Terminas prie termino. VIII

Termin przy terminie. VIII JONAS KLIMAVIČIUS ŚRODOWISKO I OTOCZENIE, OTOCZENIE I MEDIUM Terminy (a także wyrazy pospolite) środowisko i otoczenie nie są synonimami. Ich znaczenia i wzajemne relacje kształtowały się przez długi czas, ale są już niemal ustalone, a nadal się rozwijają w takim stopniu, w jakim wpływają na nie rozwój i różnicowanie się nauk. Historia jest interesująca i pouczająca. Istnieją jednak również całkiem aktualne kwestie wymagające rozstrzygnięcia. Na przykład „elementy przyrody ożywionej i nieożywionej znajdujące się w morzu, nad morzem i w głębi ziemi pod morzem (powietrze, woda, dno i głębia ziemi pod dnem morskim, ich zasoby naturalne)” – czy jest to środowisko morskie, czy otoczenie morskie? Aby to zrozumieć i rozstrzygnąć, trzeba – jak zwykle w terminologii – nie tylko znać język i lingwistykę, lecz także orientować się w danej dziedzinie nauki. Dlatego warto dokładniej przyjrzeć się przyczynom, przebiegowi i skutkom powstania, wzajemnego oddziaływania i rozróżnienia środowiska i otoczenia. Oba terminy powstały w wyniku terminologizacji, ale zarówno przyczyny (indukowane), jak i późniejsze trudne, niepłynne procesy były uwarunkowane zewnętrznie – przede wszystkim rosyjskimi wyrazami среда i окружение, a także angielskim medium. Środowisko 1. ‘okolica’, odnotowane już w SD 1642 (Okolicá / Vicinia, territorium vniuersitas agrorum. regie. Apikayme / aplinka ir okrąženia / Ambitio. ambitus. us. circumiectus. us. Aplynka), później w słowniku Antanasa Juški; LKŽ I₂ 1968 podaje je również z języka żywego: Z całej okolicy się zebrali Krekenava. Odbiciem procesu kształtowania się nowych, książkowych znaczeń jest LKŽ I₁ 1941 aplinka 2. znaczenie niezróżnicowane i jego niepełne objaśnienie – „okolica, przestrzeń” (choć przestrzeń stanowi tu już krok w stronę otoczenia). W LKŽ I₂ 1968 znaczenie rozdzielono – 2. „całość warunków przyrodniczych, w których (=pod wpływem których⟧) coś się rozwija i działa” oraz 3. „warunki społeczno-bytowe, <…>”. Ciekawe, że oba znaczenia zilustrowano zdaniami Jonasa Jablonskisa – środowisko 2: Środowisko wywiera na człowieka duży wpływ; środowisko 3: Powinien on mieć także pewien wpływ na naukę języka w szkole i na życie w swoim środowisku. Nowy wyraz Antanasa Vireliūnasa aplinkotyra, który późno się przyjął i jest mało używany 200 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII „część krajoznawstwa [również neologizm Vireliūnasa], badająca najbliższe otoczenie”, zdaje się opierać na obu znaczeniach środowiska. Nowe znaczenie dodaje DŽ 1954 – aplinka 3. „okolica, przestrzeń, sfera”: Powietrze jest środowiskiem, w którym rozchodzi się dźwięk. DŽ 1972 – aplinka 3. objaśnia nieco precyzyjniej, lecz nadal dwuznacznie – „otoczenie, sfera” – powietrze rzeczywiście jest ośrodkiem rozchodzenia się dźwięku, ale urządzanie otoczenia budynków mieszkalnych nie dotyczy żadnego ośrodka ani nawet sfery. Nic więc dziwnego, że w LKŽ I2 1968 aplinka 4. „otoczenie, sfera” zilustrowano tylko przykładem z powietrzem; ale i w objaśnieniu nie powinno było pozostać sfery. Później, zapewne dostrzegłszy różnicę między środowiskiem a otoczeniem, znaczenie 1. wyrazu aplinka objaśniono jako „warunki fizyczne”: geograficzne, naturalne; budynków mieszkalnych, ale też gazowe, korozyjne w DŽ 1993, choć dwa ostatnie przykłady są raczej ośrodkami. Zanim przejdziemy do środowiska jako terminu naukowego, trzeba najpierw przyjrzeć się użyciu częściowo terminologicznemu lub determinizowanemu, w którym – w różnych połączeniach i objaśnieniach – najlepiej uwidaczniają się motywacja i relacje semantyczne. Na początek dwa przykłady: <...> otoczenie wokół nas jest już inne Sav z TV 2008 42 3; pole elektryczne – 1. otoczenie o szczególnych właściwościach wokół naładowanego obiektu lub zmiennego pola magnetycznego AETŽ 2010. Niezwykle szeroko, od dawna aż po dziś, używane jest wyrażenie otaczające środowisko: Fizjologia komórek, podobnie jak ich morfologia, zależy od otaczającego je środowiska ŽA 1972 14. Otaczające nas środowisko jest dynamiczne IQ 2010 3 121. <...> związek z otaczającym środowiskiem Sav z TV 2012 1 30. <...> myślenie o świecie i otaczającym go środowisku NŽA 2011 2 84. <...> wpływ elektrowni atomowej na otaczające ją środowisko Vd 2009 20 32. Po uwzględnieniu zarówno czynników ryzyka, jak i czynników ochronnych dotyczących dziecka oraz otaczającego je środowiska, <...> Vd 2008 50 74. Oczywiście ludzie otaczający go to zupełnie naturalne, ale gdy się ktoś rozpędzi, pojawia się nawet środowisko i otaczający go ludzie Sav z TV 2011 26 14. Obok często występuje podobne do środowiska otoczenie: <...> spędzić [czas] w zimowym otoczeniu Sav z TV 2008 14 3. <...> położone w otoczeniu przyrody <...> sanatorium Vd 2010 37 43. Żyjemy w otoczeniu szarej strefy Vd 2011 15 22. Podatki to opłata za cywilizację i nowoczesne społeczeństwo, więc jeśli chcesz żyć w przyjaznym otoczeniu, musisz zapłacić Vd 2011 15 70. Trzeba się uczyć w otoczeniu nowych wartości. Vd 2010 39 66. KPP 1976 i 1985 poprawiły: otaczające środowisko – środowisko. Ale to nie wystarczy, a jeśli nie wyjaśnia się, dlaczego jest to niewłaściwe, skuteczność korekty jest niewielka. Wystarczyło bardzo niewiele – wskazać ros. окружающая среда. Teraz wreszcie trzeba omówić to szerzej. Terminologija | 2012 | 19 201 Ros. okruženije i 1среда są odnotowane w leksykografii już od 1627 r. (ССРЛЯ VIII 1959 i XIV 1963). W interesujących nas nowszych znaczeniach bardziej rozpowszechnione jest tylko 1среда – 3. „социально-бытовая обстановка, <...> окружение” (A. Gercenas, I. Turgenevas) || „совокупность людей, связанных общностью жизненных условий, занятий, интересов или кого-либо” (M. Saltykovas-Ščedrinas, M. Gorkis), natomiast 4. „группа людей” (M. Lermontovas, F. Dostojevskis) – устар., toteż z okruženie aktualne jest teraz znaczenie 3. || „окружающие люди, общество”. Także 1среда – 2. „совокупность природных или социальных условий, <...>”: географическая, окружающая, a окружение – 3. „окружающая обстановка, среда”: окружение растения, ale tylko 1среда – 1. „вещество, заполняющее какое-либо пространство и обладающая определенными свойствами”: воздушная, однородная, питательная. Współczesne ros. среда ma szersze znaczenie niż окружение – obejmuje także окружение: среда1 – 1. środowisko, otoczenie; krąg: в среде учёных – w kręgu naukowców, 2. medium: воздушная – powietrzne RLKŽ II 1967, 1. spec. terpė, mediumas: agrarinė terpė, distorsinė terpė / distorsinis mediumas, почвенная – podłoże glebowe RLKŽ IV 1985, natomiast окружение – 1. środowisko, otoczenie; sfera: środowisko literackie (4. osaczenie, okrążenie) RLKŽ II 1967, 2. aplinka, aplinkuma: geografinė, smulkiaburžuazinė RLKŽ II 1983; aplinka – среда, окружение: geografinė, literatūrinė LRKŽ 1971, среда, окружение: geografinė, literatūrinė, iškilminga, mūsų aplinkoje – в нашей среде LRKŽ 1988, a terpė – среда (środowisko): maitinamoji LRKŽ 1971, terpė (środowisko) – среда: maitinamoji LRKŽ 1988. Z tego porównania znaczeń wynika potrzeba użycia określenia окружающая (среда), a gdy używa się tego połączenia – konieczność terminu окружение. W języku rosyjskim zwyczajowe są połączenia в среде жить, существовать, обитать, расти i среда окружает СССРЯ XIV 1963. Среда jest wyraźnie motywowana przez среду – тарр(е), natomiast окружающая среда to jednak contradictio in adiecto (oksymoron). Utworzona na ślepo na wzór tego połączenia lit. supanti aplinka („otaczające środowisko”) jest pleonazmem. Choć niezrozumiane, skąd się wzięło, lecz zauważone i eliminowane, pośrednio przyczyniło się do powstania, a zwłaszcza rozpowszechnienia i utrwalenia terminu terpei. Aplinka jest pod względem motywacji podobna do ang. environment: environ – otaczać oraz niem. Umgebung: umgeben – otaczać i Umwelt (świat otaczający VLKŽ II 1992). Fałszywym wyjściem z tej kolizji było, skądinąd dość późno, połączenie išorinė aplinka: išorinė aplinka – outdoor environment – среда внешняя AATŽ 2000; dezinfekcija – patogeninių mikroorganizmų naikinimas išorinėje aplin- 202 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII koje LTE III 1978. Oda – svarbus sudėtingas organas, kuris atlieka daugybę funkcijų: padeda orientuotis išorinėje aplinkoje, <...