1883–1916 metų katekizmų religinių vietų pavadinimai

125Terminologia | 2012 | 19 Nazwy miejsc religijnych w katechizmach z lat 1883–1916 AUŠRA RIMKUTė Kolegium Żmudzkie SŁOWA KLUCZOWE: religia, termin religijny, nazwa miejsca religijnego, zapożyczenia, barbaryzmy. W artykule omówiono terminy znalezione w katechizmach wydanych w latach 1883–1916, którymi określa się różne miejsca religijne ważne dla wiernych. Najwięcej uwagi poświęcono ich pochodzeniu – dąży się do pokazania, jakie terminy były używane w katechizmach z końca XIX i początku XX wieku. Omawiając pochodzenie nazw miejsc religijnych, poruszono niektóre kwestie słowotwórcze i językowe. Materiał zebrano z 70 katechizmów (zob. Źródła). Ogółem znaleziono w nich około 20 900 terminów religijnych, ich synonimów i wariantów, w tym 995 nazw miejsc religijnych. Ze względu na znaczenie terminy religijne katechizmów z lat 1883–1916 dzielą się na terminy wyznania wiary i terminy życia wiary. Do grupy wyznania wiary zalicza się terminy nazywające podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej, Boga, objawienie, wiarę, wyznanie, sakramenty, różnych działaczy religijnych (także nadprzyrodzonych), symbole wiary, księgi religijne, teksty, bez których nie byłoby fundamentu wiary. Stanowią one 52,1 % terminów religijnych katechizmów. Grupa życia wiary jest nieco mniejsza – 47,9 % terminów. Do tej grupy zalicza się nazwy liturgicznych czynności Kościoła, sprzętów, cnót, grzechów i wad, a także łaski Bożej i przykazań, ich przestrzegania, świąt, dni świątecznych i innych istotnych dla religii pojęć czasu, modlitw, miejsc religijnych, szat kościelnych i ich części. W katechizmach najwięcej jest terminów, którymi nazywa się religijne i nadprzyrodzone postacie – 21,2 % (wykres 1), liczne są także terminy religijne określające podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej – 17,6 %, grzechy i wady – 17,5 %. Najmniejszą grupę terminów stanowią nazwy szat kościelnych i ich części (około 0,3 %). 7,6 % terminów religijnych stanowią sakramenty, a 7,8 % – nazwy cnót. Święta, obchodzone dni i inne istotne dla religii pojęcia czasu oraz miejsca kultu określa po 4,8 % terminów. Zatem, 126 Aušra Rimkutė | 1883–1916 roku nazwy miejsc kultu w katechizmach jak widać na wykresie 1, nazwy miejsc kultu stanowią nieco mniej niż jedną dwudziestą wszystkich terminów religijnych zebranych z katechizmów. W artykule analizowane są wyłącznie jednowyrazowe nazwy miejsc kultu (61,6 %). Większość z nich występuje jako główne człony terminów złożonych. Wspomniano jedynie ciekawsze przypadki użycia terminów złożonych. 1. NAZWY MIEJSC KULTU POCHODZENIA LITEWSKIEGO Mniej niż połowa – 44% – jednowyrazowych nazw miejsc religijnych w katechizmach z lat 1883–1916 ma pochodzenie litewskie. Słowami rodzimego pochodzenia określa się najważniejsze miejsca stworzone przez Boga, począwszy od ziemi „planety, świata” lub świata, nieba, które jest miejscem przebywania Pana, aniołów i świętych, a skończywszy na piekle – miejscu wiecznego oddzielenia. Jak napisano w Księdze Rodzaju, „na początku Bóg stworzył niebo i ziemię” (ŠR 2009: 27). Znaleziono następujące warianty pisowni terminu žemė1: żiame SPP 1909 53, Žemė MK 1898 21, DK 1899 12, žemē RKDK 1904 3, žemė TFK 1901 7, TRKK 1902 5, KP 1903 3, MKV 1905 5, 1907 36, 1914 36, VAL 1906 3, MK 1906 3, PK 1908 8, ŠIK 1909 3, TKV 1911 8, AMK 1912 9, TK 1913 5, TP 1916 3, TM 1916 5, MKP 1916 9, žiame WD 1887 8. Cała ziemia nazywana jest słowem pasaulis TFK 1901 15, 1904 17, 1905 15, 1907 15, 1913 15, KP 1903 10, 1906 63, PKMV 1905 11, TRKK 1906 17, PK 1908 8, ŠIK 1909 100, AVK 1914 18, TM 1916 16. W książce księdza Martynasa Sederavičiusa Poteriai, Aktai ir kiti reikalingiausi daiktai, kuriuos turi žinoti krikščionis synonimicznie używany jest wariant morfologiczny pasaulė oraz zapożyczenie: pasaulė (×svietas)2 PA 1898 4. Miejsce pośmiertnego życia Boga (a także bogów), aniołów, świętych i dusz dobrych ludzi nazywane jest niebem: Dangus KK 1883 15, MK 1886 6, 1883 9, 1898 5, 1906 8, WD 1887 8, SZT 1888 4, TK 1889 28, 1895 28, 1897 28, TKK 1892 5, HK 1895 8, DK 1899 12, KP 1903 6, TFK 1904 13, 1905 12, 1907 12, 1913 12, PKMV 1905 7, MKV 1905 9, 1907 93, TRKK 1906 10, PKVK 1911 5 i in. Terminy dangus i žemė oznaczają wszystko, co istnieje, całe stworzenie. Używany jest również termin w liczbie mnogiej dangūs PKMV 1905 3, TRKK 1907 6, TK 1913 5, KMV 1914 5, NTK 1914 3. Siedziba Boga jest również nazywana tevainyste TKDJ 1905 16 oraz tėvainyste PKMV 1905 18, KP 1907 96. 