Terminas prie termino. VII

166 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VII Termin przy terminie. VII JoNAS KLIMAVIČIUS WIELOZNACZNE MIĘDZYNARODOWE foto i fotografia, LITEWSKIE zdjęcie Najważniejszą kwestią artykułu są terminy fotograficzne. Jednakże jej przyrodzone związki ze światłem zmuszają do spojrzenia wstecz i na boki. W niniejszym opracowaniu do zagadnień fotografii (techniki) i fotografowania, techniki ich metod oraz historii odwołuje się tylko w takim zakresie, w jakim są one ważne dla historii i współczesności normalizacji i kodyfikacji polisemii i synonimii interesujących nas słów – specjalistycznych (terminów) i pospolitych – oraz ich eliminowania (przynajmniej ograniczania). Dla ogólnej orientacji należałoby wymienić techniczne rodzaje fotografii: fotografia ultrafioletowa i podczerwona, rentgenografia, elektrofotografia (najczęstszy z licznych rodzajów elektrografii), fotografia cyfrowa; w zależności od fotografowanego obiektu wyróżnia się astrofotografię i aerofotografię (części powierzchni Ziemi) VLE VI 2004. Już na samym początku należy szczególnie podkreślić fotografię. 19 lipca 1822 r. francuski naukowiec Joseph Nicéphore Niépce w y k o n a ł p i e r w s z e z d j ę c i e na świecie Sav su TV 2006 28 13. Ściśle naukowo: w 1826 r. [w 3. dziesięcioleciu XIX w. VLE VI 2004] Francuz J. Niépce (J. Niepce) utrwalił obraz na pokrytej światłoczułym asfaltem płytce cynkowej – była to pierwsza f o t o g r a f i a ( h e l i o g r a f i a; ekspozycja trwała aż 8 h) TechEnc I 2000 624. Datą powstania współczesnej fotografii jest 7 stycznia 1839 r.; wtedy jednak nosiła ona nazwę dagerotypii. Nawiasem mówiąc, w Wilnie w 1840 r. „demonstrowano przywieziony z Francji dagerotyp”, a „w 1843 r. urządzono pracownię dagerotypów” VLE VI 2004. Odnotowując termin zdjęcie we współczesnym – zarówno poważnym encyklopedycznym, jak i popularnym – użyciu, możemy dodać także oficjalny – prawny, ustawowy: Kodeks cywilny Republiki Litewskiej ustanawia również prawo do w i z e r u n k u. Z d j ę c i e osoby fizycznej (jego część), portret lub inny w i z e r u n e k mogą być powielane, sprzedawane, demonstrowane, drukowane, a także sama osoba może być f o t o g r a f o w a n a tylko za jej zgodą Sav su TV 2007 42 7. A więc fotografia, ale zdjęcie. Dlaczego? Fotografia zaczyna się od foto-. 167Terminologia | 2011 | 18 1. Człon fotoi skrót foto. W latach powstawania, rozpowszechniania się i różnicowania fotografii człon foto-, obfitujący w skrótowce o znaczeniu fotograficznym, szeroko ukazuje tę wielowarstwową różnorodność (dlatego wygodniej zacząć właśnie od niego). Jej podstawą jest światłoczułość t 1973 265 2, na niej opierają się: fototechnika Bt 1969 2 9, T 1973 196 4 (3x), TMtr 1973 10 15, KB 1973 11 48, fototechnik M 1971 5 26, T 1974 7 2, fotozakład / zakład fotograficzny M i G 1975 8 55, fotozainstalowanie Bt 1969 2 9, fotoprzyrząd T 1973 204 3, fotoaparatura LA 1996 63 3, fotomaszyna (wykonuje setki reprodukcji tego diagramu i zmniejsza je) KV 1982 15 14, fotoautomat (natychmiast wydaje zdjęcia) T 1980 219 3, foto automat Bt 1970 4 24, fotopowiększalnik Bt 1969 9 24, M i G 1970 8 19, fotonaświetlacz Bt 1969 2 9 (3x), T 1973 201 4 (2x), fotolampa M 1971 7 41, fotoflesz VN 1973 294 2 (2x), fotooptyka M i G 1975 8 55, fotoobiektyw M i G 1969 11 54, foto obiektyw KB 1969 10 32, fotokamera m i g 1970 8 8, foto aparat T 1970 11 23, fotoaparat T 1976 219 3, fotoeksponometr M 1970 11 23, fotoautoinspektor (– określone urządzenie, które fotografuje samochód, rejestruje jego prędkość, dzień, godzinę i minutę, kiedy została ona przekroczona) Šv 1973 17 17, fotoinspektor M i T 1973 11 47, fotosekcja (przeznaczona do obsługi fotograficznej; w jej skład wchodzą sam aparat fotograficzny, pulpit sterowniczy itd.) T 1976 219 3, foto robot KV 1970 41 11, fotorobot „portret słowny, sporządzony metodą fotomontażu na podstawie opowieści osoby, która widziała daną osobę; <…>“ TŽŽ 2001 (ros. фоторобот 1. „устройство для получения собирательного fotofinišas („фотографическое или видеомагнитофонное устройство, фиксирующее спортсменов, финиширующих» TŽŽ 2001) Sp 1972 35 1: фотопринадлежности M 1970 1 16, N 1971 9 56, T 1976 102 4, фототовары M 1970 7 8, T 1973 256 4 (2x), фототовары T 1973 72 3, фотосумка M 1970 4 8, фотоматериал TMkt 1970 27 4, L ir M 1970 29 10, Šv фотопортрета, составляемого из частей фотоснимков разных лиц“, 2. „фотопортрет, сделанный с помощью такого устройства“ СИС 2005), 1972 2 5 // фотографический материал Šv 1973 23 22 / фотоматериал Šv 1973 23 23 (2x), фотоплёнка M ir G 1970 3 38, фотолента KB 1971 1 61, M ir G 1972 12 34, T 1973 132 3, M 1973 11 37 (фотоплёнка FTŽ 2007!), фотопластинка M ir G 1970 5 11, 10 24, фототкань M ir T 1973 11 11, фотостекло Prg 1975 6 132, фотокассета T 1976 228 1, фотобумага M ir G 1970 8 17, фотобумага M ir G 1970 1 29, M 1972 11 19, фотохимикаты N 1971 9 56, фотолаборатория L ir M 1970 8 15, TMtr 1973 10 15, фотоателье l ir m Šis tas nepaprasta iškilo iš praeities, pavyzdžiui, 1888 m. fotoaparatas ant sportinio triračio – Фототрицикл N 1974 1 57. Ещё больше таких современных технических гибридов: фототелетайп Šv 1973 21 2, фототелевидение T 1973 15 1, M ir G 1983 1 36 („система космического корабля для фотографирования небесных тел (…), автоматической обработки плёнки и передачи полученных изображений на Землю по телевизионному каналу» TechEnc I 2000), фотоheliografas „астрономический прибор для фотографирования Солнца» TŽŽ 1936, „телескоп для фотографирования Солнца» TŽŽ 2001, 168 J. Klimavičius | Terminas prie termino. VII 1970 11 6, KB 1971 11 37, фотоателье T 1972 280 4 / фотографическое ателье TMtr 1973 10 15. фототрансформатор „оптико-механический прибор для корректировки аэрофотоснимков» TechEnc I 2000, фототеодолит (синтез фотокамеры и <…> теодолита) KB 1980 7 36, а также KV 1971 36 15 (2x); методы сопоставления фотографий (фотоаппликации) M ir G 5 28, фотоаппликация: сопоставление фотографии и черепа LA 1992 53 9. Следует упомянуть фотоофсетную печать KB 1971 1 53, электронную фотонаборную машину T 1973 216 4, фотонаборные автоматы T 1975 131 2, фотонаборную установку L ir M 1980 7 9, закрепившийся фотографический набор текста, фотонабор (не фотографирует, а проецирует изображение на фотоматериале) TechEnc I 2000. От фототехники переходим к действию – фотофиксация l ir m 1972 2 2, 1978 5 3, 1983 23 5, фотодеятельность L ir M 1980 46 8, фотопроцесс Vd 2005 29 57, фотосеанс N 1971 12 53, фотосессия Vd 2006 14 22 и результатам – фотопродукция L ir M 1980 46 8, фоторабота M 1970 1 17 (2x), Šv 1973 3 22 (2x), T 1973 250 4, фотопроизведение L ir M 1970 11 6, фототворчество LA 1996 64 15, фотокадр L ir M 1970 35 12, 1971 43 11, JG 1973 1 31, фотоизображение T 1972 197 1, фотокартина Prg 1970 3 154, 1974 84 4, фотоизображеньице L ir M 1981 45 15, фотолист T 1982 1 4, 1983 83 4, фотокартина KB 