Terminas prie termino. VIII

200 Jonas Klimavičius | Termin za terminem. VIII Termin za terminem. VIII jONAS KLIMAvIčIUS ŚRODOWISKO i OŚRODEK, OŚRODEK i MEDIA Terminy (i zwykłe słowa) środowisko i ośrodek nie są synonimami. Ich znaczenia i wzajemne relacje kształtowały się przez niemało czasu, lecz są już prawie ustalone, a ponadto rozwijają się w takim stopniu, w jakim determinuje to rozwój i rozproszenie nauk. Historia jest interesująca i pouczająca. Jednak wciąż istnieją również całkiem aktualne kwestie wymagające rozstrzygnięcia. Na przykład „elementy ożywionej i nieożywionej przyrody znajdujące się w morzu, nad morzem i w głębi ziemi pod morzem (powietrze, woda, dno i głębia ziemi pod dnem morza, ich zasoby naturalne)” – to środowisko morskie czy ośrodek morski? Aby to zrozumieć i rozstrzygnąć, trzeba – jak zwykle w terminologii – nie tylko znać język i orientować się w językoznawstwie, lecz także mieć rozeznanie w konkretnej dziedzinie nauki. Dlatego warto dokładniej wyjaśnić przyczyny, przebieg i rezultaty powstania, wzajemnego oddziaływania oraz rozróżnienia środowiska i otoczenia. Oba powstały w drodze terminologizacji, ale zarówno przyczyny zostały wywołane (indukowane), jak i dalsze trudne, niespójne procesy zostały uwarunkowane przez czynniki zewnętrzne – przede wszystkim przez rosyjskie słowa среда i окружение, a także angielskie medium. Aplinka 1. „okolica”, odnotowana już w SD 1642 (Okolicá / Vicinia, territorium vniuersitas agrorum. regie. Apikayme / aplinka ir okrąʒenia / Ambitio. ambitus. us. circumiectus. us. Aplynka), później w słowniku Antanasa Juški, w LKŽ I2 1968 podawana również z żywego języka: Iš visos aplinkos susirinko Krekenava. Odbiciem procesu kształtowania się nowych, książkowych znaczeń jest w LKŽ I1 1941 aplinka 2. znaczenie niezróżnicowane i jego niepełne objaśnienie – „otoczenie, przestrzeń” (choć przestrzeń jest tu już także krokiem w stronę medium). W LKŽ I2 1968 znaczenie rozdzielono – 2. „całość warunków naturalnych, w których (= którymi) coś się rozwija i działa“ i 3. „warunki społeczno-bytowe, <…>“. Ciekawe, że oba znaczenia ilustruje zdaniami Jonasa Jablonskisa – aplinka 2: Ir aplinka turi žmogui daug įtakos; aplinka 3: Jis turi ir šiaip įtakos turėti kalbos mokslui mokykloje ir savo aplinkos gyvenime. Późno przyjęty i mało używany neologizm Antanasa Vireliūnasa aplinkotyra 201Terminologija | 2012 | 19 „część krajoznawstwa [również neologizm Vireliūnasa], badająca najbliższe otoczenie“ opiera się, jak się zdaje, na obu znaczeniach słowa aplinka. Nowe znaczenie dodaje DŽ 1954 – aplinka 3. „otoczenie, przestrzeń, sfera“: Powietrze jest środowiskiem, w którym rozchodzi się dźwięk. DŽ 1972 – środowisko 3. objaśniane nieco dokładniej, ale również jeszcze dwuznacznie – „otoczenie, sfera” – powietrze rzeczywiście jest ośrodkiem rozchodzenia się dźwięku, lecz zagospodarowanie otoczenia budynków mieszkalnych – nie jest żadnym ośrodkiem ani nawet sferą. Dlatego nie dziwi, że LKŽ I2 1968 środowisko 4. „otoczenie, sfera” ilustrowane jest tylko powietrzem; lecz także w objaśnieniu nie powinna była pozostać sfera. Dalej, najwyraźniej po wyczuciu różnicy między otoczeniem a ośrodkiem, środowisko 1. objaśniane jest jako „warunki fizyczne”: geograficzne, naturalne; budynków mieszkalnych, ale także gazów, korozyjne DŽ 1993, chociaż te dwa ostatnie są raczej ośrodkami. Przed przejściem do środowiska jako terminu naukowego należy najpierw przyjrzeć się użyciu półterminologicznemu lub nawet determinologizowanemu, w którym – w różnych połączeniach i objaśnieniach – najlepiej ujawniają się motywacja i relacje semantyczne. Na początek – dwa przykłady: <…> ap l i n k a ap l i n k mus jau yra kita Sav su TV 2008 42 3; pole elektryczne – 1. o szczególnych właściwościach o t o c z e n i e w o k ó ł naładowanego obiektu lub zmiennego pola magnetycznego AETŽ 2010. Niezwykle szeroko od dawna aż po dziś używane jest otoczenie otaczające: Fizjologia komórek, podobnie jak ich morfologia, zależy od o t a c z a j ą c e g o j e o t o c z e n i a ŽA 1972 14. Otaczające nas środowisko jest dynamiczne IQ 2010 3 121. <…> związek z otaczającym środowiskiem Sav su TV 2012 1 30. <…> myślenie o świecie i otaczającym go środowisku NŽA 2011 2 84. <…> wpływ elektrowni atomowej na otaczające ją środowisko Vd 2009 20 32. Po uwzględnieniu zarówno czynników ryzyka i ochronnych dotyczących dziecka, jak i otaczającego je środowiska, <…> Vd 2008 50 74. Oczywiście otaczający go ludzie – to całkiem naturalne, ale gdy człowiek się rozkręci – zarówno środowisko, jak i otaczający go ludzie Sav su TV 2011 26 14. Obok częste jest także podobne do środowiska otoczenie: <…> spędzić zimę w otoczeniu Sav su TV 2008 14 3. <…> położone w otoczeniu przyrody <…> sanatorium Vd 2010 37 43. Żyjemy w otoczeniu szarej strefy Vd 2011 15 22. Podatki – opłata za cywilizację i nowoczesne społeczeństwo, Trzeba uczyć się w otoczeniu nowych w a r t o ś c i Vd 2010 39 66. KPP tadjeinorigyventiž m o n i š k o j e a p s u p t y j e,turisusimokėti Vd 2011 15 70. 1976 i 1985 poprawiły: otaczające środowisko – środowisko. Ale to nie wystarczy, a gdy nie wyjaśnia się, dlaczego jest to niepoprawne, skuteczność poprawki jest niewielka. Wystarczyło bardzo niewiele – wskazać ros. окружающая среда. Teraz wreszcie trzeba już dokładniej. 