1 W katechizmach znalezione warianty fonetyki i ortografii (np. z samogłoskami krótkimi i długimi, z wielkimi i małymi literami itd.), a także morfologii (np. rodzaju itd.) podawane są razem. 2 W artykule znakiem „×” oznaczane są wyrazy niestosowane we współczesnym ogólnym języku litewskim. 127Terminologia | 2012 | 19 1 diagram. Rozkład terminów religijnych według znaczeń (%) Miejsce, w którym szczęśliwie żyją dusze wierzących, określane jest nie tylko właściwą pożyczką rojus, lecz także litewskim terminem sodnas3 WD 1887 16, VAL 1906 4 (por. gražus sodnas PK 1908 12). Znaleziono przypadki, w których litewskie terminy religijne są używane synonimicznie z pożyczkami: daržas albo rojus MRK 1888 61, 1900 164, gražiausias sodas albo rojus TK 1892 11, gražus sodas albo rojus MVK 1913 8. Miejsce wiecznych cierpień i kary pośmiertnej nazywane jest litewskim słowem pragaras WD 1887 15, MRK 1888 42, SZT 1888 8, TK 1889 55, 1892 10, 1895 55, 1897 55, 1904 10, 1905 10, PA 1898 9, TFK 1901 13, 1904 18, 1905 15, 1907 15, TRKK 1902 7, 1907 12, RKDK 1904 30, PKMV 1905 10, VDMK 1905 44, TKDJ 1905 15, TKŽV 1905 4, MKV 1905 24, 3 Sodas – symbol ziemskiego i niebiańskiego raju (KIŽ 1997: 286). 128 Aušra Rimkutė | Nazwy miejsc religijnych w katechizmach z lat 1883–1916 1907 13, KP 1906 71, VAL 1906 6, MK 1906 15, KP 1907 6, PK 1908 20, KERTV 1909 7, 1916 7, ŠIK 1909 95, PPK 1910 10, TKV 1911 16, AMK 1912 64 i in. Według wiary chrześcijańskiej piekło jest jakby stanem wiecznego oddzielenia od Boga. Używany jest także termin w liczbie mnogiej pragarai RKM 1912 6, TP 1916 4, TM 1916 6, oznaczający miejsce, do którego zstąpił Jezus Chrystus, gdy umarł i został pogrzebany. Wyobraża się, że w piekle panują nieznośny żar i ogień, że potępieni płoną w wiecznych płomieniach, dlatego miejsce to bywa niekiedy nazywane także dwuwyrazowym terminem amžina ugnis TRKK 1902 11, KP 1903 11, 1907 24, RKDK 1904 54, MKV 1905 46, PK 1908 13, TK 1913 15, 1916 18, NTK 1914 36, MKP 1916 77, TP 1916 15, ugnis amžina TRKK 1902 38 albo amžinoji bedugnės PPK 1910 97 oraz pragariškos tamsybės KP 1907 71. Synonimicznie ugnis MKV 1907 38, 1914 38, TM 1916 61, taip pat terminais tamsybių używane są litewskie terminy pragaras albo tamsybė TRKK 1906 23, a także rodzimy termin i wyraz obcy: pragarai (×atklaniai) K 1912 93, pragaras (×pekła) MRK 1888 144, TRKK 1902 38, Pragaras (×Pekła) TK 1889 28, 1895 28, 1897 28, TRKK 1902 50, pragaras (×pekla) TKDJ 1905 7, TRKK 1906 4, ŠIK 1909 100, TKS 1913 8, NTK 1914 15, TK 1916 8, TATKT 1916 63, pragaras arba ×pekla MKV 1905 24, AVK 1914 66, Pragaras arba ×Pekła TRKK 1902 40 i in. Jak wynika z przykładów, w większości przypadków pierwszeństwo przyznaje się terminowi litewskiemu. Miejsce pokuty dusz zmarłych, dopóki nie dostaną się do nieba, nazywa się skaistykla TK 1913 22, KMV 1914 32, AVK 1914 42, TM 1916 89, a także šveitykla TP 1916 14. Znaleziono przykłady, w których synonimicznie używane są wyraz rodzimego pochodzenia i zapożyczenie: skaistykla (×čysčius) PPK 1910 49, KMV 1914 32, K 1912 37, TATKT 1916 13, skaistykla albo ×čysčius AVK 1914 66. Miejscem zgromadzenia wszystkich wierzących i modlitwy na ziemi jest kościół. W języku litewskim określa się go terminami šventnamis TM 1916 30 i šventykla TM 1916 110. Budynek, w którym mieszkają zakonnicy, nazywa się klasztorem KP 1906 330, 1907 49, PPK 1910 59, PBK 1914 66. 4 Pranas Skardžius w 1938 r. w czasopiśmie Gimtoji kalba pisał, że „prãgaras „pekla“ od początku miał zupełnie inne znaczenie. Pod względem budowy jest to wyraz złożony – pra-garas, którego druga część -garas jest spokrewniona z wyrazami gérti, grtas, żmudz. pra-gor „przepaść” i in., dlatego wcześniejsze znaczenie bez wątpienia wskazuje jeszcze wsch. aukštaičių prãgaras „daugiaėdis, apsirijėlis, Vielfrass, обжора“ (por. ta merga yra tikras pragaras!). Zatem początkowo przez pragaras mogło być rozumiane to miejsce, gdzie, wyrażając się prymitywnie, były „pożerane, wchłaniane” nieudane dusze zmarłych, tj. piekło, niem. Hölle; por. polskie odchłań „bezdenna głębia, przepaść, otwór” i chłonąć „pożerać” (Skardžius 1938: 148). 