Metaforiniai ekonomikos terminai

Metaforyczne terminy ekonomiczne RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Vilniaus Gedimino technikos universitetas SŁOWA KLUCZOWE: terminy ekonomiczne, terminy metaforyczne, neutralność stylistyczna, obrazowość Najbardziej charakterystyczne cechy stylistyczne języka naukowego (uogólnienie, precyzja rzeczowa, wyraźna logika wykładu, obiektywizm, zwięzłość, wyczerpujący charakter i jasność) zostały omówione w pracach stylistycznych (Pikčilingis 1971: 314–323; Župerka 1997: 81). Podkreśla się w nich, że językowi naukowemu nie są właściwe obrazowość i emocjonalność. Ważną warstwę języka naukowego stanowią terminy, dlatego one również odznaczają się ogólnymi cechami tego języka. Zdaniem Kazimierasa Župerki (1997: 81) „[o] precyzji rzeczowej języka naukowego decyduje użycie terminów oraz innych wyrazów jednoznacznych, użytych w znaczeniu dosłownym”. Wymieniając najważniejsze wymagania stawiane terminom, wskazuje się na ich poprawność, systemowość, zwięzłość, wygodę słowotwórczą oraz neutralność stylistyczną (Gaivenis 2002: 36–50). Jednak w wielu tekstach naukowych można znaleźć zarówno terminy obrazowe, jak i metaforyczne, dlatego pojawia się pytanie, jak je oceniać. Ši mokslo kalbos problema nėra nauja, apie ją jau rašė Kazimieras Gaivenis (2002: 44–47) nagrinėdamas terminų stilistinį neutralumą, Vilija Celiešienė ir Judita Džėžulskienė (2009, 50–51) aptardamos profesinės kalbos pagrindus; taip pat yra ir atskirų straipsnių, skirtų metaforinių terminų bendrosioms problemoms (Baltrūnaitė 1998: 36–47), statybos metaforiniams terminams (Stunžinas 2006: 62–73); metaforų vartojimui mokslo populiarinamuosiuose tekstuose (Petrėnienė 2010: 129–134), metaforinių terminų vertimo į lietuvių kalbą sunkumams (Marina 2006: 98–108, Volungevičienė 2010: 23–27) ir kt. Przedmiotem artykułu są metaforyczne terminy ekonomiczne, zebrane z Słownika objaśniającego terminów zarządzania przedsiębiorstwem (2000), Słownika terminów ekonomicznych, opracowanego przez Rūtę Vainienė (2007), Słownika terminów ekonomicznych, przetłumaczonego z języka angielskiego Terminologija | 2012 | 19 83 kalbos (1997), Europos žodyno (Eurovoc). Metaforiniais terminais šiame straipsnyje vadinami perkeltinės reikšmės žodžiai, įvardijantys specialias sąvokas. Celem artykułu jest, po omówieniu podstaw metaforycznego nazywania w języku naukowym, przedstawienie struktury metaforycznych terminów ekonomicznych oraz scharakteryzowanie cech przeniesienia metaforycznego. METAFORYCZNE NAZYWANIE W TERMINOLOGII Znaczenie obrazowości w języku naukowym, a także w terminologii, trafnie określił K. Gaivenis (1991: 30): „Obrazowość nie jest niezbędną cechą języka naukowego, lecz jedynie dopuszczalną i tolerowaną w określonych granicach. Jej rola jest różna nie tylko w języku poszczególnych dziedzin nauki, lecz także w poszczególnych gatunkach”. Wystarczy więc jasno wyznaczyć te granice i starać się ich nie przekraczać. Nie jest to jednak takie proste, ponieważ przedmioty badań poszczególnych dziedzin nauki oraz sposoby ich nazywania są różne. Powstaje paradoksalna sytuacja — badacze stylistyki przyznają, że obrazowość i ekspresywność nie są właściwe stylowi naukowemu, nie mogą jednak zaprzeczyć faktowi, że w terminologiach