1973 11 48, фотопортрет Bt 1970 5 7, 23, KV 1970 41 11, фотография NKn 1969 10 14, KB 1971 8 41. Przejawia się fotomania LA 1995 136 29, fotołowy MG 1970 9 18 / fotołowy MG 1970 11 8, 1974 1 12, fotołowca M 1970 7 42, MG 1978 8 36, fotorusznik JG 1981 8 16, fotokarabin snajperski / fotosnajper KV 1978 31 15, fotopolowanie (: szukał interesujących typów) L i M 1970 20 14. Wyodrębniają się różne dziedziny fotografii: fotografia prasowa Iq 2010 7 114, fotografia reportażowa i dokumentalna, stosowana – techniczna, anatomiczna, reklamowa L i M 1982 28 16. „W 1958 założono sekcję fotograficzną Związku Dziennikarzy, w 1969 – Towarzystwo S z t u k i F o t o g r a f i c z n e j” (TLE III 1987), chociaż już Litewski Związek A m a t o r ó w F o t o g r a f i c z n y c h (1933–1940) „propagował litewską fot. sztukę za granicą” (na światowej wystawie w Paryżu w 1937 r. litewska 169Terminologija | 2011 | 18 kolekcja została wyróżniona złotym medalem) VLE XIII 2008, a na Uniwersytecie Wileńskim była założona Katedra Fotografii Artystycznej NŽA 2007 11–12 537, Jan Bułhak wówczas „wykładał podstawy fotografii artystycznej” (TLE III 1987). Od razu rozpowszechniła się i przyjęła sztuka foto KB 1969 10 28 (2x), fot sztuka L i M 1970 2 10, KB 1970 1 74 (nawet foto sztuka / fot sztuka i fotoplastyka tamże 69), Prg 1970 3 153, artysta fotografik KB 1969 10 32, 1970 1 69, 75, T 1970 8 4, 39 2 (2x), republikańskie Towarzystwo Sztuki Fotograficznej t 1970 37 1, Towarzystwo Sztuki Fotograficznej T 1970 39 2. Chociaż przez pewien czas nieco używano także określenia mistrz foto KB 1969 10 29, obok sztuki fotograficznej KB 1974 3 9 i artysty fotografika tamże 9 (8x), 13 (3x) – oraz mistrza foto tamże 9, szybko stało się jasne, że to ostatnie pasuje do wszystkich dziedzin fotografii (Absolwenci tego wydziału dołączą do licznego grona mistrzów fotografii, pracujących w dziedzinie fotografii użytkowej, reportażowej oraz innych dziedzinach fotografii M 1970 6 45), natomiast teoretyk i krytyk sztuki Anri Vartanov stwierdził wprost: „<…> pojęcie sztuki fotograficznej trzeba jakoś oddzielić od kunsztu fotograficznego, amatorstwa fotograficznego, profesjonalizmu fotograficznego” (Prg 1970 3 153). Wówczas użył również terminów fotoestetyka tamże, fotodziennikarstwo tamże 155, a także – litewska szkoła fotografii tamże 163. Później odnotowano fototeorię GKr 1987 41 4, fotokrytykę T 1974 7 2, 1979 4 15, fotokrytyk L i M 1978 32 12, KmT 1988 212 4, fotogenezę l i m 1982 39 9. „J. Bułhak w czwartym dziesięcioleciu miał już uformowane swoje estetyczne koncepcje fotografiki” (V. Juod BB 1971 25) w książce „technika i estetyka fotografii” (w języku polskim) Fotografika. Zarys fotografii artystycznej (TLE III 1987). Lecz to znaczenie fotografiki – 3. „W pierwszej połowie XX w. na Litwie i w Polsce używany synonim fotografii artystycznej” VLE VI 2004 – nie przyjął się w języku litewskim (niejasne jest również 2. „dzieła sztuki stworzone techniką fotograficzną” VLE VI 2004), współczesna fotografika KB 1969 10 32, „fotografika” KB 1970 6 52 to „fotografia obrazu graficznego”, 1. „technika grafi c z n e g o dizaj n u, łącząca elementy fotografii artystycznej i grafiki” VLE VI 2004 (chociaż: „Termin jest jeszcze używany do określania fotografii przetworzonych techniką komputerową”), a takie zdjęcia graficzne bywają niekiedy nazywane słowem „fotogram” KB 1970 6 52, chociaż jego znaczenia nie są ustalone i są różne: fo to gram 2. fiz. techn. „fot. napis o czasowej zmianie różnych wielkości” TŽŽ 2001, fotogram „zdjęcie na szkle” KV 1971 38 15, fotogramy stworzone przez Jonasa Mekasa, tj. wywołane i powiększone kadry filmowe [,] przeniesione na papier fotograficzny lA 1996 63 21, znane od samego powstania fotografii, lecz dopiero w 1922 r. fotogram nazwano „abstrakcyjną lub niemal abstrakcyjną fot. tworzenie obrazu bez aparatu fotograficznego, przez oświetlanie przedmiotów ułożonych na papierze światłoczułym. Te rodzaje fotografii mają dość wiele słów o różnej częstotliwości i nierównej wartości – terminów, być może pretendentów do nich – preterminów, obrazowych albo tylko wyszukanych, dziwnych okazjonalizmów: fotofakt VN 1981 230 3, Fotofaktas 170 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VII (inaczej rajograf – od nazwiska twórcy tej techniki – M. Ray); dzieło stworzone w ten sposób” VLE VI 2004 (ponadto TŽŽ 2001 fotograma 1.); nawet audycja telewizyjna „Fotogramy rzeczywistości” KV 1983 43 6. Tu dołączają się fotokompozycja VN 1969 305 1, TMtr 1978 5 P3, GKr 1981 35 6, fotosiužetas KV 1982 31 15, T 1983 83 4, fotomozaika M 1969 11 48, fotomontažas Prg 1970 2 179, GKr 1970 37 7, T 1971 300 4, fotokoliažas Prg 1970 3 154, L ir M 1980 46 8, 1981 51 6, KB 1984 5 68; fotoiliustracija Prg 1970 1 167, N 1972 2 43, T 1972 72 2, fotoreprodukcija Šv 1972 8 13, VN 1983 82 3, fotoksilografija – „rycina w drewnie, uzyskiwana fot. sposobem przez przeniesienie obrazu na powierzchnię deski i wyrzeźbienie go” TŽŽ 2001 (już także TŽŽ 1936), fotolitografija „przeniesienie obrazów fotograficznych z kliszy na kamień litograficzny i drukowanie ich sposobem litograficznym” TŽŽ 1936, „litografia z zastosowaniem fotografii (do przeniesienia rysunku na kamień litograficzny)” TŽŽ 1969, fotokeramika („wypalanie obrazów fotograficznych w szkle, emalii” TŽŽ 1936) JG 1972 5 6, fotopiešinys KnT 1970 76 5, fotoskulptūra („zastosowanie fotografii w rzeźbie; lepienie na podstawie fotografii” TŽŽ 1936) KB 1984 5 68, fotofreska Šv 1972 14 29, fotopano T 1980 209 4. Tu należy wspomnieć również postmodernistyczny fotorealizm, syn. hiperrealizm, superrealizm (: „Malowane na podstawie fotografii lub slajdów (powiększone obrazy są projektowane na płótno), precyzyjnie imitowane fot. cechy obrazu: jasność (…), równomierne utrwalanie wszystkich szczegółów, kadrowanie“) VLE VI 2004. I okres sowiecki negatywnie charakteryzuje fotorealizm (przeciwnicy realizmu socjalistycznego i całej radzieckiej sztuki przedstawiającej skłonni są nazywać ją „fotorealizmem“) J. Smul LKn 1962 226. Fotografizm „dążenie do jak najdokładniejszego fotograficznego przedstawienia rzeczywistości w dziele sztuki“ TŽŽ 2001 również jest jedynie nieokreśloną charakterystyką. (rubryka) VN 1984 114 3, fotokronika T 1969 283 6, fotodokumentinis Prg 1970 3 151, GKr 1987 41 4, fotodokumentalistas Vn 1973 246 4, fotodokumentika N 1976 10 40, fotodokumentiškumas L ir M 1980 46 8, fotoinformacija T 1969 283 6, 1972 290 4 (2x), VN 1973 203 2, KnT 1974 47 2, fotoinformacijos ir fotopropagandos centras T 1970 132 1, fotolaikraštis VN 1973 203 2, fotodienoraštis MG 1973 4 16, L ir M 1981 35 10, fotožurnalas N 1971 8 39, GKr 1987 41 5, fotožurnalistika Prg 1970 3 155, GKr 1987 41 4, ŽŽ 1998 9 5, fotožurnalistas KV 1970 1 1, 171Terminologija | 2011 | 18 T 1970 8 1, N 1971 7 23, fotopublicystyka GKr 1970 13 8, T 1972 45 1, L ir M 1980 46 8, fotopublicysta N 1971 