийсловрь, Москва: „Русский язык“. Нерсесянц В. С. 1977: Сократ, Москва: „Наука“. Otrzymano 2010-12-29 Jonas Klimavičius ul. Erfurto 56-14, 04107 Wilno, Litwa