> Sav su TV 2012 4 13. Taigi išorinės aplinkos dirginami vaikai dabar bręsta greičiau Vd 2010 36 36. Tai – antras pleonazmas, šokimas nuo vilko prie lokio. Aklai nuoseklūs eina iki buko galo: būtina ir vidinės, ir išorinės įmonės aplinkos analizės dermė AtsV 2011 1 8. Pasitaiko ir priešpriešų (išorinė) aplinka ↔ vidus: Išorinė aplinka, be abejo, turėjo įtakos, bet jei valstybės viduje bus chaosas, jokia aplinka nepadės Vd 2009 17 17. <...> fiziologija – mokslas apie tai, kas vyksta organizmo viduje, o ekologija – apie tai, kas vyksta išorinėje aplinkoje MkslL 2012 19 9. Mindaugui rūpėjo <...> didinti savo dinastijos prestižą šalies viduje ir tarptautinėje krikščioniškoje aplinkoje MkslL 2009 8 11. Nieko nevertas išorinis pasaulis, aplinka Sav su TV 2012 1 30. Skoro potrzeba użycia terminu terpės jest już całkiem jasna, należy szerzej omówić terminologicznie aplinką, aby różnica między nimi stała się zupełnie zrozumiała. Rozwój pojęcia aplinka, który dokonał się poza językiem litewskim, ukazują słowniki terminologiczne i encyklopedie. Na przykład: aplinka (niem. Umwelt) – „J. Uexküll (»Środowisko zwierząt i świat wewnętrzny«, 1909) nadał temu pojęciu znaczenie przyrodniczej Δ (świata działania), która oddziałuje na zwierzęta i w której orientują się one zgodnie ze swoją organizacją zmysłową; później znaczenie to rozszerzono, obejmując nim także przestrzeń życia roślin i ludzi. Następnie antropologia filozoficzna podkreślała, że człowiek jako „istota otwarta na świat” (M. Scheler) duchowo przekracza granice naturalnej Δ, ponieważ potrafi je zmieniać, dlatego specyficzna Δ człowieka jest już naznaczona kulturą. <...>, w okresach kryzysów wywołanych nieumiarkowanym naukowym, technicznym i ekonomicznym przekształcaniem przyrody pojawiają się szczególne problemy ekologii, ochrony Δ i etyki” FilosŽ 2002. Wskazuje się także na socjologiczny aspekt źródeł tej koncepcji: ekologia społeczna (gr. oikos – siedziba i logos – nauka) – „dział socjologii, w którym bada się problemy relacji człowieka i środowiska. Ekologia społeczna powstała w latach 20. XX w. w Stanach Zjednoczonych (...). <...>. Niektórzy socjologowie uważają, że powinna badać relacje człowieka z przyrodą – otaczającą fauną i florą; inni definiują ekologię społeczną jako naukę o relacji form społecznych z czynnikami społecznymi, które wobec tych form stanowią „środowisko”; <...>. Kwestia relacji przyrody i społeczeństwa stała się szczególnie aktualna w związku z obecną rewolucją naukowo-techniczną, wskutek której wyczerpywane są zasoby naturalne i zanieczyszczane jest środowisko człowieka. <...> FilosŽ 1975. Terminologija | 2012 | 19 203 Przy encyklopedycznym zestawieniu wszystkich współczesnych znaczeń terminu aplinkos ich kolejność się zmienia – najstarsze jest znaczenie 3. (biol.) – „ogół obiektów, zjawisk i warunków przyrodniczych, w których żyje osobnik, populacja lub gatunek”, pośrodku znajduje się znaczenie 2. (geogr.) – „ogół elementów przyrody ożywionej i nieożywionej oraz antropogenicznych elementów obszaru, które otaczają człowieka (społeczeństwo) i są z nim związane wzajemnymi relacjami” (pojęcie jest dość zawiłe teoretyzowane: „antropoekosystem traktuje się jako ekol. system, którego centr. elementem organizującym (gospodarzem) jest człowiek, a pozostałe związane z nim twory naturalne lub antropogeniczne stanowią jego przestrzeń życiową Δ (dom)”), zaś aplinka 1. jest niejako uogólnieniem – „przestrzeń lub zbiór obiektów otaczających coś (medium, tzw. dom), oddziałujących z otaczanym obiektem lub podmiotem (tzw. gospodarzem). <...>. W zależności od charakteru badanego medium lub dominujących składników przestrzeni wyróżnia się środowisko naturalne (przyrodnicze), antropogeniczne, techniczne, ekonomiczne, społeczne, duchowe Δ i inne rodzaje Δ” VLE I 2001. Aplinka 4. jest bardzo specjalistyczne – matematyczne, ale w LTE I 1976 aplinka było jeszcze tylko matematyczne; odrębnie znane było oczywiście środowisko geograficzne – „ogół obiektów i zjawisk przyrody ożywionej i nieożywionej (klimatu, gleby, bogactw wnętrza Ziemi, rzeźby terenu, roślinności, fauny), stanowiący jeden z niezbędnych warunków istnienia społeczeństwa. <...>” LTE IV 1978. Zanim nazwano opozycję gospodarza i domu, pojmowano ją także bez tych terminów, np.: Między organizmem a środowiskiem zachodzi stała wymiana materii i energii, <...> ŽA 1972 30. Gospodarz oczywiście niekoniecznie jest człowiekiem, a dom – niekoniecznie ludzkim. Mówiąc jednak o człowieku i ludziach, często i naturalnie używa się określenia środowisko życia, np.: Las jest częścią naszej świadomości, naszym środowiskiem życia, <...> Sav z TV 2011 42 5. Chociaż zwierzęta w żywej mowie zazwyczaj nie żyją, lecz bytują (a zwierzęta domowe – są trzymane), teoretycznie oczywiście żyją, a zatem one również mają swoje środowisko życia, np.: A zatem wskutek ocieplenia klimatu zmiany migracji zwierząt powodują zmianę ich środowiska życia Vd 2009 11 45. O środowisku mówi teraz bardzo wiele osób. Na przykład znany językoznawca David Crystal: <...>: ekosystem tworzą wzajemne interakcje wszystkich organizmów żywych – roślin, zwierząt, bakterii itd. – z fizycznymi i chemicznymi czynnikami ich środowiska KM 2005 40. O środowisku geograficznym wspomina etnografka Pranė Dundulienė (LEtn 1982 7). Osoby spoza tej dziedziny czasem używają teoretycznego pojęcia środowiska w dość osobliwy sposób, np.: Cały byt poza człowiekiem warunkuje go i tworzy jego środowisko UP 1992 164. Wszechświat nie jest jakimś środowiskiem ciał ani pojemnikiem UP 1992 140. 204 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII Wśród rodzajów wciąż pojawiają się nowe – środowisko abiotyczne – „ogół warunków nieorganicznych (↑czynników a b i o t y c z n y c h), w których istnieją wszystkie żywe organizmy”, natomiast środowisko biotyczne „tworzą c z y n n i k i p r z y r o d n i c z e i z j a w i s k a powstałe wskutek działalności innych organizmów (dla wielu mikroorganizmów czynnikami biotycznymi jest wewnętrzne ś r o d o w i s k o organizmu)” VLE I 2001. Upowszechnia się środowisko duchowe Sav su TV 2009 27 23, środowisko literackie Kowna AtsP. Cvirk 1969 449 albo środowisko literackie Moskwy MokslL 2001 11 5, środowisko akademickie IQ 2011 4 111, środowisko informacyjne MokslL 2007 1 7, środowisko biznesowe IQ 2010 4 29, środowisko przedsiębiorczości IQ 2010 4 78, środowisko inwestycyjne Vd 2007 3 11. Niektóre być może znajdują się na pograniczu terminologii albo poza nim, np.: <...> we współczesnym społeczeństwie i kulturze literatura piękna istnieje już w innym ś r o d o w i s k u o d b i o r u SLL 23 2007 305. Nawiasem mówiąc, rodzaj może być też bez określenia, np.: środowisko – 1. „substancja o określonych właściwościach lub pole wypełniające przestrzeń, w którym znajduje się badany układ lub zachodzi rozpatrywane zjawisko”, np. środowisko ciekłe 2. „warunki zewnętrzne (temperatura, wilgotność, ciśnienie, wibracje) wpływające na działanie urządzenia”, np. środowisko elektromagnetyczne AETŽ 2010. Metodologia pozytywistyczna poszukiwała przyczyn powstania tekstu, jego wpływów i źródeł, porównując go z innymi tekstami. Ś r o d o w i s k o (milieu) było potrzebne nie tylko do zbadania jego genezy, lecz także do omówienia jego znaczenia SLL 23 2007 305. Poeta (Albinas Žukauskas) ma również środowisko serca: Serce broni się przed powrotami, które czas bez przerwy wyczynia w jego otoczeniu AtsP.Cvir 1969 634. Nie pozostaje w tyle... reklama pościeli: Podwójna, przytulna kołdra <...