„Jūra“ biologijos nomenklatūroje

7 8 Alvydas Umbrasas | Morze w nomenklaturze biologicznej Morze w nomenklaturze biologicznej ALVYDAS UMBRASAS Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: nomenklatura biologiczna, nazwy taksonów, nazwy ryb, metafora, systemowość, błąd W artykule analizowane są litewskie biologiczne nazwy nomenklaturowe związane ze słowem morze. Najwięcej uwagi poświęcono nazwom ryb1 (ponieważ w badanym aspekcie jest ich najwięcej), ale omówiono także nazwy ssaków, ptaków, innych zwierząt i roślin. Materiał zebrano ze Słownika nazw ryb (ŽPŽ 2005) opracowanego przez Juozasa Virbickasa i publikowanego w Banku Terminów Republiki Litewskiej (LRTB), a także ze słowników nazw innych zwierząt oraz roślin2. Celem jest ukazanie różnorodności nazw i modeli ich tworzenia, a także zwrócenie uwagi na niesystemowość i inne niedociągnięcia. Impulsem do napisania artykułu była dyskusja z kolegami dotycząca użycia słów jūrų i jūrinis w nazwach nomenklaturowych. Gdy zaczęto się tym interesować, okazało się, że w słownikach znajduje się bogaty i interesujący materiał. W odróżnieniu od litewskiej nomenklatury botanicznej, która ma dość stare tradycje porządkowania i pod względem strukturalnym dość dobrze odpowiada nazwom naukowym (łacińskim lub najczęściej zlatynizowanym), tworzonym zgodnie z wymaganiami Międzynarodowego kodeksu nomenklatury glonów, grzybów i roślin3 (iCN), litewska nomenklatura zoologiczna była porządkowana inaczej i pod względem strukturalnym często nie odpowiada wymaganiom Międzynarodowego kodeksu nomenklatury zoologicznej (iCZN). Jest rzeczą zrozumiałą, że wymagania te dotyczą wyłącznie naukowych nazw łacińs1 Za rady dotyczące nazw niektórych ryb dziękuję naukowcowi Centrum Badań Przyrodniczych dr. Gintautasowi Vaitonisowi. 2 Zob. wykaz literatury i źródeł. Przy podawaniu przykładów w zdaniach źródło niekiedy wskazuje się przed grupą przykładów albo najczęściej po niej. Jeśli gdzieś przy omawianiu ryb źródło nie jest podane (aby nie trzeba było go często powtarzać), chodzi o ŽPŽ 2005. Niektóre łacińskie nazwy zaczerpnięte ze źródeł, podawane w artykule obok nazw litewskich, mogą być przestarzałe lub już zmienione, jednak w kontekście badań nad nazwami litewskimi nie ma to znaczenia. 3 Wcześniej był nazywany Międzynarodowym Kodeksem Nomenklatury Botanicznej, ale podczas kongresu botaników, który odbył się w Melbourne w 2011 r., nazwę zmieniono. 7 9Terminologija | 2015 | 22 nazw, ale zarazem jest ważnym punktem odniesienia przy normalizacji nomenklatury litewskiej. z wyjątkiem nielicznych odstępstw wynikających z tradycji litewska nomenklatura botaniczna była i jest porządkowana zgodnie z zasadą, że każdy rodzaj powinien mieć odrębną jednowyrazową nazwę, a różnice między gatunkami wskazuje się przez dodanie jednego słowa określającego, tzn. tworzy się nazwy dwuczłonowe (Gudžinskas, Rašomavičius 2004: 3, 4). Zarówno łacińskie, jak i litewskie nazwy botanicznych taksonów wyższych od rodzaju są również jednoczłonowe, tworzone za pomocą umownych przyrostków i członów (Kutorga 1997: 23–25, 55, zob. także Gaivenis 1973: 23). Łacińska nomenklatura zoologiczna również opiera się na podobnych zasadach, jednak przy tworzeniu jej litewskich odpowiedników nie przestrzega się ścisłego systemu – nie tylko gatunki, lecz także rodzaje czy taksony wyższe dość często nazywa się nazwami zawierającymi dwa lub nawet więcej członów; liczba członów tworzących nazwy gatunków również jest różna, ponadto ta sama nazwa rodzaju z różnymi członami jest używana do nazywania różnych rodzajów. Taki niesystemowy system z punktu widzenia botaników wydaje się niepostępowy (Gudžinskas, Rašomavičius 2004: 4), jednak w zoologii zdążył już nabrać charakteru tradycji i trudno go zmienić4. NAZWY NOMENKLATUROWE Z CZŁONEM JŪRINIS Utrwaliła się już tendencja, by zarówno miejsca występowania roślin, jak i zwierząt wskazywać w nomenklaturze za pomocą członów z przyrostkiem -inis, tworząc derywaty od różnych pospolitych i własnych słów oznaczających miejsca i obiekty