8 41, fotoreportaż KB 1969 10 28 (3x), fotoreporter KB 1969 10 28, fotokorespondent T 1969 272 1, fotokoras M 1973 11 14, fotokomentator L ir M 1972 22 12, fotopublikacja L ir M 1982 28 16, fotonowości L ir M 1972 39 15, fotopanorama T 1970 169 3, 185 3, JG 1970 10 28, fotoakcenty L ir M 1979 14 11, Fotoaidai (tytuł) KmT 1988 184 3, fotoreklama T 1974 71 4; fotoreportaż opisowy T 1970 8 1, M 1970 5 24, 1971 2 2, KV 1978 49 16, L ir M 1979 15 11, fotopowieść L ir M 1972 23 5, 1975 28 14, 1978 6 15, 1979 15 11, fotonowela T 1970 150 4, L ir M 1979 15 11, fotopowieść GKr 1972 18 6, T 1973 193 4, M 1981 2 23, fotokomiks N 1971 1 42, fotopoemat L ir M 1979 15 11, KB 1979 6 75 (Taki gatunek istnieje. Tylko bardzo rzadki. – Virgilijus Juodakis), fotosuita T 1982 227 4, „Fotosymfonia“ T 1971 214 3, fotosekwencja Alg. Kunčiusa KB 1979 7 43, fotoseria „Litwa z lotu ptaka“ T 1980 184 4; fotoplakat L ir M 1971 10 1, JG 1983 4 17, fotoplakat KB 1974 2 11, fotowizje Atg 1991 32 7, fotoimpresje GKr 1973 2 5; Fotokalejdoskop (rubryka) VN 1970 35 4, 1972 273 3, 1978 273 3, fotora­taż M 1971 9 48, 11 48, foto uśmiech KV 1979 36 6, fotokawał T 1970 29 4, L ir M 1977 50 16, fototriki L ir M 1974 1 14 (2x), fotozagadka KmT 1986 133 3, fotorebus Šl 1970 9 4, fotoreplika VN 1970 141 2, Šl 1987 20 23, fotohumor N 1985 8 4, fotokarykatura L ir M 1970 43 14, fotokarykaturzysta tamże, fotokłamstwo GKr 1987 41 4. O popularności i rozpowszechnieniu fotografii świadczy również wiele przykładów: fotoagencja T 1971 238 4, 239 3, GKr 1971 42 8, N 1974 9 54, fotodział Šv 1972 4 2, GKr 1973 2 5 (2x), fotodział T 1970 81 1, JG 1972 1 27, fotosekcja M 1969 10 17, GKr 1970 45 8, T 1974 7 2, fotoklub T 1969 262 2, 1970 8 4 (2x), 1974 7 2, fotoklub T 1970 8 4, fotogrupa N 1981 4 32, kółko fotograficzne N 1970 3 18, T 1973 205 4, 218 4, 286 4, 1974 7 2, kółko fotograficzne KV 1972 16 2, organizacja fotograficzna NŽA 2007 11–12 537, fotoamator TMkt 1972 48 4, fotoamator GKr 1973 6 6, młodzież fotograficzna KB 1985 8 75, usługi fotograficzne Bt 1982 6 4, potrzeby fotograficzne l ir m 1983 30 14, rzemiosło fotograficzne TMtr 1977 7 P1, rzemieślnik fotograf M 1971 5 26, laborant fotograficzny GKr 1987 41 5, portrecistka fotograficzna Šv 1978 19 30, pozująca do zdjęć n 1971 10 47, L ir M 1972 13 13, fotomodel N 1971 1 42, 6 46, Šv 1979 14 30, LA 1993 3 12, fotomankienka KmT 1987 229 4, fotomodelistka n 1974 7 57, fototwarz GKr 1971 37 6; wystawa fotograficzna T 1973 193 4, wystawa fotograficzna- 172 J. Klimavičius | Termin od terminu. VII da KB 1972 10 38, mała wystawa fotograficzna L ir M 1972 19 12, ekspozycja fotograficzna l ir M 1971 10 15, Prg 1971 5 178, 1972 3 182, T 1973 193 4, GKr 1976 7 8, kącik fotograficzny L ir M 1972 19 12, fotobiennale VN 1980 181 4, forum fotograficzne „f. wystawa“ Prg 1970 3 153, T 1978 94 4, wystawa „Forum fotograficzne“ GKr 1970 1 8, fotowernisaż Prg 1970 3 165, fotofestiwal LŽ 2008 110 9, fotosalon T 1970 165 2 (4x), L ir M 1978 32 12, fotogaleria n 1976 10 40, L ir M 1978 32 12, 1980 35 15 (i galeria fotografii Prg 1970 3 153, L ir M 1973 24 14), fotomuzeum L ir M 1973 21 10, N 1976 10 40, KB 1980 3 77, fotoarchiwum KB 1970 1 69, L ir M 1972 3 12, 1973 42 12, N 1974 9 54, fotobiblioteka M 1969 11 48, fotowitryna Bt 1970 4 22, Sp 1970 126 1, JG 1971 7 23, TMtr 1973 2 P 2, 4 P6, 9 P 16, fotostand T 1969 302 4, 1972 79 1, L ir M 1973 18 14, Šv 1973 14 12 (2x), konkurs fotograficzny T 1970 8 1 (2x), L ir M 1971 50 2, KB 1972 2 77 (nx), T 1978 223 4; fotoksiążka L ir M 1979 4 15 (i „książka do fotokopiowania“ V. Urb B ir M 1974 120), fotoksiążeczka dla dzieci L ir M 1977 1 3, fotoalmanach l ir M 1971 43 11, KB 1973 1 67, fotoalbum Sp 1970 104 4, KB 1974 1 49, fotokronika L ir M 1974 12 2, fotokronikarz T 1978 169 4, fotoantologia Prg 1970 3 153, 154, fotociąg L ir M 1974 48 2, fotowinieta KV 1983 38 14, fotokartka GKr 1969 51 4, fotopocztówka T 1974 7 2, fotomapa GKr 1975 11 2, Fotoatlas (rubryka) VN 1977 150 3, 1982 257 3, fotozielnik L ir M 1973 40 11, fotosuvenir Šv 1972 1 20, fotoetiuda Sp 1970 3 1. Nie należy też pomijać największej niezwykłości – fotosofii. Od 19 sierpnia do 4 września 2010 r. odbywała się wystawa laureatów międzynarodowego konkursu fotograficznego Fotosofia. Wyjaśniono, że tytuł wystawy to zapożyczone pojęcie „fotosofii“, „ukute“ przez filozofa Arvydasa Šliogerisa. Po litewsku oznaczałoby ono „mądrość światła“ i, jak się zdaje, raczej nie mogłoby określać konkretnej koncepcji wystawy, łączącej różne prace Iq 2010 7 108. Rzecz jest co najmniej o 15 lat wcześniejsza i chyba nieco inna: Wśród 80 uczestników – muzealnicy, f o t o g r a f o w i e, krytycy, historycy, restauratorzy, specjaliści do spraw ochrony zabytków, a nawet f o t o f i l o z o f o w i e LA 1995 108 17. I to jeszcze nie wszystko – odbyła się już wystawa fotografii członka studia KTU FOTO Raimundasa Tuminauskasa S z i z o g r a f i a, na której eksponowane są prace będące, zdaniem krytyków sztuki, jakby wizjami w stylu minimalizmu StA 2009 12 5. A co jeszcze mogą wymyślić artyści estetyki nudy? Niektóre zapożyczono z innych języków, lecz ich nie przyswojono – pozostały nielitewskie, żargonowe: Sfotografować uczestników szczytu, <…>. W żargonie dziennikarskim nazywa się to 173Terminologija | 2011 | 18 f o t o o p u (skrót od ang. photo opportunity) LA 2000 6 6 (opportunity – sprzyjająca okazja). Po zakończeniu tej choć trochę ocenionej i uporządkowanej inwentaryzacji trzeba powiedzieć dwie rzeczy. Zmienna pisownia członu foto została dość wcześnie zauważona i uporządkowana (Drotvinas 1963: 49–50) i, choć nie tak szybko, pisownia rozdzielna – foto – niemal zanikła. Kwestię skrótów złożonych rozstrzyga powszechne i częste użycie, choć pod wpływem nie całkiem konsekwentnego i nie całkiem jednolicie ukierunkowującego użycia odpowiedników w innych językach*, choć nie całkiem konsekwentnie, lecz nieuchronnie – ze względu na zwięzłość, tj. ekonomiczność – na ich korzyść. Chyba najbardziej charakterystyczne przykłady to fotoaparatas, fotokamera, fotoobjektyvas, fotospausdintuvas, fotonuotrauka, fotomenas,… Wcale nie są one nowe – fotoobjektyvas TŽŽ 1936, fotokamera (1934) A. Gric VN 1989 342. Fotoaparatas DŽ 1954 i 1972 został później uzupełniony długim (nie powiedziałbym – pełnym) wariantem fotografijos aparatas DŽ 1993 i 2000, lecz nie zmienia to znaczenia wariantów – fotoaparatas, fotografijos aparatas TechEnc I 2000, VLE VI 2004. Fotobłysk „impulsowa lampa fotograficzna, świecąca podczas fotografowania” DŽ 1993 i 2000 pozostał bez wariantu z przedrostkiem (ponadto obok fotobłysku podawany jest fotoblyksnis FTŽ 1979, fotoblyksnis – фотовспышка LRKŽ 1988, фотовспышка – 1. fotoblyksnis, 2. (lampa) fotobłysk RLKŽ IV 1985) i jest bez niego jasny, nawet bez foto- – błysk, fotobłysk „impulsowe źródło światła do krótkiego oświetlenia fotografowanego obrazu” TechEnc I 