129Terminologija | 2012 | 19 Głównym miejscem domu Bożego jest ołtarz. Nazywany jest rodzimym słowem aukkuras5 PPK 1910 116, aukuras KP 1906 14, TM 1916 124, por. aukuras Dievo PA 1898 103. Litewska nazwa miejsca używana jest synonimicznie z nielitewską: aukuras (altorius) ŠIK 1909 110. Miejsce urządzone w kościele (zwykle drewniany fotel dla duchownego, ogrodzony ze wszystkich stron, z kratowanymi okienkami), przeznaczone dla wiernego do odbycia spowiedzi, a dla spowiednika do jej wysłuchania, to konfesjonał TM 1916 132, TFK 1916 30, TP 1916 27, NTK 1914 59. Jednym z najważniejszych urządzeń kościoła chrześcijańskiego jest ambona KP 1906 304, z której wygłasza się kazania i odczytuje teksty liturgiczne. Pustynia, gdzie Jezus był kuszony przez diabła, nazywana jest litewskimi terminami dykavietė MKV 1907 21, 1914 21 lub dykynė NTK 1914 23, por. także dykynė (×pūstynė) NTK 1914 23, tiras6 (×pustynia) RKDK 1904 46. Miejsce, gdzie grzebani są zmarli, określa się terminem kapas MRK 1888 140, PA 1898 41, TRKK 1902 48, TK 1904 83, TIA 1905 34, KP 1906 15, 1907 35, PK 1908 337, PPK 1910 116, TM 1916 597, natomiast miejsce, gdzie znajduje się wiele grobów, terminami kapinynas RKDK 1904 72 i kapinės KP 1907 58. Żłób, w którym leżało Dzieciątko Jezus, w dawnych pismach nazywany jest słowami prakartas TM 1916 44, prakartē K 1912 77, prakartėlė TKS 1913 14, TK 1916 14, używanymi przez Mikołaja Daukszę, Konstantinasa Sirvydasa, Jonasa Bretkūnasa i in. Znaleziono także jednowyrazowe synonimiczne terminy religijne: prakartas (żłób) TM 1916 44, prakartė (żłób) ŠIK 1909 54. Miejsce, gdzie narodził się Syn Boży, określa się terminem tvartelis ŠIK 1909 54. W Nowym krótkim katechizmie ks. Antoniego Tyrylia ta rodzima nazwa miejsca religijnego jest używana synonimicznie z hybrydą: tvartelis (×stainelė)8 NTK 1914 20. 2. NAZWY MIEJSC RELIGIJNYCH POCHODZENIA NIELITEWSKIEGO Połowa (50 %) terminów religijnych w katechizmach z lat 1883–1916, oznaczających miejsce religijne, to zapożyczenia. Są to wyrazy międzynarodowe (8 %), właściwe zapożyczenia (12 %) oraz wyrazy obce (30 %). 5 Językoznawca Kazimieras Būga proponował tak pisać to słowo ze względu na etymologię, tj. z dwiema literami k (Būga 1958: 48). Aukuras uważa się za neologizm Simonasa Daukantasa (Palionis 1979: 161, Jonikas 1987: 203). 6 Tu słowo tyras jest używane w znaczeniu „dużych niezamieszkanych obszarów ziemi, stepu, pustyni”, zob. tyrai LKŽe. 7 Por. la. kaps. Słowo kapas (kapai) jest używane już w pierwszym słowniku K. Sirvydasa (około 1620 r.). 8 Por. stainė „stajnia dla koni, stajnia”, por. brus. cтaйня, pol. stajnia LKŽe. 130 Aušra Rimkutė | Nazwy miejsc religijnych w katechizmach z lat 1883–1916 2.1. Terminy międzynarodowe Międzynarodowe nazwy miejsc religijnych9 wywodzą się ze starożytnych gijos kalbų – graikų ir Katalikų Bažnyčios lotynų kalbos. Iš lotynų kalbos klasycznych relikatekizmy, modlitewniki, śpiewniki i inne teksty religijne były tłumaczone na języki narodowe. Zatem nazwy międzynarodowe wyróżniają się tym, że określają rzeczy ważne dla religii, dla których nazwania w języku litewskim najczęściej nie ma odpowiednich słów10. Można je zaliczyć do najstarszej części litewskiej terminologii religijnej. 2.1.1. MIĘDZYNARODOWE TERMINY POCHODZENIA ŁACIŃSKIEGO Jak już wspomniano, główne miejsce domu Bożego – Ołtarz PA 1898 94, DK 1899 122, K 1912 30, altorius WD 1887 90, SZT 1888 46, MRK 1888 176, PA 1898 107, RKDK 1904 144, TK 1904 84, 1905 33, VDMK 1905 81, TIA 1905 7, MKV 1905 95, 1907 94, 1914 94, PKMV 1905 33, TRKK 1906 55, KP 1906 24, 1907 35, PK 1908 95, PPK 1910 42, TKV 1911 12, AMK 1912 28, K 1912 64, RKM 1912 81, NTK 1914 26, KMV 1914 69, KASS 1915 13, KMK 1915 89, TM 1916 110, MKP 1916 86 („miejsce odprawiania obrzędów; pewien stół (mensa), przy którym duchowny odprawia nabożeństwa”, łac. altare „ołtarz”: łac. altus „wysoki”, por. altaria „ołtarz ofiarny; ołtarz ofiarny“)11. Podczas sprawowania Eucharystii uobecnia się na nim ofiara Krzyża Jezusa Chrystusa i Zmartwychwstanie. Ołtarz jest także stołem, przy którym gromadzi się lud Boży. Znaleziono także więcej nazw miejsc religijnych pochodzenia łacińskiego. To limbus KP 1906 267 („dusz, które nie weszły do nieba, ale nie zostały skazane na pójście do 9 Wyrazy międzynarodowe zajmują bardzo ważne miejsce. Są to „akceptowane przez język ogólny (nieuznawane za barbaryzmy) zapożyczenia, których obce pochodzenie wyraźnie potwierdza co najmniej część najważniejszych języków międzynarodowej komunikacji (lub także języków klasycznych) i które nie noszą śladów niewątpliwego zapożyczenia z któregokolwiek z języków sąsiednich. <...