M. Reinio psichologijos terminų ir jų dėmenų daryba

Terminologia | 2010 | 17 111 Słowotwórstwo terminów psychologicznych M. Reinysa i ich członów R I t a k at E ly t ė , S t a S y S k E I N y S Instytut Języka Litewskiego W szesnastym tomie „Terminologii” opublikowano artykuł, w którym omówiono znaczenie i pochodzenie terminów psychologicznych zebranych z Podręcznika psychologii profesora Georgija Czełpanowa, swobodnie przetłumaczonego z języka rosyjskiego przez Mečislovasa Reinysa (1884–1953) i wydanego w Wilnie w 1921 r. (zob. Katelytė 2009: 198–216). W niniejszym artykule bada się słowotwórstwo używanych w podręczniku opracowanym przez tego profesora, jednego z pierwszych wykładających psychologię w języku litewskim w szkole wyższej, litewskich i hybrydowych terminów jednowyrazowych oraz innych takich terminów i wyrazów wchodzących w skład terminów złożonych (pominięto terminy międzynarodowe i ich wyrazy składowe). Przedmiot artykułu stanowi ponad 390 jednowyrazowych terminów będących rzeczownikami oraz wyrazów wchodzących w skład terminów złożonych – rzeczowników, przymiotników, czasowników (imiesłowów), zaimków i przysłówków. Ponieważ celem jest przedstawienie pełnego obrazu struktury słowotwórczej terminów używanych w podręczniku M. Reinysa oraz innych wchodzących w ich skład wyrazów, zamieszczono wszystkie zebrane przykłady przypisane do każdej części tekstu artykułu. Wyrazy odmienne podaje się w mianowniku (przymiotniki w mianowniku rodzaju męskiego liczby pojedynczej). Nie wykryto — rodzaj mianownika wyrazu ustala się na podstawie innych przypadków lub charakterystycznych form (na przykład mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego zaimkowo określony najczęściej ma w podręczniku końcówkę -asai, dlatego z tą końcówką podaje się mianownik także tych wyrazów, w których ten przypadek nie został dostrzeżony; takie formy umieszcza się z gwiazdką). W podrozdziale dotyczącym derywacji czasowników jako formę podstawową podaje się bezokolicznik (derywacja imiesłowów wchodzących w skład samych terminów, jako że nie jest przedmiotem słowotwórstwa, nie jest w artykule analizowana). Przy wyrazach wchodzących jako człony terminów złożonych w nawiasie podaje się również sam ten termin (zwykle jeden). Wszystkie przykłady podaje się w pisowni źródła, obok terminu zapisuje się stronę, z której termin ten został zapisany. Aby znaczenie lub związek z psycholo- 112 R. Katelytė, S. Keinys | derywacja terminów psychologicznych i ich członów M. Reinisa giją stały się wyraźniejsze, w razie potrzeby przy terminie podaje się zdanie lub jego ważniejszą część, z której został on zapisany. Sposoby i typy derywacji w artykule uporządkowano według liczebności badanych derywatów. Ze względu na liczbę wyrazów składowych zwykle wyróżnia się terminy jednowyrazowe i złożone. Te ostatnie najczęściej składają się z dwóch wyrazów, jednak nieco występuje terminów trzywyrazowych, a jeszcze rzadziej terminów złożonych z większej liczby wyrazów. W artykule analizuje się 140 jednowyrazowych terminów rzeczownikowych oraz nieco ponad 250 rzeczowników (140), przymiotników (80), czasowników (prawie 30), zaimków (3) i przysłówków (1) wchodzących w skład terminów złożonych. Prawie wszystkie analizowane terminy jednowyrazowe są rzeczownikami, tylko jeden termin wyrażony jest zaimkiem ja (Tąjį „kažką“ filosofai vadina subjektu, „aš“, siela 2). Derywacyjne (pełniące funkcję przydawki) człony wyrażone są wyrazami wszystkich wymienionych części mowy. Od dawna wiadomo, że pod względem słowotwórczym cały zasób słownictwa naszego języka tworzą wyrazy proste i derywaty oraz że derywatów jest znacznie więcej niż wyrazów prostych. Dotyczy to również analizowanych terminów i wyrazów występujących jako ich człony – prostych wyrazów litewskich jest zaledwie niespełna dziewięć procent wszystkich analizowanych tu wyrazów. Rzeczowników prostych jest jeszcze mniej – stanowią one tylko blisko 7% wszystkich analizowanych rzeczowników, np.: būdas 197, Dievas (Dievo meilės jausmas 177), galas (juntamojo dirksnio galas 76), garsas (garso jutimas 36), laikas 147 (<...