Terminologijos komisijos (1921–1926) veiklos apžvalga

8 0 A. Auksoriūtė | Przegląd działalności Komisji Terminologicznej (1921–1926) Komisji Terminologicznej (1921–1926) przegląd działalności ALBINA AUKSoRIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: Komisja Terminologiczna, termin, terminologia, protokoły Komisji Terminologicznej Z okazji 90-lecia założenia Komisji Terminologicznej W artykule dokonano przeglądu działalności Komisji Terminologicznej (1921–1926), omówiono okoliczności jej założenia, strukturę i skład, podjęto próbę wyjaśnienia przyczyn zmian w Komisji oraz oceny znaczenia jej działalności dla rozwoju terminologii na Litwie. Po odzyskaniu przez państwo litewskie niepodległości w 1918 r. zaczęto troszczyć się o rozwój nauki i oświaty, zaczęto wydawać podręczniki szkolne, rozpoczęto tworzenie litewskiej terminologii w niezbędnych dziedzinach, opracowano pierwsze zbiory terminów. W 1919 r. ukazały się Słowniczek terminów arytmetyki i algebry M. Šikšnysa (47 s.) oraz Słowniczek wojskowy litewsko–rosyjski i rosyjsko–litewski (106 s.), w 1920 r. – Zbiór terminów geometrii i trygonometrii Z. Žemaitisa (99 s.), Słowniczek systematyki zoologicznej J. Elisonasa (144 s.) oraz Słowniczek techniczny A. Maciejauskasa (141 s.). Tworzenie terminów i ich porządkowanie odbywały się wyłącznie z inicjatywy poszczególnych językoznawców i specjalistów z różnych dziedzin. Wraz ze wzrostem zapotrzebowania na terminologię litewską konieczne stało się tworzenie litewskich terminów i zorganizowane prowadzenie prac terminologicznych. Językoznawca Jonas Jablonskis pisał o tym już w 1920 r.: „Pisze się podręczniki naukowe dla szkoły, pisze się także różne teksty dla ludzi; trzeba mówić o nowych zagadnieniach naukowych i innych sprawach ludziom nauki oraz różnym dziedzinom pracy państwowej. Mówiąc lub pisząc o tych sprawach, nie wszyscy używamy jednakowych terminów na określenie tej samej kwestii. Nowe życie zrodziło taką mnogość potrzeb, że obecnie różnym ludziom i różnym instytucjom trudno jest zadowolić się niewielką liczbą terminów, którymi wcześniej się posługiwaliśmy. W dziedzinie tych terminów, tak czy inaczej, powstaje obecnie mieszanina; dlatego 8 1Terminologia | 2011 | 18 z powodu mieszanki cierpi szkoła, cierpi też sama praca kulturalna...” (JR II 210–211). J. Jablonskis, na wzór łotewski, zaproponował Ministerstwu Oświaty utworzenie komisji terminologicznej, która zajmowałaby się sprawami terminologii. Jego strukturę wyobrażał sobie następująco: „w aparacie państwowym powinno powstać kilka lub kilkanaście komisji terminologicznych złożonych ze specjalistów z różnych dziedzin; mogłyby powstać komisje – do różnych nauk przyrodniczych, spraw administracyjnych i gospodarczych, nowych spraw handlowych i przemysłowych, spraw wojskowych itd. Każda większa dziedzina pracy państwowej, która ma do czynienia z różnymi terminami, powinna sama utworzyć dla swoich potrzeb komisję, która będzie mogła planowo pracować nad kwestią terminologii, konsultując się z Ministerstwem Oświaty. „Min-jo pagrindinė terminų komisija“ (JR II 211). Komisja Terminologiczna została powołana przy Ministerstwie Oświaty 14 marca 1921 roku. Pierwsze posiedzenie Komisji odbyło się 21 kwietnia 1921 roku. Ministerstwo Oświaty