>. Wyrazy międzynarodowe zwykle grupuje się nie według najbliższego źródła (jak czyni się to w przypadku innych zapożyczeń), lecz według źródła pierwotnego, ponieważ na podstawie formy, znaczenia i chronologii wyrazu międzynarodowego często nie można ustalić, przez jakie języki wyrazy międzynarodowe wędrowały” (LKE 1999: 641). 10 Według Jonasa Klimavičiusa wyrazy międzynarodowe to „wyrazy języków ogólnych oznaczające pojęcia światowej kultury, cywilizacji, nauki, techniki i sztuki, zwykle terminy (lub ich składniki), wywodzące się z jednego języka i zapożyczone przez kilka języków o podobnym rozwoju kulturowym (co najmniej 2–3 rodzin językowych, 3–5 języków, przede wszystkim światowych), używane w tych samych lub rozpoznawalnie podobnych formach (przede wszystkim pisemnych) i znaczeniach” (Klimavičius 2010: 8). 11 A. Sabaliauskas (1990: 253), Pr. Skardžius (IV 1998: 86), J. Kruopas (1998: 36), J. Kabelka (1964: 24) i E. Frenkelis (1965: 8) wskazują, że w katechizmach używane słowo weszło do języka litewskiego za pośrednictwem języków słowiańskich (tj. polskiego lub białoruskiego). Słowo altorius (i forma altarius) występuje w pismach M. Mažvydasa (Urbas 1998: 15), M. Daukšy, K. Sirvydasa (LKŽe), J. Bretkūnasa, M. Petkevičiusa, S. B. Chylinskiego (Sabaliauskas 1990: 253) i in. 131Terminologija | 2012 | 19 limbus, „siedziba potępionych, gdzie oczekiwali na niebo, lub czyściec”, łac. limbus)12, nava TIA 1905 5 („część kościoła między prezbiterium a kruchtą (babieńcem), przeznaczona dla wiernych”, łac. navis), portikas TIA 1905 21 („otwarty przedsionek z kolumnami”, łac. porticus), seminarija TIA 1905 20, PPK 1910 62, K 1912 5 („szkoła przygotowująca duchownych”, łac. seminarium). Podziemne cmentarze, na których chowano chrześcijan, nazywane są międzynarodowym terminem pochodzenia łacińskiego: katakombos TIA 1905 35, katakumbai KP 1907 35 („podziemne cmentarze”, wł. catacombe < łac. catacumbae TŽŽ 2001)13. Z wariantów terminów wynika, że katakombos pochodzi z języka włoskiego, a katakumbai – z łaciny. W katechizmie ks. Dionizego Bončkovskiego znaleziono używane obok siebie synonimy: požemis (katakomba) TIA 1905 15. 2.1.2. MIĘDZYNARODOWE TERMINY POCHODZENIA GRECKIEGO Termin chór KASS 1915 16 („część kościoła przed wielkim ołtarzem“, gr. choros) oznacza miejsce w kościele, czasami nazywane także prezbiterium TIA 1905 6, KASS 1915 12, terminem pochodzenia greckiego, zapożyczonym z późnej łaciny („część kościoła chrześcijańskiego, w której znajduje się wielki ołtarz“, późn. łac. presbyterium < gr. presbyterion). W katechizmach z lat 1883–1916 znaleziono terminy pochodzenia greckiego, zapożyczone z łaciny, którymi określa się budynki: bazylika TIA 1905 5 („katolicki kościół o wydłużonym prostokątnym kształcie, najczęściej trójnawowy“, łac. basilica < gr. basilikē), katedra TIA 1905 5 („główny kościół każdej diecezji, przy którym mieszka biskup wraz z kapitułą“, późn. łac. cathedra < gr. kathedra). 2.1.3. TERMIN MIĘDZYNARODOWY POCHODZENIA WŁOSKIEGO W katechizmach miejsce religijne, w którym duchowny wysłuchuje spowiedzi klęczącego wiernego, nazywane jest słowem pochodzenia włoskiego konfesjonał TIA 1905 19, VDMK 1905 67, konfesyonolas TKDJ 1905 11 („kościelna konfesjonałka“, 12 To znaczenie podaje tylko VaitkTŽŽ 2003. W pierwszej części Katechetycznych nauk ks. J. Rymeikisa o tym, czym jest limbus, szerzej pisze się: „Przede wszystkim „piekłem“ nazywamy ogólnie „królestwo umarłych“, po łacinie „Inferi“ albo „Infernus“. Niekiedy używa się w znaczeniu „grób“; gdzie nasze ciało obraca się w garść prochu. „Nie pozostawisz mojej duszy w piekle i nie dopuścisz, by Twój święty oglądał skażenie“. (Ps. 15, 10). Zwykle piekłem nazywamy wieczne piekło, gdzie potępieni cierpią wieczne męki. Piekłem nazywamy „Czyściec“, gdzie ogień oczyszcza duszę człowieka, aż odpłaciwszy sprawiedliwości Bożej, będzie mogła wejść do przybytku Bożego. Wreszcie piekłem nazywamy „łono Abrahama“, po łacinie „Limbus“, po polsku „otchłań“, gdzie dusze sprawiedliwych oczekiwały nadejścia Zbawiciela. <...