> erdvės ir laiko sąvokos yra būtinos daiktų ir vyksmų įsivaizdavimo sąlygos 149), lankas (reflekso lankas 76), liga (psichinė liga 221), narys (pasąmonio asociacijos nariai 84), pradas (jausmų pradai 19), protas 2, siela 1, skaičius (skaičiaus sąvoka 147), sritis (lytėjimo sritis 34), spalva (spalvos jutimas 35), tauta (tautų psichologija 10), ūpas (liguistai linksmas ūpas 223), vaikas (vaiko psichologija 10), valia 193, varsa (varsų aklumas 54) i žodis (žodžių atmintis 88). Część wymienionych słów, np.: garsas, lankas, skaičius (zob. Skardžius 1943: 310, 27, 77), a także niektóre inne to jedynie wyblakłe, synchronicznie trudniej rozumiane lub już nierozumiane derywaty z dawnych czasów. Prosty jest mniej więcej co dwunastym (ponad 8%) czysto litewskim przymiotnikiem wchodzącym w skład terminów złożonych, np.: bendras (wspólne odczucia 39), grynas (czyste odczucie 36), lengvas (odczucie lekkiego oddychania 39), linksmas (chorobliwie wesoły nastrój 223), malonus (przyjemny zapach 59), tobūlas (najdoskonalsza wola 196; obecnie pisze się tobulas) i žemas (uczucia niższe 158). Ponadto, złożonych terminów dz- Terminologia | 2010 | 17 113 użyto kilka imiesłowów pierwotnych czasowników bezprzedrostkowych, np.: durti (duriamasai skaudėjimo jausmas 153), justi (juntamieji dirksniai 31), kurti (kuriamoji vaizduotė 102), slėgti (slegiantys afektai 159) i veikti (veikiamasai dėmesys 91). Taż prostymi są oba zaimki występujące jako człony zależne – savęs (poznanie siebie 208) i savasis (własne „ja” 201). Wszystkie pozostałe (nieco ponad 91%) słowa występujące jako jednowyrazowe terminy litewskie i hybrydowe oraz człony terminów złożonych są derywatami. 73,6% wszystkich derywatów stanowią rzeczowniki, 20,7% – przymiotniki, 5,4% – czasowniki (ich odmieniane formy, imiesłowy) i 0,3% – przysłówki. W artykule te uporządkowane pochodne są konstruowane i analizowane. RZECZOWNIKI – DERYWACJA Największa część litewskich i hybrydowych rzeczowników użytych do wyrażania terminów w przygotowanym przez M. Reinisa podręczniku psychologii (ponad 93%) to derywaty. Nieco ponad 77 procent derywatów utworzono za pomocą przyrostków, blisko 19% – za pomocą końcówek, a jedynie około 4% stanowią złożenia i derywaty przedrostkowe (tych ostatnich jest najmniej – zaledwie 0,7%). Derywaty przyrostkowe Trzy czwarte badanych rzeczowników utworzonych za pomocą przyrostków to nazwy czynności (abstrakta czasownikowe), a blisko trzy czwarte z nich należy do najbardziej produktywnego typu derywacyjnego tej kategorii, z przyrostkiem -imas i jego odmianą (wariantem) -ymas (111 derywatów, w tym 10 z -ymas). Te dwa podtypy derywacyjne różnią się jedynie możliwościami łączenia z wyrazami podstawowymi – derywaty z -ymas tworzy się od stosunkowo nielicznych czasowników trzeciej koniugacji, mających w bezokoliczniku przyrostek -yti. -imas i -ymas. Jest to najbardziej produktywny typ nie tylko derywacji nazw czynności, lecz także w ogóle derywacji rzeczowników. Prawie dwie trzecie derywatów z przyrostkiem -imas utworzono od czasowników przedrostkowych, np.: atgaminimas 72, atitraukimas 132, atkritimas 55, atpažinimas 73, įjaudinimas 165, įnirtimas 164, įtempimas 67, įtūžimas 159, įvertinimas (ocena doznań 94), išdrikimas 96, iškrypimas (wynaturzenie umysłu 222), išmokimas (szybkość uczenia się 89), išnaikinimas (sposób wyniszczenia 33), išprotavimas 146, nekalbėjimas (Wreszcie zdarzają się przypadki, że osoby ze zdrowym językiem i gardłem nagle tracą zdolność wymawiania słów – jest to afazja (niemożność mówienia) 33), nuliūdimas 8, nusilpnėjimas (osłabienie woli 223), nusprendimas (postanowienie woli 114 R. Katelytė, S. Keinys | budowa terminów psychologicznych M. Reinisa i ich członów 19), zdziwienie 138, postanowienie (postanowienie woli 3), podrażnienie (podrażnienie nerwów 29), uwielbienie (uczucie uwielbienia 177), odczucie 71, skłonność 76, dotknięcie 58, odnowienie (odnowienie doznań 73), pragnienie 189, spostrzeżenie 12, zaspokojenie 15, doświadczenie (doświadczenie wewnętrzne 4), przyciągnięcie 16, przebudzenie (przebudzenie doznań 197), poznanie 15, spojrzenie (spojrzenie na siebie 4), przeniesienie (przeniesienie skojarzeń 83), współbycie 125, zdolność 138, połączenie (proste połączenie obrazów 142), upadek 55, upodobnienie 131, rozszczepienie (rozszczepienie świadomości 222), postrzeganie 71, pobudzenie 37 i uduszenie (odczucie uduszenia 39). Ponad jedna