geograficzne (np.: andinis, atlantinis, aukštikalninis, azijinis, bolivinis, džiunglinis, egiptinis, japoninis, pelkinis, pievinis, santominis, urvinis). Zgodnie z tym modelem, na przykład, wcześniej używane nazwy kalnų kielė, kalnų pušis zastąpiono nazwami kalninė kielė (łac. Motacilla cinerea), kalninė pušis (łac. Pinus montana). Kazimieras Gaivenis pisał wcześniej, że taka zmiana często nie jest konieczna (Gaivenis 1973: 24), jednak ta zasada nazewnictwa utrwaliła się w nomenklaturze, chociaż tworzone derywaty w języku ogólnym bywają czasem nietypowe. Oczywiście w nomenklaturze występują nazwy, w których miejsce wskazuje się 4 W Podkomisji Terminologicznej Państwowej Komisji Języka Litewskiego w ciągu ostatnich kilku lat podczas rozpatrywania nazewnictwa zoologicznego wiele dyskutowano o bardziej systematycznym porządkowaniu nomenklatury zoologicznej, zwłaszcza przy nazywaniu wcześniej nienazwanych po litewsku rodzajów i gatunków, jednak zasadniczych zmian nie ma – trudno zmieniać tradycje, ponadto dążenie do systematyczności bardzo utrudnia zmienność nomenklatury łacińskiej, wynikająca z częstego przenoszenia gatunków z jednych rodzajów do innych, dlatego posiadanie stabilnej jednowyrazowej nazwy rodzaju staje się trudne; zoolodzy skłaniają się do tego, by przynajmniej niektórych rodzajów w ogóle nie nazywać po litewsku. Prawdą jest, że istnieją nietypowe opinie, zgodnie z którymi naukowe nazwy taksonów nie są łacińskie, lecz międzynarodowe, wspólne dla wszystkich języków, dlatego należałoby je zrównać z funkcjonującymi w języku litewskim wyrazami międzynarodowymi i w ogóle nie tworzyć litewskich odpowiedników (Gliwa 2011: 119), ale jest to nazbyt radykalne. 8 0 Alvydas Umbrasas | Jūra w nomenklaturze biologicznej inaczej (np. : Balchašo priekalnių ūsuotė (łac. Schizothorax argentatus), kalnų upokšnių nėgė (łac. Ichthyomyzon greeleyi), karštųjų versmių lėlžuvė (łac. Cyprinodon macularius), priekrančių pelona (łac. Pellona harroweri), ryžių laukų ungurys (łac. Fluta alba) (ŽPŽ 2005)), lecz są one stosunkowo rzadkie i obecnie należy je już uważać za nietypowe. Zgodnie z dominującym modelem związek z morzem wyraża się w nazwach nomenklaturowych składnikiem jūrinis. Jak wynika z ŽPŽ 2005, w systemie nomenklatury ryb słowo to jest wykorzystywane do nazywania taksonów różnych rang: rodzin (a), rodzajów (b), gatunków (c), np. : a) morszczuki tropikalne (łac. Steindachneriidae), morskowate (łac. Sparidae), prażmowate (łac. Bramidae), sumowate morskie (łac. Ariidae), kyfosowate (łac. Kyphosidae), kongerowate (łac. Congridae); b) amerykańskie wężynki morskie (łac. Phytichthys), białe sumy morskie (łac. Sciadeichthys), żaglowe skorpenowate (łac. Taenianotus), kurkowate okoniowate (łac. Neosebastes), długopłetwe skorpeny morskie (łac. Lioscorpius), cierniczki morskie (łac. Spinachia), kocie ryby morskie (łac. Anadoras), wonniki morskie (łac. Yerutius), morszczuki (łac. Merluccius), minogi morskie (łac. Petromyzon), flądry morskie (łac. Pleuronectes), okoniowate morskie (łac. Sebastiscus), okonikowate morskie (łac. Psammoperca), prażmy morskie (łac. Brama), kongerowate morskie (łac. Congrina), smukłe okoniokształtne morskie (łac. Lateolabrax), stynki wschodnie (łac. Allosmerus), rudawozębne prażmy morskie (łac. Crenidens); c) morszczuk afrykański (łac. Merluccius capensis), stynka australijska (łac. Aplochiton marinus), okonik morski białopręgi (łac. Sebastiscus albofasciatus), skorpena morska żaglowa (łac. Taenianotus triacanthus), babka morska wężowata (łac. Gobius cobitis), flądra morska (łac. Pleuronectes platessa), sandacz morski (łac. Stizostedion marinum), sum morski kolczasty (łac. Bagre marinus), wstęgowaty konger morski (łac. Gnathophis habenatus), karp morski marmurkowany (łac. Dactylosargus arctidens), mała ryba piaskowa morska (łac. Callionymus rissoi), karas morski sinawy (łac. Pachymetopon aeneum), czerwony prażma morska kolczasta (łac. Taractes rubescens), stynka wschodnia (łac. Allosmerus elongatus), jasny wonnik morski (łac. Yerutius apricus), węgorzowata miętuska morska5 5 Podkomisja Terminologiczna Państwowej Komisji Języka Litewskiego w 2013 r. wraz z zoologami zmieniła tę nazwę na węgorzowatą żyworodną miętuskę (opublikowano w Wykazie nazw gatunków ryb komercyjnych (KŽPRS)). Nawiasem mówiąc, w Wielkiej Encyklopedii Litewskiej (VLe iX 2006) gatunek łac. Zoarces viviparus nazwano miętuską morską, podczas gdy w ŽPŽ 2005 – pospolitą żyworodną miętuską; w innych źródłach, oprócz synonimu miętuska morska, nazywano ją także po prostu żyworodną miętuską albo żyworodną miętuską (Repečka, Bukelskis, Kesminas 1998: 74; Virbickas 2000: 99). 