zaprosiło na posiedzenie dziesięciu członków komisji, w pierwszym posiedzeniu uczestniczyło siedmiu: Kazimieras Būga, Aleksandras Dambrauskas-Adomas Jakštas, Pranas Dovydaitis, Jonas Jablonskis, Pranas Mašiotas, Antanas Smetona i Antanas Vireliūnas. Na posiedzenie nie przybyli Vladas Požela, Juozas Tumas-Vaižgantas i Adomas Varnas. Posiedzeniu przewodniczył A. Smetona, a sekretarzem był – A. Vireliūnas. Jak napisano w protokole posiedzenia, „za pierwsze zadanie Komisji uznano ujednolicenie oficjalnego języka państwowych instytucji. Zebrani wypowiedzieli się również za koniecznością przejrzenia i poprawienia także terminów różnych dziedzin” (TKP 1921: 1)1. Na tym posiedzeniu omówiono również tryb pracy Komisji. Postanowiono, że odpowiedzialne osoby zainteresowanych ministerstw będą oficjalnie przedstawiać jej na piśmie do rozpatrzenia projekty terminów: należy dostarczyć dziesięć egzemplarzy projektów, które zostaną rozesłane członkom Komisji do zapoznania się. Komisja pisemnie informuje ministerstwo, które przedłożyło projekt, o terminie, w którym projekt będzie rozpatrywany. Do rozpatrzenia projektu zaprasza się również przedstawicieli zainteresowanych ministerstw; ponadto postanowiono przyjąć do rozpatrzenia także projekty terminów przedłożone na piśmie przez poszczególne osoby. W protokole zaznaczono, że przy każdym terminie w projekcie należy umieścić zdania objaśniające ten termin. Uczestnicy posiedzenia postanowili ogłosić w gazetach, że Komisja Terminologiczna została utworzona i rozpoczęła pracę. 1 Protokoły Komisji Terminologicznej nr 1–80 (1921–1923) są przechowywane w Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego, a nr 81–180 (1924–1926) – w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym (f. 631, op. 12, b. 94). Po dwukropku podaje się numer protokołu. 8 2 A. Auksoriūtė | Przegląd działalności Komisji Terminologicznej (1921–1926) ryc. 1 i 2. Protokół Komisji Terminologicznej nr 1. 8 3Terminologia | 2011 | 18 8 4 A. Auksoriūtė | Przegląd działalności Komisji Terminologicznej (1921–1926) Drugie posiedzenie Komisji Terminologicznej odbyło się 24 kwietnia; uczestniczyło w nim dziewięciu jej członków: K. Būga, A. Dambrauskas, Pr. Dovydaitis, J. Ja blonskis, Pr. Mašiotas, A. Smetona, J. Tumas-Vaižgantas, A. Varnas i A. Vireliūnas. Stałym przewodniczącym Komisji wybrano A. Smetonę, a sekretarzem – A. Vireliūnasa. Na posiedzeniu tym omawiano ogólny tryb pracy, postanowiono, że „kwestie podnoszone w komisji rozstrzyga się zwykłą większością głosów członków uczestniczących w posiedzeniu” (TKP 1921: 2), a decyzje na posiedzeniu podejmuje się tylko wtedy, gdy uczestniczy w nim co najmniej 6 członków Komisji, wśród których jest przynajmniej jeden filolog (J. Jablonskis lub K. Būga) oraz referent. Ponadto postanowiono publikować wyciągi z protokołu w gazetach i odbywać posiedzenia w każdy czwartek. Na drugim posiedzeniu rozpatrzono szesnaście obcych nazw geograficznych, które przedstawił J. Jablonskis. Postanowiono pisać: „1. stas, stai (zamiast „igauniai“); 2. grakas, graika; 3. olándas, -ai (7 głosów za, 1 przeciw i 1 wstrzymał się); 4. skótas, -ai (Scholten), Skotijà; 5. aris, ariai (Iren); 6. lãtvis, lãtviai; 7. skan dinãvas, Skandinavijà; 8. Szwed, Szwedzi; 9. Norweg; 10. Francuz (8 głosów za, 1 przeciw), Francja (4 głosy za, 1 przeciw, 4 wstrzymały się, za „Fransija” głosowały 4 osoby, 3 przeciw i 2 wstrzymały się); 11. Eskimos, Eskimosi; 12. Samojed; 13. Murzyn, -i; 14. Hotentot (5 głosów za, 3 przeciw, 1 wstrzymał się); 15. Buszmen (4 za, 1 przeciw, 4 wstrzymały się, za „buszmenis” głosowały 2 osoby, pozostali wstrzymali się); 16. bedunas“2 (TKP 1921: 2). Jeszcze przez kilka posiedzeń rozpatrywano różne nazwy geograficzne, które postanowiono ogłosić w prasie, jednak przed publikacją niektóre nazwy Komisja ponownie przejrzała. Komisja rozpatrywała nazwy ulic miasta Telsze i miasteczka Užwenty, różne terminy i słowa używane w prasie, np. w protokole posiedzenia z 9 czerwca zapisano: „A. Smetona zwraca uwagę na potrzebę dokładniejszego ustalenia słów potrzebnych na co dzień w publicystyce, odpowiadających rosyjskim słowom: власть, правительство, начальство, наслеъдствiе i innym. Wskazuje, że używane w prasie litewskiej słowa „pasekmė, įvykis“ i inne zostały utworzone niezgodnie z zasadami języka. <...> ustalono, że rosyjski „власть“ odpowiada w naszym języku słowu valdžia, „правительство“ – vyriausybė, „начальство“ – vyresnybė, „фактъ“ – pozostawić faktas, który w poszczególnych przypadkach może być spopularyzowany słowami reiškinys, atsitikimas; „результат“ – rezultatas, popularyzowany słowami: galas, išdavas; „сверхчеловек (Uebermensch)“ – można tłumaczyć jako viršužmogis, antžmogis; „сверхестественныи“ – nadprzyrodzony; „процесс“ – proces” (TKP 1921: 10). 2 Cytaty z protokołów podano autentycznie, pisowni nie poprawiano. 8 5Terminologia | 2011 | 18 Projekt preliminarza Komisji Terminologicznej na 1922 r. rozpatrywano na posiedzeniu, które odbyło się 6 października 1921 r.; ponadto postanowiono powołać komisje terminologiczne do spraw terminologii matematycznej, przyrodniczej, geograficznej, literackiej i prawniczej, w których pracowałoby po trzech członków. Podkomisję terminologii matematycznej utworzyli A. Dambrauskas, Pr. Mašiotas i A. Varnas; do podkomisji terminologii geograficznej powołano J. Jablonskisa i A. Vireliūnasa, którym powierzono zaproszenie trzeciego członka spośród współpracowników z zewnątrz. A. Smetonie powierzono utworzenie podkomisji terminologii prawniczej, natomiast utworzenie podkomisji terminologii literackiej powierzono J. Tumasowi-Vaižgantasowi, z zaproszeniem do współpracy Liudasa Giry i Vincasa Krėvė. Utworzenie komisji terminów przyrodniczych odłożono do czasu zaproszenia do Komisji specjalisty przyrodnika. Tadas Ivanauskas na kolejnym posiedzeniu został włączony w skład Komisji i powierzono mu utworzenie komisji terminów przyrodniczych. Komisja Terminologiczna na początku lutego 1922 r. podniosła kwestię reorganizacji pracy; w protokole posiedzenia z 2 lutego wskazano dwie przyczyny reorganizacji: „1) ponieważ z czasem na posiedzenia przychodzi coraz mniej członków komisji i 2) ponieważ praca samej komisji i komisji przy niej stała się szczególnie zastojowa, nieprzygotowana i nieprzynosząca owoców” (TKP 1922: 31). Postanowiono pozostawić organizację Komisji bez zmian, zwiększyć wynagrodzenie za posiedzenia, zobowiązać jej prezydium do dodatkowego zebrania się w celu uporządkowania materiałów i przygotowania pism; zaproponowano