trzecia derywatów z przyrostkiem -imas została utworzona od czasowników bez przedrostka, np.: abejojimas 142, alsavimas (odczuwanie lekkiego oddychania 39), augimas (rozwój mowy dziecka 139), buvimas (samoistne istnienie sił duszy 17), čiaudėjimas 31, deginimas (odczucia pieczenia w organach płciowych 153), dirginimas 37, džiūgavimas 159, erzinimas 37, gerinimas (doskonalenie pamięci 100), girdėjimas (przebieg odczuwania słyszenia 43), gyvenimas (życie psychiczne 10), graužimas (wyrzuty sumienia 174), jautimas (zdolność odczuwania 16), judėjimas (ruch odruchowy 31), jungimas (proces łączenia 131), jutimas 1, kentėjimas 15, ketinimas 192, kilimas (teoria powstawania afektów 160), kosėjimas 32, lavinimas (ćwiczenie pamięci 100), lytėjimas (odczuwanie dotyku 36), mirkčiojimas 32, prieštaravimas (poczucie sprzeczności 178), protavimas 3, raudonavimas (przyczyna czerwienienia się 21), regėjimas 34, sekimas (śledzenie siebie 4), skaudėjimas (poczucie bólu 153), sprendimas (decyzja woli 200), svyravimas 142, teigimas 141, veikimas (działanie duszy 22) i vykinimas (wykonywanie czynności wolicjonalnej 196). Większość derywatów z przyrostkiem -ymas utworzono od czasowników pozbawionych przedrostka, np.: laikymas (przechowywanie obrazów 74), mąstymas 19, matymas (widzenie obuoczne 113), svarstymas 19 i trukdymas (zakłócanie mowy 220). Na czasownikach przedrostkowych opiera się tylko opis (opis zjawisk psychicznych 6) i niepisanie (Wraz ze zdolnością mówienia często splata się niezdolność pisania. Ten brak nazywa się niepisaniem albo agrafią 221). Piąta część nazw czynności utworzonych od czasowników przedrostkowych i nieprzedrostkowych, z oboma różnicami sufiksalnymi, jest zwrotna (ich podstawą słowotwórczą są czasowniki zwrotne), np.: apsirikimas (pojūčių apsirikimas 193), atsidavimas (atsidavimo jausmas 177), atsiminimas 75, atsinaujinimas 79, atsivaizdavimas 72, įsitikrinimas 178, įsivaizdavimas 2, nepasitenkinimas 165, nusiminimas 159, pasibiaurėjimas 159 (dabar rašo- Terminologia | 2010 | 17 115 ma wstręt), litość 174, opór (odczuwanie oporu 58), zadowolenie 165, wspomnienie 128, upór 210, splątanie 109, urażenie 4; splatanie się (splatanie się obrazów 80), przeciwstawianie się (odczuwanie przeciwstawiania się 61); przestrzeganie (przestrzeganie doznań 73), uczenie się (uważne uczenie się 101) i samokontrola 195. To, że znaczna część derywatów została utworzona od czasowników zwrotnych, może wynikać z przedmiotu badanego przez psychologię, który, jak podaje podręcznik, różni się od nauk przyrodniczych trzema cechami – 1) „zjawisk psychicznych nie można odczuć <...> i poznać za pomocą zewnętrznych, czyli zewnętrznych, organów zmysłów” (s. 3), 2) „zjawiska psychiczne <...> są bezpośrednio dostępne tylko tej osobie, która ich doświadcza” (s. 4) oraz 3) do procesów psychicznych „w żaden sposób nie można zastosować miary przestrzennej” (s. 5). Stosowany w psychologii sposób poznania nazywa się „introspekcją, śledzeniem siebie, samoobserwacją, spojrzeniem w siebie” (s. 4). A przecież jednym z ważnych środków wyrażania związku czynności z jej wykonawcą są formy zwrotne. Znaczny odsetek współczesnych terminów wyprowadzonych za pomocą przyrostka nazw czynności -imas stanowią hybrydy związane z tak zwanymi wyrazami międzynarodowymi. W podręczniku psychologii są tylko dwa tak utworzone terminy – imitavimas 168 i interesavimos 18. Nawiasem mówiąc, interesujące jest, jak forma zwrotna z końcówką -os, zwykle przypisywana Żmudzinom (LKG I 1965: 231, Zinkevičius 1966: 207–208), trafiła do podręcznika M. Reinisa, pochodzącego ze wschodniej Litwy, z okolic Daũgailiai. Prawdą jest, że w Lietuvių dialektologija Z. Zinkevičiusa podano jeden przypadek także z dialektu wschodnioaukštaitijskiego (na południe od Linkuvõs). Oprócz podstawowego, związanego z derywacją, czystego znaczenia czynności, z żywego języka wywodzi się również charakterystyczne dla języka ogólnego używanie części derywatów omawianego typu słowotwórczego w jakimś konkretnym znaczeniu leksykalnym. Tak używanych terminów, zwłaszcza w znaczeniu następstwa działania, można się doszukać również w źródle niniejszego artykułu. Za wskaźnik konkretności znaczeń terminów gramatycznych można uznać użycie form liczby mnogiej derywatów, np.: dirginimai (zewnętrzne podrażnienia 220, por. Proces fizyczny, który jest przyczyną odczuwania, nazywa się drażnieniem, podrażnieniem 37), iškrypimai (wypaczenia umysłu 222), jutimai (Człowiekowi przypada żyć wśród najrozmaitszych odczuć 38, por. <...