różnych dziedzin nauki występuje wiele metafor. Dlatego poszukuje się przyczyn tego zjawiska oraz sposobów pogodzenia w języku naukowym (a także w terminologii) precyzji rzeczowej z używaniem wyrazów w znaczeniach przenośnych. Taką sytuację można wyjaśnić dwojakim rozumieniem metafory. Metaforę ujmuje się ogólnie jako „przeniesienie nazwy jednego przedmiotu lub zjawiska na inny przedmiot lub zjawisko w celu ich nazwania, na podstawie jakiejś wspólnej cechy, podobieństwa funkcji lub bezpośredniego wrażenia” (Gudavičius 2009: 114), rozróżnia się jednak dwa rodzaje metafor: językowe i artystyczne. Metafory językowe są rezultatem wtórnej nominacji pośredniej, zachowują pewną obrazowość i dwoistość semantyczną, a używa się ich w celach nominacyjnych i komunikacyjnych. Metafory te są obiektywne, systemowe i odzwierciedlają zbiorowe spojrzenie na logiczne relacje między obiektami. Metafory artystyczne pełnią funkcję figur stylistycznych; są subiektywne i indywidualne oraz pełnią funkcję estetyczną (KPP 325–327). Właśnie metafory artystyczne są niepożądane w terminologii, natomiast metafory językowe stosuje się w terminologii, gdy stanowią jedyny sposób nazwania pojęcia. Metafora zadomowiła się w języku naukowym, ponieważ porównuje się w niej dwie rzeczy, a analogia jest jednym z najważniejszych sposobów myślenia naukowego. Audronė Bitinienė stwierdza, że metafora „nie jest jedynie ozdobą myśli czy tekstu, lecz wiąże się z aktywnością umysłową człowieka: pomaga poznawać, strukturyzować, oceniać i objaśniać zjawiska świata” (Bitinienė 2007: 36). 84 Rasuolė Vladarskienė | Metaforiniai ekonomikos terminai Styl naukowy nie jest systemem zamkniętym; wiele terminów to terminologizowane jednostki leksyki ogólnej, które mogą wejść do terminologii już używane w znaczeniu przenośnym. Na przykład w Słowniku współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ) jako podstawowe znaczenie słowa srautas podano „strumień cieczy, nurt”, a jako drugie znaczenie, bliskie pierwszemu – „strumień różnych cząstek lub fal”: Strumień powietrza, gazów. Strumień wiatru. Strumień płomieni. Strumień piasku. Strumień światła, ciepła. Strumień elektronów. Strumień magnetyczny. Jak widać, termin srautas jest używany w tym drugim znaczeniu w terminologii różnych dziedzin. W terminologii ekonomicznej słowo to jest używane w znaczeniu przenośnym „nieprzerwany ciąg”: strumień pasażerów, ładunków, towarów DŽ. Por. bardziej specjalistyczne terminy: przepływ kapitału EV; strumień migrantów EV; przepływ pieniężny EV; dyskontowanie przepływów pieniężnych VŽ 26; sprawozdanie z przepływów pieniężnych VŽ 198. STRUKTURA TERMINÓW METAFORYCZNYCH Uznając, że metaforyczne nazewnictwo nie jest zbyt charakterystyczne dla terminologii ekonomicznej, jako przedmiot badań wybrano terminy o różnej strukturze, w których można dostrzec użycie słów o znaczeniu przenośnym do nazywania specjalistycznych pojęć ekonomicznych. Jednowyrazowe terminy metaforyczne nie są charakterystyczne dla terminologii ekonomicznej, ponieważ zazwyczaj jedno słowo nie wystarcza, by wyraźna była podstawa porównania i wynikające z niej znaczenie przenośne. Takie terminy występują jedynie w rzadkich przypadkach: gdy znaczenie przenośne nie odbiega zbytnio od znaczenia pierwotnego i można