202 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. VIII Ros. окружение i 1среда są odnotowywane w leksykografii już od 1627 r. (ССРЛЯ VIII 1959 i XIV 1963). W interesujących nas nowszych znaczeniach bardziej rozpowszechnione jest tylko 1среда – 3. „социально-бытовая обстановка, <…> окружение“ (A. Gercenas, I. Turgenevas) ǁ связанных общностью жизненных условий, занятий, интересов или „совокупность людей, кого-либо“ (M. Saltykovas-Ščedrinas, M. Gorkis), o 4. „группа людей“ (M. Lermontovas, F. Dostojevskis) – устар., todėl iš окружение dabar aktualus 3. ǁ „окружающие люди, общество“. Ir 1среда – 2. „ совокупность природных или социальных условий, <…>“: географическая, окружающая, ir окружение – 3. „otoczenie, ś r o d o w i s k o“: otoczenie rośliny, bet tik 1środowisko – 1. „вещество, заполняющее какое- -либо пространство и обладающая определенными свойствами“: воздушная, однородная, питательная, Dabartinė rus. среда reikšmė platesnė negu окружение – apima ir окружение: среда1 – 1. aplinka, aplinkuma; tarpas: в среде учёных – mokslininkų tarpe, 2. terpė: воздушная – orinė RLKŽ II 1967, 1. spec. terpė, mediumas: agrarinė terpė, distorsinė terpė / distorsinis mediumas, почвенная – dirvinis substratas RLKŽ IV 1985, o окружение – 1. aplinka, aplinkuma; sfera: literatūrinė aplink[um]a (4. apsuptis, apsupimas) RLKŽ II 1967, 2. aplinka, aplinkuma: geografinė, smulkiaburžuazinė RLKŽ II 1983; aplinka – среда, окружение: geografinė, literatūrinė LRKŽ 1971, среда, окружение: geografinė, literatūrinė, iškilminga, mūsų aplinkoje – в нашей среде LRKŽ 1988, o terpė – среда (aplinka): maitinamoji LRKŽ 1971, terpė (aplinka) – среда: maitinamoji LRKŽ 1988. Z tego porównania znaczeń staje się zrozumiała konieczność określenia окружающая (среда), a przy używaniu tego połączenia – konieczność terminu окружение. W języku rosyjskim zwyczajne są połączenia в среде жить, существовать, обитать, расти oraz среда окружает СССРЯ XIV 1963. Среда jest wyraźnie motywowana przez среди – między, a окружающая среда – to jednak contradictio in adiecto (oksymoron). Na wzór tego połączenia bezkrytycznie utworzony lit. supanti aplinka – pleonazm. Choć niezrozumiana, skąd się wzięła, lecz zauważona i usunięta, pośrednio pomogła powstaniu, a zwłaszcza rozpowszechnieniu się i utrwaleniu terminu terpei. Aplinka pod względem motywacji jest podobna do ang. environment : environ – (ob)otaczać oraz niem. Umgebung : umgeben – (ob)otaczać i Umwelt (świat otaczający VLKŽ II 1992). Fałszywym wyjściem z tej kolizji była, zresztą również pojawiająca się późno, forma išorinė aplinka: išorinė aplinka – outdoor environment – среда внешняя AATŽ 2000; dezynfekcja – niszczenie patogennych mikroorganizmów w e w n ę t r z n e j ś r o d o w i s - 203Terminologija | 2012 | 19 koje LTE III 1978. Skóra – ważny złożony organ, który pełni wiele funkcji: pomaga orientować się w ś r o d o w i s k u z e w n ę t r z n y m, <…> Sav su TV 2012 4 13. Tak więc dzieci drażnione przez ś r o d o w i s k o z e w n ę t r z n e dojrzewają teraz szybciej Vd 2010 36 36. A zatem jest to drugi pleonazm, przeskok od wilka do niedźwiedzia. Ślepo konsekwentni zmierzają do głupiego końca: konieczna jest zgodność analiz zarówno w e w n ę t r z n e g o, jak i z e w n ę t r z n e g o ś r o d o w i s k a przedsiębiorstwa AtsV 2011 1 8. Zdarzają się też opozycje (środowisko zewnętrzne) ↔ wnętrze: Ś r o d o w i s k o z e w n ę t r z n e, bez wątpienia, miało wpływ, ale jeśli w e w n ą t r z państwa będzie chaos, żadne środowisko nie pomoże Vd 2009 17 17. <…> fizjologia – nauka o tym, co dzieje się w e w n ą t r z organizmu, a ekologia – o tym, co dzieje się w ś r o d o w i s k u z e w n ę t r z n y m MkslL 2012 19 9. Mindaugasowi zależało <…> na zwiększeniu prestiżu swojej dynastii w kraju i w międzynarodowym chrześcijańskim ś r o d o w i s k u MkslL 2009 8 11. Bezwartościowy jest świat zewnętrzny, otoczenie Sav z TV 2012 1 30. Kiedy konieczność rozróżnienia środowiska jest już całkiem jasna, należy szerzej omówić je terminologicznie, aby stała się zupełnie zrozumiała różnica między nimi. Rozwój pojęcia środowiska, który dokonał się poza granicami języka litewskiego, ukazują słowniki terminologiczne i encyklopedie. Np.: środowisko (niem. Umwelt) – „J. Uexküll („Środowisko zwierząt i świat wewnętrzny”, 1909) nadał temu pojęciu znaczenie naturalnego ∆ (świata działania), który oddziałuje na zwierzęta i w którym orientują się one zgodnie ze swoją organizacją sensoryczną; później znaczenie to rozszerzono, włączając do niego również przestrzeń życia roślin i ludzi. Wówczas antropologia filozoficzna podkreśliła, że człowiek jako „istota otwarta na świat” (M. Scheler) duchowo przekracza granice naturalnego ∆, ponieważ potrafi je zmieniać, dlatego specyficzne ludzkie ∆ jest już naznaczone kulturą. <…>, w czasach kryzysów wywołanych nadmierną naukową, techniczną i ekonomiczną zmianą przyrody pojawiają się szczególne problemy ekologii, ochrony ∆ i etyki” FilosŽ 2002. Wskazuje się także na socjologiczny aspekt źródeł tego pojęcia: ekologia społeczna (gr. oikos – siedlisko i logos – nauka) – „dział socjologii, w którym analizuje się problemy relacji człowieka i ś r o d o w i s k a. E. s. powstała w latach 20. XX wieku w Stanach Zjednoczonych (…). <…>. Niektórzy socjologowie uważają, że powinna ona badać relacje człowieka z przyrodą – z o t a c z a j ą c ą go fauną i florą; inni definiują E. s. jako naukę o relacji form społecznych z czynnikami społecznymi, które w stosunku do tych form stanowią „ś r o d o w i s k o”; <…>. Szczególnie aktualna stała się kwestia relacji przyrody i społeczeństwa w związku ze współczesną rewolucją naukowo-techniczną, wskutek której wyczerpywane są zasoby naturalne i zanieczyszczane jest ś r o d o w i s k o c z ł o w i e k a. <…> FilosŽ 1975. 204 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. VIII Przy encyklopedycznym przedstawieniu wszystkich współczesnych znaczeń środowiska ich kolejność się zmienia – najstarsze jest dopiero 3. (biol.) – „ogół obiektów, zjawisk i warunków przyrody, w którym żyje osobnik, populacja lub gatunek”, pośrodku – 2. (geogr.) – „ogół elementów przyrody nieożywionej i ożywionej oraz antropogenicznych elementów terytorium otaczających człowieka (społeczeństwo) i powiązanych z nim wzajemnymi relacjami” (pojęcie to jest dość kunsztownie teoretyzowane: „antropoekosystem traktowany jest jako ekol. systemy, których centr. element organizujący (gospodarz) stanowi człowiek, a inne związane z nim twory naturalne lub antropogeniczne tworzą jego ∆ życiową (domy)”), natomiast środowisko 1. jest niejako uogólnieniem – „przestrzeń lub ogół obiektów otaczających coś (te r pė, zw. domem), oddziałujących z otaczanym