8 1Terminologia | 2015 | 22 miętuska (łac. Zoarces anguillaris), fioletowa wężynka morska (łac. Cebedichthys violaceus), zielonopręgi okoń morski (łac. Sebastes elongatus). Z członem morski w ŽPŽ 2005 ogółem nazwano 144 taksony. Widać, że nazwy często tworzy się ze znanych w języku ogólnym jednowyrazowych nazw ryb. Chociaż litewskie nazwy rodzin i rodzajów czasami się pokrywają, na przykład leszczokształtne morskie (łac. Bramidae i Brama), kongrowate (łac. Congridae i Congrina) (w nomenklaturze łacińskiej jest to niemożliwe, zasadniczo nie jest też wygodne w nomenklaturze litewskiej, ale czasami być może brakuje środków wyrazu), nazwy taksonów tego samego rzędu w żaden sposób nie mogą się pokrywać, dlatego występujący w rodzajach okoni morskich pospolitych (łac. Sebastes) i okoni morskich olbrzymich (łac. Stereolepis) okoń morski olbrzymi (łac. Sebastes marinus i Stereolepis gigas) jest błędem w opracowaniu nomenklatury ŽPŽ 2005. Analogicznym błędem jest także konger japoński (łac. Conger japonicus i Japonoconger sivicolus), którego można znaleźć w rodzajach kongrów pospolitych (łac. Conger) i kongrów japońskich (łac. Japonoconger). W dużym zbiorze danych takie błędy zwykle powstają przez nieuwagę, a jedną z przyczyn ich powstawania jest używanie tych samych podstawowych członów do nazywania różnych rodzajów. Takich błędów polegających na pokrywaniu się nazw w ŽPŽ 2005 jest więcej (zob. dalej w artykule). Z morzem kojarzone są nie tylko ryby. Przede wszystkim można by wymienić ptaki. PPŽ 2009 wyróżnia rodzaje orłów morskich (łac. Haliaeetus) i petreli morskich (łac. Fregetta), istnieje kilkanaście nazw gatunkowych utworzonych z członem jūrinis, np.: afrykański orzeł morski (łac. Cuncuma vocifer), petrel białobrzuchy (łac. Fregetta grallaria), biegus morski (łac. Arquatella maritima), siewnica morska (łac. Charadrius hiaticula), siewka morska (łac. Pluvialis squatarola). Z tym członem utworzona jest także nazwa ssaka – wydra morska (łac. Enhydra) (w rodzaju występuje tylko wydra morska (łac. Enhydra lutris)) (ŽinPŽ 2002), istnieją także nazwy innych zwierząt, np.: rząd bezkręgowców z typu stawonogów (łac. Arthropoda) – kikutnice (łac. Pantopoda), podrząd żółwi – żółwie morskie (łac. Chelonioidea), rodzina gadów z podrzędu węży (łac. Ophidia) – węże morskie (łac. Hydrophiidae), jaszczurka z rodziny legwanowatych (łac. Iguanidae) – iguana morska (łac. Amblyrhynchus cristatus) (VLe iX 2006). Jedna z nazw występuje także w nomenklaturze botanicznej – rosnące nad morzami (w namorzynach) drzewo awicennia augalai jūrinėrupija(lot. Ruppiamaritima), jūrinisandras(lot. Zostemorska (łac. Avicennia marina), rośliny zielne ra marina) (BVŽ 1998). 8 2 Alvydas Umbrasas | Morze w nomenklaturze biologicznej NAZWY NOMENKLATUROWE Z CZŁONEM JŪRŲ „MORSKI” Choć można było oczekiwać, że przy nazywaniu ryb związek z morzem najczęściej będzie wskazywany członem jūrinis „morski”, w ŽPŽ 2005 nazw zawierających słowo jūrų „morski” jest niemal trzy razy więcej – aż 409 nazw taksonów. Nazw jest wiele6, jednak różnorodność słów występujących jako ich główne człony nie jest bardzo duża. Najwyraźniej semantycznie wyróżnia się grupa nazw utworzonych z wykorzystaniem nazw nie ryb, lecz innych zwierząt. Są to nazwy metaforyczne, zawierające nazwy ssaków (a), ptaków (b), płazów (c), owadów (d), np. (rodzaje): a) jūrų buivolai (łac. Taurulus), jūrų pelytės (łac. Neosynchiropus), jūrų šunlapės (łac. Percis), kastuvagalviai jūrų7 šikšnosparniai (łac. Halieutichthys), mureniniai jūrų šuneliai (łac. Halimuraenoides), norveginės jūrų laputės (łac. Leptagonus), pirštuotieji jūrų arkliukai (łac. Dunckerocampus), rykliai jūrų lapės (łac. Alopias), sąžalyniniai jūrų šunyčiai (łac. Cristiceps); b) jūrų čiurliai (łac. Hirundichthys), jūrų gaideliai (łac. Alectrias), jūrų žvirbliai (łac. Prognichthys), storalūpės jūrų kregždės (łac. Cheiloprion), trumpapelekės jūrų antelės (łac. Diplecogaster); c) żabnice morskie (łac. Cyclopterus); d) motyle morskie (łac. Chaetodon), osy morskie (łac. Ocosia). Analogicznie nazywane są także gatunki, ich nazwy od nazw rodzajów czasami różnią się tylko liczbą (w zoologii przyjęte jest, że rodzaje określa się w liczbie mnogiej, a gatunki – w liczbie pojedynczej), najczęściej dodaje się więcej członów, np. : a) atlantycki zając morski (łac. Eumicrotremus spinosus), nietoperz morski Darwina (łac. Ogcocephalus darwini), żółtawy konik morski (łac. Hippocampus kuda), długoogonowa mysz morska (łac. Spinicapitichthys draconis), japońska psia ryba morska (łac. Percis japonicus), bawół morski (łac. Taurulus bubalis), nietoperz morski (łac. Platax pinnatus), koralowy królik morski (łac. Siganus corallinus), pelagiczny lis morski8 (łac. Alopias 6 W całym artykule stara się za pomocą jak najmniejszej liczby przykładów pokazać jak największą różnorodność. Zazwyczaj podaje się tylko jeden przykład danego modelu utworzony z którymś członem, chociaż w nomenklaturze najczęściej występuje od kilku do kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu analogicznych przykładów (te same człony powtarzają się przy tworzeniu nazw zarówno gatunków, jak i rodzajów czy wyższych taksonów). 7 W nazwie gatunkowej zmieniony szyk wyrazów jest, jak się wydaje, pomyłką – portorykański nietoperz morski o głowie przypominającej łopatę (łac. Halieutichthys smithii). Nawiasem mówiąc, nazwa miejscowa w innych źródłach jest zastępowana przymiotnikiem, por. nazwy ptaków amazonka portorykańska, puchacz portorykański (PPŽ 2009). 8 Gatunek ten należy do rodzaju o nazwie rekiny lisy morskie (łac. Alopias). Ostatnia nazwa wyróżnia się tym, że metafora znajduje się w pozycji przydawki. Możliwy jest także przypadek odwrotny, gdy przydawka zostaje dodana do nazwy metaforycznej – koniki morskie liściaste (łac. Phyllopteryx). 8 3Terminologija | 2015 | 22 pelagicus), srebrzysty włócznik morski (łac. Blennioclinus stella), b) wdzięczna kaczuszka morska (łac. Gastrocyathus šiaurinėdurklasnukėjūrųlaputė(lot. Aganopsisvulsa); gracilis), paw morski (łac. Sym phodus tinca), wróbel morski (łac. Prognichthys brevipinnis), zwyczajna jaskółka morska (łac. Hirundichthys affinis), skalaryczna rybitwa morska (łac. Shuettea scalaripinnis), lustrzany jerzyk morski (łac. Hirundichthys speculiger), zielonobrzuchy kogucik morski (łac. Alectrias benjamini); c) ropucha morska9 (łac. Cyclopterus lumpus); d) osa morska (łac. Ocosia vespa), czworooki motyl morski (łac. Chaetodon capistratus). Znaczenie metaforyczne sprawiło, że w tym przypadku wybrano człon morski10, a nie morski, ponieważ wraz z systematycznie stosowanym w nomenklaturze tym drugim członem znaczenie byłoby dosłowne (mówilibyśmy o ssakach, ptakach itp.). Jak widać, część nazw zwierząt wykorzystanych do nazywania ryb ma przyrostki deminutywne, czasami nawet różne (lis, lisek; pieski, pieseczki). A zatem uważa się, że taki przyrostek nie oddala, nie ukrywa metaforycznego związku ze zwierzęciem (w przeciwnym razie zazwyczaj posłużono by się członem jūrinis). Prawdą jest, że znana już wcześniej i nadal używana nazwa ryby związana z gadami11, smok morski (łac. Trachinus draco) (LTe V 1979; VLe iX 2006), w ŽPŽ 2005 została zmieniona na większą smoczycę morską (łac. Trachinus draco) (rodzaj – po prostu smoczyce (łac. Trachinus)). W tym przypadku prawdopodobnie uznano, że dodanie przyrostka i zmiana rodzaju zasadniczo zmieniają nazwę, dlatego nie ma już potrzeby pisać jūrų. To logiczne. Jednak z nazwą gatunku nietoperz morski (łac. Platax