>. Sprawiedliwi w „Limbo“ nie cierpieli żadnych mąk czyśćcowych. Prawda, trudno czekać, jeszcze trudniej czekać na próżno, lecz sprawiedliwi i tego gorzkiego uczucia nie doświadczyli, ponieważ wiedzieli, że się doczekają, gdyż święta nadzieja zbawienia nieustannie podsycała w ich duszach św. pogodę i spokój. „Jednakże, jak gdyby pogrążeni w świętym śnie, nie zaznali radości nieba w Limbe” (KP 1906 266–267). 13 Por. VaitkTŽŽ 2003 – wł. catacombe (l. mn.) < łac. catacumbae < gr. kata kymbas. 132 Aušra Rimkutė | 1883–1916 metų katekizmų religinių vietų pavadinimai lenk. konfesjonał < wł. confessionale)14. W krótkim katechizmie słowo pochodzenia włoskiego jest używane synonimicznie z polonizmem: konfessionalas (×spavednyčia) TIA 1905 19. 2.2. Właściwe zapożyczenia Jest to najstarsza część litewskiej terminologii religijnej, dla której nie ma nazw rodzimego pochodzenia. Właściwe zapożyczenia, w przeciwieństwie do terminów międzynarodowych, grupuje się według najbliższego źródła pochodzenia, ponieważ ważniejsze jest to, z jakiego języka dane słowo zostało zapożyczone, a nie z którego języka zaczęło się rozpowszechniać. Nazwy miejsc religijnych należące do tej grupy mają wyraźne oznaki pośrednictwa języków słowiańskich. 2.2.1. WŁAŚCIWE ZAPOŻYCZENIA POCHODZENIA ŁACIŃSKIEGO, OTRZYMANE ZA POŚREDNICTWEM JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH W katechizmach z omawianego okresu znajdujemy nazwę miejsca religijnego koplyčia: Kopliczia LL 1894 14, kopliczia MRK 1888 401, koplyczia PA 1898 70, koplyčia TK 1904 42, PKMV 1905 28, TIA 1905 5, KP 1907 33 („mały kościół; oddzielna część dużego kościoła lub innego budynku, od łac. cappella: łac. cappa). Próba zastąpienia tego zapożyczenia słowem gali būti laikomos pamaldos“, lenk. kaplica< ček. < vok. Kapelle < vid. kapela jest nieudana, ponadto jego zmiany nie dopuszcza system, por. koplytstulpis, koplytkalnis (Klimavičius 1998: 11). Koplyčię znajdujemy już w pierwszym słowniku K. Sirvydasa (około 1620 r.), w tłumaczeniu Biblii J. Bretkūnasa. Zamknięte poświęcone miejsce (teren) wokół kościoła, a także jego dziedziniec, nazywa się dawnym zapożyczeniem szventorius PA 1898 41, šventorius TK 1904 52, PPK 1910 116. W LKŽe podawane są dwa znaczenia tego słowa: 1. „ogrodzone miejsce wokół kościoła (z grobami lub bez grobów)”, 2. „cmentarz” (Biblia J. Bretkūnasa, słowniki M. Miežinisa i J. Rytera), a także odsyłacze etymologiczne – brus. цьвiнтap, pol. dial. świntarz < pol. cmentarz. Jak pisze J. Klimavičius, „pol. tarm. świntarz jest przekształceniem pol. cmentar „cmentarz” (a „šventorius” – podwórze kościelne), a to – zapożyczenie z łac. coemeterium, to z kolei – z gr. koimētērion (por. gr. koimaomai „leżeć, odpoczywać”, koiman „uśpić”, koimēsis „sen”; podobna motywacja niem. Friedhof „cmentarz” – „dziedziniec spokoju”). Pochodzenia łacińskiego są fr. cimetière „cmentarz”, ang. cemetery „cmentarz” („cmentarz przy kościele” – churchyard), niem. Zömeterium, ret. Coemeterium 1. „cmentarz przy kościele” (i odpowiednik – 14 Zamiast konfesjonał można by przetłumaczyć – zamiast niego mamy litewskie słowo klausykla. 133Terminologija | 2012 | 19 Kirchhof), 2. „katakumba“. Zatem cmentarz przykościelny – nie od świętości, lecz od cmentarza (dawniej znajdującego się wyłącznie przy kościołach)” (Klimavičius 1998: 11). W badanych źródłach znaleziono również właściwe zapożyczenie pochodzenia łacińskiego, przejęte za pośrednictwem języka polskiego: zakrastija PKMV 1905 33, TK 1905 33, VDMK 1905 81, TIA 1905 14, zakristija MRK 1888 309, TIA 1905 27, RKM 1912 81, PPK 1910 163 („pomieszczenie w kościele do przechowywania przedmiotów kultowych i przygotowywania się do obrzędów”, pol. zakrystja < śrdw. łac. sacristia < sacer). 2.2.2. WŁAŚCIWE ZAPOŻYCZENIE POCHODZENIA SANSKRYCKIEGO, PRZEJĘTE ZA POŚREDNICTWEM JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH We wszystkich katechizmach z lat 1883–1916 używane jest zapożyczenie Rojus WD 1887 16, TK 1889 35, 1895 35, 1897 35, TKK 1892 10, LL 1894 25, HK 1895 7, TFK 1901 16, 1904 18, 1905 16, 1907 16, TRKK 1902 21, PKMV 1905 11, MKV 1905 19, 1907 8, TRKK 1906 20, KP 1907 134, IK 1909 118 i in., rojus SZT 1888 9, KK 1892 11, 1903 11, PA 1898 29, KP 1903 9, RKDK 1904 39, TKDJ 1905 9, TIA 1905 3, MK 1906 12 i in. („siedziba pierwszych ludzi biblijnych; siedziba dusz wierzących po śmierci”, brus. рай, pol. raj < skr. Rayiḥ). Słowo zostało przejęte za pośrednictwem języków słowiańskich; występuje w dawnych pismach (M. Mažvydasa, M. Daukšy, M. Petkevičiusa, S. B. Chylińskiego i in.). 