przez nią obiektem lub podmiotem (zw. gospodarzem). <…>. Według charakteru badanej przestrzeni lub dominujących komponentów przestrzeni wyróżnia się ∆ naturalne (przyrodnicze), antropogeniczne, techniczne, ekonomiczne, społeczne, duchowe i inne rodzaje ∆” VLE I 2001. Środowisko 4. jest bardzo specjalne – mianowicie mat., jednakże w LTE I 1976 środowisko było jeszcze tylko mat., oczywiście osobno – środowisko geograficzne – „ogół obiektów i zjawisk przyrody ożywionej i nieożywionej (klimatu, gleby, bogactw wnętrza Ziemi, rzeźby terenu, roślinności, fauny), stanowiący jeden z niezbędnych warunków istnienia społeczeństwa. <…>” LTE IV 1978. Zanim została nazwana opozycja gospodarza i domu, była ona pojmowana także bez tych terminów, np. : Między organizmem a środowiskiem zachodzi stała wymiana substancji i energii, <…> ŽA 1972 30. Gospodarz, rzecz jasna, bynajmniej nie tylko człowiek, a domy – nie tylko człowieka. Ale mówiąc o człowieku i ludziach, środowisko życia jest bardzo częste i żywe, np. Miškas yra mūsų sąmonės dalis, mūsų g y v e n a m o j i a p l i n k a, <…> Sav su TV 2011 42 5. Chociaż zwierzęta w żywej mowie zazwyczaj nie żyją, lecz przebywają (a zwierzęta domowe – są trzymane), teoretycznie oczywiście żyją, a więc i one mają swoje środowisko życia, np. Taigi dėl klimato atšilimo kintant gyvūnų migracijai keičiasi jų g y v e n a m o j i a p l i n k a Vd 2009 11 45. O środowisku mówi teraz bardzo wiele osób. Na przykład znany językoznawca David Crystal: <...>: ekosystem tworzy wzajemne oddziaływanie wszystkich żywych organizmów, roślin, zwierząt, bakterii itd. z fizycznymi i chemicznymi czynnikami ich środowiska KM 2005 40. O środowisku geograficznym wspomina etnografka Pranė Dundulienė (LEtn 1982 7). Niespecjaliści w tej dziedzinie czasami stosują również termin środowisko teoretyczne w dość osobliwy sposób, np. : Człowieka warunkuje cała pozostała b ū t i s, s u d a r a n ti jego otoczenie UP 1992 164. Wszechświat nie jest jakimś o t o c z e n i e m c i a ł ani pojemnikiem UP 1992 140. 205Terminologia | 2012 | 19 Wciąż pojawiają się nowe typy – środowisko abiotyczne – „to organizmy nieorganiczne”, sąlygų (↑abiotinių ve i k s n i ų) visuma, kurioje egzistuoja visi gyvieji natomiast środowisko biotyczne „tworzą czynniki przyrody i z j a w i s k a powstałe w wyniku działalności innych organizmów (dla wielu mikroorganizmów czynnikami biotycznymi są wewnętrzne ś r o d o w i s k o organizmu)” VLE I 2001. Rozprzestrzenia się środowisko duchowe Sav su TV 2009 27 23, kowieńskie środowisko literackie AtsP. Cvirk 1969 449 lub literackie środowisko Moskwy MokslL 2001 11 5, środowisko akademickie IQ 2011 4 111, środowisko informacyjne MokslL 2007 1 7, środowisko biznesowe IQ 2010 4 29, środowisko przedsiębiorczości IQ 2010 4 78, środowisko inwestycyjne Vd 2007 3 11. Być może niektóre znajdują się jedynie na peryferiach lub poza granicami terminologii, np.: <…> we współczesnym społeczeństwie i kulturze literatura piękna już istnieje w innym środowisku percepcji SLL 23 2007 305. Nawiasem mówiąc, typ może występować również bez określenia, np.: środowisko – 1. „materia lub pole o określonych właściwościach wypełniające przestrzeń, w której znajduje się badany system lub zachodzi rozpatrywane zjawisko”, np. środowisko ciekłe 2. „warunki zewnętrzne (temperatura, wilgotność, ciśnienie, wibracje) mające wpływ na działanie urządzenia”, np. środowisko elektromagnetyczne AETŽ 2010. Metodologia pozytywistyczna poszukiwała przyczyn powstania tekstu, jego wpływów i źródeł, porównując go z innymi tekstami. Środowisko (milieu) było potrzebne nie tylko do zbadania jego genezy, lecz także do omówienia jego znaczenia SLL 23 2007 305. Poeta (Albinas Žukauskas) ma także środowisko serca: Serce broni się przed zniszczeniami, których bez przerwy dokonuje czas w jego środowisku AtsP. Cvir 1969 634. Nie pozostaje w tyle… reklama pościeli: Dwuosobowa, przytulna kołdra <…> zapewnia świeże ś r o d o w i s k o s n u. Tyle o nauce o środowisku. Dla praktyki życiowej najistotniejszy jest jeden – ochronny aspekt środowiska: środowisko – funkcjonująca w przyrodzie całość wzajemnie powiązanych elementów (powierzchnia ziemi i jej głębie, powietrze, woda, gleba, rośliny, zwierzęta, substancje organiczne i nieorganiczne, komponenty antropogeniczne) oraz jednoczące je systemy naturalne i antropogeniczne: fizyczne, przyrodnicze, naturalne, zdrowe, ludzkie, antropogeniczne, zdegradowane, produkcyjne,… AATŽ 2000. W ustawie o ochronie środowiska (redakcja ustawy z 2005 r.) podano jedynie zredagowaną tę definicję (MkslL 2011 9 7). Zatem najważniejsza jest tu ochrona środowiska przed fizycznym, chemicznym, biologicznym i innym negatywnym oddziaływaniem powstającym podczas korzystania z zasobów naturalnych, monitoring środowiska, obserwacja środowiska – „systematyczne obserwowanie stanu środowiska i jego elementów, ocena oraz prognozowanie zmian antropogenicznych”, zanieczyszczenie środowiska, gospodarowanie środowiskiem, ocena środowiska (: wartość ochronna środowiska, funkcje środowiska, zagrożenie środowiska, oddziaływanie człowieka na środowisko) TechEnc I 2000, 206 Jonas Klimavičius | Termin obok terminu. VIII inżynieria środowiska i gospodarka krajobrazem (kierunek KTU), chemia środowiska „dziedzina chemii badająca zanieczyszczenie środowiska i sposoby jego ograniczania” ChŽ 2003. Po ustaleniu, czym jest środowisko, można odpowiedzieć także na pytanie wspomniane na samym początku – istnieje środowisko morskie MkslL 2011 9 7 (art. 3 ust. 7 11 12. wspomnianej Ustawy), Terpė również jest danym żywego języka – wariant słowa tarpas: terpė 1. zob. 1tarpas 1: Nie zostawiaj terpių, gotując tkaninę Dusetos (także Smálvos); 2. zob. 1tarpas 3: Ja tutaj wszystko składam w środek ściany Sudeikiai (także Dusetos). Od dawna próbowano zastosować to także w języku ogólnym, terminologii: terpė 3. „wolne, nieobsadzone stanowisko służbowe, wakans”: Wakancyja iákiego vrʒedu. Vacantia officia, dignitates. Terpe wiresnibes kokios SD 1642, 