pinnatus) postąpiono inaczej – rodzaj z rodziny kastetowatych (łac. Ephippididae) nazwano po prostu nietoperzami (łac. Platax) (por. gatunek nietoperz niebieskawy (łac. Platax orbicularis)). Warto również zwrócić uwagę, że w innej rodzinie, nazwanej nietoperzowatymi (łac. Ogcocephalidae), znajduje się kilka rodzajów, w których nazwie występuje połączenie nietoperze morskie, na przykład, 9 Nazwa tej ryby wiąże się nie tylko z płazem, lecz także z ptakiem; nazywana jest ona również kukułką morską (VLe iX 2006). W starszych źródłach pierwszeństwo przyznaje się nazwie ciegorius, ale podawane są również synonimy metaforyczne, wśród nich także zając morski (Virbickas 2000: 116). 10 Opartych na metaforze zwierzęcia nazw ryb z innym dopełniaczem jest również kilka, np.: myszy algowe (łac. Fucomimus), kozy wodne (łac. Pelecus), pręgowane kozły wodne (łac. Pachychilon) (ŽPŽ 2005). Natomiast z członem vandeninis stosuje się nazwy o znaczeniu dosłownym, np.: zwyczajny pluszcz wodny (łac. Cinclus cinclus) (PPŽ 2009), sarna wodna (łac. Hydropotes inermis), królik wodny (łac. Sylvilagus aquaticus) (ŽinPŽ 2002). 11 Por. drakony (łac. Draco), rodzaj jaszczurek z rodziny agamowatych (łac. Agamidae) (VLe V 2004). 8 4 Alvydas Umbrasas | Morze w nomenklaturze biologicznej zwyczajne nietoperze morskie (łac. Ogcocephalus). Jeśli uznano, że różnica rodzaju gramatycznego šikšnosparnis – šikšnosparnė w nomenklaturze ryb jest wystarczająca (ogólnie należy unikać tak niewiele różniących się nazw, zwłaszcza w jednym systemie12), wówczas zgodnie z systemem można było wybrać nazwę morska nietoperzyca. Nazwy gatunków najczęściej wiążą się z nazwami rodzajów, ale występują też rozbieżności, na przykład zwyczajna jaskółka morska (łac. Hirundichthys affinis) należy do rodzaju jaskółek morskich (łac. Hirundichthys) (inne gatunki w tym rodzaju mają w nazwie słowo jaskółka), paw morski (łac. Symphodus tinca) należy do rodzaju zielonorybów (łac. Symphodus) (nie nazwano więcej taksonów słowem paw). Jeśli będziemy przestrzegać logiki tworzenia nazw, nieco dziwnie wygląda, gdy kropkowany lis morski (łac. Lo vulpinus) trafia do rodzaju kropkowanych królikorybów (łac. Lo). Przy tworzeniu nazw lepiej byłoby unikać takiej logicznej niezgodności metafor, zwłaszcza jeśli nie jest ona uwarunkowana tradycją. Nawiasem mówiąc, słowo triušiažuvės nadawałoby się do oznaczenia rangi wyższej niż rodzaj, a zamiast zwykłej triušiažuvė (łac. Siganus) mogłyby być zające morskie (tego połączenia obecnie nie ma w żadnej nazwie rodzaju), ponieważ w rodzaju tym występuje zając morski złotopręgi (łac. Siganus rivulatus) itp. Interesujące jest również to, że w rodzaju kolcobrzuchów okrągłopłetwych (łac. Eumicrotremus) występują gatunki zając morski okrągły (łac. Eumicrotremus orbis), zając morski atlantycki (łac. Eumicrotremus spinosus), chociaż nie ma rodzaju ryb zając morski. Przyczyna jest jasna – nazwa jest już zajęta: zając morski (łac. Erignathus barbatus) to foka, jedyny przedstawiciel rodzaju zajęcy morskich (łac. Erignathus) (ŽinPŽ 2002). Mając to na uwadze, ogólnie wątpliwe jest, po co włączono połączenie zając morski do nomenklatury ryb (rozwiązaniem mógłby być zdrobniały wyraz zajączek morski lub coś podobnego). Jeśli przyjrzeć się systemowi nazw taksonów ryb zawierających ten sam wyraz podstawowy, można dostrzec przejawy niesystematyczności. W systemie wieloczłonowym trudno tego uniknąć, ale tam, gdzie jest to możliwe, należy dążyć do spójności. Rodzaj, do którego należy gatunek antelka morska Hektora (łac. Gastroscyphus hectoris), nazwano antelką wód Briggsów (łac. Gastroscyphus). Element vandenų 12 Niezbyt wygodne jest, gdy tylko rodzajem gramatycznym różnią się zwierzęta należące do różnych klas, na przykład pasišiaušėlės (łac. Parachaetodon) to ryby (ŽPŽ 2005), a pasišiaušėliai (łac. Tricholestes) – ptaki (PPŽ 2009). Przy tworzeniu nazw ryb z przydawką systemy się mieszają, por. okoniokształtne pasišiaušėliai (łac. Ectreposebastes), ale pasišiaušėliai grenadieriai (łac. Trachonurus) (ŽPŽ 2005). W przypadku tej ostatniej nazwy ryby głównym członem jest już pasišiaušėlis, powinno tu być grenadieriai pasišiaušėliai. Można również wspomnieć, że na przykład atlantinė didžioji plėšikė (łac. Magnisudis atlantica) jest rybą (ŽPŽ 2005), a didysis plėšikas (łac. Catharacta skua) – ptakiem (PPŽ 2009). Rodzaj gramatyczny nazw ryb z przydawką jest oczywiście uzgadniany – kietūsis dyglys plėšikas (łac. Osteogeniosus militaris). 