2000. Należy tu dodać terminy fotokamera i aerofotokamera, aparat do fotografii lotniczej, a także fotolaboratorium TechEnc I 2000. Jednakże tutaj także: obiektyw fotograficzny, materiały fotograficzne, film fotograficzny, płyta fotograficzna, emulsja fotograficzna, papier fotograficzny, drukarka fotograficzna TechEnc I 2000, chociaż istnieją również skrócone formy, np. fotoemulsja – „emulsja fotograficzna – <…>” TŽŽ 2001. Występujące rozbieżności – montaż fotograficzny TechEnc I 2000, ale fotomontaż TŽŽ 2001, i in. – nie mają charakteru koncepcyjnego. Używanie długich wariantów pozostaje dość fakultatywne – na ich wybór (jeśli dokonuje się go świadomie) w pewnym stopniu mogą wpływać motywy oficjalności, pewnego * Wystarczyłyby dwa spośród ogromnej liczby przykładów, aby się o tym przekonać: fotokamera – photographic camera – caméra photographique – photographische Kamera – фотографическая камера i fotoobiektyw – photographic objective, camera objective, photographic lens – objectif photographique – Photoobjektiv, photographisches Objektiv; fotobłona – photofilm, photographic film – pellicule photographique, film photographique – Photofilm, photographischer Film – фотопленка, фотографическая пленка, fotopłytka – photographic plate, photoplate – plaque photographique – Photoplate – фотопластинка i fotopapier – developing paper, photographic paper – paper photographique – photographisches Paper – фотобумага FTŽ 2007. 174 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VII podniosłości lub chęci podkreślenia znaczenia fotografii, ale w żadnym wypadku nie naukowe dążenie do jasności i precyzji, ponieważ jasności już samo użycie w zupełności wystarcza. Niektóre – fotodokumentika, fotodziennikarstwo, fotoforum,… – być może w ogóle nie miały długich wariantów, lecz tylko przypominają skrócone skrótowce. Jeden czy drugi – fotografika, fototypia 1. „sposób drukowania z światłoczułych płyt szklanych, na których obraz został utrwalony fotograficznie”, 2. „odbitka z takiej płyty” TŽŽ 1936, „fotomechaniczny bezrastrowy sposób druku płaskiego do reprodukowania oryginałów tonalnych” TechEnc I 2000, fototeka „systematyczny zbiór fotografii lub negatywów” TŽŽ 2001 – w ogóle nie mogły mieć (a nie „biblioteka fotografii lub fotografii”!). Podział długich (nie zawsze odpowiednie jest powiedzieć: pełnych) wariantów – połączeń i ich skróconych skrótowców – na możliwe i niemożliwe – nawet w terminologii, w stylu naukowym – mógłby być tylko częściowy. Możliwy motyw takiego rozróżnienia – człon foto ma także inne znaczenie – „światło” (jest ono nawet podstawowe), z pewnością nie byłby rozstrzygający – właśnie cechą tych słów – nieskróconych! – cechą grupy – jest niemal pełna terminologiczność: fotosfera „powierzchnia Słońca emitująca światło i ciepło” TŽŽ 1936, fotoenergia MkslL 2010 10 4, fotometr 1. w fizyce – „przyrząd do pomiaru natężenia światła”, 2. w astronomii – „przyrząd do określania jasności gwiazd” TŽŽ 1936, „miernik wielkości fotometrycznych – luminancji, natężenia światła, strumienia świetlnego, natężenia oświetlenia” AETŽ 2010, fotoopsja „subiektywne odczuwanie nieistniejącego światła” M i G 1984 7 25, fotosyntezis „powstawanie związków organicznych (chlorofilu) w roślinach z substancji nieorganicznych pod wpływem światła” TŽŽ 1936, fotosynteza „powstawanie sacharydów z CO2 i H2O w roślinach pod wpływem energii świetlnej” ChŽ 1997, „powstawanie związków organicznych z nieorganicznych w roślinach i niektórych bakteriach pod wpływem energii świetlnej” ChŽ 2003, fotoperiodyzm „wpływ długości dnia i nocy (okresowych zmian światła i ciemności) na wzrost roślin” TŽŽ 1936, fototropizm „wywołany jednostronnym światłem ruch części rośliny w kierunku źródła światła, od niego lub <…>” TŽŽ 2001, fototaksja „wywołana światłem taksja (ruch w kierunku źródła światła lub od niego)” TŽŽ 2001, fotomorfoza „wywołana światłem zmiana kształtu rośliny” TŽŽ 2001, fotokineza „aktywne przemieszczanie się zwierząt wywołane bodźcami świetlnymi” TŽŽ 2001, fotorecepcja „odbiór energii bodźców świetlnych działających na organizm i przekształcanie jej w impuls nerwowy” TŽŽ 2001, fotoreceptor m i g 1971 11 14, fotobiologia „biol. dziedzina badająca procesy zachodzące pod wpływem promieniowania ultrafioletowego lub podczerwonego na organizm (fotosynteza, fotoperiodyzm, fototaksja itd.)” VLE VI 2004, fotoodbiornik m i g 1973 181Terminologija | 2011 | 18 I 2000. Dziedzina geodezji – topografia, „badająca i opracowująca metody przedstawiania powierzchni Ziemi na planach i mapach“ TechEnc IV 2010, ma termin zdjęcie topograficzne TechEnc II 2003 (hasło geodezja). W prasie pojawia się już skrócona forma toponuotrauka Sav su TV 2009 10 65. W sposób prymitywny – wykonuje się je na oko – zdjęcie z pomiaru wzrokowego – глазомерная с ъ ё м к а RLKŽ IV 1985 (w LKŽ I1 1941 i I2 1968 brak). Do dokładnej pracy wykorzystuje się fotografię (lecz nie jest ona wystarczająca), na przykład zdjęcie fototeodolitowe „wykonywanie planów i map na podstawie naziemnych zdjęć fotograficznych. Zdjęcia wykonuje się z powierzchni ziemi za pomocą fototeodolitu. Uzyskane zdjęcia fotograficzne opracowuje się przy użyciu przyrządów stereofotograficznych oraz metod cyfrowych“ TechEnc I 2000. W dziedzinie geodezji, w fotogrametrii, której najważniejszym celem jest określenie na podstawie pomiarów f ot ogr afi cz n ych z d j ę ć kształtu, wielkości i położenia różnych obiektów oraz sporządzanie planów i map TechEnc I 2000, istnieje zdjęcie grawimetryczne – „ogół prac grawimetrycznych i geodezyjnych mających na celu zbadanie pola siły ciężkości określonego obszaru” poprzez pomiar i ustalenie współrzędnych TechEnc II 2003. Zatem takie zdjęcie jest „wykonywaniem” (ros. съёмка, a nie снимок) lub „pracami”, a na podstawie danych zdjęcia grawimetrycznego sporządza się mapy grawimetryczne TechEnc II 2003. Istnieje również znaczenie takiego zdjęcia jako „metody”: zdjęcie geologiczne – „kompleksowa metoda prac geologicznych, pomagająca szczegółowo zbadać na określonym obszarze budowę skorupy ziemskiej <…> oraz przedstawić uzyskane dane na mapach geologicznych” TechEnc II 2003. Czasami z definicji (lub nie całkiem trafnego objaśnienia), na przykład hasła zdjęcie litochemiczne TechEnc III 2008, znaczenie pozostaje niezrozumiałe. „Metoda” jest raczej metodą zdjęcia, a nie samym zdjęciem. Ze względu na swoją motywację zdjęcie powinno być „wynikiem”, a nie „wykonywaniem”. Stwierdzamy, że tak właśnie się je rozróżnia: survey – 1. „akt lub czynność wykonywania pomiarów w celu ustalenia wzajemnego położenia punktów na powierzchni Ziemi, nad nią lub pod nią” – pomiar, 2. „rezultat takich operacji” – zdjęcie: engineering survey – pomiar inżynieryjny, zdjęcie inżynieryjne K ir GdŽ 2000, także zdjęcie – photo(graph); picture, lecz zdjęcie terenu – survey LAKŽ 1991. W tej sytuacji znaczenie fotografii jest nieco inne: photographic