> od stanu organów trawiennych zależy odczuwanie głodu, pragnienia, sytości itd. 39), paerzinimai (Istnieją dwa rodzaje podrażnień: zewnętrzne i wewnętrzne 39, por. pojęcie podrażnienia 36), pajutimai (ocena odczuć 94, por. przebieg odczuwania 94), trukdymai (zakłócenia mowy 220, Z punktu widzenia psychologii ważne jest rozważenie zakłóceń, które wiążą się z używaniem mowy 220) itd. 116 R. Katelytė, S. Keinys | tworzenie terminów psychologicznych m. reinia i ich składników Do wyrażenia terminów psychologicznych użyto ponadto abstraktów odczasownikowych utworzonych za pomocą 16 przyrostków (łącznie 36 derywatów). Jedna czwarta tych wyrazów została utworzona za pomocą przyrostka -tis, niemal jedna piąta to derywaty z przyrostkiem -smas. -tis. Derywaty z tym przyrostkiem należą do dwóch podtypów – większa ich część ma końcówkę trzeciej deklinacji (dopełniacz liczby pojedynczej z -ies), np.: apimtis (zakres uwagi 91), atitrauktis (abstrakcja, czyli proces, w którym z pewnej grupy odczuć i obrazów wyodrębniamy jedno odczucie lub obraz 130–131), atmintis 72, mintis 1, patirtis 13, priežastis (pojęcie przyczyny 16) i prigimtis (natura duszy 2), natomiast końcówka -is w parze derywatów należy do pierwszej deklinacji (dopełniacz liczby pojedynczej z -io), np.: išgąstis 159 i pyktis 164. Wszystkie derywaty utworzono od czasowników pierwotnych. Ze źródeł Słownika języka litewskiego wynikałoby, że część tych derywatów, np.: apimtis, patirtis, zaczęto stosować dopiero w okresie powstawania współczesnego języka literackiego, natomiast wyraz atitrauktis, zresztą aż w dwóch przypadkach zamieszczony w Słowniczku terminów i nazw psychologicznych w podręczniku Psychologia (s. 231), w ogóle nie trafił do tego słownika. -smas. Wszystkie derywaty z tym przyrostkiem również utworzono od czasowników podstawowych, np.: džiaugsmas 138, geismas 16, jausmas 1, trokšmas (<...> kas moka suvaldyti savo trokšmus arba geidulius 201), veiksmas (altruistinis veiksmas 169), verksmas 9 i vyksmas (suvokimo vyksmas 94). Oznaczają one określone stany badane przez psychologię oraz ich przejawianie się. Zadziwiające jest to, że niemal wszystkie wspomniane derywaty z przyrostkiem -smas najwyraźniej nie zostały zapisane do Lietuvių kalbos žodynas na podstawie żywej mowy; również obecnie, podobnie jak nie jest już używane, do słownika włączone na podstawie pism M. Mažvydasa i Vydūnasa słowo trokšmas. -ulys. Derywaty z przyrostkiem -ulys oznaczają przejawianie się stanów psychicznych, np.: geidulys 189, nuobodulys 128, skaudulys (<...> deginamieji skauduliai susidaro todėl, jog prie jausmo prisideda dar lytimieji deginimo jutimai <...> 153), snaudulys 214, troškulys 152. Nawiasem mówiąc, znane z żywej mowy słowo nuobodulys w pierwszym tomie Lietuvių kalbos gramatika (s. 312) uważa się za derywat przymiotnika nuobodus, jednak, jak się zdaje, jako określenie zjawiska psychicznego wygodniej i bardziej konsekwentnie wywodzić je bezpośrednio (bez pośrednictwa przymiotnika nuobodus oznaczającego cechę) od czasownika nu(si)bosti. Można by rozważyć, czy nie występują homonimy słowotwórcze. Innych derywatów z przyrostkami, używanych jako terminy Podręcznika psychologii lub wyrazy składowe, znaleziono zaledwie po jednym–trzech, np.: -esys: dėmesys 90, gailesys 174, judesys (sielos judesiai 160: <...> afektai kartais yra vadinami „sielos judesiai“); Terminologia | 2010 | 17 117 -ga: eiga (psichinė jutimo eiga 36), pareiga (dorinės pareigos jausmas 173); -yba: kūryba (vaizduotės kūryba 105: <...> vaizduotės kūryba reiškiasi visose gyvenimo srityse); -ima: šilima (šilimos jutimas 58); -lė: uoslė (uoslės dirksnis 23, uoslės jutimas 39); -lius: perteklius (pertekliaus jutimas 58); -mė: baimė 138, esmė (sielos esmė: <...> psichologija tyrinėja sielos esmę (naturę) 2); -nė: świadomość 5. To stare słowo, wiązane z czasownikiem sumoti, jako derywat nie jest wymieniane ani w Pr. Skardžiusa Lietuvių kalbos žodžių daryboje, ani w pierwszym tomie Lietuvių kalbos gramatikos. K. Būga w Kalboje ir senovėje (1922 r.), co prawda nie ze względu na słowotwórstwo, lecz na oboczność samogłosek rdzenia, zestawiał smonę z formą czasownika sumanaũ (Būga 1959: 136). -sena: stan (stan duszy 6); -slas: nauka (wiedza umysłowa 89: <...