> zapewnia świeże ś r o d o w i s k o s n u. Tyle o nauce o środowisku. Dla praktyki życiowej najistotniejszy jest jeden aspekt – ochronny aspekt środowiska: środowisko – funkcjonujący w przyrodzie zespół wzajemnie powiązanych elementów (powierzchnia ziemi i jej głębie, powietrze, woda, gleba, rośliny, zwierzęta, substancje organiczne i nieorganiczne, komponenty antropogeniczne) oraz łączących je systemów naturalnych i antropogenicznych: fizyczne, przyrodnicze, naturalne, zdrowe, człowieka, antropogeniczne, zdegradowane, produkcyjne,... AATŽ 2000. Ustawa o ochronie środowiska (tekst ustawy z 2005 r.) podaje jedynie zredagowaną wersję tej definicji (MkslL 2011 9 7). A zatem najważniejsza jest tu ochrona środowiska przed negatywnym oddziaływaniem fiz., chemicznym, biologicznym i innym, powstającym podczas korzystania z zasobów przyrody, monitoring środowiska, obserwacja środowiska – „systematyczna obserwacja stanu środowiska i jego elementów, ocena oraz prognozowanie zmian antropogenicznych”, zanieczyszczenie środowiska, zarządzanie środowiskiem, ocena środowiska (: wartość ochronna środowiska, funkcje środowiska, zagrożenia środowiska, oddziaływanie człowieka na środowisko) TechEnc I 2000, Terminologija | 2012 | 19 205 inżynieria środowiska i gospodarka przestrzenna (specjalność KTU), chemia środowiska „dział chemii zajmujący się zanieczyszczeniem środowiska i sposobami jego ograniczania” ChŽ 2003. Po ustaleniu, czym jest środowisko, można też odpowiedzieć na pytanie wspomniane na samym początku – istnieje środowisko morskie MksIL 2011 9 7 (art. 3 ust. 7 wspomnianej ustawy), 11 12. Ośrodek również jest poświadczony w języku żywym – to wariant słowa odstęp: ośrodek 1. zob. ¹odstęp 1: Nie zostawiaj ośrodków przy tkaniu płótna Dusetos (także Smálvos); 2. zob. ¹odstęp 3: Wszystko składam tu w ośrodek ściany Sudeikiai (także Dusetos). Dawno próbowano przystosować je również do języka ogólnego i terminologii: ośrodek 3. „wolne, nieobsadzone stanowisko służbowe, wakat”: Wakancyja iákiego wrzedu. Vacantia officia, dignitates. Terpe wiresnibes kokios SD 1642, 4. (neol.) „nawias” A. Baranauskas, a także ośrodek 2: ośrodek mostu VI 1924 (LKŽ XVI 1995). Ośrodka nie ma jeszcze w słowniku LKV 1950 (161–604). Dopiero w najnowszych czasach pojawia się i przyjmuje ośrodek 2. „substancja wypełniająca przestrzeń lub ciała otaczające coś”: Powietrze jest zwykłym ośrodkiem dla ognia. Woda jest ośrodkiem życia ryb. Pożywka dla hodowli bakterii DŽ 1954. Nieco później to znaczenie zostaje rozdzielone – ośrodek 1. „substancja wypełniająca przestrzeń”: Powietrze <...>, 2. „środowisko istnienia”: Woda <...>. Pożywka DŽ 1972. Później słusznie pominięto „substancję”: ośrodek 1. spec. „środowisko, w którym coś istnieje, przejawia się, zachodzi”: Powietrze jest ośrodkiem dla ognia. Krew jest wewnętrznym ośrodkiem organizmu. Pożywka (podłoże odżywcze) do hodowli bakterii. Ośrodek stały, ciekły, przewodzący. Środowisko kwaśne, zasadowe. Ośrodek hartowniczy (techn.) (2. wsch. „odstęp”) DŽ 1993. Szkoda, że już po dwóch latach LKŽ XVI 1995 znów wraca do poprzedniego ujęcia: ośrodek 5. „s u b s t a n c j a wypełniająca przestrzeń”: Światło, napotkawszy ośrodek o większej gęstości optycznej, zwalnia swój rozchodzenie się P. Avižonis. Krew wraz z limfą jest wewnętrznym ośrodkiem organizmu Pisma i 6. „ś r o d o w i s k o, w którym coś istnieje, przejawia się, zachodzi”: Woda jest ośrodkiem życia ryb DŽ. Terminologię ośrodka w terminografii i tekstach należy zacząć od jej odróżnienia od środowiska. To odrębny etap rozwoju tego mikrosystemu – długi i powolny, zasadniczo zakończony. Proces rozróżniania pozostaje jednak aktualny i wymaga uwagi, ponieważ w niektórych obszarach użycia wciąż jest dość powszechnie obecny. W 1927 r. wybitny filozof i terminolog – teoretyk oraz twórca i porządkujący terminologię filozoficzną i pedagogiczną – pisał: Wzajemne oddziaływanie ludzi tworzy w społeczeństwie o t o c z e n i e s p o ł e c z n e, czyli ś r o d o w i s k o, które Francuzi nazywają milieu S. Šalk R I 1990 171. Jemu również początki sprawiały trudności. 206 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII Początki były trudne. Ale nawet po 70–80 latach wciąż spotyka się podobne nieporadne sformułowania: Ten wirus jest wyjątkowo odporny w środowisku zewnętrznym, <...> a grypa H1N1 z 2009 r. jest jednym ze szczepów grypy, który powstał w środowisku świńskim <...> Sav su TV 2009 50 6. Każda rodzina tworzy wokół siebie środowisko krewnych i zaprzyjaźnionych rodzin, <...> G.GosNR 2010 116. Z powodu szybkiego postępu techniki zawsze istnieje niebezpieczeństwo oddalenia się od rzeczywistości podstawowej, od danej nam przyrody, od ośrodka, który nas otacza M.D.PhilTI 2009 69. I nie daj Boże, by nadszedł czas, kiedy na okładkach czasopism zaczną pysznić się dozorcy i uczyć nas prawd życiowych, dumnie nazywając się jakimiś „stylistami zewnętrznego środowiska i stylu życia” Vd 2010 41 62. Nie do obrony jest też wciąż obecna w użyciu synonimia: Wirus grypy ginie w środowisku zasadowym (ośrodku) Sav su Tv 2009 47 31. Znacznie częstsze jest zastępowanie jednego z tych zasadniczo różnych terminów drugim: Woda jest ośrodkiem wielu reakcji chemicznych <...>. W toku ewolucji niektóre rośliny i zwierzęta wodne przystosowały się do życia na lądzie, lecz woda była i jest najważniejszym czynnikiem ich środowiska TechEnc IV 2010 (czynniki występują w ośrodku, a w środowisku – warunki). <...> niezmieniona przez działalność człowieka (...), tj. naturalne środowisko mórz i wód (jest to pojęcie trójwymiarowego ośrodka) MkslL 2011 9 6. Musiałem zmienić trzy środowiska, gdy przechodziłem z jednej szkoły do drugiej. – Wróćmy jednak do wspomnianych przeze mnie trzech środowisk, czyli ośrodków, w których dojrzewałem. – Wtedy nie rozumiałem swojego środowiska. – <...> środowisko ukształtowane w gimnazjum było mieszane. – Czwartym ośrodkiem był Instytut Politechniczny NŽA 2008 9–10 392, 393, 393, 394, 394. Trzeba jednak dobrze się zastanowić, by zrozumieć, które z używanych zamiennie słów jest właściwe. Z pewnością nie zawsze jest to ośrodek, nierzadko wręcz przeciwnie – środowisko, np.: Świat składa się z dwóch części <...> (kontynentów, lądów) i wód (...). <...>. Roślinność i fauna tych części, a także środowisko antropogeniczne (środowisko) bardzo się różnią MkslL 2011 9 6. <...> lokalne miejsca to nie tylko fizyczne punkty geograficzne i środowiska, <...>. Zatem przednowoczesne lokalne miejsca – pola, zagroda, wiejskie łąki, kościół, rynek, dwór – są geograficznymi „lokalnymi” ośrodkami niemal wszystkich interakcji społecznych J. TomlG ir K 2002 61. – Glina, granit, sól. Który ośrodek jest najlepszy do składowania odpadów jądrowych? – Trudno powiedzieć, <...>. Trzeba składować je w tym środowisku, jakie występuje w danym kraju MkslL 2008 18 7. Środowisko nauki i techniki nas tłumi, zwłaszcza od czasu pojawienia się komputera, informatyki itd. Wszystko to może pogrążyć nas w takim ośrodku, który nie będzie już naprawdę ludzki Terminologija | 2012 | 19 207 M.D.PhilTI 2009 68. Każdy statek – <...> – jest autonomiczną strukturą, często o swoistym środowisku społeczno-kulturowym (...) i morskiej sferze społeczno-kulturowej MkslL 2011 9 7 i 14. Makroekonomiczna sfera i makroekonomiczne środowisko Vd 2008 30 11. Wilno mogłoby starać się wyróżnić jako miejsce sprzyjające prawnie tworzeniu funduszy alternatywnych inwestycji. <...>. Wszystko trzeba zacząć od stworzenia odpowiedniego otoczenia prawnego; sprzyjające warunki nie powinny się zmieniać przez co najmniej 7–10 lat, <...> IQ 2010 3 68. <...> w sferze opisanej otwartością dostrzegamy różnorodne relacje jednostki i wspólnoty z samymi sobą oraz ze swoim otoczeniem SLL 23 2007 34. Takie błędy zdarzają się, gdy pisze się takie niestrawione rzeczy: Problemy te są ściśle związane z naukami społecznymi, które zajmują coraz większą przestrzeń w życiu każdego państwa i społeczeństwa Vd 2010 25 47. Należy zachować jeszcze jedną ostrożność – używane obok siebie środowisko i sfera nie muszą być ani synonimami, ani wyrazami zamiennymi, lecz każde z nich może mieć własne znaczenie i swoje właściwe miejsce: Stare, dziuplaste drzewa, martwe drewno – to siedlisko rozmaitych organizmów żywych: grzybów, porostów, mchów, mięczaków i in., które mogą żyć tylko w starym lub zbutwiałym drewnie. <...> w lesie istnieją tysiące form życia, o które należy dbać, przede wszystkim zachowując ich środowisko życia Vd 2010 19 32. <...