survey – „zdjęcie wykonane zarówno na podstawie fotografii lotniczych, jak i fotografii, tj. w oparciu o ich połączenie” – fotografia“ K i GdŽ 2000. Istnieje również takie zdjęcie, w przypadku którego fotografia nie stanowi podstawy, lecz jest po prostu mechanicznie uzupełniana danymi tekstowymi. Według nowej agresywnej międzynaro- 182 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VII W duchu mody na autentyczność nazywa się ją fotografią i opatruje cudzysłowem: stwierdzenie stanu faktycznego, czyli „p r a w n a f o t o g r a f i a”: Stan faktyczny dodatkowo może być utrwalany za pomocą środków r e j e s t r a c j i o b r a z u l u b d ź w i ę k u, a więc jest to także m a t e r i a ł z d j ę c i o w y lub f i l m o w y Vd 2011 20 46. Wreszcie jest fotografia, zdaje się, zupełnie pozbawiona fotografii: фотография – 5. spec. fotografia (utrwalanie czynności roboczych, procesów): фотография рабочего времени – fotografia czasu pracy RLKŽ IV 1985, fo tochronometražas – „metoda badania nakładów czasu pracy, w której jednocześnie obserwuje się, mierzy i bada czas trwania poszczególnych elementów operacji roboczej oraz inne kategorie nakładów w ciągu <…>. ∆ jest połączeniem fotografii czasu pracy (badania czasu pracy, podczas którego mierzy się wszystkie bez wyjątku nakłady czasu pracy) i chronometrażu” VLE VI 2004. Zatem, ponieważ zdjęcie jest zarówno rentgenowskie, jak i topograficzne, grawimetryczne, geologiczne, w zastosowaniu interdyscyplinarnym całkowicie poprawnym terminem jest również zdjęcie fotograficzne. Jednak zarówno dziedziny, jak i znaczenia tych fotografii są tak różne, że fotografia (nie techniki fotograficznej) i fotografia języka potocznego są jasne bez określenia – przeciwnie niż tamta wyłącznie terminologiczna fotografia. Z niemałego i bogatego użycia należy przynajmniej wspomnieć dawne: Nuvedė Klubą pas f ot ogr af ą, <…> (1897) V. Kudir R I 1989 160. Fotografi ją būčiau seniai prisiuntęs, <…> (1898) V. Kudir R II 1990 846. <…> nutraukiau fotografiją (1905) J. Basan MGKr 1997 174. <…> nutraukė kelias mano fotografijas (1907) J. Basan MGKr 1997 200–201. Zdarza się coś niezwykłego: Polianskis <…> obiecał p r z y j ś ć z e s w o j ą f o t o g r a f i ą i wszystkich nas z a f o t o g r a f o w a ć A. Čech JV 1961 379. Najważniejsze jest użycie reprezentatywne: z szyldów dobrze znane i wspominane już we wcześniejszym okresie fotoateljė VLE VI 2004 212, choć nieujęte w słownikach wyrazów międzynarodowych ani w leksykografii normatywnej, później niezręcznie zastąpione wspomnianą już fotografiją 3. „instytucja, <…>” i „pracownia, <…>”, mimo to miejscami odnotowane, np.: фотоателье – fotoateljė i фотография – 3. (pracownia) fotografia, fotoatelier (ale сняться в фотографии – sfotografować się na fotografii!..) RLKŽ IV 1985; Litewski Związek Miłośników Fotografii (1933) TechEnc I 2000 624, fotomėgėjas – fotograf-amator LRKŽ 1971, 1988, фотограф-любитель – fotomėgėjas, fotograf-amator (chociaż фотолюбительский – fotomėgėjų), фотографлюбитель – miłośnik fotografii RLKŽ IV 1985, фотограф-любитель – fotograf-amator RLKŽ II 1983, mėgėjas fotografas – любитель-фотогроф LRKŽ 1971, 1988; Litewskie Towarzystwo Sztuki Fotograficznej (1969) i Litewski Związek Twórców Fotografii (1989) TechEnc I 2000 624. 183Terminologija | 2011 | 18 Chociaż fotografia jest stara, jej semantyka wciąż się zmienia. W leksykografii nie odnotowano jeszcze znaczeń „działalność oparta na technice fotograficznej; całość obrazów – zdjęć uzyskiwanych za pomocą techniki fotograficznej i/lub różnorodność gatunkowa, a także gatunki”, w użyciu istnieją one od dawna: teoria fotografii, historia fotografii, rozwój fotografii; fotografia artystyczna, dokumentalna, naukowa, reklamowa, prasowa; sztuka fotograficzna, grafika fotograficzna, fotoarchiwum, fototeka, fotoantologia,… Tak jak jest wystawa rzeźby (gatunku), a nie rzeźb (dzieł), grafiki, a nie rycin, akwareli, a nie akwarel, tak również wystawa fotografii. Nieudanym przejawem przesady, wynikającym z mechanicznego rozumienia istoty kategorii liczby gramatycznej, jest wystawa fotografii w liczbie mnogiej, a drugim mechanicznym działaniem – jeśli fotografii, to nie zdjęć, dlatego także zdjęcie jest w ten sposób wypierane. Czym innym jest indywidualna wystawa fotografii / zdjęć któregoś autora albo ekspozycja fotografii autora / zbiór zdjęć na wspólnej wystawie fotografii. Nie należy zapominać o od dawna istniejącym, lecz jeszcze leksykograficznie niezarejestrowanym, a nawet (bezpodstawnie) podejrzewanym zastosowaniu mediów fotografii i filmu NŽA 2010 9–10 334. Na peryferiach pojawia się przegląd życia fotograficznego Iq 2010 7 114 (por. życie kulturalne, artystyczne, literackie), a nawet temat fotoanegdot Iq 2010 7 114. 3. Próby lituanizacji fotografii (o różnych znaczeniach). Ci spośród Litwinów, którzy zetknęli się z fotografią jako fotografowie, zetknęli się z nią przede wszystkim nie po litewsku, bez litewskich terminów. A ci, którzy znali ją tylko ze zdjęć, tym bardziej. Na początek wystarczył znany, choć stosowany do nieco innego obrazu, a zatem także o innej łączliwości semantycznej, barbaryzm abrozdas: Einam a b r o z d ė l i ų (fotografijų) nusitraukt (Surviliškis) LKŽ I1 1941, I2 1968, także ZnŽ I 2003, abrozas: Anas a ( t ) d a u š t a s kap un a b r o z e l i o LzŽ 1985, abrozas, abrazikas ZtŽ 1998. Niektórzy, nawet z bardzo wysokich kręgów inteligencji, bawią się, nie mogąc pojąć, jak ta przyniesiona i porzucona przez wilka, lecz biegnąca za nim oszalała owca: <…> z czwartej okładki, z dwóch zdjęć w formacie pocztówkowym, spogląda w pozach pretendujących do miana manekinów autorka NŽA 2007 8–9 430. Fotografia, która trafiła do żywego języka, jest tylko „nuotrauka” i tylko w zlituanizowanej postaci – patagrapija (Gervėčiai, Marijampolė) i patagrapuoti (Simnas), patigrapija (Kamajai, Palomenė) LKŽ IX 1973, patigrapija (i patigrapuotis) ZnŽ II 2004, potigrafija ZtŽ 1998 (i patigrafuoti), LzŽ 1985 lub także zeslawizowana – fotigrapka, patigrafka LzŽ 1985, fatagrafavoti DvŽ I 2005. Jest jeszcze fotokartka i karta 3. ZtŽ 1998. A w wierszu Mykolasa Vaitkusa znajduje się kartka: Będzie leżeć na stole ta k a r t k a, / Będzie z niej spoglądać zasmucona twarz, <…> LPoez I 1969 365. 