8 5Terminologija | 2015 | 22 obok jūrų jest możliwe (zwłaszcza jeśli ryby żyją nie tylko w morzach; wprawdzie w użyciu częstsze jest vandens, por. vandens ožkos (łac. Pelecus), vandens kirveliai (łac. Carnegiella)), choć tutaj różnica chyba nie jest uzasadniona. Inny rodzaj z tej samej rodziny priesiurbinių (łac. Gobiesocidae) nazwano dryžosios Brigso antelės (łac. Gastrocymba). Tutaj nie ma już ani jūrų, ani vandenų, chociaż w rodzaju tym występuje gatunek keturdryžė jūrų antelė (łac. Gastrocymba quadriradiata). W tej samej rodzinie znajdują się również rodzaje kaczuszek bagiennych (łac. Arabes), kaczuszek oceanicznych (łac. Diplocrepis). Uwzględniając nazwy pokrewne, można zaproponować kaczuszki bagienne (jeśli rzeczywiście żyją na bagnach), kaczuszki oceanów13. Natomiast nazwę rodzaju z rodziny rogatnicowatych (łac. Balistidae) – rogatnice oceanów (łac. Canthidermis) – zgodnie z systemem właśnie odpowiedniej byłoby zmienić na rogatnice oceaniczne (wówczas odpowiednio należałoby uzgodnić także nazwę rogatnicy wzorzystej oceanów (łac. Nelusetta ayraudi)). W rodzinie igliczniowatych (łac. Syngnathidae) obok koników morskich kolczastych (łac. Solegnathus) niezbyt uzasadniona wydaje się nazwa igliczniowate koniki (łac. Syngnathoides) – tutaj odpowiednie byłyby igliczniowate koniki morskie. W rodzinie lisicowatych (łac. Agonidae) nie pasuje lisica chilijska (łac. Aganopsis), powinno być: chilijska lisica morska. Chociaż istnieją motyle morskie (łac. Chaetodon), logiczne i semantycznie uzasadnione jest podanie nazwy motyle słodkowodne (łac. Pantodon), jednak w rodzaju długonosów morskich (łac. Forcipiger) nie pasuje nazwa pospolity motyl długopyski (łac. Forcipiger longirostris), można by na przykład użyć nazwy długopyski motyl morski. Przy tworzeniu nazw ryb od nazw innych zwierząt w ŽPŽ 2005 nie uniknięto zbieżności – dwa rodzaje nazwano jaskółkami morskimi (łac. Chromis i Monodactylus). Pierwszy należy do rodziny garbikowatych (łac. Pomacentridae), drugi – do rodziny srebrzykowatych (łac. Monodactylidae). Twórcy nomenklatury również nie zwrócili uwagi na to, że iglicznia długopyska (łac. Acentronura gracillissimus i Hippocampus ramulosus) została zaliczona do dwóch rodzajów, odpowiednio do igliczni długopyskich (łac. Acentronura) i koników morskich właściwych (łac. Hippocampus). Nazywanie ryb na podstawie innych zwierząt jest przykładem tworzenia obrazowej nomenklatury. Według K. Gaivenisa w terminologii najczęściej nie unika się obrazowości tam, gdzie funkcja rozróżniająca (dyferencjalna) terminów jest ważniejsza od funkcji nazywającej (nominatywnej). terminy ekspresywne są często tworzone w terminologii systematycznej, ponieważ tutaj, chcąc odróżnić jeden gatunek roślin lub 13 Przymiotniki bardziej kierują uwagę ku ptakom, por. kokoszki (łac. Gallinula), pluszcze (łac. Cinclus) (PPŽ 2009). 8 6 Alvydas Umbrasas | Morze w nomenklaturze biologicznej jeden gatunek zwierząt od innego, często sięga się po obrazowe porównanie (Gaivenis 1991: 29). Dla ciekawości można jeszcze wspomnieć, że nazwy niektórych ryb są od razu kojarzone z dwoma zwierzętami, a cechy podobieństwa wskazywane są dodatkowo przez człon poboczny, np.: aligatorowe lisice morskie (łac. Anoplagonus), jeżowata kaczka morska (łac. Diademichthys lineatus), robakowaty królik morski (łac. Siganus vermiculatus), rekinogłowa kaczka morska (łac. Eckloniaichthys scylliorhinoceps), zebra morska motylkowata (łac. Discochaetodon octofasciatus). Obrazowość i ekspresyjność takich nazw są szczególnie wyraźne. Odrębną grupę stanowią metaforyczne nazwy ryb z członem jūrų, których nadrzędnym