przewidzieć, jakie pojęcie oznacza dane słowo, np. atskalūnas „użytkownik, który świadomie deklaruje, że nie ceni dobra zbiorowego, licząc na możliwość korzystania z niego bez płacenia pełnej ceny” ETŽ 26; gdy znaczenie przenośne wiąże się z historią powstania terminu; terminy takie są zrozumiałe tylko dla specjalistów, np. atkarpa „odsetki od obligacji” EŽ; nazwa ta wywodzi się z papierowej obligacji, która miała odcinane kupony, od których wypłacano odsetki. Chociaż obecnie obligacje często mają postać niematerialną, nazwa się zachowała. Słowa o znaczeniu przenośnym, które są głównymi członami terminów złożonych, występują wraz z określeniami wskazującymi na rzecz, której nadano znaczenie metaforyczne (metafory nominacyjne), np.: nożyce [cenowe] VŽ 138, [podatkowe] brzemię ETŽ 267, EŽ 174; [cenowa] Terminologija | 2012 | 19 85 bańka EŽ 122. Takie słowa mogą łączyć się z różnymi określeniami i tworzyć grupę terminów metaforycznych: [wsparcia] mechanizm EV, [ustalania cen] mechanizm EV, [dodatkowy mechanizm handlowy] EV, [interwencji pieniężnej] mechanizm EV, [rynkowy] mechanizm ETŽ 439, [kursów walut] mechanizm EV; [demograficzny] wzrost EV, [gospodarczy] wzrost EV, [produkcji] wzrost EV, [przedsiębiorstwa] wzrost EV, [przemysłu] wzrost EV, [gospodarki] wzrost EV; [wspólnoty] wpływy EV, [budżetowe] wpływy EV, [eksportowe] wpływy EV, [podatkowe] wpływy EV. Słowa o znaczeniu przenośnym, które określają główne człony terminu złożonego o znaczeniu dosłownym (metafory cechy), są metaforycznymi członami zależnymi terminów złożonych, np.: szara [gospodarka] EŽ 256–257, ETŽ 477; zły [kredyt] ETŽ 54, żelazne [prawo płac] EŽ 96. Zazwyczaj te człony zależne są przymiotnikami, rzadziej imiesłowami (pełzająca [inflacja] ETŽ 479, EŽ 257) lub rzeczownikami w dopełniaczu (podatek [od grzechu] EŽ 190, podatek [od poduszki] ETŽ 325, EŽ 197). Z tym samym członem zależnym o znaczeniu metaforycznym można utworzyć kilka terminów (złota [akcja] EŽ 36; złota [zasada] EŽ 36). Metaforyczne połączenia wyrazowe. Terminy złożone, których znaczenie metaforyczne wynika z połączenia wyrazów, są specyficzne i znane tylko specjalistom; niektóre z nich mają szersze znaczenie i choć można się domyślić podstawy porównania, nie wiadomo, jakie pojęcie oznaczają, np.: złoty spadochron EŽ 36, ETŽ 29; złoty uścisk dłoni EŽ 36, ETŽ 29; darmowy obiad EŽ 185; pigułka trucizny ETŽ 312; terapia szokowa EŽ 257; chiński mur ETŽ 217. Do słowników terminów ekonomicznych trafiły również metafory autorskie, np. niewidzialna ręka EŽ 185 (metafora Adama Smitha opisująca mechanizm działania cen rynkowych; często używany jest rozszerzony wariant niewidzialna ręka rynku, aby było jasne, o czyją rękę chodzi), Wielki Brat EŽ 65 (metafora George’a Orwella opisująca totalną, rozległą i aktywną władzę). Metafory te są powszechne w tekstach ekonomicznych i używane jako nazwy określonych zjawisk. SEMANTYCZNE CECHY METAFORYCZNYCH TERMINÓW EKONOMICZNYCH W nauce metafory tworzy się w celu wyjaśnienia nieznanych, niejasnych zjawisk i ujawnienia ich istoty na podstawie tego, co człowiek już zna i rozumie. Rosyjscy badacze (Ivina 2003: 62, Prochorova 1996: 41) podkreślają znaczenie metaforycznego nazewnictwa w terminologii; zwraca się również uwagę, że 86 Rasuolė Vladarskienė | Metaforiniai ekonomikos terminai zjawisko to jest charakterystyczne dla terminów technicznych, medycznych i innych nauk przyrodniczych (botaniki), ponieważ metafory tworzy się przede wszystkim na podstawie podobieństwa zewnętrznego, dlatego wiążą się one z konkretnym słownictwem (Prochorova 1996: 41). Podobne tendencje w litewskiej terminologii budowlanej dostrzegł również Robertas Stunžinas: „Metaforyczna nominacja cech w terminologii budowlanej odbywa się głównie według właściwości przedmiotów codziennego użytku i obiektów ze świata zwierząt. Za pomocą metaforycznych członów terminów najczęściej nazywa się cechy na podstawie zewnętrznego podobieństwa do przedmiotów, a metaforycznie określa się właściwości powierzchni” (Stunžinas 2006: 71). Inny jest przedmiot ekonomii (podobnie jak innych nauk społecznych i humanistycznych): najczęściej bada się tu zjawiska abstrakcyjne. Głównym przedmiotem ekonomii jest działalność gospodarcza ludzi; najczęściej trzeba nazywać różne działania, stosunki, relacje i właściwości, dlatego metafory opierają się nie na podobieństwie zewnętrznym (jak w terminologii technicznej i budowlanej), lecz na podobieństwie funkcji lub innych skojarzeniach. W terminologii ekonomicznej wyraźnie zaznacza się uniwersalna tendencja do metaforyzacji – antropomorfizm, w którym model metaforyczny przedstawia człowieka jako podmiot społeczny. Podstawą przeniesienia znaczenia jest działalność człowieka oraz słowa opisujące jej składniki. Metaforyczne terminy ekonomiczne tworzy się na podstawie słów nazywających realia różnych innych dziedzin działalności zawodowej. Warto wymienić terminy złożone, których struktura zawiera słowa związane między innymi z wojną i łowiectwem; uwidaczniają się w nich skojarzenia z siłą, przemocą, podstępem, czyli zjawiskami negatywnymi, np.: [zimna] wojna EŽ 256; [cenowa] wojna EŽ 123, VŽ 135; biały rycerz EŽ 39, czarny rycerz EŽ 121, szary rycerz EŽ 216; [finansowa] interwencja EV, interwencyjna [cena] EV, interwencyjna [pożyczka] EV, interwencyjne [zapasy] EV, interwencyjny [zakup] EV; piractwo [nagrań audio i wideo] EV, [komputerowe] piractwo EV; [siły roboczej] łowienie EV; pułapka [demograficzna] ETŽ 141; pułapka [płynności] ETŽ 247; pułapka [ubóstwa] EŽ 249, ETŽ 461; [pracowników] rekrutacja EV; podobne negatywne skojarzenia wywołują również terminy medyczne, np.: zastrzyki [budżetowe] ETŽ 53; terapia szokowa EŽ 257; trująca pigułka ETŽ 312; szok [podażowy] EŽ 208. Bardziej neutralne znaczenie mają metaforyczne terminy ekonomiczne, których skojarzenia wiążą się z terminami budowlanymi (twórcze niszczenie EŽ 150; [cenowe] pułapy EŽ 124; drzwi frontowe ETŽ 401, drzwi tylne ETŽ 516) lub technicznymi (mechanizm [wsparcia] EV, mechanizm [ustalania cen] EV, [dodatkowy mechanizm handlowy] EV; [fiskalny] hamulec ETŽ 127; [cenowy] barometr ETŽ 190, [finansowa] dźwignia VŽ 200). Terminologija | 2012 | 19 87 Przeniesienie metaforyczne wiąże się również ze słowami określającymi codzienne czynności ludzi, np.: pranie [pieniędzy] EV, EŽ 219; darmowe obiady „dobra otrzymywane za darmo” EŽ 185; odcinek „odsetki od obligacji” EŽ 33; [podatkowe] obciążenie EŽ 174; [długowe] obciążenie ETŽ 460. Terminy metaforyczne odzwierciedlające realia kulturowe są używane rzadziej. Terminy