> dziecko może zrozumieć ciąg słów modlitwy, może przewidzieć logiczny związek między słowami i uczyć się modlitwy, rozumiejąc ją w pełni. Będzie to wiedza umysłowa <...>); -snis: dirksnis 25, kvapsnis (wizerunek kvapsnies 81, przyjemna kvapsnis 59). Te dwa derywaty ze względu na różnicę końcówki w źródle należą do dwóch podtypów. Różnica rodzaju żeńskiego (trzeciej deklinacji) kvapsnis, -ies pod koniec XIX – na początku XX w. była dobrze znana (zob. LKŽ VI 1046). Dirgsnis również wówczas dość często był używany jako rzeczownik rodzaju żeńskiego trzeciej deklinacji (zob. LKŽ II 580), jednak w podręczniku, zresztą zapisywany z k i używany jako główne określenie „nerwu”, jest rzeczownikiem rodzaju męskiego pierwszej deklinacji. -tas: kerštas 164, trokštas (Przy bardzo częstym zaspokajaniu jakiegoś wielkiego pragnienia powstaje stan psychiczny, który nazywa się trokštas 189). Trokštas musiało być rzadkim słowem, nie trafiło do wielkiego Słownika języka litewskiego. -uotė: vaizduotė 102. To również słowo niezapisane z żywej mowy dla „Słownika języka litewskiego”, najwyraźniej rozpowszechnione z języka piśmiennictwa. Drugą pod względem liczby używanych w Podręczniku psychologii derywatów jest kategoria słowotwórcza nazw cech (abstraktów odrzeczownikowych) (łącznie analizuje się 49 derywatów). Są to słowa o oderwanym znaczeniu, utworzone głównie od przymiotników, w mniejszym stopniu od rzeczowników, zaimków i odczasownikowych form imiesłowów, za pomocą czterech przyrostków. 118 R. Katelytė, S. Keinys | Tworzenie terminów psychologii M. Reinisa i ich składników -umas. Najwięcej (trzy czwarte) nazw cech użytych w artykule w związku z terminologią źródłową utworzono właśnie za pomocą tego samego produktywnego przyrostka tej kategorii. Prawie wszystkie derywaty opierają się na litewskich przymiotnikach jakościowych (zwykle podlegają one stopniowaniu), np.: aklumas (ślepota psychiczna 33), atsakomingumas 201, dėkingumas (poczucie wdzięczności 177), greitumas (szybkość uczenia się 89), įdomumas 92, ilgumas (długość przypominania sobie 89), išdidumas 166, jaudringumas (pobudliwość ośrodków mózgowych 219), jausmingumas 210, juokingumas 181, kietumas (odczuwanie twardości 58), kilnumas 181, koktumas (odczuwanie wstrętu 61), kurtumas (głuchota mowy 220: <...> słyszy, co mówią inni, ale nie może zrozumieć, co oznaczają słyszane dźwięki. Taki stan nazywa się głuchotą mowy), linksmumas 8, malonumas 165, nemalonumas (poczucie nieprzyjemności 6), nesmagumas 154, panašumas (skojarzenie podobieństwa 75), pastovumas (stałość woli 137), priežastingumas (prawa przyczynowości psychicznej 200), puikumas (poczucie wspaniałości 157), siaurumas (wąskość uwagi 91), skirtumas (różnica barwy 40), smagumas 154, sotumas (odczuwanie sytości 39), sunkumas (odczuwanie ciężaru 15), šaltumas (odczuwanie zimna 58), šiurkštumas (odczuwanie szorstkości 15), tikslumas (dokładność pamięci 89) i troškumas (fizjologiczny proces pragnienia 21). Trzy abstrakty utworzono od przymiotników uważanych za względne, np.: gretutinumas (skojarzenie przyległości 81), šaltakraujumas 210, visuotinumas (powszechność skojarzeń 84), a jeden — od imiesłowu, np., apibrėžiamumas (określoność doznań 94). Zaledwie para derywatów opiera się na zapożyczonych (międzynarodowych) przymiotnikach, np.: individualumas (indywidualność osoby 162) i komingumas (poczucie komizmu 181). Spośród wymienionych tu derywatów z przyrostkiem -umas dla współczesnego języka ogólnego nietypowe są tylko atsakomingumas, jaudringumas, komingumas i šaltakraujumas. W Słowniku języka litewskiego trzy z nich podano wyłącznie na podstawie powojennych? tekstów (do 1940 r.) (jaudringumas – tylko ze słowników), natomiast komingumo i jego podstawowego przymiotnika w tym słowniku nie ma. Nawiasem mówiąc, w wydanym w 1939 r. Kalbos patarėjas przymiotnik atsakomingas, -a jest poprawiany (podaje się atsakingas, -a) z tego powodu, że „<...