4. (neol.) „nawias” A. Baranauskas, a także terpė 2: przęsło mostu VĮ 1924 (LKŽ XVI 1995). Terpė nie występuje jeszcze w słowniku LKV 1950 (161–604). Dopiero w najnowszych czasach pojawia się i przyjmuje terpė 2. „substancja wypełniająca przestrzeń lub ciała otaczające coś”: Powietrze jest prostym środowiskiem dla ognia. Woda jest środowiskiem życia ryb. Pożywka do hodowli bakterii DŽ 1954. Nieco później to znaczenie zostaje rozdzielone – terpė 1. „substancja wypełniająca przestrzeń”: Powietrze <…>, 2. „środowisko istnienia”: Woda <…>. Pożywka DŽ 1972. Później „substancja” słusznie znika: terpė 1. spec. „środowisko, w którym coś istnieje, przejawia się, zachodzi”: Powietrze jest środowiskiem dla ognia. Krew jest wewnętrznym środowiskiem organizmu. Pożywka (podłoże odżywcze) do hodowli bakterii. Środowisko stałe, ciekłe, przewodzące. Środowisko kwaśne, zasadowe (otoczenie). Środowisko hartownicze „tarpas“) DŽ 1993. Apmaudu, kad vos po dvejų metų LKŽ XVI 1995 vėl (techn.) (2. ryt. powrót do wcześniejszego stanu: terpė 5. „m e d ž i a g a, wypełniająca przestrzeń“: Światło, napotykając ośrodek o większej gęstości optycznej, spowalnia swój rozchodzenie się P. Avižonis. Krew wraz z limfą stanowi wewnętrzne środowisko organizmu Raštai ir 6. „a p l i n k a komuś istnieć, przejawiać się, zachodzić“: Woda jest środowiskiem życia ryb DŽ. Terminologię ośrodków w terminografii i tekstach należy rozpocząć od jej odróżnienia od otoczenia. Jest to odrębny etap tej mikrosystemy – niezbyt krótki, niespieszny, zasadniczo zakończony. Jednak ten proces odróżniania nadal jest aktualny, wymaga uwagi, ponieważ w niektórych przypadkach w użyciu językowym wciąż dość licznie się zachował. W 1927 r. wybitny filozof i terminolog – teoretyk oraz twórca i porządkujący terminologię filozoficzną i pedagogiczną – pisał: Wzajemne oddziaływanie ludzi tworzy w społeczeństwie a p l i n k i n i s t a r p a, czyli a p l i n k u m a s, które Francuzi nazywają milieu S. Šalk R I 1990 171. Początek i dla niego był 207Terminologia | 2012 | 19 trudne. Ale i po 70–80 latach podobnie się bredzi: Ten wirus jest niezwykle odporny w środowisku zewnętrznym, <…> a grypa H1N1 z 2009 r. jest jednym ze szczepów grypy, który powstał w ś r o d o w i s k u świń <…> Sav z TV 2009 50 6. Każda rodzina t w o r z y w o k ó ł s i e b i e ś r o d o w i s k o krewnych, przyjaciół i rodzin, <…> G. GosNR 2010 116. Ze względu na szybki postęp techniki zawsze istnieje niebezpieczeństwo oddalenia się od rzeczywistości podstawowej, od natury, która jest nam dana, od środowiska, które nas otacza M.D. PhilTI 2009 69. I nie daj Boże, żeby nadszedł taki czas, gdy na okładkach czasopism zaczną pysznić się i uczyć nas prawd życiowych dozorcy, dumnie nazywający się jakimiś „ s t y l i s t a m i z e w n ę t r z n e g o ś r o d o w i s k a życia i sposobu bycia” Vd 2010 41 62. W żaden sposób nie można usprawiedliwić również obecnej do dziś synonimii użycia: Wirus grypy ginie w środowisku (ś r o d o w i s k u) zasadowym Sav su Tv 2009 47 31. Znacznie częstsze jest zastępcze używanie obu zasadniczo różnych terminów: Woda jest ś r o d o w i s k i e m wielu reakcji chem. <…>. W toku ewolucji niektóre rośliny i zwierzęta wodne przystosowały się do życia na lądzie, ale woda była i jest najważniejszym c z y n n i k i e m i c h ś r o d o w i s k a TechEnc IV 2010 (czynniki znajdują się w środowisku, natomiast w otoczeniu – warunki). <…> niezmienione przez działalność człowieka (…), tj. naturalne ś r o d o w i s k o mórz i wód (jest to bowiem pojęcie t r ó j w y m i a r o w e g o ś r o d o w i s k a) MkslL 2011 9 6. Musiałem zmieniać trzy ś r o d o w i s k a, kiedy przechodziłem z jednej szkoły do innej. – Jednak wróćmy do wspomnianych przeze mnie trzech ś r o d o w i s k l u b p r z e s t r z e n i, w których przyszło mi dojrzewać. – Wtedy nie rozumiałem swojego ś r o d o w i s k a. – <…> ukształtowana w gimnazjum p r z e s t r z e ń była mieszana. – Czwartą p r z e s t r z e n i ą był Instytut Politechniczny NŽA 2008 9–10 392, 393, Jednak trzeba się dobrze zagłębić, aby zrozumieć, które z używanych wymiennie 393, 394, 394. słów jest właściwe. Z całą pewnością nie zawsze jest to przestrzeń, nierzadko właśnie – środowisko, np.: : Świat składa się z dwóch części <…> (kontynentów, lądu) i wody (…). <…>. Roślinność i fauna tych części, a także antropogeniczna p r z e s t r z e ń (ś r o d o w i s k o) znacznie się różnią MkslL 2011 9 6. <…> lokalne m i e j s c a to nie tylko fizyczne punkty geograficzne i ś r o d o w i s k a, <…>. Zatem przednowoczesne lokalne m i e j s c a – pola, gospodarstwo, wiejskie łąki, kościół, rynek, dwór – są niemal wszystkich interakcji społecznych geograficznymi „m i e j s c o w y m i” p r z e s t r z e n i a m i J. TomlG ir K 2002 61. – Glina, granit, sól. Która p r z e s t r z e ń jest najlepsza do składowania odpadów jądrowych? – Trudno powiedzieć, <…>. Trzeba składować je w tym ś r o d o w i s k u, które znajduje się w konkretnym kraju MkslL 2008 18 7. Środowisko nauki i techniki nas tłumi, zwłaszcza po pojawieniu się komputera, informatyki itd. Wszystko to może pogrążyć nas w takiej t e r p ę, która nie będzie już naprawdę ludzka 208 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. VIII M.D. PhilTI 2009 68. Każdy statek – <…> – autonomiczna struktura, często z własnym środowiskiem socjokulturowym (…) i morska socjokulturowa t e r p ė MkslL 2011 9 7 i 14. Makroekonomiczne t e r p ė i makroekonomiczne środowisko Vd 2008 30 11. Wilno mogłoby dążyć do wyróżnienia się jako prawnie sprzyjające środowisko do zakładania funduszy alternatywnych inwestycji. <…>. Trzeba wszystko zacząć od stworzenia odpowiedniego otoczenia prawnego, sprzyjające środowisko nie powinno się zmieniać przez co najmniej 7–10 lat, <…> IQ 2010 3 68. <…> w scharakteryzowanej otwartością t e r p ė j e dostrzegamy różnorodne relacje jednostki i wspólnoty z sobą oraz swoim otoczeniem SLL 23 2007 34. Do takich błędów dochodzi przy pisaniu takich niestrawionych rzeczy: Problemy te są niezwykle ściśle związane z naukami społecznymi, które zajmują coraz większą t e r p ę w życiu każdego państwa i społeczeństwa Vd 2010 25 47. Potrzeba jeszcze jednej ostrożności – używane obok siebie środowisko i t e r p ė mogą nie być ani synonimiczne, ani wymienne, a każde z nich ma swoje znaczenie i swoje właściwe miejsce: Stare, spróchniałe drzewa, martwe drewno – to środowisko życia różnorodnych organizmów żywych: grzybów, porostów, mchów, mięczaków itp., które mogą żyć tylko w starym lub zgniłym drewnie. <…> w lesie istnieją tysiące form życia, o które należy dbać, przede wszystkim zachowując ich środowisko życia Vd 2010 19 32. <…> w mniej regulowanym środowisku biznesowym jest mniej miejsca na korupcję Vd 2011 3 32. Za fasadą tej strasznej, zakończonej przedwczesną śmiercią epidemii wyniszczających zachowań, niszczących siebie i innych, kryje się żywiące tę epidemię ś r o d o w i s k o – zatrute d u c h o w e o t o c z e n i e, <…> Vd 2009 18 62. <…> rodzina i mikrosocjum (…) tworzą ś r o d o w i s k o, które pomaga albo przeszkadza w kształtowaniu duchowej odporności nastolatków. Kryzys społeczeństwa, przejawiający się mnogością czynników ryzyka i wysoką toksycznością społecznego ś r o d o w i s k a, wykluczeniem społecznym oraz brakiem tolerancji, zatruwa kruchy duchowy świat nastolatków i sprzyja patologicznym formom buntu Vd 2007 38 78. <…> rodzina jest właśnie ś r o d o w i s k i e m, w którym miłość powinna być strzeżona i pielęgnowana, a <…> oprócz rodziny potrzebne jest także inne o t o c z e n i e M.D. PhilTI 2009 96. Dlaczego rodzina jest już środowiskiem, a nie otoczeniem? Teolog, ojciec Marie-Dominique Philippe OP, oraz jego tłumacze – bracia i siostry ze Wspólnoty św. Jana – są terminologicznie całkowicie precyzyjni: w pedagogice (edukologii) rozróżnia się otoczenie i środowisko: otoczenie – environment – Umgebung – среда – „czynnik wychowania człowieka: całokształt warunków naturalnych, geograficznych, klimatycznych, społecznych i kulturowych, w których żyje jednostka lub grupa ludzi. Jest to środowisko ekologiczne, z którym współdziała jednostka lub grupa. Społeczna m a k r o - 215Terminologia | 2012 | 19 M. HeidRR 1992 115, rozproszenie problematyki M. HeidRR 1992 54, interpretacyjne rozproszenie rozumienia M. HeidRR 1992 83, rozproszenie podstawowych pozycji metafizycznych M. HeidRR 1992 170, rozproszenie nihilizmu M. HeidRR 1992 176. Mowa, rozumiana jako r o z p r o s z e n i e z n a c z e ń M. HeidRR 1992 391, r o z p r o s z e n i e m y ś l i św. Tomasza z Akwinu NŽA 2001 5 212; sposób rozproszenia sensów NRom 200 3 16, rozproszenie teoretyczne NRom 1998 5 54, ale także rozprzestrzenianie się indywidualności w średniowieczu KngA 2001 1 13, rozprzestrzenianie się osobowości kobiety. Jednakże te dwa przykłady mogą mieć jeszcze nieco inne znaczenie – „(od)krywanie się”. Istnieje już także odkrycie (wraz z odkryć): On [nazwa humanizm] nie wyraża również teorii stworzonego, upadłego i zbawionego człowieka, r o z p r o s z o n e j przez teologię chrześcijańską. Oznacza takie filozoficzne wyjaśnianie człowieka, które c a ł o ś ć i s t o t o w ą odkrywa i ocenia wyłącznie, opierając się na człowieku i orientując się ku człowiekowi M. HeidRR 1992 151. Jednakże, aby stwierdzenie było prawdziwe, nie musi ono koniecznie o d k r y w a ć i s t o t y rzeczy. Tylko tam, gdzie zachodzi takie o d k r y c i e, urzeczywistnia się prawda M. HeidRR 1992 219. <…> intelekt jest sposobem, a myślenie środkiem, aby pierwotnie pojąć N i c i rozstrzygnąć o jego możliwym o d k r y c i u M. HeidRR 1992 116. Tak ostatecznie dochodzimy również do zamknięcia: Nieuzasadnione mówienie i powtarzanie wystarczą, aby r o z p r o s z e n i e przekształciło się w zamknięcie M. HeidRR 1992 85. Pojawia się nawet d w u r o z d z i e l e n i e: <…> osią całej filozofii Heideggera jest tak zwane d w u r o z d z i e l e n i e i s t n i e n i a i b y t u (Zweispalt) Arvydas Šliogeris (M.HeidRR 1992 18). Media są ugruntowane. Jednakże w przestrzeniach teorii jako nazwa pewnego n a r z ę d z i a r o z p r o s z e n i a istnieje również medium: Kto zaprzeczy, że m e d i a stały się dziś nie tylko bardziej otwarte, lecz także bardziej podstępne i potężniejsze? L i M 2004 19 22, Skirmantas Valiulis. Nierzadko – obok środków masowego przekazu: ś r o d k i m a s o w e g o p r z e k a z u, tworzące kontrolowaną „p r z e s t r z e ń m e d i ó w” NŽA 2004 3 117. Inną, bardzo niejednoznaczną wobec Kościoła cechą ś r o d k ó w m a s o w e g o p r z e k a z u jest powszechność. Docierająca do najbardziej odległych zakątków prasa, radio i telewizja tworzą tak zwane „w s p ó l n o t y m e d i ó w” NŽA 2004 3 117. Takie kampanie [TV], których ofiarami stają się miliony ludzi, niewątpliwie będą kontynuowane, a ich skala będzie rosła. Inaczej być nie może, ponieważ coraz bardziej ujawniają one zalety i korzyści życia w rzeczywistości mediatyzowanej przez media NŽA 2002 11–12 508. Głównymi uczestnikami i bohaterami tej barwnej, wirtualnej wojny nie są już żołnierze ginący w okopach i podczas ataków, lecz przedstawiciele zn i a s k l a i d o s. Zadaniem ludzi trzymających karabin nie jest już wygrywanie bitew, lecz dostarczanie surowca, z którego w y t w a r z a s i ę m e d i a t y z o w a n ą 216 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. VIII w o j e n n ą r z e c z y w i s t o ś ć, która swoim realizmem przyćmiewa wojnę toczącą się w przestrzeni fizycznej <…> Ten pat 510, Vytautas Radžvilas. Palaikymą medijai suteikė Marshallo przekład książki McLuhana (1964) – Jak rozumieć media. Przedłużenie człowieka. Istotę jego teorii i terminu można zrozumieć z przypisu tłumaczki Dainy Valentinavičienė, zamieszczonego we wstępie Lewisa H. Laphama do książki Wieczna teraźniejszość: „W ogólnej teorii McLuhana medium oznacza przede wszystkim każdą techniczną formę ludzkiej ekspresji, technologię, wynalazek, a nawet podstawowy surowiec jakiejś działalności (na przykład