2.2.3. WŁAŚCIWE ZAPOŻYCZENIE PRZEJĘTE Z JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH Ziemskim domem Boga, miejscem, w którym człowiek wierzący może spotkać się nie tylko z Bogiem, lecz także z innymi wierzącymi, jest kościół: bażniczia SPP 1909 64, baźniczia SZT 1888 14, bażnyčia TATKT 1916 20, bažnicza WD 1887 4, bažniczia MRK 1888 24, bažnyczia KK 1892 19, 1903 19, PA 1898 41, TFK 1904 23, bažnyčia TFK 1901 20, 1905 20, 1907 20, 1916 17, KP 1903 4, 1906 9, TK 1904 36, 1916 19, 1906 12, TIA 1905 5, TRKK 1913 19, AVK 1914 36, KMV 1914 26, NTK 1914 26, KASS 1915 3 i in. („dom modlitwy”, brus. бoжнiцa, pol. bożnica)15. 15 Pr. Skardžius w artykule Czy słowo bažnyčia jest właściwe do użycia? pisał, że bažnyčia jest „białoruskim zapożyczeniem, które dostało się do naszego języka wraz z wyrazami kalėdos, velykos, kūčios, krikštas, krikštyti i in.” (Skardžius V 1999: 691). Według językoznawcy słowo bažnyčia tak bardzo się zakorzeniło, że trudno znaleźć dla niego litewski odpowiednik: „jest ono nie tylko świątynią, sanktuarium czy miejscem modlitwy <…>, lecz także pewną wspólnotą wiernych” (Skardžius V 1999: 691). Podejmowano próby zastąpienia słowa bažnyčia. Językoznawca J. Jablonskis zamiast bažnyčia proponował używać wyrazów maldykla, šventovė (Piročkinas 1970: 7), w 1947 r. arcybiskup metropolita J. Skvireckas zamiast bažnyčia proponował używać łacińskiego słowa eklezija albo dievnamis, šventykla, šventovė (Skardžius V 1999: 690, zob. także Skardžius V 1999: 739–741, 889–892). Pr. nie zgodził się z tą propozycją. Skardžius. 140 Aušra Rimkutė | Nazwy miejsc religijnych w katechizmach z lat 1883–1916 MKV 1907 – Mały katechizm dla dzieci przygotowujących się do pierwszej spowiedzi i Świętej Komunii. Wydał ks. J. Laukaitis. Wydanie drugie. Sejny: w drukarni Laukaitisa i Spółki, 1907. – 115 s. KP 1907 – Nauki katechetyczne: O dziesięciu przykazaniach Bożych i pięciu przykazaniach kościelnych. O grzechach: siedmiu głównych, sześciu przeciwko Duchowi Świętemu, czterech wołających o pomstę do nieba, dziewięciu cudzych. Księdza Juozapa Rymeikisa. Księga II. Tylża: drukarnia Ottona v. Mauderodego, 1907. – 191 s. TRKK 1907 – Krótki katechizm rzymskokatolicki. Ułożył J. B. Krótki katechizm rzymskokatolicki. Wilno: drukarnia «Vilniaus Žinių», 1907. – 53 s. PK 1908 – Obszerniejszy katechizm albo wykład nauki świętego Kościoła rzymskokatolickiego, zatwierdzony dla diecezji żmudzkiej i wileńskiej. Do druku przygotował ks. Juozapas Skwireckas św. T. M. Profesor Seminarium Żmudzkiego. Z języka polskiego przełożył Biskup Antanas Baranauskas. Kowno, drukarnia Saliamona Banaitisa, 1908. – 363 s. ŠIK 1909 – Historia święta i katechizm. Podręcznik dla dzieci. Napisał po polsku ksiądz S. Kozłowski, arcybiskup mohylewski. Na język litewski przełożył L. G. Wilno: księgarnia Juozapa Zavadzkisa, 1909. – 128 s. KERTV 1909 – Katechizm wiary ewangelicko-reformowanej dla dzieci. Z dodatkami: 1. Krótka historia Kościoła. 2. O Piśmie Świętym. 3. Porównanie wyznań. Wilno: Drukarnia M. Kukty, 1909 [Na okładce rok wydania 1910]. – 91 s. SPP 1909 – Starożytne uznane modlitwy, zebrane, spisane i wydrukowane na podstawie dawnych ksiąg i mowy dawnych ludzi przez księdza ze starych czasów. Wilno: wydawnictwo drukarni Józefa Zawadzkiego, 1909. – 79 s. PPK 1910 – Modlitwy, Przykazania i Katechizm według nauki rzymskokatolickiej. Napisał ks. Jerzy-Feliks Sragys, kamendorius solecznicki. Sejny: w drukarni Laukaičisa, Dwaranauskasa, Narjauskasa i Spółki, 1910. – 182 s. TKV 1911 – Krótki katechizm dla dzieci: mały podarunek kolędowy. Opracował ks. Józef Szirwis, proboszcz w Ginteliškė. Sejny: Drukarnia Laukaitisa, Dvaranauskasa, Narjauskasa i Spółki, 1911. – 20 s. PKVK 1911 – Katechizm pierwszej komunii dla dzieci. Wyjątki z Dekretu Świętej Kongregacji S. S. o Pierwszej Komunii, sierp. 