utworzenie stale pracującej komisji roboczej, która rozpatrywałaby i przygotowywała terminy na wspólne posiedzenia Komisji. Na posiedzeniach odbywających się pod koniec lutego i na początku marca postanowiono zaprosić do Komisji w charakterze członków nauczycielkę M. Zinkevičaitė, Jonasa Avižonisa, Morkusa Morkelisa i Izidoriusa Tamošaitisa. Na posiedzeniu 9 marca przewodniczącym Komisji wybrano M. Morkelisa zamiast A. Smetony, który zrezygnował z tej funkcji, a na kolejnym posiedzeniu zamiast P. Vireliūnasa sekretarzem wybrano J. Avižonisa. Na posiedzeniu 30 marca J. Jablonskis wystąpił z Komisji jako jej oficjalny członek, jednak zgodził się nadal uczestniczyć w pracy jako doradca w kwestiach językowych. Pod koniec kwietnia zatwierdzono Komisję Roboczą, do której włączono językoznawców J. Jablonskisa i K. Būgę, a jako trzeciego członka zaproponowano kierownika spraw Komisji i sekretarza. Na posiedzeniu 13 października do Komisji włączono dwóch nowych członków: Jonasa Martynasa Laurinaitisa i M. Bagdonasa; po rezygnacji M. Morkelisa z funkcji przewodniczącego przewodniczącym wybrano I. Tamošaitisa, a sekretarzem – A. Vireliūnasa. Nie zawsze przedstawiane Komisji projekty terminów były przyjmowane i rozpatrywane, na przykład przekazaną w 1921 r. przez Komisję Wydawniczą Książek Departamentu Spraw Ogólnych Ministerstwa Oświaty listę terminów psychologicznych oraz przesłany przez Wydział Oświaty Departamentu Rolnictwa wykaz terminów 8 6 A. Auksoriūtė | Przegląd działalności Komisji Terminologicznej (1921–1926) jako niewłaściwie przygotowane Komisja odesłała, wskazując na konieczność ich właściwego opracowania. Jak wynika z protokołów, Komisja odpowiadała nie tylko na pisma i zapytania przesyłane przez instytucje, lecz także na pytania osób prywatnych. Na przykład w protokole nr 75 z 5 października 1923 r. zapisano: „Postanowiono za pośrednictwem p. Ministra Oświaty odpowiedzieć na raport nr 1915 z dnia 20 września br. Wysokiego Pełnomocnika Rządu Republiki Litewskiej dla Kraju Kłajpedzkiego, napisany do Pana Prezesa Rady Ministrów i przekazany Ministerstwu Oświaty, a stamtąd na mocy rezolucji Ministra przekazany Komisji Terminologicznej do rozpatrzenia, co następuje: zdaniem Komisji pozostawić nazwę Šilutė, zgodnie z propozycją samego Pełnomocnika; zamiast „Főrsterei – Klampovė“ komisja proponuje wybrać jedną z następujących nazw: Budria, Janka lub Girùliai. Panu Vaitkūnasowi (Panevėžys, ul. Respublikos 31N) w odpowiedzi na jego pismo z dnia 23 września br. podać, co następuje: Komisja na posiedzeniu w dniu 5 października br. wyjaśniła, że zarówno kirptuvė, jak i kirpykla są terminami możliwymi do użycia” (TKP 1923: 75). Po otrzymaniu propozycji i poprawek Komisja ponownie rozpatrywała niektóre terminy oraz uzupełniała je lub zmieniała. Na przykład w protokole nr 57 z dnia 22 lutego 1923 r. napisano, że „rozpatrywano, po upływie miesiąca od dnia ogłoszenia (zob. NN „Lietuvos”) nadesłane przez ks. J. Laukaitisa, M. Grigonisa, J. Lazauskasa, J. Beinorisa i A. Varnasa krytyczne uwagi, poprawki i spostrzeżenia dotyczące opublikowanych terminów związanych z oświatą. Postanowiono dokonać następujących zmian: 2. Obok: środowisko, otoczenie, pomóc i przerwa. Rys. I wśród nas pojawiają się różni ludzie. 