papier, liczby, siekierę, ubrania, dom, fotografię, zegar, pieniądze, światło elektryczne etc.). Oczywiście większość mediów to środki komunikacji w sensie dosłownym lub przenośnym (droga, rower, prasa drukarska, gazeta, telegraf, telewizja etc.) albo środki przekazu informacji, a często jedno i drugie” (McLuhan 2003: 7). Tłumaczka ma rację, że żiniasklaida jest pojęciem węższym. Należy dodać, że żiniasklaida obejmuje jedynie środki m a s o w e j informacji (głównie) i komunikacji, lecz nie obejmuje ich materiałów (nie surowców!) ani konkretnych form technicznych (przedmiotów); ponadto dla McLuhana nawet przekaz jest medium, a język – przedłużeniem człowieka1 (McLuhan 2003: 26, 91). I tak dalej dwoi się. W 2007 r. odbyła się konferencja Media i imperializm: prasa, fotografia, filmy, radio i telewizja w epoce nowoczesnego imperializmu. ǁ Sama organizacja [The International Association for Media and History – IAMHIST] z czasem zaczęła skupiać nie tylko naukowców i historyków, lecz także wszystkich zajmujących się badaniami w dziedzinie kina, telewizji, radia, fotografii, prasy oraz innych mediów (środków masowego przekazu) NŽA 2011 6 425. Zdarza się nawet niezrozumiałe użycie: o m e d i a c h i p r z e s t r z e n i, bez której nie ma niczego, mówił N NŽA 2011 5 350. W informatyce występują environment i medium, lecz są one bardzo ze sobą powiązane. Próbowano posługiwać się jednym litewskim terminem terpė – 2. „ś r o d o w i s k o, w którym funkcjonuje obiekt (environment). Środowisko wykonywania aplikacji – komputer, system operacyjny, urządzenie pamięci, zbiór danych“: środowisko sprzętowe, informacyjne, operacyjne i programowe i 1. „środowisko przechowywania informacji (medium), tj. m a t e r i a ł do zapisywania i przechowywania danych“: środowisko fizyczne i pamięciowe; por. nośnik danych – (data) medium, media – „materialne środowisko do zapisywania i przechowywania danych“ AKŽ 1995. Jednakże grei1 Nawiasem mówiąc, nie jest to jedyne rozumienie języka jako medium, por.: „Język jest czymś więcej niż tylko środkiem porozumiewania się czy zdobywania informacji. „Język – twierdzi H. G. Gadamer – jest raczej ową powszechną p r z e s t r z e n i ą (M e d i u m), w której dokonuje się samo poznanie” (Maceina 1994: 436; 1978 r.). 217Terminologija | 2012 | 19 w ten sposób pojawiły się dwa – terpė (por. środowisko) – environment; medium – среда – Umgebung, Umwelt; Medium, Mittel – oraz środowisko operacyjne, programowe, techniczne, użytkownika, interakcji człowieka z komputerem, jak również środowisko pamięci, zapisu, transmisji, a także środowisko (por. terpė) – environment; neighbourhood – среда – Umgebung, Umwelt: rzeczywiste środowisko zewnętrzne Inf 1997. Najprawdopodobniej chodzi tu o „całość wszystkich warunków zewnętrznych i oddziaływań działających na system w określonej chwili” – środowisko – environment – environnement – окружающая среда ATeleKŽ 2004. Jednakże natychmiast podejmuje się próbę ugruntowania terminu środowisko – environment – „całość środków sprzętowych i (lub) programowych, z którymi współdziała wykonawca określonego zadania i z których zasobów korzysta, oraz programu bezpośrednio potrzebnego do tego zadania”; nadal używa się terminu terpė, ale… terpė zob. ↑ aplinka EncKompŽ1 2005, a więc z terminu terpė w rzeczywistości się rezygnuje. Nie pozostaje nawet medium – tylko multimedium – multimedia – „wspólna ↑ nazwa informacji ↑ różnorodnej, wyposażenia ↑ różnorodnego i środowiska ↑ różnorodnego. Przy tłumaczeniu z innych języków zaleca się wybrać jeden z wymienionych terminów, najlepiej odpowiadający kontekstowi”, a różnorodne środowisko – „środowisko złożone z różnorodnej informacji i przetwarzającego ją różnorodnego wyposażenia” EncKompŽ1 2005. W użyciu terminy multimedijos już wcześniej nie należały do rzadkości: laboratorium M u l t i m e d i j o s Wydziału Informatyki VDU GK 2001 5 26; produkty multimedialne Vd 2003 35 45, 41, 51, serwisy multimedialne Vd 2003 38 46. I potem w uzusie wciąż się zdarza, nawet medija: Najnowsze technologie i m e d i a stawiają przed krytykami tekstów wiele zagadek. Publikowanie elektroniczne zasadniczo zmienia dostępność dzieł literackich NŽA 2007 11–12 558; 2001 6 425, interaktywny konferencija„M e d i j ų istorijairkultūrinėatmintis“;m e d i j ų kultūra NŽA portal m e d i ó w Vd 2006 52 56. Różnego rodzaju wariantów jest jeszcze sporo – i program Grid dla środowiska MkslL 2007 1 3, i: Internet jest dla nas przede wszystkim medium Vd 2006 52 56, i multimedia Vd 2006 52 55, Sav su TV 2009 15 31, 18 11, 2012 16 6, a nawet… medium multimedialne Vd 2011 1 57. A więc piśmienność multimedialna MkslL 2009 18 5 jest terminologicznie niemal uporządkowana – EncKompŽ2 2008 pozostawił wszystko tak, jak było, tylko – nie wiadomo dlaczego – dodał: odtwarzacz mediów – „program do odtwarzania plików informacji różnorodnej”. A uzus wciąż jeszcze nieco nie nadąża za normalizacją. Trzecie media jest instytucjonalne – Katedra Fotografii i Sztuki Mediów Wileńskiej Akademii Sztuk Pięknych L ir M 2004 20 22, a także „multimedialna 218 Jonas Klimavičius | Termin za terminem. VIII sztuka” NŽA 2003 7–8 412, festiwal sztuki multimediów L ir M 2004 20 22, a nawet nieodmieniane (!!!): Video i m e d i a s z t u k i dla dalszego rozwoju charakterystyczne jest łączenie różnych dziedzin oraz interakcje. <…>. Centrum Informacji o Sztuce Współczesnej i grupa twórców RÜT RÜT <…> prezentują litewski festiwal multi m e d i ó w s z t u k i i m u z y k i „Centras” L ir M 2004 20 21. <…>, przed otwarciem wystawy <…> znany szwajcarski kurator wystaw video i m e d i ó w wygłosi wykład „Eksponowanie wystaw i nawigacja” (w języku angielskim) L ir M 2004 19 21. Tak też sobie radzą – po części po angielsku, nawet z nawigacją wystaw – czego zresztą oczekiwać, skoro nawet automobilistom nie udaje się lub nie chce się zastąpić nawigatora drogowskazem. Inni przynajmniej chcieliby: „<…> nie stworzono jeszcze i nie ugruntowały się litewskie odpowiedniki nazw nowych zjawisk w sztuce – intermedia, multimedia, junk” KngA 