> w mniej regulowanym otoczeniu biznesowym jest mniej miejsca na korupcję Vd 2011 3 32. Za przerażającym wierzchołkiem góry lodowej, fasadą epidemii zachowań autodestrukcyjnych i destrukcyjnych wobec innych, kończących się przedwczesną śmiercią, kryje się sfera podsycająca tę epidemię – zatrute środowisko duchowe, <...> Vd 2009 18 62. <...> rodzina i mikrosocjum (...) tworzą sferę, która pomaga albo przeszkadza w kształtowaniu duchowej odporności nastolatków. Kryzys społeczeństwa, przejawiający się mnogością czynników ryzyka i wysoką toksycznością środowiska społecznego, wykluczeniem społecznym oraz brakiem tolerancji, zatruwa kruchy świat duchowy nastolatków i sprzyja chorobliwym formom buntu Vd 2007 38 78. <...> rodzina jest sferą, w której miłość należy chronić i pielęgnować, a <...> poza rodziną potrzebne jest także inne środowisko M.D.PhilTI 2009 96. Dlaczego rodzina jest już sferą, a nie środowiskiem? Teolog ojciec Marie-Dominique Philippe OP i jego tłumacze – bracia i siostry ze wspólnoty św. Jana – są pod względem terminologicznym całkowicie precyzyjni: w pedagogice (edukologii) rozróżnia się środowisko i sferę: środowisko – environment – Umgebung – среда – „czynnik wychowania człowieka: ogół warunków przyrodniczych, geograficznych, klimatycznych, społecznych i kulturowych, w których żyje jednostka lub grupa ludzi. Jest to środowisko ekologiczne, z którym jednostka lub grupa wchodzi w interakcję. Makrośrodowisko społeczne– 208 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII środowisko społeczne – społeczeństwo, jego instytucje; mikrośrodowisko – sfera bezpośrednich kontaktów (rodzina, szkoła, fabryka, instytucja). <...>” PT 1993, 1. „<...> Środowisko społeczne – <...>. Mikrośrodowisko – sfera komunikacji (...) EncEŽ 2007. Dochodzi tu jeszcze jeden krok, ale już decydujący. Czy rodzina to tylko sfera? Naturalne – przyrodnicze, geograficzne,... – środowisko to warunki życia – zarówno sprzyjające, jak i niesprzyjające, oddziałujące na przebieg zdarzeń. Nie zawsze, ale niekiedy używa się terminu czynniki środowiskowe – environmental factors – факторы окружающей среды – „czynniki abiotyczne, tj. fizyczne (wilgotność, wiatr, prądy, przypływy i odpływy, promienie słoneczne itp.), chemiczne (pierwiastki nieorganiczne i różne ich związki oraz wiele związków organicznych – ubocznych produktów życiowej działalności organizmów) oraz czynniki biotyczne, tj. rośliny, zwierzęta, mikroorganizmy i ich wzajemne oddziaływanie” AATŽ 2000. Gdy warunki trzeba skonkretyzować i rozłożyć na części, pojawiają się czynniki. Jednak sztuczne środowisko antropogeniczne (techniczne, kulturowe, społeczne, duchowe,...) jest tworzone (a przynajmniej podejmuje się takie starania) jako sprzyjające i skuteczne – staje się jakby sferą (po prostu decydującymi czynnikami), ale tylko wtedy, gdy starania nie są bezowocne. Gdybyśmy nie dostrzegali tej – zresztą subtelnej – różnicy, wydawałoby się, że te sfery powinny być środowiskami: Przebywając w obcym środowisku, człowiek zapomina o wielu rzeczach Vd 2007 4 54. Twórczą sferą starego wileńskiego fotografa był ten czysty eter, którym oddychają bogowie NŽA 2007 11–12 535. <...> litewska tożsamość <...> w przyszłości <...> coraz trudniej będzie się „mieścić” w sferze kultury tradycyjnej B.KuzTTS 2007 173. <...> kultura litewska jako sfera świadomości narodowej na emigracji, <...> B. KuzTTS 2007 178. Ale te sfery są (niemal) konkretnymi czynnikami, które wywołują określone działania i skutki (w przypadku środowiska chodzi o interakcje!). Czyż to nie właśnie w publicystyce i eseistyce najpierw odczuwa się zarówno myśl i niuanse, jak i przesunięcia? Przesunięcia cechuje później także inercja – wtedy często, a może niemal wszędzie, pojawia się sfera historyczna i kulturowa MoksIL 2009 6 4, międzynarodowa sfera kulturowa IQ 2010 4 93. Te sfery mają całkiem konkretne cechy, a pierwszą z nich jest to, że są podtrzymujące życie: <...> codzienna korupcja jest właśnie sferą podtrzymującą korupcję władzy, z której ona wyrasta Vd 2010 2 12. <...> zwrócić się ku bogatej sferze naszej kultury Sav su TV 2012 38 21. Sprzyjająca rozwojowi zalążków biznesu sfera jakby zachęca do zakładania nowych firm, ale nie do rozwijania i rozbudowy już utworzonych IQ 2011 4 75. <...> szybko spadające koszty budowy elektrowni słonecznych oraz dotowane przez rządy stałe taryfy zakupu energii stanowią doskonałą sferę dla boomu budowlanego elektrowni IQ 2010 8 89. <...> społecz- Terminologija | 2012 | 19 209 nościowe sieci są n a j l e p s z ą s f e r ą do tworzenia nowego profilu polityczności NŽA 2012 1 9. <...> szybki internet stał się już u n i k a l n ą s f e r ą integracji najnowszych technologii, jakości i dostępności Vd 2009 13 30. Szeroko wychwalany „dialogiczny charakter” nowych mediów jest mocno przesadzony; trafniej byłoby mówić o „i n t e r a k t y w n e j j e d n o k i e r u n k o w e j s f e r z e” Z. BaumG 2007 84. <...> brakowało n o r m a l n e j „s o k r a t y c z n e j” s f e r y intelektualnej IQ 2010 4 19. Społeczeństwo specjalistów to n a j l e p s z a s f e r a nie tylko dla dyktatorów, lecz także dla populistycznych polityków NŽA 2012 5 319. Istnieje więcej przykładów wskazujących na konkretność i skuteczność sfer: Istnienie języka jest nie tylko środkiem, lecz także warunkiem możliwości poznania – środkiem, ponieważ samo poznanie może z a c h o d z i ć t y l k o w s f e r z e j ę z y k a, warunkiem, ponieważ poznanie kieruje się ku swojemu przedmiotowi jako temu, co r o z w i j a s i ę w postaci twierdzeń FĮ 1992 149. <...> dojrzewanie do wyższej kultury w y m a g a odpowiedniej s f e r y historycznej KngA 2009 2 27. Wraz z odzyskaniem przez Litwę niepodległości powstała s f e r a d o m ó w i e n i a p r a w d y NŽA 2012 5 289; doskonała sfera do objaśniania i wdrażania idei ochrony środowiska naturalnego MksIL 2008 16 4, sfera do nadużyć Vd 2010 22 21, doskonała sfera dla rozkwitu działalności w szarej strefie Vd 2010 37 78. Dalej znów mamy inercję (a może nawet presję systemu): sfera społeczna Sav su TV 2008 25 6, sfera społeczno-kulturowa NŽA 2007 3 115, sfera polityczna NŽA 2008 6 284, 2011 2 138, żywa sfera naukowa MksIL 2010 9 9, sfera akademicka MksIL 2006 22 3, Vd 2007 37 34, IQ 2010 4 95. Być może nie (tylko) przez inercję, lecz także z innego powodu (wyjaśni się on przy omawianiu medium i sfery) mamy następujące sfery: sfera informacyjna Sav su TV 2009 45 7, sfera elektroniczna KKS 2005 211, SLL23 2007 307, VD 2007 7 51, 2011 8 7, sfera internetowa NŽA 2011 3 162, sfera cyfrowa MksIL 2006 19 13, NŽA 2011 6 408. Kończąc omawianie tego decydującego kroku, trzeba jeszcze wspomnieć o wspomnianej inercji. Prowadzi ona już na manowce, na przykład: <...> n a u k i przyrodnicze w ogóle s ą bardzo twórczą s f e r ą – trzeba je zrozumieć i pojąć Vd 2010 25 48. Ale tam rozlała się już także przestrzeń, na przykład: internet jest chyba przestrzenią najbardziej sprzyjającą dyskusjom NŽA 2012 5 320. W obu przypadkach trzeba zachować umiar. Wszyscy widzą, że dotyczy to także samej tej sfery: „internet po prostu «zabija» ludzką cywilizację, zastępując ją powierzchowną komunikacją” Sav su TV 2008 14 5 (art. Sfera globalna... dla profanów). Zdarzają się też różne niezwykłe drobiazgi. Nie można powiedzieć, że niemożliwe jest wkomponować się w środowisko, na przykład: Zwierzę nie ma języka dlatego, że – mówiąc po heideggerowsku – nie przebywa „na prześwicie bycia (Lichtung)”, lecz jest osadzone w swoim środowisku A.MacR VI 1994 283. 210 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII Czasem występuje pleonazm wewnętrzne środowisko, np.: „«Lokalne» i «globalne» to najbardziej rygorystyczne pojęcia tego wewnętrznego środowiska, którego główną część określa się jako «narodowe» lub regionalne M.B.StegG 2008 35. Czy środowisko byłoby jak przestrzeń: Łącznikiem między sferami materii i ducha jest tu pramateria UP 1992 128. Terminografia nie uniknęła częściowo idem per idem, np.: środowisko – 1. «ośrodek reakcji», a ośrodek – «środowisko, w którym coś istnieje, zachodzi» ChŽ 2003 (może pomogłoby «otoczenie»). Czasami jest to naprawdę niebezpieczne, np.: otoczenie 1. – «<...