184 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VII. Lietuwizacja rozpoczęła się dość wcześnie. Antanas Baranauskas pisał w 1876 r.: Przyślij mi swój w i z e r u n e k twarzy, w y p i s a n y p i s m e m ś w i a t ł a A. Baran R II 1970 195. W 1887 r. nie są to już pisma światła, lecz šviesraštis: Twój w i z e r u n e k, p i s m o ś w i a t ł a, uprzejmie przez Waszą Miłość zamówiony, przesyłam A. Baran R II 1970 144. Choć w następnym zdaniu jest tylko wizerunek: Byłoby mi miło otrzymać także drogi w i z e r u n e k Waszej Miłości. Obraz żywego języka i dawnych pism – 3. „wygląd, kształt” oraz 4. „obraz” już od M. Daukšy jest również 1. „artystyczne przedstawienie na płaszczyźnie”, więc nietrudno pojawiło się również 2. „fotografia, przedstawienie” LKŽ IX 1973. W LKŽ ten obraz podawany jest z różnych miejsc obszaru języka litewskiego: Juzis p a v e i k s l u s i m s t ė (Żagare). A[r] turit nusiėmę paveikslą (Miežiškiai); ponadto Pagėgiai, Kuršėnai. Z kwalifikatorem pot. włączone do DŽ: paveikslas 2. „fotografija“ DŽ 1954 i 1972, 3. „nuotrauka“ DŽ 1993, a nuotrauka 1. objaśniane jest jako „fotografijos paveikslas“ DŽ 1954, 1972, 1993. O wiele szerzej używany jest czasownik paveiksluoti „fotografuoti“ oraz abstrakt paveikslavimas Mosėdis, Grūšlaukis, Šatės, Telšiai, Kretinga, Kuršėnai, Eržvilkas; Žagarė, Meškuičiai, Jurbarkas, Skirsnemunė, Kiduliai, Geistarai, Krekenava, Alizava, Kirdeikiai (rzad. 2. „pavaizduoti popieriuje“ Tauragė, paveiksluotas „papuoštas paveikslais, iliustruotas“ Marijampolė), paveiksluotojas Kiduliai oraz paveikslininkas 1. Kuršėnai, Jurbarkas „fotografas“ LKŽ IX 1973. Nawet w DŽ 1972 i 1993 paveiksluoti – pot. „fotografuoti“. Należy przypomnieć również neologizm A. Baranauskasa paveikslarašis „tapytojas“ LKŽ IX 1973. Nawiasem mówiąc, spośród możliwych autorów słowa vaizdarašys „malarz” (podobnie jak vaizdakalys „rzeźbiarz”, vaizdakalyba i vaizdakalystė „rzeźba” – nimi, jak się wydaje, chciano zastąpić występujące w Aušra (1883 146) skaptorius, skaptorysta, choć i później pojawiały się podobne neologizmy – J. Basanavičiusa skaptorystė, Vydūnasa skaptyba, Vydūnasa i J. Basanavičiusa skaptininkas, skaptinys w pismach LKŽ XII 1981) najbardziej prawdopodobnym byłby Jonas Jablonskis, ponieważ z całą pewnością jego jest vaizdaraštis 2. „dzieło malarskie, malowidło” (1. „pismo obrazkowe, piktograficzne”), praca vaizdarašiškas, być może także vaizdarašystė „malarstwo” (vaizdarašyba – Antanasa Lelisa) LKŽ XVII 1996. Vaizdas występuje już w starym słowniku K. Sirvydasa (~1620) jako 5. „artystyczny wizerunek” LKŽ XVII 1996: obraʒ / imago, simulachrum, statua. wayʒdas / abraʒas, w dawnych pismach – także „statua”, SNŽŽ 1907 – paveikslas, abrozdas, risunkas (r.), jeszcze nawet w DŽ 1954 i 1972 występuje vaizdakalyba, zob. skulptūra. Ale pisać 12. „barwić, ornamentować”, choć w rzeczywistości występuje także „malować” (rožėms rašyts žėglelis), „pisać obraz”, chociaż vaizdarašys był używany nawet przez J. Balčikonisa lub zamieszczony w LRKŽ V 1968, bardziej przypomina ros. п и с а т ь картину. Być może nie bez powodu sięgnięto także po J. Jablonskisa i vaizdininkas LKŽ XVII 1996. 185Terminologija | 2011 | 18 Światłopis A. Baranauskasa byłby pod względem literowym dokładnym, lecz niejasno umotywowanym we r t a l a s em, bezpośrednio od gr. photographia (lub fr. photographie), ale obraz światłopis przypomina także niem. „Lichtbild”. Nazwa jest w rzeczywistości motywowana nie przez światło, lecz przez šviesti, šviečia, švietė 5. fot. „działać światłem, robiąc zdjęcie, eksponować” LKŽ XV 1991, ale w żaden sposób nie może być motywowana semantyką słów rašyti ani raštas. Dopiero w objaśnieniu fotografii cyfrowej potrzebne staje się słowo rašyti: Jeśli o b r a z z o s t a j e z a p i s a n y drogą elektroniczną w matrycy światłoczułych elementów sprzężenia ładunków, fotografię nazywa się cyfrową. Fotografia opiera się na z a p i s i e r o z k ł a d u p r o m i e n i o w a n i a (...) lub jego a m p l i t u d y i f a z y (...) VLE VI 2004. Zapis obrazu na nośniku jest nie fotograficzny, lecz magnetyczny (i dźwiękowy) – įrašyti 3. „utrwalić dźwięk lub obraz na płycie albo taśmie magnetycznej” DŽ 1993 (užrašė į magnetofoną DŽ 1972 jest nieprecyzyjne), įrašyti i įrašas: zapis dźwięku, zapis obrazu EncKompŽ 2005. Czy urządzenia do zapisu obrazu lub dźwięku Vd 2011 20 46, wykorzystywane przez sąd, są zarówno fotograficzne, jak i magnetyczne, może być niejasne. ]} Griffin? Need exact whitespace? We included weird trailing due original? just output valid. Need translations maybe preserve spaced symbols. not needed? We must preserve whitespace-separated symbols. Original item 2 has quoted word no issue. First A. baranauskowy światłopis 2. „fotografia, zdjęcie“ znacznie później – już bezpodstawnie próbowano używać także w znaczeniu 1. „fotografia (sposób uzyskiwania obrazu)“ RLŽ 1933 (nie ma jeszcze w RLŽ 1924) i LRŽ 1933 (także światłopis), w piśmiennictwie – również 3. „kalkowa kopia“ LKŽ XV 1991. Kalkowa k o p i a – w żaden sposób niemotywowana: kopia – tylko ręcznie, a technika kopiowania – kopia. To właśnie ten światłopis 3. wcale nie od jakiegoś *светопись, lecz ze световая копия, светокопия wyrósł na termin o 3 znaczeniach światłopis – 1. LTE XI 1983, inaczej ↑ diakopiowanie, a to jeszcze diazotypowy [na bazie soli diazoniowych] światłopis (kontaktowy lub projekcyjny) LTE III 1978, светокопировальный аппарат – aparat światłopisu, светочувствительная бумага – papier światłopisu 2. светокопия – światłopis PolŽ 1959 3. „<…> aparat“ LKŽ XV 1991. W TechEnc zrezygnowano z terminu šviesoraštis, pozostawiono diazokopijavimas z dodanym nowym synonimem diazotipija TechEnc I 2000, chociaż nie jest jasne, jak powinna się nazywać taka kopia (diazokopija?). Pojawiający się w DŽ 1972 termin šviesoraštis nadal występuje zarówno w DŽ 1993, jak i w DŽ 2000. Rzadki i całkowicie indywidualny jest pavaizdas 4. Vincasa Pietarisa: Buvau aš kelis sykius pas f o t o g r a f ą, klausinėdamas apie p a v a i z d u s (1897) V. Piet RR 1973 583 (później używany przez niego paveikslas: Buvau andai pas f o t o g r a f ą ir užprašiau porą p a v e i k s l ų Ustiužnos (1897. X. 33) ten pat 590). Może nieco wiąże się to ze znaczeniem 1–5 pavaizdas w dawnych pismach. znaczeniem 5. „podobieństwo“ LKŽ IX 1973. 186 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VII Jeszcze bardziej indywidualnym neologizmem M. Valančiusa jest ataduosmis „portret“ LKŽ I1 1941 „atvaizdas“: Sienas papuošė v e i d ų a t a d u o s m i a i s, arba port raktais LKŽ I2 1968. Oddać 12. „wyglądać podobnie” ilustruje zdanie M. Valančiusa z Salant: Taip atduod į Valančiaus Manę LKŽ II2 1969. Atvaizdas w LKŽ I1 1941 objaśniono tylko jako „portret, obraz”, lecz interesujące jest tu zdanie J. Jablonskisa: Čia jis mūsų a t v a i z d u s r a š o. W LKŽ I2 1968 objaśnienie atvaizdas 1. uzupełniono słowem „fotografia”, ale ani inne zdanie J. Jablonskisa – Ar esi matęs jo atvaizdą?, ani J. Šlap LKŽ 1940 atvaizdas – portret, fotografja, obraz nie potwierdzają dostatecznie znaczenia „fotografia”. J. Jablonskisa atvaizdininkas „twórca obrazów” LKŽ I1 1941, później w LKŽ I2 1968 uzupełnione w BŽ 405 (jest to RLŽ 1924 портретистъ – atvaizdininkas), bynajmniej nie „fotograf”. DŽ 1954 i 1972 (ani później) nie przypisują atvaizdas znaczenia „zdjęcie”. Ze znaczenia żywej mowy i tekstów czasownika z przedrostkiem atmušti 14. „zawracać, odrzucać z powrotem (promienie, światło)” // „sprawiać, że odbija” LKŽ VIII 1970 utworzono