4. Wychowuje, -jos (rzecz.) – wykreślić. 8. „Cnotliwy” wykreślić. 10. Przed „moralny” dodać „etyczny”, „moralnościowy”. 13. Akcent położyć na didvada. 14. Zaznaczyć, że dviprasmas – przym. (np. dviprasmas žodis), dviprãsmis – rzecz. i przym. 18. Do „savilava” dodać również lavinimasis, do lavinti także lavėti (lavėja – развываться). 20. Do natūra dodać również prigimtis. 26. Do „pomegis, mogis, magmogis” dodać pamėga” (TKP 1923: 57). J. Jablonskis 11 stycznia 1923 r. odmówił udziału w pracach komisji, uzasadniając to tym, że nie widzi pożytku z prac Komisji, że terminy w każdym razie nie przyczynią się do poprawy języka gazet, a na następnym posiedzeniu (18 stycznia) odmówił udziału również w pracach Komisji Terminologicznej, należy jednak zauważyć, że wycofał się także z powodu nieporozumień między jej członkami. Komisja nie mogła dojść do porozumienia w kwestii polonizacji terminów: A. Varnas i A. Vireliūnas reika- 8 7Terminologija | 2011 | 18 nie pozostawić ani jednego terminu pochodzącego z innych języków, dążyli do zastąpienia wszystkich terminów międzynarodowych neologizmami. W czerwcu z Komisji odeszli M. Morkelis i M. Zinkevičaitė, zamiast nich proponowano włączyć St. Dabušisa i J. Beinorisa, jesienią do Komisji zaproszono Kazysa Kepalasa i J. Murkę. 2 grudnia 1924 r. zmarł K. Būga, toteż w Komisji zabrakło kolejnego językoznawcy, który przez cały czas od jej założenia w niej pracował. Po odejściu J. Jablonskisa, a zwłaszcza po śmierci K. Būgi, działalność Komisji skierowała się w stronę skrajnego puryzmu (zob. Palionis 1979: 268). Komisja pod koniec 1921 r. i w 1922 r. rozpatrywała terminy z zakresu literatury, prawa, akcyzy, kolei, techniki, geografii i oświaty. W protokołach podano nie tylko zatwierdzone przez Komisję terminy litewskie, lecz często podawano również ich rosyjskie, a nieco rzadziej – niemieckie odpowiedniki, niekiedy wskazywano objaśnienia terminów lub przykłady ich użycia. Kilka przykładów terminów kolejowych (a) i geograficznych (b) zatwierdzonych przez Komisję: a) „1. Atšlai tà, cokolis – цоколь. 2. Ubijać drogę. Twarde ubijanie. Ubijanie, ubił – утромбовка. Ubijak – urządzenie do ubijania. 3. Zbocze – откосъ. 4. Zbocze poprzeczne – косогоръ. Zbocze poprzeczne albo podzbocze. 5. Wykop – выемка. 6. Nasyp – насыпь. „Do nasypu potrzeba wiele sampili <...>“ (TKP 1922: 27); b) „1. A. Vireliūnas proponował: augštė = возвишенность, lygė = равнина. Komisja postanowiła: aukštuma (aukštė) = возвишенность, lyguma (lygė) = равнина. 2. Žemuma, slėnys = низменность. 3. Paslnė – nieznacznie wzniesione miejsce przy dolinie, nizinie. 4. Slesnas, -à. Slesna vieta - <...>. Niskie, slesne i wysokie wyspy. Panevėžys leży w bardziej zagłębionym terenie niż Wilno. 5. Zagłębienie lub dolina, -y – Tal. Rzeki płyną dolinami. 6. Bardziej górzysty, -a, bardziej podgórski, -a. Okolice Łuków są bardziej górzyste niż okolice Panevėžys. <...> 9. Kaũpras (kaũbrė), nieostry, wzniesiona góra o łagodnych zboczach. Kuppe. 10. Stalkalnis – Tfelberg. Stalžemis – Tafelland. 11. Góry masywne, masywy górskie. Massengebirge. Masyw. 12. Góry fałdowe. W Alpach widać fałdy, są one pofałdowane. Fałda – Falte, fałdowanie – Falteng. 13. Góry grzbietowe – Kammgebirge <...