członem są wyrazy oznaczające różne przedmioty. Przykłady nazw rodzajów (a) i gatunków (b): a) iglice morskie (łac. Syngnathus), pilniki morskie (łac. Thamnaconus), kolce morskie (łac. Hemiarus), ostrzałki morskie (łac. Pervagor), szydlice morskie (łac. Nerophis), łopatki morskie (łac. Halieutopsis), języczki morskie (łac. Dicologlossa), kulki morskie (łac. Sphoeroides), grzebienie morskie (łac. Crenicichla), lewookie sole morskie (łac. Symphurus), trójgarbne toporki morskie (łac. Argyropelecus); b) brodaty języczek morski (łac. Monochirus hispidus), plamista kulka morska (łac. Sphoeroides maculatus), indyjska łopatka morska (łac. Halieutopsis microps), czarnogłowa ostrzałka morska (łac. Pervagor melanocephalus), pospolity języczek morski (łac. Dicologlossa cuneata), pospolita szydlica morska (łac. Nerophis ophidion), grzebień morski Paraiby (łac. Crenicichla dorsocellata), cienkopyska iglica morska (łac. Syngnathus tenuirostris), przezroczysty toporek morski (łac. Sternoptyx diaphana), piłnik morski piaskowy (łac. Thamnaconus arenaceus). Metaforyczność również w tym przypadku sprawiła, że nazwy utworzono nie z członem jūrinis14. Nie uniknięto jednak i tutaj zbieżności – w rodzinie prawookich sole morskich (łac. Scoleidae) dwa rodzaje nazwano krótkopłetwe sole morskie (łac. Brachirus i Microchirus), a gatunek senegalska solinka morska należy do rodzajów krzywopyskich sol morskich (łac. Cynoglossus) i pospolitych sol morskich (łac. Solea), które należą vis(lot. Cynoglossussenegalensisir Soleasenegalensis) pateko į dvi genodpowiednio do rodzin lewookich sol morskich (łac. Cynoglossidae) i wspomnianej już rodziny prawookich sol morskich. Nawiasem mówiąc, w ŽPŽ 2005 występuje również nazwa rodzaju żeńskiego liežuvės (łac. Parexglossum), 14 Jeśli na przykład obok nazwy jūrų adatos tworzy się jeszcze nazwę adatžuvė, nie ma już potrzeby zapisywania jūrų; zamiast nazwy kibiauodegės jūrų adatžuvės (łac. Amphelikturus) systemowo całkowicie odpowiednia jest nazwa kibiauodegės jūrinės adatžuvės, a odpowiednio w nazwie gatunku (por. mažoji jūrinė smėlžuvė (łac. Callionymus rissoi)). 9 3Terminologia | 2015 | 22 płetwiści koguci morscy (łac. Pterygotrigla), satyrowie morscy (łac. Satyrichthys). Dla ciekawości można wspomnieć także o kilku nazwach ryb, w które włączono nazwy różnych zwierząt: skrzydlica motylowa (łac. Paratrigla papilio), skrzydlica krokodyla (łac. Gargariscus prionocephalus). Co prawda nazwą błękitnopłetwy skrzydlica ŽPŽ 2005 określane są gatunki różnych rodzajów – łac. Currupiscis volucer i Chelidonichthys kumu. Sądząc z niektórych źródeł (Jennings 1998), nazwy łacińskie są synonimami, dlatego w słowniku w ogóle nie należało podawać tego taksonu dwukrotnie. Z utworzonego z członu jūr złożenia w systemie nomenklatury można utworzyć także człon poboczny, np. jūrgaidinės plernės (łac. Ereunias). Warto tu wspomnieć także nazwę rodzaju ryb jūržolių drugeliai (łac. Hemitaurichthys). Już wcześniej omówiono, że w systemie występują jūrų drugeliai, ale ponieważ w tym przypadku morze oznaczono innym członem, jūrų zostaje pominięte, chociaż gatunek tego rodzaju to dumblinis jūrų drugelis (łac. Hemitaurichthys zoster). Pod względem formy wyróżnia się nazwa rodzaju ledjūrio polakai (łac. Pollachius). Tutaj jūra jest drugim członem złożenia. Więcej takich złożeń w ŽPŽ 2005 nie ma. Wcześniej podawano nazwę ledjūrio menkė (łac. Pollachius virens) (Repečka, Bukelskis, Kesminas 1998: 56; Virbickas 2000: 89), lecz w ŽPŽ 2005 zmieniono ją na amerikinis polakas, chociaż do celów handlowych nadal używany jest synonim ledjūrio menkė (zob. KŽPRS). Złożenia omawianego modelu wchodzą nie tylko do nazw ryb, lecz także do nazw innych zwierząt. W PPŽ 2009 występuje nazwa rodzaju jūršarkės (łac. Haematopus), wśród gatunków – eurazinė jūršarkė (łac. Haematopus ostralegus), nazywana też po prostu jūršarke. Nazywano ją również jūrine šarka (nazwa wymieniona w DLKŽ7 2012 w artykule šarka). Dowodzi to właśnie synonimiczności złożenia i wyrażenia wielowyrazowego, zwłaszcza w użyciu niespecjalistycznym. W DLKŽ7 2012 występuje także złożenie jūrkranklis (łac. Phalacrocorax carbo), lecz obecnie jest ono tylko synonimem; w nomenklaturze podaje się nazwę didysis kormoranas (PPŽ 2009). z DLKŽ7 2012 można wymienić nazwę rośliny jūrasmiltė (łac. Honkenya22). W nomenklaturze roślin znajduje się jeszcze kilka nazw wskazujących na związek z morzem (ponieważ zwykle rosną nad morzem lub tym podobne), np.: jūravižė (łac. Uniola) (LRTB), jūrsvogūnis23 (łac. Drimia, Urginea) (DAV 2007). 