rzadkie atmuša 1. „odbicie (w wodzie)” (słownik A. Juški, M. Pečkauskaitė-Szatrios Ragana) LKŽ I1 1940, I2 1968, natomiast od niewątpliwie późniejszego znaczenia atmušti, lecz podanego wcześniej – 13. „sfotografować”: Zaprowadził Klub do f o t o g r a f a, o d b i ł go <…> (V. Kudirka). Ładnie odbita fotografia (Utena). Trzeba będzie kiedyś s f o t o g r a f o w a ć, bo trzeba dokumentów f o t o g r a f i e (Daugėliškis) LKŽ VIII 1970 (także Alovė, Dieveniškės) – również stosunkowo rzadkie odbicie 2. „wizerunek”: Odbicie jego piękne, adistar (właśnie, zupełnie) on i on odbity (słownik A. Juški), odbitas 3. „obraz, fotografia”: Brat przysłał o d b i t k ę z Ameryki (Simnas) (2. „odcisk”: отпечатокъ – spūsnis, atspūdis, atmušas RLŽ 1924, 3. „odpis otrzymywany przez pisanie przez kalkę” raštai) LKŽ I1 1940, I2 1968. Są to kalki z pol. odbitka (zresztą także „kalka językowa – przekład kalkowany”), odbić. Jednak całkiem dobrze przystosowane do semantyki czasownika „mušti” – „fotografować” to także mušti: Mušė patagrapijas Leipalingis. Rzadkie port muša Dusetos, a szczególnie szeroko numušti 24.: Gerai pavyko jam tave n u m u š t i Simnas. Do paszportu trzeba zrobić sobie fotografię nusimušti Liškiava (także Leipalingis, Švenčionys) LKŽ VIII 1970, numušti 10. ZnŽ II 2004. W DŽ 1972 występowało także numušti 9. pot. „sfotografować” (natomiast atmušti – tylko 3. „odzwierciedlać” DŽ 1972, 1993, 2000). Paveiksluoti jest znacznie szersze niż paveikslas, (at)mušti – niż dość wąskie atmuša(s), a najbardziej rozpowszechnione jest numušti. Nuoėmos ani nuojamos wcale 187Terminologia | 2011 | 18 nie ma, tylko imti fotografiją „fotografować, robić zdjęcia” (Salamiestis) LKŽ IV 1957, nuimti I. 4. „zrobić plan, zdjęcie itp.” // refl. : Córeczko, idź do miasta i nusiimk (nusitrauk, nusifotografuok) (Žagarė; także Kuktiškės, Vyžuonos) LKŽ IV 1957 (a „zrobić plan” Raudonė, również imti I. 5. „oznaczać; robić”: Matinykas planą jema Salamiestis). Nusiimti paveikslą, imstyti paveikslus (przy haśle paveikslas 2. LKŽ IX 1973) nie zostały tu podane. Należy dodać nuimdinėti „fotografować” DrskŽ 1988. Dość stary zapożyczony sens: Fotografię dawno bym przysłał, ale jej nie mam – nie mogę wyjechać nuimtų (1898) V. Kudir R II 1990 846. LKŽ IV 1957 nie oznacza tych zapożyczonych znaczeń, a kalka prześlizguje się: [wyobraźnia] zdejmuje portrety tych obiektów A. Mick LBP 1975 320. Aloyzas Vidugiris zaznaczył: nuimti 5. (vrt.) „sfotografować LzŽ 1985, ale w ZtŽ 1998 – nie. Najbardziej prawdopodobne źródła tych kalk – pol. zdjęcie i zdjąć, zdejmować (najprawdopodobniej – z niem. Aufnahme i aufnehmen), por. także ros. снимок i снять, снимать. Niestety wyrażenie fotografiją imti zostało umieszczone w DŽ 1954, 1972, chociaż znaczenia nuimti nie ma ani w DŽ 1972, ani w DŽ 1993. 4. Fotografia. Od stosunkowo wcześnie powstałego i do dziś dość rozpowszechnionego obrazu 1nuotrauka 1. „fotograficzny obraz” jest tylko nieco późniejszy – z Aušra 1885 277. LKŽ VIII 1970 słusznie oddziela ją, jako homonim, od innych znaczeń czasownika nutraukti (a nawet od derywatów nutrūkti – 2nuotrauka 2.). DŽ tego nie robi – nuotrauka 1. „fotograficzny obraz” DŽ 1954, 1972, 1993, 2000. Nuotrauka oraz (nu)traukti (już z Tėvynės sargas 1899 7–8) – niewątpliwe kalki z niem. Abzug i abziehen. Ernstas Fraenkelis, przedstawiając jego derywaty w etymologii słowa traukti, nie wspomina o nuotrauka (żadnej!) (Fraenkel 1955–1965), Wojciechas Smoczyńskis w artykule dotyczącym słowa traukyti podaje nuotrauka nie tylko jako 1. „wyrwa; przerwa“, ale nawet 2. „zdjęcie, fotografia“ (Smoczyński) 2007). Pewne litewskie związki semantyczne można zapewne dostrzec – traukti 7. // „zmieniać położenie przedmiotu względem innych przedmiotów (przybliżać albo oddalać)“: Odsuń chatę od drogi (rejon rokiski, Panemunis), 43. // „kierować ku sobie“: Widocznie piorunochron przyciąga ogień (Sejny), może bardziej 36. „być podobnym (do czegoś)“: Piękna, smukła, wysoka – podobna do ojca (Miežiškiai), frazeologizm jakby wyciągnięty z (jednego) oka – o kimś bardzo do czegoś podobnym LKŽ XVI 1995. Obecnie ta nowa semantyka traukti jest bardzo rozpowszechniona i różnorodna: traukti 50. „fotografować, robić zdjęcia“: Wszyscy poszli fotografować się do paszportów, <…> (Daugai), również ištraukti 28. „przerwać, sfotografować”: Klacz Muna jakby na fotografii wyciągnięta – taka piękna (Šatės), 188 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VII nutraukti 34. „sfotografować, zrobić zdjęcie” (u większości Auksztotów, części Żmudzinów): Ten ojciec… dał zrobić zdjęcie (córki) (Bartninkai). Dałem się sfotografować (Taujėnai). <…> zrobiliśmy sobie zdjęcia (Salamiestis) LKŽ XVI 1995. DŽ 1954 traukti 18. „robić zdjęcie, fotografować”: Tr a u k t i, nutraukti piękny w i d o k, f o t o g r a f i ę, DŽ 1972 – On potrafi robić zdjęcia, a nutraukti 7. „sfotografować”: Przerwać piękny widok. Trzeba sfotografować się do paszportu. DŽ 1993 i 2000 nic nowego. Antano Vireliūnasa trauktuvas 19. (!) „aparat fotograficzny” LKŽ XVI 1995 i vaizdotrauka „fotografia” LKŽ XVII 1996 nie przyjęły się nawet jako litewskie odpowiedniki. Zdjęcie, choć w fotografii nie jest systemowe, lecz dawno odrzuciło znaczenie „warsztatu” czy „przedsiębiorstwa”, chroni ją również przed pozostałą niepożądaną dwuznacznością. Ostatnio następuje odwrót – nuotrauka jest często zastępowane przez fotografija: fotografijų visuma NŽA 2005 5 199, fotografijų kiekybė ir kokybė Iq 2010 7 108. Bezmyślnie dostosowuje się do języka angielskiego: Kęstutis Stoškus. Vilnius. S e n a m i e s č i o f o t o g r a f i j o s. – P h o t o g r a p h s of the Old Town (2004). Nietrudno zauważyć, że język angielski właśnie nie utożsamia: fotografija (i fotografavimas) – photography, a nuotrauka – photograph. Inne języki rozróżniają podobnie jak język litewski: niem. Photographie i Aufnahme, Lichtbild (i slajd), Abzug (w poligrafii), pol. fotografia i zdjęcie, ros. фотография i снимок. Czasami robi się to zupełnie niezgrabnie: Fotografija iš Gdansko fotografijos galerijos NŽA 2007 8–9 375. Oczywiście nuotrauka nadal jest używane, nawet przez bardzo autorytatywne osoby, np.: „Inne n u o t r a u k o s bywają niegodne kolekcji” – twierdzi mistrz (S. Žvirgždas) Vd 2011 5 53. Dość często nuotrauka występuje obok fotografijos: fotografijų ciklas i nuotraukų ciklas NŽA 2006 3 73, Tomo Vyšniausko nuotrauka i Tomo Vyšniausko fotografija NŽA 2005 10 484 i 485. Tak miesza się je również w zdaniu: Zamiast n u o t r a u k o s kardiologa V. S. opublikowano f o t o g r a f i j a anestezjologa V. J. Vd 2006 12 11. Jest to dość szkolarska, dosłowna, niepotrzebna stylizacja. galerijos NŽA 2007 8–9 375. Oczywiście nuotrauka nadal jest używane, nawet przez bardzo autorytatywne osoby, np.: „Inne n u o t r a u k o s bywają niegodne kolekcji” – twierdzi mistrz (S. Žvirgždas) Vd 2011 5 53. Dość często nuotrauka występuje obok fotografijos: fotografijų ciklas i nuotraukų ciklas NŽA 2006 3 73, Tomo Vyšniausko nuotrauka i Tomo Vyšniausko fotografija NŽA 2005 10 484 i 485. A zdarza się też całkiem nieudane użycie: na zdjęciach i fotografiach pojawia się NŽA 2009 7 267 (Nerijus Šepetys). Jednak są też osoby dobrze wyczuwające konieczność użycia słowa nuotrauka: W bogatej dokumentalnej f o t o g r a f i j o j e najbardziej sugestywne są N i NN <…> n u o t r a u k o s KB 2007 7 36. <…> dziś f o t o g r a f a i, jak się zdaje, nie podejmują w swoich n u o t r a u k o s e rozwijania „wielkich” tematów Iq 2011 4 110. Traukti wyraźnie ustępuje międzynarodowemu fotografuoti, ale i ono bywa niekiedy konieczne, np.: fotog ra fa s vis n ut ra ukdav o savo gentainius NŽA 2007 10 504. Częstsze używanie tego słowa wzmocniłoby również pozycję słowa nuotrauka. 