2004 1 38. Na początek można tu przypomnieć przynajmniej przybliżone określenia: <…> z jednej strony w s z t u c e ważne jest to, co jest przedstawiane lub wyrażane, tj. duchowa t r e ś ć. Z drugiej strony istnieje pewna p r z e s t r z e ń, m a t e r i a ł, za pomocą których coś jest przekazywane lub wyrażane FĮ 1992 31; medium – 2. środek wyrazu w sztuce PONS. ALKŽ 2004. Znając styl architektoniczny techno (może technostyl, technoarchitektura), technomuzykę TŽŽ 2001, można byłoby zaproponować rozważenie także całkowicie zrozumiałej technosztuki. Z łac. medium – 1. środek LoLieŽ 2007 mamy mediumas 1. „osoba mogąca wywoływać hipnozę, posiadająca zdolności sugestii i telepatii; jasnowidz, uważany przez spirytystów za pośrednika między ludźmi a duchami”, 2. „środkowy rejestr głosu śpiewaków”, 4. „święto studentów, obchodzone w połowie studiów” oraz media – „sen. indoeuropejski rodzaj czasownika, zachowany w językach hetyckim, greckim, indoirańskich i tocharskich, znaczeniowo zbliżony do litewskiej zwrotnej formy czasownika” TŽŽ 2001 (w KTŽ 1990 nie ma medijo). Medium 3. „środowisko, otoczenie” to znowu. łac. (autorów Kościoła) LoLieŽ 2007 (mediumas – 3. środowisko, otoczenie TŽŽ 2001), dlatego medija i multimedija nie mogą być latynizmem, jak twierdzi TŽŽ 2001, lecz są anglicyzmem, natomiast ang. medium (1. środek; średnia, 2. środek, sposób, 3. (warunki) życia, okoliczności, 4. fiz. środowisko, otoczenie, 5. pośrednik, 6. medium (u spirytystów), 7. (farb) rozpuszczalnik ALKŽ 1975) jest z kolei zapożyczeniem z języka łacińskiego. L.poj. medija prawdopodobnie z ang. l. mn. media (choć przy zapożyczaniu zdarzają się formy liczby mnogiej poddane reinterpretacji jako liczba pojedyncza, np.: pirsas, sibsas) – może występować jako audytorium, od auditorium. 219Terminologija | 2012 | 19 Całkiem niedawno pojawiła się jeszcze jedna medija: Najwięcej związków wapnia i fosforu gromadzi się w ś r o d k o w e j w a r s t w i e tętnicy – w m e d i i, <…> MkslL 2009 7 13. Jest wiele rozmaitych warstw środkowych – czyż trzeba je nazywać mediami? WNIOSKI Terminologizacja środowiska (fizycznego, geograficznego, przyrodniczego, zamieszkania,...) i ośrodka (fizjologicznego, odżywczego,...) została zainicjowana przez słowa innych języków – ros. среда, ang. medium, i nie odbywało się to bez kolizji – inna niż w przypadku środowiska (por. aplink(ui), por. także ang. environment – environ „(o)toczyć”) motywacja ros. среда (por. среда „między”) wymagała w znaczeniu „środowisko” określenia окружающая, a wskutek interferencji powstała ślepa kalka znaczeniowa (a zarazem oksymoron) supanti, później išorinė aplinka, następnie mechanicznie w znaczeniu „ośrodek”, choć rzadko, vidinė aplinka, a nawet vidinė terpė, wreszcie synonimiczne i zamienne używanie środowiska i ośrodka, tj. ich mylenie. Natomiast używane obok siebie aplinka i terpė mogą występować każde w swoim znaczeniu i na swoim właściwym miejscu, tylko trudno rozróżnić, gdzie są użyte poprawnie, a gdzie zostały pomylone. Chociaż definicje środowiska znacznie się różnią (zależy to również od rozproszenia pojęcia, pomnażania się rodzajów i zmiany znaczeń), jego istota – „warunki jako całość” – niewątpliwie ma wp ł y w na przebieg procesów, natomiast ośrodek stanowią decydujące „czynniki”. Jednak wraz z rozwojem pojęcia „środowiska” i konkretyzowaniem się warunków, z uwidacznianiem się ich sprawczości, niemało takich cząstkowych „środowisk” (rodzina, szkoła, instytucja,…) przekształca się w ośrodki (komunikacji, świadomości, kulturowy, socjokulturowy, społeczny ośrodek lub ośrodek do mówienia prawdy, nadużywania). Ang. mass medium trafnie nazwano žiniasklaida (środek, a nie działanie). Po jego pojawieniu się sklaida „rozprzestrzenianie się, rozwinięcie” (kwestii, pojęcia, metafizyki,…) zastąpiono dokładniejszym, jednoznacznym terminem išsklaida. Medija jest używana w teorii (w literaturze tłumaczonej lub kompilacyjnej), natomiast w praktyce – jedynie jako określenie, a nie termin. W informatyce początkowo environment oznaczało środowisko, a medium – ośrodek, jednak obecnie z ośrodków pozostał tylko ośrodek różnorodny (nie wielomedialny) oraz niezróżnicowane znaczenie multimedija. Pozostała jeszcze sztuka mediów (nawet nieodmienna (multi)medija menas) – zarówno ośrodek, jak i materiał. Z łac. medium pochodzi również mediumas (wieloznaczne), a także hist. gram. medijas, oraz medija w języku mówionym. Te kwestie są ważne nie tylko dla różnych terminologii, lecz także dla leksykografii normatywnej. 220 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. VIII ŹRÓDŁA AATŽ 2000 – Słownik terminów ochrony środowiska. Kom. red. V. Raškauskas, K. Jankevičius, P. Zajančkauskas, Wilno: Ministerstwo Środowiska Republiki Litewskiej. AETŽ 2010 – Objaśniający słownik terminów elektrotechnicznych. Rząd. red. S. Žebrauskas, Kowno: Technologija. AKŽ 1995 – Paulauskas K. V., Jasinevičius R. Objaśniający słownik informatyki. Red. odp. V. K. Paulauskas, Kowno: Technologija. ALKŽ 1975 – Svecevičius B. Słownik angielsko-litewski, Wilno: Mintis. ATeleKŽ 2004 – Objaśniający słownik terminów telekomunikacyjnych. Opracowali V. Valiukėnas, R. Sabaliauskaitė, J. Gabijūnienė, Wilno: AB „Lietuvos telekomas“. AtsP. Cvirk 1969 – Atsiminimai apie Petrą Cvirką, Vilnius: Vaga. AtsV – Atsakingas verslas (laikraštis). AugbiolŽ 1998 – Trumpas anglų–lietuvių ir lietuvių–anglų kalbų augalų biologijos terminų žodynas. Parengė O. Rupainienė, Vilnius: UAB „Nacionalinių tyrimų centras“. Z. BaumG 2007 – Bauman Z. Globalizacija: pasekmės žmogui. Vert. V. Rubavičius, Vilnius: Apostrofa. ChŽ 2003 – Objaśniający słownik terminów chemicznych. Red. odp. Z. Mačionis, red. spec. R. Mudėnienė, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. DŽ 1954 – Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. DŽ 1972 – Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Mintis. DŽ 1993 – Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. DŽ 2000 – Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. DŽe 