> środowisko, zwane domem)» VLE I 2001. A zatem otoczenie dało początek, ale ośrodek już wyraźnie się od niego różni, choć oba tworzą mikrosystem. Dobrze pokazuje to słownik: otoczenie – environment, ambient – environnement – Umgebung – окружающая среда – zob. też ośrodek, a ośrodek – medium – milieu – Medium – среда – zob. też otoczenie RTŽ 2000. Teraz widzimy, że bardzo konkretne i bardzo czynne otoczenia przekształcają się w ośrodki. Co pozostaje? Pozostaje to, od czego zaczęło się środowisko – medium – ośrodek (substancja, która coś otacza lub w której coś zachodzi) – среда [a milieu exterieur fr. (...) – środowisko zewnętrzne – наружная среда, milieu interieur (...) – środowisko wewnętrzne (warunki) – внутренняя среда] MedŽ 1980, «środowisko, w którym organizm może żyć, rozwijać się i rozmnażać» – medium: fizjologiczne, odżywcze, hodowlane, kiełkowania, inkubacji,..., medium – 2. ośrodek, środowisko (?!): onulient medium – środowisko, surrounding medium – środowisko [a środowisko – «ogół oddziaływań zewnętrznych wpływających na rozwój organizmu» – environment, surroundings; environment – środowisko, warunki zewnętrzne, surroundings – środowisko] AugbiolŽ 1998, medium – среда – «środowisko, w którym organizm żyje (odżywia się, rośnie, rozwija i rozmnaża); ogół warunków jego życia»: fizjologiczne, odżywcze, naturalne, sztuczne; płynne, stałe, kwaśne, zasadowe AATŽ 2000. Niepotrzebnym powtarzaniem byłoby komentowanie tu środowiska wewnętrznego i podobnych określeń, ale warto przypomnieć, że podobne przypadki zdarzały się również gdzie indziej: wewnętrzne środowisko organizmu Zoopsich 1983 41, komórka i otaczające ją środowisko ŽA 1972 13. Środowisko organizmu bywa zastępowane po prostu przez organizm (in vivo) jako przeciwieństwo sztucznego środowiska (in vitro) M ir T 1974 6 24, czasem nawet środowisko wewnętrzne: Zmiany środowiska wewnętrznego rejestruje układ nerwowy Zoopsich 1983 121. Jednak ośrodkiem jest nie tylko cały organizm, lecz także jego określona część, np.: Krew jest doskonałym ośrodkiem rozmnażania bakterii Sav su TV 2010 43 10. Sztuczne środowisko może być nie tylko in vitro, tj. badawcze / do badań, np.: Podczas sztucznego zapłodnienia pobiera się od kobiety osiem komórek jajowych, z których plemniki zapładniają sześć w specjalnym ośrodku Vd 2010 40 45. Terminologija | 2012 | 19 211 Ośrodek niewłaściwie użyty zamiast środowiska zdarza się rzadko, ale niestety jednak się zdarza: Dolna część troposfery, licząca kilkadziesiąt lat, jest bardzo ważna jako środowisko życia roślin, zwierząt i ludzi (=środowisko życia TechEnc IV 2010. Na przykład naturalizm opiera się na pojęciu przyrody jako jednolitego (=wspólnego) ośrodka zjawisk i obiektów (=środowiska), NŽA 2007 8–9 411. Jeszcze kilka pobocznych drobiazgów. Z ośrodkiem wiąże się wtrącać – nie w znaczeniu «umieścić w przerwie» (Wtrącił słowo do zdania) DŽ 1972, lecz «w odniesieniu do rozsypywania rzeczy sypkich, wlewania płynów» (=rozsypać, rozlać, zaorać) KPP 1976, zresztą nadal spotykane, np.: <...> im większe nasiono, tym głębiej się je wysiewa. A zatem bób i fasolę wsiewa się na głębokość 4–6 cm, <...>. Ponadto w lżejszej, piaszczystej glebie nasiona wysiewa się nieco głębiej niż w glinie, choć już wcześniej: Często na taką grządkę wysypuje się 3 torebki Sav su TV 2011 17 10. Do niewłaściwych należy termin genetyczny integracja – integration – интеграция – «włączenie cząsteczki DBR lub jej części, plazmidu, chromosomu faga do DBR komórki, bakterii, plazmidu z udziałem enzymów; <...>» GenŽ 1995 (za to gdzie indziej integrować stało się zwykłym pasożytem leksykalnym!), np.: Do tak uprawianych warzyw wprowadza się gen ryby, aby dłużej się nie psuły Vd 2010 16 38. Prawdopodobnie od włączać się w otoczenie (istoty żywe <...> włączają się w swoje otoczenie i osiedlają się w nim FĮ 1992 126) przeskoczono też do nie nowego, lecz rzadkiego pośredniczyć (wariantu częstego, ale wieloznacznego wyrazu wstawiać między), np.: Celem Dostojewskiego było zgromadzenie ducha Ewangelii, pośredniczenie tradycji w teraźniejszości, podkreślenie etycznej prawdy Ewangelii NŽA 2011 7 487. W filozofii ma to sens, a zatem potrzebne jest pośredniczyć w sobie: <...>: substancja jest zapośredniczona sama w sobie albo odzwierciedlona w sobie. Oznacza to, że w prawdziwym bycie wszystko, co jest częścią, wielością, różnorodnością, jest takie dlatego, że byt powraca do siebie FĮ 1992 111. Pojęcie jest tym, co żywe, jest zapośredniczeniem samego siebie przez siebie FĮ 1992 323. Mniejsza i nowsza część – środowisko i media – zainspirowana angielskim environment, a zwłaszcza medium (liczba mnoga: mediums i łacińska – media). Z tej inspiracji zrodziły się aż trzy procesy i trojakie rezultaty – środki masowego przekazu, środowisko i otoczenie, a także media. Dość szybko i z powodzeniem pojawiło się środki masowego przekazu – «środki informacji – prasa, radio, telewizja» MokLKŽ 2000 [ale jeszcze nie ma go w niemal stereotypowym szeregu DŽ 1993 – DŽ 2000, jedynie DKŽe 2006 – «środki informacji publicznej (prasa periodyczna, radio, telewizja, internet)»], mass media – środki masowego przekazu PoNS.ALKŽ 2004. 212 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII Media – wkład amerykańskich Litwinów. W tym czasie na Litwie radzieckie środki masowego przekazu („TASS upoważniony do ogłoszenia!”) zdążyły już niemal wyzbyć się swojego totalitarnego smrodu, choć niektórzy wciąż je pielęgnowali w postaci skrótu VIP (mimo niemal międzynarodowego homonimu VIP – ang. very important person!..). W przestrzeni teorii krążyła komunikacja masowa – массовая коммуникация – mass communication – „systematyczne dostarczanie (z wykorzystaniem technicznych środków powielania) dużym, anonimowym, rozproszonym audytoriom specjalnie przygotowanych komunikatów o znaczeniu społecznym. Celem jest oddziaływanie na postawy, oceny, opinie i zachowania ludzi. Δ jest ważną instytucją społeczną i polityczną współczesnego społeczeństwa, podsystemem komunikacji. <...>. Źródła Δ mają charakter instytucjonalny, należy do nich także wspierana przez audytorium informacja zwrotna. Środkami Δ są prasa, radio, telewizja, kino, nagrania dźwiękowe i wideo. <...>. Δ ma większe możliwości społeczne i psychologiczne niż bardziej tradycyjne rodzaje komunikacji – komunikacja interpersonalna i publiczna. <...>. Psychologia, socjologia i semiotyka badają różne problemy Δ, <...>” PsychŽ 1993. Nazwy się zmieniają, ale: Demonizmem możemy umownie nazwać m a s o w e m e d i a, przez które jesteśmy bardzo zranieni ŠA 2001 30 7. Ś w i a t m e d i ó w odsłania się tu jako utopiczna przestrzeń usankcjonowanego oszustwa NŽA 2003 10 571. Przyjęła się dość szybko, bo właśnie tak należało tu rozstrzygnąć – nie można nazywać tego na dwa sposoby. Publiczne aprobaty (w odpowiedzi na pytania użytkowników) – właściwe, możliwe i tym podobne (Šiupienienė 1997, Murinienė 1997) spotkały się z szerokim poparciem, choć pojawiały się też różne wątpliwości i zastrzeżenia – wspomniany VIPas, proponowano nawet media, choć chodzi o m a s s m e d i a, a ponadto w codziennej praktyce międzynarodowe słowo jest niewygodne. Na oponentów – bez poważnych argumentów – dość ostro odpowiedział (na antenie) autor tego artykułu. Tylko na samym początku zdarzało się niezrozumienie zakresu pojęcia: cywilizacja informacyjna (rozumiana jako m e d i a i i n t e r n e t) MT 2010 10 103 i jej sprostowanie: Internet też jest środkiem masowego przekazu ŠA 2001 15 3 albo coś mniej nadzwyczajnego: s y s t e m m e d i ó w KB 2001 5 20, s i e ć m e d i a l n a t e l e w i z j i i r a d i a L ir M 1999 34 2, zglobalizowany i „zmediatyzowany” świat KB 2001 10 5. Pojawiły się nazwy rodzajowe: telemedia L ir M 1999 34 2, media telewizyjne GK 2001 5 25, media internetowe ŠA 2001 15 3, NŽA 2002 11–12, 508, Vd 2004 12 23, media elektroniczne ŠA 2001 15 3, media interaktywne ŠA 2001 15 3, media świeckie i wyznaniowe NŽA 2004 3 117, media świeckie i kościelne (z anteny). Istnieje też rodzaj na opak: kłamomedia, brudomedia. Terminologija | 2012 | 19 2 1 3 Nie jako nazwy, lecz jako określenia używa się również rozpowszechniania informacji Vd 2003 7 4, 31 41 – podobnie jak innych zbliżonych form rozpowszechniania: rozpowszechniania kultury NŽA 2003 9 489, Vd 2004 20 46, NŽA 2004 5 277, rozpowszechniania informacji kulturalnej NŽA 2003 3 130, publicznego upowszechniania idei NŽA 2004 6 242, upowszechniania sztuki NŽA 2003 1–2 53, upowszechniania nauki MkslL 2012 22 Prd 1, upowszechniania prawa niemieckiego MkslL 2012 20 6, upowszechniania innowacji KngA 2003 3 29, upowszechniania technologii MkslL 2003 15 3, Vd 2004 18 53, nawet rozprzestrzeniania hałasu i zanieczyszczeń Vd 2003 37 9, a także upowszechniania kultury i oświaty przez media NŽA 2004 4 174. Właśnie w związku z pojawieniem się mediów nastąpiła niewielka zmiana w znaczeniu słowa sklaida. Sklaida oznaczała „rozpraszanie”: prawo rozpraszania (pocisków) LKV 1950 słownik (161–604), 1. „rozpraszanie (się)”; 2. fiz. „rozszczepianie się promieni światła o różnych barwach podczas przechodzenia przez przedmiot załamujący je (np. pryzmat)” DŽ 1954, 3. biol. „pierwotny rozwój tkanek, organów”: zaburzenia rozwoju zarodka DŽ 1993, a ponadto znaczenie „rozwijanie się, rozkwitanie”, od dawna obecne (głównie w filozofii), lecz niezarejestrowane jeszcze w słownikach. Jednak już od około 20 lat zamiast tego nowego, niezarejestrowanego znaczenia słowa sklaida powszechnie używa się jaśniejszego i precyzyjniejszego (pozbawionego wieloznaczności) išsklaida (rzecz jasna, także odpowiednio – iš(si)skleisti), choć początkowo – na przemian z sklaida (i skleisti(s)): Rzeczywiście, uczony nie rozwija tego pojęcia NŽA 2004 5 251. <...> rozwinąć pytanie o człowieka, ukierunkowane na uzasadnienie metafizyki, jako pytanie zasadnicze M.HeidRR 1992 39. Kant, rozwijając własne uzasadnienie, <...> M.HeidRR 1992 39; rozwinąć problematykę M.HeidRR 1992 41, rozwinąć spójną interpretację transcendencji jako „troski” M.HeidRR 1992 54. Dlatego Newton powiedział: hypotheses non fingo, zasady nie są arbitralnie wymyślane. Zostają wywiedzione z planu natury i są w nim osadzone M.HeidRR 1992 141. Rozwijając się, badanie nie rozprasza się na przypadkowe, <...> M.HeidRR 1992 143. Nietzsche <...> nie rozwinął metafizyki w pełni ukształtowanej podmiotowości M.HeidRR 1992 200. <...> myślenie samo w sobie jako rozwinięta pełnia namysłu nad przedmiotem refleksji M.HeidRR 1992 343. ‖ Myślenie przygotowawcze i jego rozwinięcie M.HeidRR 1992 170, <...> „systematyczne rozwinięcie „antropologii filozoficznej” M.HeidRR 1992 30. Uzasadnienie metafizyki z punktu widzenia stawianych przez nią zadań, jej podstaw, rozwinięcia, a także celu realizacji tego zadania M.HeidRR 1992 50; rozwinięcie pytania M.HeidRR 1992 115, rozwinięcie pytania o Nic 214 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII M.HeidRR 1992 115, rozwinięcie problematyki M.HeidRR 1992 54, interpretacyjne rozwinięcie rozumienia M.HeidRR 1992 83, rozwinięcie podstawowej pozycji metafizycznej M.HeidRR 1992 170, rozwinięcie nihilizmu M.HeidRR 1992 176. Mowa rozumiana jako rozwijanie znaczeń M.HeidRR 1992 391, rozwinięcie myśli św. Tomasza z Akwinu NŽA 2001 5 212; sposób rozwijania znaczeń NRom 200 3 16, rozwinięcie teoretyczne NRom 1998 5 54, ale również rozwój indywidualności w średniowieczu KngA 2001 1 13, rozwój osobowości kobiety. Jednak te dwa przykłady mogą mieć nieco inne znaczenie – „(od)słanianie”. Istnieje już także atsklaida (wraz z atskleisti): On [nazwa: humanizm] nie wyraża również teorii człowieka stworzonego, upadłego i odkupionego, rozwiniętej przez teologię chrześcijańską. Oznacza takie filozoficzne objaśnianie człowieka, które odsłania i ocenia całość bytów, opierając się wyłącznie na człowieku i orientując się na człowieka M.HeidRR 1992 151. Aby stwierdzenie było prawdziwe, nie musi jednak odsłaniać istoty rzeczy. Prawda urzeczywistnia się tylko tam, gdzie zachodzi takie odsłonięcie M.HeidRR 1992 219. <...> intelekt jest sposobem, a myślenie środkiem pozwalającym pierwotnie pojąć Nic i rozważyć możliwość jego odsłonięcia M.HeidRR 1992 116. W ten sposób dochodzimy w końcu również do zasłonięcia: Nieuzasadnionego mówienia i powtarzania wystarczy, by odsłonięcie zmieniło się w zasłonięcie M.HeidRR 1992 85. Pojawia się nawet dwoistość: <...> osią tak zwanej filozofii Heideggera jest dwoistość bycia i bytu (Zweispalt) Arvydas Šliogeris (M.HeidRR 1992 18). Środki masowego przekazu umocniły swoją pozycję. Jednak w przestrzeni teorii jako nazwa pewnego rodzaju rozpowszechniania środków istnieje również medium: Kto zaprzeczy, że media stały się dziś nie tylko bardziej otwarte, lecz także bardziej podstępne i potężniejsze? L ir M 2004 19 22, Skirmantas Valiulis. Nierzadko – obok środki masowego przekazu: media tworzące kontrolowaną „przestrzeń mediów” NŽA 2004 3 117. Inną, bardzo niejednoznaczną z punktu widzenia Kościoła cechą środków masowego przekazu jest ich powszechność. Docierająca do najdalszych zakątków prasa, radio i telewizja tworzą tak zwane „wspólnoty medialne” NŽA 2004 3 117. Takie kampanie [TV], których ofiarami stają się miliony ludzi, niewątpliwie będą kontynuowane, a ich skala będzie rosła. Nie może być inaczej, ponieważ coraz wyraźniej ukazują one zalety i korzyści życia w rzeczywistości medialnej, zapośredniczonej przez środki masowego przekazu NŽA 2002 11–12 508. Głównymi uczestnikami i bohaterami tej barwnej, wirtualnej wojny nie są już żołnierze ginący w okopach i podczas ataków, lecz przedstawiciele środków masowego przekazu. Zadaniem ludzi trzymających broń nie jest już wygrywanie bitew, lecz dostarczanie surowca, z którego wytwarza się zapośredniczoną Terminologija | 2012 | 19 215 rzeczywistość wojny, która swym realizmem przyćmiewa wojnę toczącą się w przestrzeni fizycznej <…> Tamże 510, Vytautas Radžvilas. Poparcie dla medium przyniósł przekład książki Marshalla McLuhana (1964) – Jak rozumieć media. Przedłużenia człowieka. Istotę jego teorii i terminu można zrozumieć z przypisu tłumaczki Dainy Valentinavičienė do wstępu Lewisa H. Laphama Wieczna teraźniejszość: „W ogólnej teorii McLuhana medium oznacza przede wszystkim każdą techniczną formę ludzkiej ekspresji, technologię, wynalazek, a nawet podstawowy surowiec jakiejś działalności (na przykład papier, liczby, siekiera, ubranie, dom, fotografia, zegar, pieniądze, światło elektryczne etc.). Oczywiście większość mediów to środki komunikacji w sensie dosłownym lub przenośnym (droga, rower, prasa drukarska, gazeta, telegraf, telewizja etc.) albo środki przekazu informacji, a często jedno i drugie” (McLuhan 2003: 7). Tłumaczka ma rację, że środki masowego przekazu mają węższy zakres. Należy dodać, że środki masowego przekazu obejmują jedynie m a s o w e środki informacji (głównie) i komunikacji, lecz nie obejmują ich materiałów (nie surowców!) ani konkretnych form technicznych (przedmiotów); ponadto dla McLuhana nawet przekaz jest medium, a język – przedłużeniem człowieka¹ (McLuhan 2003: 26, 91). I tak dalej, podwajanie trwa. W 2007 r. odbyła się konferencja Media i imperializm: prasa, fotografia, filmy, radio i telewizja w epoce nowoczesnego imperializmu. ‖ Samo stowarzyszenie [The International Association for Media and History – IAMHIST] z czasem zaczęło skupiać nie tylko naukowców i historyków, lecz także wszystkich zajmujących się badaniami nad kinem, telewizją, radiem, fotografią, prasą i innymi mediami (środkami masowego przekazu) NŽA 2011 6 425. Zdarza się nawet niezrozumiałe użycie: o mediach i środowisku, bez którego nic nie istnieje, mówił N NŽA 2011 5 350. W informatyce występują environment i medium, ale są ze sobą ściśle związane. Próbowano posłużyć się jednym litewskim terminem terpė – 2. „ś r o d o w i s k o, w którym funkcjonuje obiekt (environment). Środowisko uruchomieniowe aplikacji – komputer, system operacyjny, urządzenie pamięciowe, zbiór danych”: środowisko sprzętowe, informacyjne, operacyjne i programowe oraz 1. „ś r o d o w i s k o przechowywania informacji (medium), tj. m a t e r i a ł do zapisywania i przechowywania danych”: nośnik fizyczny i pamięciowy; por. nośnik danych – (data) medium, media – „materialne środowisko służące do zapisywania i przechowywania danych” AKŽ 1995. Jednakże szybk- 1 Nawiasem mówiąc, nie jest to jedyne rozumienie języka jako medium, por.: „Język jest czymś więcej niż tylko środkiem porozumiewania się lub przekazywania informacji. „Język – twierdzi H. G. Gadamer – jest raczej tą powszechną p r z e s t r z e n i ą (M e – d i u m), w której dokonuje się samo poznanie” (Maceina 1994: 436; 1978 r.). 