8, 1910. Opracował i własnym nakładem wydał ks. P. Saurusaitis. Philadelphia, PA. W Drukarni „Żvaigżdēs“, 3654 Richmond st., 1911. – 11 s. AMK 1912 – Czy znasz katechizm? Podarek dla małych dzieci. Napisał Ranka. Sejny: W Drukarni Laukaitisa i Spółki, 1912. – 31 s. RKM 1912 – Nauka rzymskokatolicka odpowiednia do przygotowania dzieci do Pierwszej Komunii. Z Dodatkiem na Pierwszym Miejscu Poprawionych przez Komisję Modlitw. Opracował i wydał ks. P. Siaurusaitis, św. Proboszcz litewski Józefa. Filadelfia: drukarnia „Žvaigždė”, 1912. – 123 s. K 1912 – Katechista albo nauczyciel katechizmu w szkole dla dzieci i w zakładach wychowawczych. Po litewsku opracował ks. Piotr Saurusaitis, św. Proboszcz Józefa Litewskiego. Philadelphia, PA: w drukarni „Žvaigždēs”, 1912. – 106 s. TKS 1913 – Krótki katechizm. Ułożył ksiądz J. K. [Juozas Katilius]. Wilno: drukarnia M. Kuktosa, 1913. – 31 s. TFK 1913 – Krótki katechizm ks. Filochowskiego, przetłumaczony przez Vaiszgantasa. Wydane po raz drugi i poprawione. Tylża: nakładem i drukiem J. Schoenke, 1913. – 43 s. MVK 1913 – Ks. J. Liasauskis. Katechizm dla małych dzieci. Kowno: drukarnia Salomona Banaitisa, 1913. – 23 s. TK 1913 – Krótki katechizm, przeznaczony do początkowej katechizacji i szkoły ludowej. Napisał ks. J. D. [Juozas Danielius]. Sejny: Drukarnia Laukaitisa i Spółki, 1913. – 56 s. AVK 1914 – ks. J. Liasauskis. Drugi katechizm dla dzieci. Sejny: w drukarni Laukaitisa, Dvaranauskasa, Narjauskasa i Spółki, 1914. – 67 s. MKV 1914 – Mały katechizm dla dzieci przygotowujących się do pierwszej spowiedzi i świętej Komunii. Wydał ks. J. Laukaitis. Wydanie trzecie. Sejny: W drukarni Laukaičio i B-wy, 1914. – 115 s. KMV 1914 – Katechizm dla Małych Dzieci. Opracował według ks. R. A. McEachena ks. M. Krušas. Proboszcz parafii Opatrzności Bożej. Wydanie drugie. Poprawione przez chicagowskich księży marianów. Chicago, III. 1914. – 75 s. 141Terminologia | 2012 | 19 NTK 1914 – Nowy krótki katechizm, łatwy dla dzieci przygotowujących się do pierwszej Św. Komunii. Napisał ksiądz Antanas Tyrylis, proboszcz w Kvėdarnie. Sejny: Laukaičio, Dvaranausko, Narjausko ir B-ės spaustuvėje, 1914. – 75 p. PBK 1914 – Katechizm pełnej wstrzemięźliwości. Zlituanizowany lub ułożony w języku litewskim zgodnie z [dziełem] ojca J. A. Cullensa S. J. Opracowany i wydany nakładem ks. Piotra Saurusaitego, proboszcza parafii Św. Józefa. Waterbury conn. Chicago, Ill.: Drukarnia „Draugas”, 1914. – 159 s. KASS 1915 – Katechizm o Sakramencie Bierzmowania: z modlitwami i obrzędami w języku łacińskim i litewskim / z jęz. franc. przełożył ks. V. Zacharevyčė. Wilno: druk. Martynasa Kutki, 1915. – 22 s. KMK 1915 – Katechizm nauki chrześcijańskiej. Ułożony i zatwierdzony przez trzeci synod baltimorski. Według angielskiego opracował ks. F. B. Serafinas. Część II. Prasa „Draugas”, Chicago, Ill., 1915. – 95 s. TP 1916 – Elementarz religii, zatwierdzony dla diecezji żmudzkiej. Kowno: Drukarnia Salomona Banaitysa, 1916. – 31 s. TFK 1916 – ks. Piliakauskiego. Krótki katechizm. Przełożył ks. J. S. [Antanas Skinderis?] Moskwa: Drukarnia W. Lemana, 1916. – 40 s. TM 1916 – Nauka religii (Historia święta i Katechizm). Piotrogród: „Drukarnia Litewska” Komitetu Centralnego Litewskiego Towarzystwa Pomocy Poszkodowanym przez Wojnę, 1916. – 147 s. TK 1916 – Krótki katechizm. Opracował ksiądz J. K. [Juozas Katilius]. Wilno: drukarnia M. Kukt y, 1916. – 31 s. MKP 1916 – Mały Katechizm ks. Marcina Lutra oraz Kazanie ks. Jana Jakuba Rambacha o porządku zbawienia, najpierw krótko streszczone w 24 pytaniach, a następnie szerzej wyłożone w 237 pytaniach. Piotrogród, „Drukarnia Litewska”, 1916. – 92 s. KERTV 1916 – Katechizm wiary ewangelicko-reformowanej dla dzieci. Petersburg: Litewskiego Towarzystwa n. d. k. š. drukarnia, 1916. – 80 s. TATKT 1916 – Krótkie Objaśnienie Prawd Katolickiej Wiary. Napisał Ksiądz Franciszek Gugis. Chicago, Illinois, 1916. – 67 s. LItERatŪRa Alminauskis K. 1931: DieGermanismendesLitauischen 1: DiedeutschenLehnwörterimLitauischen. Kaunas: Šv. Kazimiero draugijos knygynas. Ambrazas S. 2000: Daiktavardžiųdarybosraida 2: Lietuviųkalbosvardažodiniaivediniai. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Būga K. 1958: Rinktiniairaštai 1. Sudarė Z. Zinkevičius. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Frenkelis E. 1965: Freankel E. LitauischesetymologischesWörterbuch2. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Jonikas P. 1987: Lietuviųkalbairtautaamžiųbūvyje:visuomeniniailietuviųkalbosbruožai=TheLithuanian languageandnationthroughtheages:outlineofahistoryofLithuanianinitssocialcontext. Čikaga: Lituanistikos institutas. Kabelka J. 1964: KristijonoDonelaičioraštųleksika. Vilnius: Mintis. KIŽ 1997: Krikščioniškosiosikonografijosžodynas.Sud. D. Ramonienė. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla. Klimavičius J. 1998: Keturi talkos kėlinukai. – Gimtojikalba 10, 10–14. Klimavičius J. 2010: Tarptautiniai žodžiai lietuvių kalboje. – Mokyklinistarptautiniųžodžiųžodynas. Parengė I. Ermanytė, V. Černė, J. Klimavičius, L. Puzinienė. Kaunas: Šviesa, 4–8. Kruopas J. 1998: Rinktiniairaštai. Sudarė St. Keinys, K. Morkūnas, A. Sabaliauskas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Laukaitis J. 1909a: Kalbos dalykai. – Vadovas8, 402–406. Laukaitis J. 1909b: Kalbos dalykai. – Vadovas9, 100–106. LKE 1999: Lietuviųkalbosenciklopedija. Parengė K. Morkūnas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LKG 1965: Lietuviųkalbosgramatika 1. Vyr. red. K. Ulvydas. Vilnius: Mintis. LKŽe: Lietuviųkalbosžodynas (I–XX, 1941–2002), elektroninis variantas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005, – www.lkz.lt. Palionis J. 1979: Lietuviųliteratūrinėskalbosistorija.Vilnius: Mokslas. 142 Aušra Rimkutė | 1883–1916metųkatekizmųreliginiųvietųpavadinimai Piročkinas A. 1970: JonoJablonskioleksiniaitaisymai:apybraiža. Kaunas: Šviesa. Rubinas A. 2001: Dvasininkų pavadinimai ir jų istorija. – ActaLinguisticaLithuanica 44, 189–200. Sabaliauskas A. 1990: Lietuviųkalbosleksika. Vilnius: Mokslas. Skardžius Pr. 1938: Verstiniai ir reikšminiai skoliniai. – Gimtojikalba 10 (60), 145–149. Skardžius Pr. IV–V 1998–1999: Rinktiniairaštai4: Moksliniaistraipsniaiirstudijos; 5: Akcentologija.Bendrinėskalboskultūra.Publicistika. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. ŠR 2009: ŠventasisRaštas:NaujasisirSenasisTestamentas.Vilnius: Katalikų pasaulio leidiniai. TŽŽ 2001: Tarptautiniųžodžiųžodynas. Ats. red. A. Kinderys. Vilnius: Alma littera. Urbas D. 1998: MartynoMažvydoraštųžodynas. 2-as leid. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VaitkTŽŽ 2003: Vaitkevičiūtė V. Tarptautiniųžodžiųžodynas. Vilnius: Fotonija (e. leidimas). NaMES OF PLaCES RELatED tO RELIGION IN CatHECHISMS PUBLISHED IN 1883–1916 Names of places related to religion comprise about five percent of religious terminology used in catechisms published in 1883–1916. These words name various liturgical places important to believers such as buildings (bažnyčia (church), šventykla (church), katedra (cathedral)), their parts and spaces (altorius (altar), aukuras (altar), choras (choir), klausykla (confessional), koplyčia(chapel), sakykla (pulpit), zakristija (vestry)), places of burial (kapinės (cemetery), katakombos(catacombs)), afterlife (dangus (heaven), rojus (paradise)), miraculous or important religious events, for instance, visitations (dykynė (wilderness)), punishment or purification (pragaras (hell), skaistykla (purgatory)), and other places. According to their origin names of places related to religion used in catechisms published in 1883–1916 can be divided into Lithuanian (44 percent; aukuras (altar), dangus (heaven), pragaras (hell), klausykla (confessional), sakykla (pulpit), skaistykla (purgatory), šveitykla (purgatory), šventykla(church), vienuolynas (monastery), tėvainystė (heaven)), non-Lithuanian: a) international words (8 percent; altorius (altar), konfesionalas (confessional), presbiterija (presbitery)), b) old borrowings (12 percent; bažnyčia (church), koplyčia (chapel), rojus (paradise), zakristija (sacristy)), c) barbarisms (30 percent; atklanės (hell), pekla (hell), čysčius (purgatory), svietas (world)) and halfLithuanian words (6 percent; altorėlis (altar), karalystė (kingdom), vyskupija (diocese)). The usage of names of places related to religion in catechisms of the researched period varied. Sometimes the same place had two or more names of Lithuanian or foreign origin. For instance, in Mažasiskatekizmasvaikeliams (Small catechism for children) (1905) prepared by the priest Juozas Laukaitis hell was named using Polonism pekla, the Lithuanian word pragaras or both words – pragarasarbapekla. Most often the priority was given to a Lithuanian word or a word of foreign origin which didn’t have a Lithuanian equivalent. Choosing one word from two or more synonyms was a result of the standardization of religious terminology which took place at the end of 19th and the beginning of 20th centuries. Otrzymano 2012-10-09 Aušra Rimkutė Kolegium Żmudzkie ul. Muziejaus 29, LT-87356 Telsze E-mail: ausra.r[email protected]