> został w nietypowy sposób utworzony od atsakomas” (s. 20). Ze względu na wyraz podstawowy za niepoprawny we współczesnym języku uznaje się również šaltakraujumas (od takich przymiotników relacyjnych abstrakty tworzy się nietypowo). -ybė. O jedną dobrą trzecią rzadziej używa się abstraktów odrzeczownikowych utworzonych za pomocą przyrostka -ybė. Większość derywatów utworzono od przymiotników jakościowych, np.: gyvybė (gyvybės jutimas 62), ypatybė (sielos ypatybė 2: <...> raciona- Terminologija | 2010 | 17 119 lna psychologia zgłębia właściwości duszy), silpnybė (atminties silpnybė 11), tapatybė (asmenybės tapatybė 206), tikrybė (tikrybė, kilusi iš įsitikrinimo, yra esminis protavimo veiksmo pradas 142), vienybė (savęs vienybė ir tapatybė 205). Po dwa używane jako terminy psychologiczne lub w nich występujące derywaty z przyrostkiem -ybė utworzono od rzeczowników, np.: asmenybė 174, lengvamanybė 210, oraz od zaimków, np.: kokybė (jutimo kokybė 38), visybė (dirksnių visybė 26), jeden od imiesłowu, np. privalomybė (doros jausmo privalomybė 174). Do dwóch kolejnych typów słowotwórstwa abstraktów odrzeczownikowych należy po jednym derywacie, np. : -enybė: erdvenybė (jakość przestrzenności 107). W zamieszczonym na końcu podręcznika Słowniczku terminów i nazw psychologicznych podano następujące odpowiedniki miary przestrzenności w innych językach: protiažienijė, extensio, rozciągłość, ausdehnung (s. 232). Do Słownika języka litewskiego wyraz ten wprowadzono z kwalifikatorem neologizmu tylko w znaczeniu podanym w Słowniku litewskiego języka pisanego M. Nydermana, A. Sena, F. Brenderisa i A. Salisa — „przestrzeń”. W podręczniku znacznie częściej używany jest termin erdvė, natomiast erdvenybė, jak się zdaje, ma znaczenie „namacalnej przestrzeni”, por. „Wśród innych jakości należy odnotować także jakość przestrzenności (protežonnosti), tj. to, że przedmioty mają długość, szerokość, grubość, że są okrągłe, czworokątne, «w prawo». Jakości te możemy nazwać stosunkami przestrzennymi” (s. 107). -ovė: gerovė (poczucie dobrostanu 62). Trzecia pod względem liczebności derywatów sufiksalnych jest kategoria słowotwórstwa nazw skutku czynności. Terminami psychologicznymi lub ich członami w podręczniku jest używanych dziesięć derywatów z trzema przyrostkami; stanowi to nieco mniej niż jedną dwudziestą wszystkich analizowanych derywatów przyrostkowych. Podobnie jak ogólnie w języku literackim, największa część derywatów została utworzona za pomocą przyrostka -inys, np.: buvinys 2, davinys (daviniai wyobraźni 106), padarinys (skutek działania woli 183), reiškinys (przejaw uczuć 15, zjawisko psychiczne 1), tarinys (<...> pojęcie, za pomocą którego coś się oznajmia, oraz rzecz, którą to pojęcie zastępuje, nazywają się obiektem, orzeczeniem 141), uždavinys (zadanie psychologii 2), vaidinys 72. W słowniczku podręcznika buvinys i būsena zamieszczono jako synonimy (s. 231), podobnie powiązano terminy vaidinys i atvaizdas (s. 231, 235). Tylko po jednym derywacie mają następujące przyrostki: -snis: dėsnis (prawa psychiki 6); -tas: raštas (ślepota na pismo 221). W słowniczku i tekście jako synonim tego dwuwyrazowego terminu zamieszczono międzynarodowe słowo aleksja (s. 234, 221). 126 R. Katelytė, S. Keinys | daryba m. reinio psichologijos terminų ir jų dėmenų ris 4) ir hibridai įcentrinis (įcentriniai dirksniai 31) ir išcentrinis (išcentriniai dirksniai 31). Morfeminės sudėties atžvilgiu toks pat yra ir būdvardis išorinis, -ė, tačiau, be jo, plačiai pažįstamas daiktavardis išorė, kuris lengvai gali būti laikomas kalbamo būdvardžio pamatiniu žodžiu. Tiesa, iš pirminių septynių–aštuonių dešimčių metų senumo bendrinės kalbos šaltinių į Lietuvių kalbos žodyno ketvirtą tomą yra įdėti daiktavardžiai išvidė „vidaus pusė; vidus“ ir išviršė „išviršinė pusė“ (p. 258, 260), iš prieškarinio šaltinio išviršė yra patekusi ir į pirmus du Dabartinės lietuvių kalbos žodyno leidimus. Tuo, o ne dabartine vartosena, remiantis, būdvardžius išvidinis, -ė ir išviršinis, -ė tarsi būtų galima laikyti priesagos -inis, -ė vediniais, tačiau darybos reikšmė rodo, kad kalbami būdvardžiai vis dėlto yra daryti su priešdėliu ir priesaga iš karto. Mišria hibridų įcentrinis, -ė ir išcentrinis, -ė daryba abejoti duomenų neaptikta (tiesa, Lietuvių kalbos žodyne yra daiktavardis išcentris „diskas, užmautas ant veleno ne centre (vartojamas