2 1 6 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII w ten sposób pojawiły się dwa terminy – terpė (por. aplinka) – environment; medium – среда – Umgebung, Umwelt; Medium, Mittel – a także operacyjne, programowe, techniczne, użytkownika, człowieka i interakcji człowiek–komputer środowisko, a także pamięciowe, zapisu i transmisji medium, a ponadto aplinka (por. terpė) – environment; neighbourhood – среда – Umgebung, Umwelt: realioji išorinė aplinka Inf 1997. Najpewniej chodzi tu o „całość wszystkich warunków zewnętrznych i oddziaływań, które w danej chwili wpływają na system” – aplinka – environment – environnement – окружающая среда ATeleKŽ 2004. Jednak zaraz potem próbuje się utrwalić aplinka – environment – „ogół środków sprzętowych i (lub) programowych, z którymi współdziała i z których zasobów korzysta wykonawca danego zadania oraz program potrzebny bezpośrednio do tego zadania”; używa się też terminu terpė, ale... terpė zob. ↑ aplinka EncKompŽ₂ 2005, a więc terpės w rzeczywistości się rezygnuje. Nie pozostaje nawet medium – tylko multimed ium – multimedia – „wspólna nazwa ↑ informacji różnorodnej, ↑ urządzeń różnorodnych i ↑ środowiska różnorodnego. Przy tłumaczeniu z innych języków zaleca się wybrać jeden z wymienionych terminów, najlepiej odpowiadający kontekstowi”, a įvairialypė terpė to „środowisko utworzone z informacji różnorodnej i przetwarzających ją urządzeń różnorodnych” EncKompŽ₂ 2005. W użyciu multimedijos były częste już wcześniej: VDU Informatikos fakulteto M u l t i m e d i j o s laboratorija GK 2001 5 26; multimedijos produktai Vd 2003 35 45, 41, 51, multimedijos servisai Vd 2003 38 46. Później również pojawiają się w użyciu, nawet medija: Daug galvosūkių teksto kritikams užmena naujausios technologijos ir m e d i j o s. Elektroninė leidyba iš pagrindų keičia literatūros kūrinių prieinamumą NŽA 2007 11–12 558; konferencija „M e d i j ų istorija ir kultūrinė atmintis“; m e d i j ų kultūra NŽA 2001 6 425, interaktyvusis m e d i j o s portalas Vd 2006 52 56. Różnych dziwolągów też jest sporo – zarówno programa Grid a p l i n k a i MksIL 2007 1 3, jak i: I n t e r n e t a s mums visų pirma t e r p ė Vd 2006 52 56, a także daugialypė terpė Vd 2006 52 55, Sav su TV 2009 15 31, 18 11, 2012 16 6, a nawet... multimedijos terpė Vd 2011 1 57. A zatem terminologicznie multimedinis raštingumas MksIL 2009 18 5 jest niemal uporządkowany – EncKompŽ₂ 2008 pozostawił wszystko po staremu, tylko – nie wiadomo dlaczego – dodał: medijos leistuvė – „program umożliwiający odtwarzanie plików z informacją różnorodną”. Praktyka językowa wciąż jednak nieco nie nadąża za normalizacją. Trečioji medija yra institucinė – Vilniaus dailės akademijos Fotografijos ir m e d i j o s m e n o katedra L ir M 2004 20 22, taip pat „m u l t i m e d i j i n ė Terminologija | 2012 | 19 2 1 7 sztuka“ NŽA 2003 7–8 412, festiwal sztuki multimedialnej L ir M 2004 20 22 i nawet nieodmienione (!!!): Dalszemu rozwojowi sztuki wideo i mediów towarzyszy łączenie różnych dziedzin oraz interakcje. <...>. Centrum Informacji o Sztuce Współczesnej i grupa twórców RŪT RŪT <...> przedstawiają litewski festiwal sztuki multimedialnej i muzyki „Centras” L ir M 2004 20 21. <...>, przed otwarciem wystawy <...> znany szwajcarski kurator wystaw wideo i mediów wygłosi wykład „Ekspozycja i nawigacja na wystawach” (w języku angielskim) L ir M 2004 19 21. Tak też sobie radzą – po części po angielsku, nawet z nawigacją po wystawach – czego zresztą można oczekiwać, skoro nawet kierowcy nawigacji samochodowej nie potrafią albo nie chcą się pozbyć. Inni przynajmniej by chcieli: „<...> nawet nowych zjawisk artystycznych – intermedia, multimedia, junk nie mają jeszcze stworzonych ani utrwalonych litewskich odpowiedników nazw” KngA 2004 1 38. Na początek można tu przypomnieć przynajmniej przybliżone określenia: <...> z jednej strony w sztuce ważne jest to, co jest przedstawiane lub wyrażane, czyli treść duchowa. Z drugiej strony istnieje pewne medium, materiał, za pomocą którego jest ona przekazywana lub wyrażana FĮ 1992 31; medium – 2. środek wyrazu w sztuce PONS. ALKŽ 2004. Znając styl architektoniczny techno (może technostyl, technoarchitektura), technomuzykę TŽŽ 2001, można by zaproponować do rozważenia także całkiem zrozumiałe określenie technosztuka. Z łac. medium – 1. środek LoLieŽ 2007 mamy mediumas 1. „osoba zdolna wywoływać hipnozę, posiadająca zdolności sugestii i telepatii; jasnowidz, uważany przez spirytystów za pośrednika między ludźmi a duchami”, 2. „średni rejestr głosu śpiewaków”, 4. „święto studenckie obchodzone w połowie studiów” oraz medijas – „kategoria czasownika w językach starożytnych Indoeuropejczyków, zachowana w językach hetyckim, greckim, indoirańskich i tocharskich, znaczeniem zbliżona do zwrotnej formy czasownika w języku litewskim” TŽŽ 2001 (w KTŽ 1990 medijo nie występuje). Medium 3. „medium, środowisko” pochodzi z kolei z łaciny (autorów kościelnych) LoLieŽ 2007 (mediumas – 3. medium, środowisko TŽŽ 2001), dlatego medija i multimedija nie mogą być latynizmem, jak twierdzi TŽŽ 2001, lecz są anglicyzmami; tylko angielskie medium (1. środek; średnia, 2. środek, sposób, 3. (życiowe) warunki, okoliczności, 4. fiz. medium, środowisko, 5. pośrednik, 6. medium (u spirytystów), 7. (farb) rozpuszczalnik ALKŽ 1975) jest z kolei zapożyczeniem z łaciny. Mało prawdopodobne, by lp. medija pochodziła od ang. lm. media (choć zdarza się, że przy zapożyczaniu formy liczby mnogiej ulegają singularizacji, np.: pirsas, sibsas) – może to być tak jak auditorija od auditorium. 2 1 8 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII Całkiem niedawno pojawiło się jeszcze jedno medium: Najwięcej związków wapnia i fosforu gromadzi się w środkowej warstwie tętnicy – w media, <...> MkslL 2009 7 13. Istnieje wiele różnych warstw środkowych – czy naprawdę trzeba nazywać je mediami? WNIOSKI Środowisk (fizycznych, geograficznych, przyrodniczych, mieszkalnych,...) i środowisk (fizjologicznych, żywieniowych,...) terminologizacja została wywołana przez wyrazy z innych języków – ros. среда, ang. medium, a proces ten nie przebiegał bez kolizji – inne niż otoczenie (por. otaczać, por. także ang. environment – environ „(o)taczać”) motywacja ros. среда (por. среда „między”) wymagała przymiotnika otaczające na określenie „środowiska”, a wskutek interferencji powstało ślepe zapożyczenie znaczeniowe (a zarazem oksymoron) otaczające, później środowisko zewnętrzne, a następnie mechanicznie w znaczeniu „środowiska”, choć rzadko, środowisko wewnętrzne, a nawet środowisko wewnętrzne; w końcu doszło do synonimicznego i wymiennego użycia środowiska i środowiska, czyli do ich mylenia. Tymczasem używane równolegle otoczenie i środowisko mogą występować każde we własnym znaczeniu i we właściwym miejscu; trudno jednak rozstrzygnąć, gdzie użyto ich poprawnie, a gdzie je pomylono. Chociaż definicje środowiska są bardzo zróżnicowane (zależy to także od rozmycia pojęcia, mnożenia się jego rodzajów i zmian znaczeń), jego istotą są „warunki jako całość”, niewątpliwie oddziałujące na przebieg procesów, natomiast środowisko to decydujące „czynniki”. Jednak wraz z rozwojem pojęcia „środowiska”, konkretyzowaniem się warunków i uwidacznianiem ich skuteczności, wiele takich cząstkowych „środowisk” (rodzina, szkoła, instytucja,...) staje się środowiskami (komunikacyjnym, świadomościowym, kulturowym, społeczno-kulturowym, społecznym albo środowiskiem mówienia prawdy czy nadużywania). Ang. mass medium trafnie oddano jako środki masowego przekazu (narzędzie, a nie działanie). Po jego pojawieniu się rozprzestrzenianie w znaczeniu „rozszerzanie się, rozwijanie” (pytania, pojęcia, metafizyki,...) zastąpiono precyzyjniejszym, jednoznacznym terminem „rozproszenie”. Medium pojawia się w teorii (w literaturze tłumaczonej lub kompilacyjnej), natomiast w praktyce służy