189Terminologija | 2011 | 18 WNIOSKI Foto-, fotografija i nuotrauka – niczym piramida. Ich dolna część – dwa równoległe rozdziały. Pierwszy – skrócone formy o znaczeniu fotograficznym – skróty z członem foto- – liczniejsze i częstsze niż pełne (długie) warianty, ujawniają wielowarstwową różnorodność fotografii – obejmuje ona światłoczułość i różnorodną fototechnikę wraz z akcesoriami fotograficznymi, działalność fotograficzną i jej rezultaty, dziedziny i rodzaje fotografii (w tym fot grafikę i fotogram, zresztą niejednoznaczne), gatunki oraz różne terminy, preterminy i okazjonalizmy. Konkurencję długich i krótkich wariantów (aparat fotograficzny i fotoaparat) w użyciu, choć nie całkiem konsekwentnie i powszechnie (podobna dwoistość odpowiedników w innych językach), rozstrzyga się na korzyść krótkich. Długie warianty, choć rzadko niezbędne, silniej utrzymują się w terminologii technicznej, słabiej w fotografii, zwłaszcza w jej nietechnicznej części i w całym użyciu quasi terminologicznym. Dla terminografii odpowiednie byłyby oba warianty, przy czym najczęściej pierwszeństwo należałoby przyznawać krótkim. Niektóre (fotodokumentalistyka, fotodziennikarstwo, fot sztuka) nawet nie miały długich wariantów, a inne (fotografika, fototypia, fototeka) – nie mogły ich mieć. Drugi rozdział – terminy różnych nauk, których człon foto- – nie jest skróconą formą od fotografii – oznacza „światło” (fotosfera, fotosynteza, fotobiologia, fotochemia). Semantyczna różnica między terminami tych rozdziałów jest niemal w całości jasna, nawet dwuznaczność niektórych z nich jest zrozumiała, a czasami są one od siebie odgraniczone (wrażliwość na światło i światłoczułość, technika świetlna i fototechnika). Znaczenia terminów fotoelektryczność, fotoelektronika i fotochemia są również wyraźnie domyślne, lecz skrócone formy „fotoelektryczny”, „fotoelektronowy”, „fotochemiczny”, których główny człon nie jest oczywistym słowem w terminach fotoelektryczność, fotoelektronika, fotochemia (fotoelement, fotoefekt, fotopowielacz, fotoprzekaźnik; fotoemisja; fotosmog), stają się niejasne (nawet dla specjalistów – czy fotoelektryczny, czy fotoelektronowy). Ogniwo fotoelektryczne i efekt; urządzenia fotoelektroniczne (powielacz, dioda, przekaźnik), emisja fotoelektronów; smog fotochemiczny – rozumiane. Nieodmienny wyraz – skrótowiec foto, będący ucięciem, nie jest zalecany i nie powinien być używany. Druga część piramidy – cała fotografia dwóch rozdziałów – choć już bez 3. „warsztat” czy „przedsiębiorstwo” (to fotoatelier), ale wciąż przynajmniej częściowo dwuznaczna, a fotografia 2. i synonimiczna – także (foto)zdjęcie. Przy fotografii 1–2. Dwa przyłączone dodatki – fotogram fotografii (oba niejednoznaczne). Ponieważ zarówno fotografowanie ma inny charakter, jak i kamer (fotogrametryczna), istnieje również zdjęcie grawimetryczne, topograficzne, geologiczne itd. – nie fotografia, ponieważ zaczęło się od zdjęcia z oślepiającym błyskiem. Znaczenie tych zdjęć jest dwojakie – i 190 J. Klimavičius | Termin przy terminie. VII „robienie“ (ros. съёмка, a nie снимок), oraz „rezultat“, tylko czasami są one rozróżniane – inżynieryjny p o m i a r i inżynieryjna f o t o g r a f i a. W użyciu interdyscyplinarnym dokładnym terminem systemowym byłaby także fotografia techniczna, a nie fotofotografia (topofotografia jest jeszcze dość rzadka, a fotografia terenu – już rzadka), tym bardziej nie zdjęcie, które w odniesieniu do działalności fotograficznej (nie techniki) i języka potocznego jest całkowicie wystarczające. Fotografia prawnicza (może również fotografia techniczna?) jest „stwierdzeniem faktycznych okoliczności w formie tekstu wraz ze zdjęciami lub materiałem filmowym“. Semantyka fotografii nadal się zmienia, rozszerza – to już także „działalność oparta na technice fotograficznej; zdjęcia, ich różnorodność gatunkowa, gatunki“ itp. Historia polonizacji fotografii jest długa i szeroka: fotografia 1. – to kalka A. Baranauskasa šviesraštis, 2. – obraz šviesraštis, obraz, wizerunek, pavaizdas V. Pietarisa, neologizm M. Valančiusa ataduosmis, rzadkie atmuša(s); fotografować – paveiksluoti, mušti, imti. Górna część piramidy – ugruntowane nuotrauka i (nu)traukti. Zdjęcie chroni fotografię przed niepożądaną dwuznacznością. Dostosowanie się do ang. photograph jest zupełnie nieprzemyślane, ponieważ w języku angielskim dwuznaczności właśnie nie ma: fotografia (i fotografowanie) – photography. Chociaż traukti ustępuje międzynarodowemu fotografuoti, to traukti jest konieczne i wzmacnia pozycję zdjęcia. W poważnym – encyklopedycznym, prawnym użyciu zdjęcie jest ugruntowane niepodważalnie. Nie można pozwolić, aby litewska szkoła fotografii była pozbawiona litewskiego zdjęcia. ŠALTInIAI AETŽ 2010 – Aiškinamasiselektrotechnikosterminųžodynas. Vyriaus. red. S. Žebrauskas, Kaunas. Atg – Atgimimas (savaitraštis). A. Baran R II 1970 – Baranauskas A. Raštai 2, Vilnius. J. Basan MGKr 1997 – Basanavičius J. Manogyvenimokronikairnervųligos istorija.1851–1922m., Vilnius. Bt – Buitis (žurnalas). ChŽ 1997 – Chemijosterminųaiškinamasisžodynas. Ats. red. Z. Mačionis, Vilnius. ChŽ 2003 – Chemijosterminųaiškinamasisžodynas. Ats. red. Z. Mačionis, Vilnius. A. Čech JV 1961 – Čechovas A. Juodasisvienuolis. Vertė E. Viskanta, Vilnius. DrskŽ 1988 – Naktinienė G., Paulauskienė A., Vitkauskas V. Druskininkųtarmėsžodynas, Vilnius. DvŽ I 2005 – Dieveniškiųšnektosžodynas 1. Moksl. red. D. Mikulėnienė, K. Morkūnas, Vilnius. DŽ 1954 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ 1972 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ 1993 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ 2000 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. EncKompŽ 2005 – Dagienė V., Grigas G., Jevsikova T. Enciklopediniskompiuterijosžodynas, Vilnius. FTŽ 1979 – Fizikosterminųžodynas. Red. P. Brazdžiūnas, Vilnius. FTŽ 2007 – Palenskis V., Valiukėnas V., Žalkauskas V., Žilinskas P. J. Fizikosterminųžodynas, Vilnius. GKr – Gimtasiskraštas (savaitraštis). A. Gric VN 1969 – Gricius A. Vyrai,nesijuokit!, Vilnius