sukamajam judesiui paversti žengiamuoju judesiu)“ IV166 iš prieškario raštų, bet dėl reikšmės nėra kaip jo laikyti būdvardžio išcentrinis, -ė pamatiniu žodžiu). Galūnių vediniai Į vadovėlio terminų sudėtį įeina tik du kalboje įprasti seni su galūnėmis padaryti būdvardžiai. Tai kartus (karčios skonies jutimas 5) ir senas (senoji psichologija 210). Wyrazy złożone Członem zależnym (przydawką) analizowanych w artykule terminów złożonych został użyty jeden złożony przymiotnik – dviakas (dviakas regėjimas 115, dviakas matymas 113), w obu przypadkach obok dviakas jako synonim zapisano przymiotnik binokuliarus (w słowniczku podręcznika podano binakularus 232). Nawiasem mówiąc, przymiotnika dviakas nie ma w drugim tomie Słownika języka litewskiego. TWORZENIE CZASOWNIKÓW W skład analizowanych terminów złożonych jako człony zależne wchodzą imiesłowy 24 czasowników. Ponieważ imiesłowy są formami czasowników, pod względem słowotwórczym zwykle analizuje się bezokoliczniki, uwzględniając również inne formy podstawowe. Niemal cztery piąte czasowników to czasowniki mieszane albo wtórne, przyrostkowe i przedrostkowe. Terminologija | 2010 | 17 127 Mieszane czasowniki nieprzedrostkowe girdėti (girdimoji haliucinacija 219), judėti (judamasai [atminties] tipas 86), regėti (regimoji haliucinacija 219) i svarstyti (svarstomoji galia 33 i svarstytoji mintis 101) są starymi wyrazami, mającymi ten sam rdzeń co odpowiednie czasowniki podstawowe, lecz przyrostek albo ten sam jego wariant nie we wszystkich formach podstawowych. Trzy czasowniki wtórne bez przedrostków utworzono za pomocą przyrostka -inti, np.: gaminti (gaminamoji vaizduotė 102), judinti (judinamasai* dirksnis 76), žadinti (žadinantys afektai 159), jeden jest derywatem z przyrostkiem -auti, np. protauti (protaujamasai sielos esmės ir ypatybių pažinimas 3). Dziesięć czasowników to przedrostkowe derywaty czasowników pierwotnych i wtórnych, np.: atgaminti (atgaminamoji vaizduotė 102, atgamintasai vaidinys 144), įgimti (įgimtoji atmintis 98), išplėtoti (išplėtota valia 196), neveikti (neveikiamasai dėmesys 91), pajusti (pajuntamieji jausmai 168), palyginti (palyginamoji psichologija 10), panaujinti (panaujintieji jutimai 72), pasekti (pasekamieji vaizdai 54), patirti (patiriamasai* sielos reiškinių pažinimas 3) i prislėgti (liguistai prislėgtas ūpas 223). FUNKCJA PRZYSŁÓWKÓW W składzie złożonych terminów źródłowych użyto jednego przysłówka liguistai (liguistai linksmas ūpas 223, liguistai prislėgtas ūpas 223), który jest typowym derywatem z przyrostkiem -ai od przymiotnika. WNIOSKI 1. Język Podręcznika psychologii profesora M. Reinysa, swobodnie przetłumaczonego z języka rosyjskiego, jest jasny, żywy i łatwo zrozumiały także dzisiaj, po upływie dziewięciu dziesięcioleci od jego wydania (w 1921 r.). Świadczy to o silnej więzi autora opracowania z żywym językiem ludzi oraz o tym, że doskonale znał on ówczesny ogólny język specjalistyczny. Tak ogólny wniosek potwierdza również analiza słowotwórstwa terminów używanych w podręczniku oraz innych wyrazów wchodzących w skład terminów złożonych. 2. Badane terminy i wchodzące w ich skład wyrazy (rzeczowniki, przymiotniki, czasowniki stanowiące podstawę imiesłowów i przysłówki) utworzono wszystkimi morfologicznymi sposobami słowotwórczymi – derywaty sufiksalne stanowią 77,2%, derywaty fleksyjne (tylko rzeczowniki i przymiotniki) – 14,5%, derywaty prefiksalne – 4,6%, złożenia (tylko rzeczowniki i przymiotniki) – 2,6%, a derywaty o mieszanej budowie (tylko przymiotniki) – 1,1% wszystkich derywatów stanowiących przedmiot artykułu (łącznie ponad 350). 128 R. Katelytė, S. Keinys | słowotwórstwo terminów psychologii M. Reinisa i ich członów 3. Największa część wszystkich derywatów (87,8%) jest czysto litewska, natomiast 12,2% stanowią hybrydy utworzone z wyrazów międzynarodowych za pomocą litewskich afiksów. Uwagę zwraca bardzo mała liczba hybrydowych rzeczowników (wszystkie są sufiksalne) (1,7% wszystkich derywowanych rzeczowników lub 3% derywatów sufiksalnych tej części mowy) oraz obfitość hybrydowych przymiotników (50% wszystkich derywowanych przymiotników; niemal wszystkie są derywatami z sufiksami -inis, -ė i -ingas, -a, a tylko kilka derywatów utworzono od razu za pomocą prefiksu i sufiksu). 