teatralne ([międzynarodowa] rola Wspólnoty EV, [społeczna] rola EV; scenariusz [rozwoju gospodarczego] EV) są uniwersalne i występują nie tylko w terminologii ekonomicznej, lecz także w terminologiach innych nauk. Wyraziste terminy zawierające słownictwo religijne mają łatwe do odgadnięcia cechy, np.: [podatkowy] raj „jurysdykcja, w której nierezydenci płacą stosunkowo niskie podatki dochodowe albo nie płacą ich wcale” EŽ 175; grzeszny [podatek] „podatek płacony państwu za prowadzenie określonej działalności potępianej przez społeczeństwo” EŽ 190. Podobnie można oceniać terminy polityczne, np.: głosowanie [nogami] „emigracja ludności z kraju z powodu nieakceptowalnych warunków ekonomicznych” EŽ 39; głosowanie [pieniędzmi] „wyrażanie woli konsumentów na rynku” EŽ 39. Jak widać, abstrakcyjne pojęcia ekonomiczne określa się zarówno słowami oznaczającymi obiekty abstrakcyjne, jak i konkretnymi. Co prawda ogólna tendencja metaforyzacyjna do przenoszenia słów ze sfery konkretnej do abstrakcyjnej nie jest szczególnie wyraźna, jednak kilka nazw przedmiotów codziennego użytku trafiło do terminologii ekonomicznej, np.: koszyk [walut] EV, VŽ 203; koszyk [ucznia] EŽ 176, koszyk [konsumenta] EŽ 276; [cenowe] nożyce VŽ 138; poduszkowy [podatek] EŽ 197, wąskie gardła „słabe ogniwa procesu produkcyjnego” EŽ 53. Innym modelem metafory występującym w terminach ekonomicznych jest przyroda (metafory zoologiczne i botaniczne). Jest on jednak używany znacznie rzadziej. Metafory zoologiczne w terminologii ekonomicznej są wyraziste; nazwy zwierząt określają uczestników, jednak podstawa porównania nie zawsze jest jasna — nie wiadomo, które cechy zwierzęcia są istotne, ponieważ są to zazwyczaj zapożyczenia semantyczne z języka angielskiego, np.: byk, por. ang. bull EŽ 52; niedźwiedź, por. ang. bear EŽ 160; dojne krowy, por. ang. cash cows EŽ 166; psy, por. ang. dogs EŽ 257, EŽ 290; tygrysia [gospodarka], por. ang. Tiger Economy EŽ 262. W języku litewskim nazwy zwierząt mogą wywoływać inne skojarzenia niż w angielskim, dlatego w tłumaczeniu czasem wybiera się nazwę innego zwierzęcia, np. [walutowy] wąż, por. ang. monetary snake EV. Metafory botaniczne w terminologii ekonomicznej są rzadkie, np. drzewo decyzyjne VŽ 123, ETŽ 467. Jednak jedna z bardziej wyrazistych i często używanych 88 Rasuolė Vladarskienė | Metaforiniai ekonomikos terminai metafor wiąże się z procesami wegetacji roślin, które zestawiane są z procesami gospodarczymi: [demograficzny, gospodarczy, produkcyjny, przedsiębiorstwa, przemysłu, gospodarstwa] wzrost EV. Terminy ekonomiczne charakteryzuje metafora wody, podstawą porównania jest działanie, np.: [kapitału] przepływ EV, [migrantów] przepływ EV, [pieniędzy] przepływ EV; [kapitału] odpływ EV, [aktywów płynnych] odpływ [za granicę] EV; [kapitału] odpływ [z kraju] EV; odpływ mózgów EV; wpływy EV; [Wspólnoty, budżetowe, eksportowe, podatkowe] wpływy EV. Ponadto występowały metafory oparte na ruchu, np.: [kapitału] ucieczka EŽ 126, [kapitału] przepływ EV, [swobodny kapitału] przepływ EV, [towarów] przepływ VŽ 150. Grupa metafor wiąże się z pojęciami nauk podstawowych, np. geometrii, określającymi przestrzeń, położenie płaszczyzn i obiekty, np.: [pieniężna] przestrzeń EV; poziome, pionowe [porozumienie] EV, pozioma [dywersyfikacja] VŽ 52, integracja pozioma ETŽ 150; poziomy [system marketingowy] VŽ 154; pionowy [system marketingowy] VŽ 157; pionowe [planowanie obszaru przedsiębiorstwa] VŽ 68, [wieku] piramida EV, [potrzeb Maslowa] piramida VŽ 111, [inflacji] spirala VŽ 176, ETŽ 163; [cen i płac] spirala ETŽ 199; [towarów] linia VŽ 150. Istnieje spora grupa metaforycznych terminów ekonomicznych, w których podstawą porównania są właściwości, tj. właściwościom fizycznym (trwałości, temperaturze, wielkości, czystości) nadaje się znaczenie przenośne, np.: elastyczny [rozkład pracy] EV, elastyczny [czas pracy] EV, elastyczny [wiek emerytalny] EV, elastyczny [proces produkcyjny] VŽ; gorące [pieniądze] EV, ETŽ 208, EŽ 129, VŽ 195; wysoka [moda] EV, zaawansowana [technologia] EV; szara [gospodarka] EV, EŽ 256; czysty [przemysł] EV, czysta [technologia] EV; wielka księga EŽ 66, ETŽ 77, starszy brat EŽ 65; nieprzejrzysty kurs walutowy ETŽ 306, twarda waluta ETŽ 512. Warto zwrócić uwagę na szczególnie charakterystyczne dla terminologii ekonomicznej nazywanie cechy elementów określających według rodzaju materiału (złota), tj. wartości tego materiału. Opisywany w ten sposób obiekt zyskuje znaczenie szczególnej wartości: złota [akcja] EŽ 36; złota [zasada] EŽ 36; złoty spadochron EŽ 36, ETŽ 29; złote powitanie ETŽ 29; złoty uścisk dłoni EŽ 36, ETŽ 29. Osobno można by wyróżnić grupę terminów metaforycznych, w których barwom przypisuje się określone znaczenia. Czarny i jego odcień — szary — tradycyjnie oznaczają obiekty oceniane negatywnie, np.: czarny [rynek] Terminologija | 2012 | 19 89 EV, EŽ 121, VŽ 153; czarna [lista] EŽ 121; szara [gospodarka] EV; z zielonym wiążą się kwestie ekologiczne i przyjazne dla środowiska, np.: zielony [podatek] EV; zielona [turystyka] EV; zielona [energia] EV, EŽ 291. Terminy metaforyczne mogą nazywać przeciwieństwa; ich motywacja jest jasna, gdy używa się antonimów: biały rycerz EŽ 39 / czarny rycerz ETŽ 34, EŽ 121; drzwi frontowe ETŽ 401 / drzwi tylne ETŽ 516. Mniej oczywiste są kalki metaforyczne, gdy semantyczna podstawa przeciwstawienia nie wynika ze znaczeń wyrazów, np.: starszy brat EŽ 65 „synonim totalnej, wielkiej i aktywnej władzy” / nocny stróż „synonim małej i ograniczonej władzy, przeciwieństwo starszego brata” EŽ 180; rynek byka EŽ 52 / rynek niedźwiedzia EŽ 160. Główną przyczyną powstawania metaforycznych terminów ekonomicznych jest tłumaczenie z innych języków, co wyraźnie pokazuje zestawienie terminów w różnych językach; część z nich można uznać za terminy metaforyczne używane w kilku językach, np.: mechanizm interwencji walutowej (ang. monetary intervention mechanism), mechanizm kursów walutowych (ang. exchange-rate mechanism, niem. währungspolitischer Interventionsmechanismus, fr. mécanisme d’intervention monétaire); [walutowy] koszyk (ang. basket of currencies, niem. Währungskorb, fr. panier de monnaies); [pieniędzy] pranie (ang. money laundering, niem. Geldwäsche, fr. blanchiment d’argent). WNIOSKI 1. Używanie terminów metaforycznych w terminologii określonej dziedziny nauki jest ściśle związane z przedmiotami badań tej gałęzi nauki. Jeśli nazywane są konkretne, wyraźnie uchwytne i często używane lub widoczne obiekty, nazewnictwo metaforyczne opiera się na zewnętrznym podobieństwie obiektów; metafory w terminologii nauk ścisłych są rezultatem wtórnej nominacji metaforycznej. W naukach ekonomicznych konkretnych obiektów nie ma zbyt wiele; częściej trzeba nazywać różne kwestie związane ze zjawiskami, działaniami lub ich relacjami. Dlatego metafory opierają się na podobieństwie funkcji, różnych skojarzeniach, a wiele z nich to metafory autorskie. 