>” (TKP 1922: 44). Rozważać i zatwierdzać nie tylko terminy rodzajowe, lecz także znaczną liczbę terminów gatunkowych, np.: „41. Drabina – лњстница. 42. Drabina hakowa – штурмовая лњстница. 43. Drabina wysuwana – видвижная лњстница. 44. Drabina obrotowa, mechaniczna – механическая лњстница. 45. Drabina dachowa – Dфchleiter. 46. Drabina przystawna – Stockleiter. <...> 48. Maska – маска. 49. Maska dymna – дымовая маска. 50. Maska gazowa – газовая маска. <...> 56. Wąż – рукавъ – Schlauch. 57. Wąż ssący – весасываюій рукавъ. 58. Wąż tłoczny – выкидной рукавъ – Druckschlauch“ (TKP 1923: 63); „835. Porównawczy, 8 8 A. Auksoriūtė | Przegląd działalności Komisji Terminologicznej (1921–1926) widoczny, względny ruch, wilgotność względna, względny błąd pomiaru, względny współczynnik załamania, ciężar właściwy, opór właściwy“ (TKP 1923: 77). Komisja Terminologiczna w 1923 r. omawiała terminy z zakresu telefonii, ekonomii politycznej, oświaty, fizyki i straży pożarnej, a także nazwy miejscowości Kraju Kłajpedzkiego. W 1924 r. rozpatrywano terminy rysunku technicznego, terminy z zakresu fizyki A. Varno, V. Adamovičiusa, J. Barona, I. Končiusa, A. Baltrušaitisa i J. Juzikisa, a także nazwy własne nadesłane przez Zarząd Kolei. Terminy przyjęte przez Komisję Terminologiczną były ogłaszane w prasie periodycznej. Członkowie Komisji zwracali uwagę na to, czy zatwierdzone przez nich terminy są używane; na przykład w protokole z 7 grudnia 1922 r. zapisano: „A. Vireliūnas poinformował, że redaktorzy wydawanych ustaw nie zawsze przestrzegają ustalonych terminów Komisji, na przykład w ustawie 917 N („Vyr. Žinios” 118N) używa się „akčyžes”, „bravarus” – „wytwórnia drożdży” itp. Zgodnie z wiedzą referenta w Kancelarii Gabinetu Ministrów czasami ustalone przez Komisję terminy są świadomie zastępowane innymi. Postanowiono w tej sprawie napisać pismo do Ministerstwa Oświaty” (TKP 1922: 48). A. Vireliūnas wydał terminy przyjęte do końca 1923 r. w 1924 r. w osobnej publikacji Įvardai, arba terminai, priimti Terminologijos komisijos: 1. Akcizo, 2. Teisės, 3. Kelių, 4. Telefonijos, 5. Geografijos, 6. Švietimo ir 7. Politiškosios ekonomijos reikalams. We wstępie do broszury redaktor napisał, że „i w tym wykazie znajdują się tylko te nazwy, które zostały opublikowane w „Švietimo Darbas”, jednak są one dokładniej i bardziej szczegółowo uporządkowane, dlatego wygodniej z nich korzystać” (Įv 3). J. Jablonskis w 1925 r. w 4. numerze „Švietimo Darbas” krótko omówił opublikowaną broszurę, zwracając uwagę na niestaranne jej przygotowanie, mnogość błędów korektorskich, inne błędy i nieścisłości zbioru (szerzej zob. JR IV: 322–324). Jednakże, mimo różnych nieścisłości i uchybień, terminów wątpliwych pod względem słowotwórczym, niemało terminów podanych w tej broszurce jest używanych także dzisiaj, np.: akcizas Įv 5, sprawa karna Įv 14, dyktando Įv 119, wilgoć Įv 110, linia dwuprzewodowa Įv 74, zacisk Įv 75, rów Įv 30, zagłębienie Įv 32, podjazd Įv 33, odbiornik Įv 76, nacięcie Įv 77, wyładowanie Įv 77, cennik Įv 34, prąd zmienny Įv 80, pokład Įv 35, metr sześcienny Įv 36, cieńszy koniec Įv 36, świadek Įv 18, miernik Įv 38, przycisk Įv 82, brzeczka Įv 7, spadek Įv 39, młotek Įv 44, płyta Įv 44, przyrząd Įv 45, sterta Įv 47, wskazówka Įv 88, nasyp Įv 48, nadajnik Įv 88, zaprawa 4 Įv 9, roz-