4. Wyjątkową cechą badanych derywatów jest obfitość abstraktów – 90% rzeczowników utworzonych za pomocą sufiksów i końcówek stanowią nazwy czynności (abstrakty odczasownikowe) i właściwości (abstrakty odimienne). Największą część abstraktów utworzono za pomocą najbardziej produktywnych sufiksów tych dwóch kategorii słowotwórczych: -imas i -umas. 5. Sporo derywatów jest powszechnie znanych, od dawna używanych w zwykłym języku pisanym lub utworzonych jako terminy. Rzadkich, nieprzyjętych lub nieakceptowanych w powszechnym użyciu wyrazów jest niewiele. Najbardziej zmieniła się w języku sytuacja przymiotników utworzonych za pomocą przyrostka -ingas, -a — część z nich nie jest już obecnie używana. Ogólnie rzecz biorąc, z derywatów zawartych w analizowanym źródle wynika, że przez 90 lat tworzenie terminów i ich składników zmieniło się stosunkowo niewiele. ŹRÓDŁO Podręcznik psychologii. Z języka prof. G. Czelpanowa swobodnie przełożył dr filoz. M. Reinys. Wilno, 1921 (wydawnictwo Litewskiego Towarzystwa Naukowego). LITERATŪRA Būga K. 1959: rinktiniairaštai. T. 2. Sud. Z. Zinkevičius. Vilnius. DŽ1 1954: Dabartinėslietuviųkalbosžodynas. Ats. red. J. Kruopas. Vilnius. DŽ4 2000: Dabartinėslietuviųkalbosžodynas. Vyr. red. St. Keinys. Vilnius. JR V 1936: Jablonskioraštai. T. 5: Kalbosdalykai. Redagavo J. Balčikonis. Kaunas. Katelytė R. 2009: Mečislovo Reinio laisvai versto Psichologijosvadovėlio psichologijos terminų reikšmė ir kilmė. – Terminologija 16, 198–216. KP 1939: Kalbospatarėjas. Paruošė L. Dambrauskas. Redagavo A. Salys, Pr. Skardžius. Kaunas. KPP 1985: Kalbospraktikospatarimai. Sud. A. Pupkis. Vyr. red. Z. Zinkevičius. II pataisytas ir papildytas leidimas. Vilnius. LKG I 1965: Lietuviųkalbosgramatika. T. 1. Vyr. red. K. ulvydas. Vilnius. LKŽ I–XX 1941–2002: Lietuviųkalbosžodynas. Ats. (vyr.) red. J. Balčikonis (t. 1–2), K. ulvydas (t. 3–5, 11–16), J. Kruopas (t. 1–2, 6–10), V. Vitkauskas (t. 17–20). Vilnius. mūsųžodynėlis. „Vargomokyklos“priedėlis. Surinko Rygiškių Jonas. Voronežas, 1918. PŽ 1993: Psichologijosžodynas. Spec. red. R. Augis, R. Kočiūnas. Vilnius. Skardžius Pr. 1943: Lietuviųkalbosžodžiųdaryba. Vilnius. Šalkauskis St. 1991: Bendroji filosofijos terminija – raštai. T. 2:Filosofijosirpedagogikosterminija. Parengė A. Sverdiolas. Vilnius, 126–252. urbutis V. 1961: Dabartinės lietuvių kalbos galūnių darybos daiktavardžiai. – Kalbotyra3, 27–60. Zinkevičius Z. 1966: Zinkevičius Z. Lietuviųdialektologija. Vilnius. Terminologija | 2010 | 17 129 WORD FORMATION OF MEČISLOVAS REINyS’ TERMS OF PSyChOLOGy AND ThEIR COMPONENTS The first three decades of the 20th century was a period of rapid development of contemporary Lithuanian terminology of various fields of science and technology. In 1921 Lithuanian scientific society published Psichologijosvadovėlis (Psychology textbook) which was a free translation of Georgij chelpanov’s Учебникпсихологииperformed by professor Mečislovas Reinys (1884–1953). This paper analyses the word formation of substantival one-word terms as well as nouns and other parts of speech which comprise components of complex terms used in this textbook. There were 390 words researched, 91% of them are formations. The majority of formations (73.6%) are nouns. Other parts of speech are less common – adjectives comprise 20.7%, verbs (participles) – 5.4% and adverbs – 0.3%. cases of word formation of terms with suffixes, endings and prefixes as well as compounds and terms of mixed formation (with prefixes and suffixes at the same time) are researched in detail. It was established that the majority of formations researched (about 88%) are purely Lithuanian and about 12% are hybrids. Nearly all hybrids are derivates made from international words with Lithuanian suffixes. Very many terms of psychology and their components have an abstract meaning – 90% of nouns made with suffixes and endings are substantial or verbal abstracts. On the whole, the word formation of the one-word terms and components of complex terms researched has not changed much in 90 years. Otrzymano 2010-12-14 Rita Katelytė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: r[email protected] Stasys Keinys Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: terminolo[email protected]