2. Najczęstszą podstawą przeniesienia znaczenia słów w metaforycznych terminach ekonomicznych są słowa opisujące działalność człowieka i jej komponenty; występują także metafory zoologiczne, botaniczne i geometryczne. W metaforach cech znaczenie przenośne przypisuje się właściwościom fizycznym (wytrzymałości, temperaturze, wielkości, materiałowi, barwie). 90 Rasuolė Vladarskienė | Metaforiniai ekonomikos terminai 3. Abstrakcyjne pojęcia ekonomiczne nazywane są zarówno słowami abstrakcyjnymi, jak i słowami oznaczającymi konkretne obiekty. Jednak ogólna tendencja metaforyzacji do przenoszenia słów ze sfery konkretnej do sfery abstrakcyjnej nie jest zbyt wyraźna. 4. Terminy metaforyczne z dziedziny ekonomii można podzielić ze względu na ich strukturę na cztery grupy: 1) jednowyrazowe terminy metaforyczne są rzadkie, zazwyczaj są kalkami (np.: atskalūnas, atkarpa); 2) znaczenie metaforyczne mają wyrazy główne terminów złożonych; takich metaforycznych terminów ekonomicznych jest najwięcej (np.: nożyce cenowe, ciężar podatkowy, mechanizm wsparcia); 3) metaforycznie używane są człony określające terminów złożonych (np.: szara strefa, pełzająca inflacja, podatek od grzechu); 4) metaforyczne związki wyrazowe, zazwyczaj kalki (np., złoty spadochron, trująca pigułka, terapia szokowa). 5. Nazewnictwo metaforyczne nie jest szczególnie charakterystyczne dla litewskiej terminologii ekonomicznej, a znaczna część terminów metaforycznych to kalki. Motywacja takich terminów nie zawsze jest jasna i nie są one zbyt wygodne w użyciu. Dlatego tłumacząc terminy metaforyczne z innych języków, należałoby ocenić, czy ich podstawa semantyczna będzie w języku litewskim jasno zrozumiała. ŠALTINIAI DŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 6 (elektroninis) leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas EV – Europos žodynas (Eurovoc), prieiga per internetą http://www3.lrs.lt/pls/ev/ev.main. ETŽ – Ekonomikos terminų žodynas, Pass C., Lowes B., Davies L. [iš anglų kalbos vertė Z. Bareikytė, L. B. Žemaittytė, K. Francūzevičiūtė]. 2-asis papild. ir patais. leid. Vilnius: Baltijos biznis, 1997. EŽ – Vainienė R. Ekonomikos terminų žodynas, Vilnius: Tyto alba, 2008. VŽ – Martinkus B., Neverauskas B., Sakalas A., Venskus R., Žilinskas V. Aiškinamasis įmonės vadybos terminų žodynas, Kaunas: Technologija, 2000. LITERATŪRA Baltrūnaitė R. 1998: Metaforiniai terminai. – Terminologija 5, 36–47. Bitinienė A. 2007: Publicistinis stilius, Vilnius: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla. Celiešienė V., Džežulskienė J. 2009: Profesinės kalbos pagrindai, Kaunas: Technologija. Gaivenis K. 1991: Lietuviškų terminų vaizdingumo klausimu. – Lietuvių kalbotyros klausimai / Lietuvių leksikos ir terminologijos problemos 29, 26–31. Gaivenis K. 2002: Lietuvių terminologija: tvarkybos ir teorijos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gudavičius