jedynie jako określenie, a nie termin. W informatyce początkowo środowisko oznaczało otoczenie, a medium – środowisko, jednak obecnie z mediów pozostało tylko różnorodne (nie wielorakie) medium oraz niezróżnicowane znaczeniowo multimedia. Pozostała także sztuka mediów (nawet nieodmienna (multi)media sztuka) – jednocześnie medium i materiał. Z łac. medium pochodzi zarówno mediumas (wieloznaczne), jak i hist. gram. medijas, a także potoczne medija. Kwestie te są ważne nie tylko dla różnych terminologii, ale także dla leksykografii normatywnej. Terminologija | 2012 | 19 219 ŠALTINIAI AATŽ 2000 – Aplinkos apsaugos terminų žodynas. Red. kom. V. Raškauskas, K. Jankevičius, P. Zajançkauskas, Vilnius: Lietuvos Respublikos aplinkos ministerija. AETŽ 2010 – Aiškinamasis elektrotechnikos terminų žodynas. Vyriaus. red. S. Žebrauskas, Kaunas: Technologija. AKŽ 1995 – Paulauskas K. V., Jasinevičius R. Aiškinamasis kompiuterijos žodynas. Ats. red. V. K. Paulauskas, Kaunas: Technologija. ALKŽ 1975 – Svecevičius B. Anglų–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius: Mintis. ATeleKŽ 2004 – Aiškinamasis telekomunikacijų terminų žodynas. Parengė V. Valiukėnas, R. Sabaliauskaitė, J. Gabijūnienė, Vilnius: AB „Lietuvos telekomas“. AtsP. Cvirk 1969 – Atsiminimai apie Petrą Cvirką, Vilnius: Vaga. AtsV – Atsakingas verslas (laikraštis). AugbiolŽ 1998 – Trumpas anglų–lietuvių ir lietuvių–anglų kalbų augalų biologijos terminų žodynas. Parengė O. Rupainienė, Vilnius: UAB „Nacionalinių tyrimų centras“. Z. BaumG 2007 – Bauman Z. Globalizacija: pasekmės žmogui. Vert. V. Rubavičius, Vilnius: Apostrofa. ChŽ 2003 – Chemijos terminų aiškinamasis žodynas. Ats. red. Z. Mačionis, spec. red. R. Mudėnienė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. DŽ 1954 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. DŽ 1972 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mintis. DŽ 1993 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. DŽ 2000 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. DŽₑ 2006 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. VI (III el. leid.), Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. EncEŽ 2007 – Jovaiša L. Enciklopedinis edukologijos žodynas, Vilnius: Gimtasis žodis. EncKompŽ₁ 2005 – Dagienė V., Grigas G., Jevsikova T. Enciklopedinis kompiuterijos žodynas, Vilnius: TEV. EncKompŽ₂ 2008 – Dagienė V., Grigas G., Jevsikova T. Enciklopedinis kompiuterijos žodynas, Vilnius: TEV. FĮ 1992 – Anzenbacher A. Filosofijos įvadas. Vert. red. V. Ališauskas ir T. Sodeika, Vilnius: Katalikų pasaulis. FilosŽ 1975 – Filosofijos žodynas. Liet. leid. red. R. Plečkaitis, Vilnius: Mintis. FilosŽ 2002 – Halder A. Filosofijos žodynas. Vert. A. Tekorius, red. E. Dagytė, Vilnius: Alma littera. GenŽ 1995 – Rubikas J. Dažnesnių lietuviškų genetikos terminų žodynėlis, Vilnius: Biochemijos institutas. GK – Gimtoji kalba (žurnalas). G. GosNŽ 2010 – Gospodinov G. Natūralus romanas. Vert. G. Kubilickaitė, Vilnius: Baltos lankos. M. HeidRR 1992 – Heidegeris M. Rinktiniai raštai. Vert. A. Šliogeris, red. J. Pribušauskaitė, Vilnius: Mintis. Inf 1997 – Lietuvių–anglų–rusų–vokiečių kalbų terminų žodynas. Informatika. Red. R. Valatkaitė, Z. Kudirka, Vilnius: Matematikos ir informatikos institutas. IQ – IQ (žurnalas). KB – Kultūros barai (žurnalas). KKS 2005 – Pupkis A. Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gimtasis žodis. KM 2005 – Crystal D. Kalbos mirtis. Vert. E. Šidlauskaitė ir G. Gailiūtė, Vilnius: Tyto alba. KngA – Knygų aidai (žurnalas). KTŽ 1990 – Gaivenis K., Keinys S. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. B. KuzTTS 2007 – Kuzmickas B. Tautos tapatumo savimonė. Lietuvių savimonės bruožai, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras. LEtn 1982 – Dundulienė P. Lietuvių etnografija, Vilnius: Mokslas. L ir M – Literatūra ir menas (laikraštis). LKV 1950 – Lietuvių kalbos vadovas: Tartis ir rašyba. Kirčiavimas. Kalbos dalykai. Žodynas. Sudarė Pr. Skardžius, St. Barzdukas, J. M. Laurinaitis, Bielefeld: Lietuvių tremtinių bendruomenė. 220 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII LKŽ I₁ 1941 – Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LKŽ I₂ 1968 – Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius: Mintis. LKŽ XV 1995 – Lietuvių kalbos žodynas 15, Vilnius: Mokslas. LoLieŽ 2007 – Kuzavinis K. Lotynų–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LRKŽ 1971 – Lyberis A. Lietuvių–rusų kalbų žodynas, Vilnius: Mintis. LRKŽ 1988 – Lyberis A. Lietuvių–rusų kalbų žodynas, Vilnius: Mokslas. LTE I 1976 – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 1, Vilnius: Mokslas. LTE III 1978 – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 3, Vilnius: Mokslas. A. MacR VI 1994 – Maceina A. Raštai 6, Vilnius: Mintis. MedŽ 1980 – Astrauskas V., Bizulevičius V., Pavilonis S., Vaitilavičius A., Vileišis A. Medicinos terminų žodynas, Vilnius: Mokslas. M ir T – Mokslas ir technika (žurnalas). MkslL – Mokslo Lietuva (laikraštis). Prd – Priedas. Mt – Metai (žurnalas). NRom – Naujoji Romuva (žurnalas). NŽA – Naujasis židinys–Aidai (žurnalas). M. D. PhilT 2009 – Phellipe M. D. OP. Trys išmintys, Vilnius: Agapetos. PONS. ALKŽ 2004 – PONS. Anglų–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius: Šviesa. PsichŽ 1993 – Psichologijos žodynas. Spec. red. P. Augis, R. Kočiūnas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. PT 1993 – Jovaiša A. Pedagogikos terminai, Kaunas: Šviesa. RLKŽ II 1967 – Rusų–lietuvių kalbų žodynas 1. Paruošė V. Baronas, V. Galinis, red. B. Larinas, J. Macaitis, Vilnius: Mintis. RLKŽ II 1983 – Rusų–lietuvių kalbų žodynas 2. Sudarė Ch. Lemchenas, Vilnius: Mokslas. RLKŽ IV 1985 – Rusų–lietuvių kalbų žodynas 4. Sudarė J. Kardelytė, Ch. Lemchenas, J. Macaitis, A. Mankevičienė, Vilnius: Mintis. RTŽ 2000 – Radioelektronikos terminų žodynas. Vyr. red. V. Palenskis, Vilnius: Litimo. Sav su TV – Savaitė (su TV) (žurnalas). SD 1642 – Pirmasis lietuvių kalbos žodynas: Konstantinas Sirvydas. Dictionarium trium linguarum [fotografuotinis tekstas], Vilnius: Mokslas, 1979. SLL 23 2007 – Senoji Lietuvos literatūra 23, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. M. B. StegG 2008 – Steger M. B. Globalizacija. Labai trumpas įvadas. Vert. E. Vareikis, Vilnius: Eugrimas. ŠA – Šiaurės Atėnai (laikraštis). S. ŠalkR I 1990 – Šalkauskis S. Raštai 1, Vilnius: Mintis. TechEnc I 2000 – Technikos enciklopedija 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. TechEnc IV 2000 – Technikos enciklopedija 4, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. J. TomlG ir K 2002 – Tomlinson J. Globalizacija ir kultūra, Vilnius: Mintis. TŽŽ 2001 – Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera. UP 1992 – Gineitis L. Istorinis kelias į universalią pasaulėžiūrą, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Vd – Veidas (žurnalas). VĮ 1924 – Vireliūnas A. Įvardai, arba terminai, priimti Terminologijos komisijos, Kaunas: Sakalas. VLKŽ II 1992 – Krizinauskas J., Smagurauskas S. Vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 2, Vilnius: Mokslas. Zoopsich 1983 – Bagdonas A. Zoopsichologija, Vilnius: Mokslas. ŽA 1972 – Pavilonis S., Strolus R., Tamašauskas K. ir kt. Žmogaus anatomija, Vilnius: Mintis. ССРЛЯ VIII 1959 – Словарь современного русского литературного языка 8, Москва–Ленинград: Издательство Академии Наук СССР. ССРЛЯ XIV 1963 – Словарь современного русского литературного языка 14, Москва–Ленинград: Издательство Академии Наук СССР. Terminologija | 2012 | 19 2 2 1 LITERATŪRA KPP 1971: Kalbos praktikos patarimai. Sudarė A. Pupkis, Vilnius: Mokslas. KPP 1985: Kalbos praktikos patarimai. Sudarė A. Pupkis, Vilnius: Mokslas. Maceina A. 1994: Raštai 6, Vilnius: Mintis. McLuhan M. 2003: Kaip suprasti medijas. Žmogaus tęsiniai. Vert. D. Valentinavičienė, Vilnius: Baltos lankos. Murinė L. 1997: Iš konsultacijų. – Lietuvos rytas 1997 09 26. Šiupienienė A. 1997: Klausiate. Atsakome. – Vakarinės naujienos 1997 08 21. Gauta 2012-12-27 Jonas Klimavičius Erfurto g. 56-14 LT-04107 Vilnius, Lietuva 222 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. VIII