2006 – Słownik współczesnego języka litewskiego. VI (III wyd. elektr.), Wilno: Instytut Języka Litewskiego. EncEŽ 2007 – Jovaiša L. Encyklopedyczny słownik edukologii, Wilno: Gimtasis žodis. EncKompŽ1 2005 – Dagienė V., Grigas G., Jevsikova T. Encyklopedyczny słownik informatyki, Wilno: TEV. EncKompŽ2 2008 – Dagienė V., Grigas G., Jevsikova T. Encyklopedyczny słownik informatyki , Wilno: TEV. FĮ 1992 – Anzenbacher A. Wprowadzenie do filozofii. Tłum. red. V. Ališauskas i T. Sodeika, Wilno: Świat katolicki. FilosŽ 1975 – Słownik filozofii. Red. wyd. lit. R. Plečkaitis, Wilno: Mintis. FilosŽ 2002 – Halder A. Słownik filozofii. Tłum. A. Tekorius, red. E. Dagytė, Wilno: Alma littera. GenŽ 1995 – Rubikas J. Słowniczek częstszych litewskich terminów genetycznych, Wilno: Instytut Biochemii. GK – Język ojczysty (czasopismo). G. GosNŽ 2010 – Gospodinov G. Powieść naturalna. Tłum. G. Kubilickaitė, Wilno: Baltos lankos. M. HeidRR 1992 – Heidegger M. Pisma wybrane. Tłum. A. Šliogeris, red. J. Pribušauskaitė, Wilno: Mintis. Inf 1997 – Słownik terminów języka litewskiego–angielskiego–rosyjskiego–niemieckiego. Informatyka. Red. R. Valatkaitė, Z. Kudirka, Wilno: Instytut Matematyki i Informatyki. IQ – IQ (czasopismo). KB – Kultūros barai (czasopismo). KKS 2005 – Pupkis A. Studia nad kulturą języka, Wilno: Gimtasis žodis. KM 2005 – Crystal D. Śmierć języka. Tłum. E. Šidlauskaitė i G. Gailiūtė, Wilno: Tyto alba. KngA – Echa książek (czasopismo). KTŽ 1990 – Gaivenis K., Keinys S. Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. B. KuzTTS 2007 – Kuzmickas B. Samoświadomość tożsamości narodowej. Cechy litewskiej samoświadomości, Wilno: Centrum Wydawnicze Uniwersytetu Michała Römera. LEtn 1982 – Dundulienė P. Litewska etnografia, Wilno: Mokslas. L i M – Literatura i sztuka (gazeta). LKV 1950 – Przewodnik po języku litewskim: Wymowa i pisownia. Akcentuacja. Zagadnienia językowe. Słownik. Opracowali Pr. Skardžius, St. Barzdukas, J. M. Laurinaitis, Bielefeld: Wspólnota Litewskich Wygnańców. 221Terminologia | 2012 | 19 LKŽ I1 1941 – Słownik języka litewskiego 1, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKŽ XV 1995 – LKŽ I2 1968 – Lietuviųkalbosžodynas 1, Vilnius: Mintis. Słownik języka litewskiego 15, Wilno: Mokslas. LoLieŽ 2007 – Kuzavinis K. Słownik języka łacińskiego i litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. LRKŽ 1971 – Lyberis A. Słownik języka litewskiego i rosyjskiego, Wilno: Mintis. LRKŽ 1988 – Lyberis A. Słownik litewsko-rosyjski, Wilno: Mokslas. LTE I 1976 – Litewska encyklopedia radziecka 1, Wilno: Mokslas. LTE III 1978 – Litewska encyklopedia radziecka 3, Wilno: Mokslas. A. MacR VI 1994 – Maceina A. Pisma 6, Wilno: Mintis. MedŽ 1980 – Astrauskas V., Biziulevičius V., Pavilonis S., Vaitilavičius A., Vileišis A. Słownik terminów medycznych, Wilno: Mokslas. M ir T – Nauka i technika (czasopismo). MkslL – Litwa Naukowa (gazeta). Prd – Dodatek. Mt – Metai (czasopismo). NRom – Naujoji Romuva (czasopismo). NŽA – Naujasis židinys–Aidai (czasopismo). M. D. PhilTI 2009 – Phellipe M. D. OP. Trys išmintys, Wilno: Agapetos. PONS. ALKŽ 2004 – PONS. Słownik angielsko-litewski, Wilno: Šviesa. PsichŽ 1993 – Słownik psychologii. Spec. red. P. Augis, R. Kočiūnas, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. PT 1993 – Jovaiša A. Terminy pedagogiczne, Kowno: Šviesa. RLKŽ II 1967 – Słownik rosyjsko-litewski 1. Przygotowali V. Baronas, V. Galinis, red. B. Larinas, J. Macaitis, Wilno: Mintis. RLKŽ II 1983 – Słownik rosyjsko-litewski 2. Opracował Ch. Lemchenas, Wilno: Mokslas. RLKŽ IV 1985 – Słownik języków rosyjskiego i litewskiego 4. Opracowały J. Kardelytė, Ch. Lemchenas, J. Macaitis, A. Mankevičienė, Wilno: Mintis. RTŽ 2000 – Słownik terminów radioelektroniki. Red. nacz. V. Palenskis, Wilno: Litimo. Sav su TV – Tydzień (z TV) (czasopismo). SD 1642 – Pierwszy słownik języka litewskiego: Konstantinas Sirvydas. Dictionarium trium linguarum [tekst fototypiczny], Wilno: Mokslas, 1979. SLL 23 2007 – Stara literatura litewska 23, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru. M. B. StegG 2008 – Steger M. B. Globalizacja. Bardzo krótkie wprowadzenie. Tłum. E. Vareikis, Wilno: Eugrimas. ŠA – Šiaurės Atėnai (gazeta). S. ŠalkR I 1990 – Šalkauskis S. Pisma 1, Wilno: Mintis. TechEnc I 2000 – Encyklopedia techniki 1, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego. TechEnc IV 2000 – Encyklopedia techniki 4, Wilno: Centrum Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego. J. TomlG ir K 2002 – Tomlinson J. Globalizacja i kultura, Wilno: Mintis. TŽŽ 2001 – Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera. UP 1992 – Gineitis L. Droga historyczna do uniwersalnego światopoglądu, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Vd – Veidas (czasopismo). VĮ 1924 – Vireliūnas A. Nazwy, czyli terminy przyjęte przez Komisję Terminologiczną, Kowno: Sakalas. VLKŽ II 1992 – Križinauskas J., Smagurauskas S. Słownik niemiecko-litewski 2, Wilno: Mokslas. Zoopsich 1983 – Bagdonas A. Zoopsychologia, Wilno: Mokslas. ŽA 1972 – Pavilonis S., Strolus R., Tamašauskas K. i in. Anatomia człowieka, Wilno: Mintis. ССРЛЯ VIII 1959 – Słownik współczesnego rosyjskiego języka literackiego 8, Moskwa–Leningrad: Издательство Академии Наук СССР. ССРЛЯ XIV 1963 – Słownik współczesnego rosyjskiego języka literackiego 14, Moskwa–Leningrad: Издательство Академии Наук СССР. 222 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. VIII LItERatŪRa KPP 1971: Porady dotyczące praktyki językowej. Opracował A. Pupkis, Wilno: Mokslas. KPP 1985: Porady dotyczące praktyki językowej. Oprac. A. Pupkis, Wilno: Mokslas. Maceina A. 1994: Pisma 6, Wilno: Mintis. McLuhan M. 2003: Jak rozumieć media. Przedłużenia człowieka. Tłum. D. Valentinavičienė, Wilno: Baltos lankos. Murinienė L. 1997: Z konsultacji. – Lietuvos rytas 1997 09 26. Šiupienienė A. 1997: Pytacie. Odpowiadamy. – Vakarinės naujienos 1997 08 21. Otrzymano 2012-12-27 Jonas Klimavičius ul. Erfurto 56-14 LT-04107 Wilno, Litwa