A. 2009: Etnolingvistika, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Jakaitienė E. 2009: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Marina V. 2006: The Analysis of English Metaphorical Terms and their Lithuanian and Russian Equivalents from the Perspective of Linguistic Relativity. – Tiltai 2, 98–108. Petrėnienė O. 2010: Metaforų vartojimas mokslo populiarinamuosiuose tekstuose. – Žmogus ir žodis 1, 129–134. Picklingis J. 1971: Lietuvių kalbos stilistika, t. 1, Vilnius: Mintis. Stunžinas R. 2006: Lietuviški metaforiniai statybos terminai. – Terminologija 13, 62–73. Terminologija | 2012 | 19 91 Volungevičienė S. 2010: Metaforinių kolokacijų vertimo problemos. – Kalbų studijos 16, 23–27. Župerka K. 1997: Stilistika, Šiauliai: Šiaulių universitetas. Ивина Л. В. 2003: Лингво-когнитивные основы анализа отраслевых терминосистем, Москва: Академический Проект. КРР 2003: Культура русской речи: Энциклопедический словарь справочник, Москва: Флинта. Прохорова В. Н. 1996: Русская терминология (лексико-семантическое образование), Москва: Филологический факультет МГУ. METAPHORICAL TERMS OF ECONOMICS The use of metaphorical terms in the terminology of a particular field of science is closely related to the research objects of that field. If concrete, tangible, frequently used or seen objects are being named, metaphorical nomination is based on the external similarity of objects; in this case a secondary nomination is quite common, for instance in terminology of building, engineering or biology. In economics there are not so many tangible objects, more often things related to various phenomena, actions, operations or relations are being named. Therefore metaphors are based on the similarity of functions and various associations; metaphors specific to particular authors are quite usual. On the whole metaphorical nomination is not very common in Lithuanian terminology of economics. According to their relation with different language domains metaphorical terms of economics can be divided into three groups: 1) universal metaphors also widely used in other sciences with the usual transferred meaning (prekių srautas (flow of goods), paramos mechanizmas (support mechanism)); 2) common terms of economics, widely used by journalists (kainų burbulas (price bubble), kainų žirklės (price scissors), mokesčių našta (tax burden), kainų lubos (price ceiling)); 3) individual metaphors created by particular authors or special metaphors which are known and understandable only to specialists (nematoma ranka (invisible hand), lokių rinka (bear market), bulių rinka (bull market), valiutų žaltys (monetary snake, currency snake), baltasis karžygys (White Knight), juodasis karžygys (Black Knight)). Quite a lot of metaphorical terms in Lithuanian terminology of economics are translations, their motivation is not always identifiable and they are not always convenient to use, therefore when translating metaphorical terms from other languages it should be considered whether their semantic basis will be clear in Lithuanian. Gauta 2012-12-27 Rasuolė Vladarskienė Vilniaus Gedimino technikos universitetas Saulėtekio al. 11, LT-03227 Vilnius E. paštas [email protected] 9 2 Rasuolė Vladarskienė | Metaforiniai ekonomikos terminai