22 Powinno być Honckenya (zob. iTiS). 23 Poza nomenklaturą może występować także jūros svogūnai „soczyste liście cebul Urginea maritima” (MTŽ 1980), podobnie jak wspomniana już jūros kopūstai. 9 4 Alvydas Umbrasas | Morze w nomenklaturze biologicznej WNIOSKI 1. Biologijos taksonų pavadinimuose įprasta gyvūnų ir augalų paplitimo miejsca ukazywać za pomocą przymiotników z przyrostkiem -inis, tworząc derywaty od różnych pospolitych i własnych wyrazów oznaczających miejsca oraz obiekty geograficzne. Związek zwierzęcia lub rośliny z morzem (żyje w morzu, rośnie nad morzem lub tym podobne) zgodnie z dominującymi tendencjami tworzenia nomenklatury biologicznej w nazwach często ukazywany jest słowem jūrinis (np.: jūrinės plekšnės (łac. Pleuronectes), jūriniai ereliai (łac. Haliaeetus), jūrinės gyvatės (łac. Hydrophiidae), jūrinis andras (łac. Zostera marina)). 2. istnieje niemało nazw żyjących w morzach ryb, ssaków i zwierząt bezkręgowych utworzonych z wykorzystaniem nazw zwierząt lądowych. Aby takie nazwy metaforyczne różniły się od nazw zwierząt stanowiących podstawę metafory, używa się członu jūrų – a więc jūrų kregždės (łac. Chromis ir Monodactylus) są rybami, natomiast jūrinės kregždės (łac. Fregetta) – ptakami, jūrų kiškis (łac. Erignathus barbatus) jest foką, natomiast vandeninis triušis (łac. Sylvilagus aquaticus) – po prostu królikiem żyjącym w pobliżu wody. Pływające w wodzie jūrų buivolai (łac. Taurulus) i jūrų drugeliai (łac. Chaetodon) biologicznie nie mają nic wspólnego z pasącymi się na łąkach bawołami i latającymi motylami. W nazwach zwierząt morskich jūrų zapisuje się również wtedy, gdy podstawę metafory stanowią nazwy przedmiotów lub innych obiektów (np.: jūrų galąstuvai (łac. Pervagor), jūrų skiauterės (łac. Crenicichla), jūrų žvaigždės (łac. Asteroidea)), osób lub istot (np.: jūrų angelai (łac. Pomacanthidae), jūrų piemenėliai (łac. Nomeus), jūrų raiteliai (łac. Ophiosciodon)), roślin lub ich części (np.: jūrų lelijos (łac. Crinoidea), jūrų pumpurai (łac. Blastoidea)). Nawet w przypadku zdrobnień metaforyczność jest wyraźna, dlatego zapisuje się jūrų pelytės (łac. Neosynchiropus), jūrų gaideliai (łac. Alectrias), natomiast unika się zapisywania jūrų, jeżeli zmienia się rodzaj gramatyczny, np.: didžioji jūrinė drakoniukė (łac. Trachinus draco) (wcześniej nazywana jūrų drakonas), pusžiotė kareivė (łac. Coelorhynchus coelorhynchus) (por. ilgažiomenis jūrų kareivis (łac. Ostichthys archiepiscopus)). Metaforyczne nazwy zwierząt wodnych mogą mieć również inną postać, np.: jūržolių drugeliai (łac. Hemitaurichthys), vandens ožkos (łac. Pelecus). 3. Gdy w nazwie nomenklaturowej biologicznej trzeba wskazać konkretne morze, tworzy się połączenie ze słowem jūros. Najczęściej w ten sposób nazywa się ryby, np. : Flądra bałtycka (łac. Pleuronectes platessa baltica), troć czarnomorska (łac. Salmo trutta labrax). Znaleziono nazwy innych zwierząt 9 5Terminologia | 2015 | 22 tylko parę: jaskółka klifowa czerwonowodna (łac. Petrochelidon perdita), mniszka śródziemnomorska (łac. Monachus monachus). 4. Unika się wyboru członu jūrinis lub jūrų, tworząc nazwy złożone (człon jūr-). Zwykle tworzy się nazwy taksonów ryb, np.: jūrkaršiai o płetwach wyciętych (łac. Odontoglyphis), jūrešeriai japońskie (łac. Odontanthias), jūrgaidžiai wielkołuskie (łac. Lepidotrigla). jest też rodzaj ptaków jūršarkės (łac. Haematopus). Odpowiednimi połączeniami (por. jūrinis karšis i jūrkaršis) w nomenklaturze, w razie potrzeby, nazywa się różne taksony, jednak w szerszym użyciu nie jest to wygodne. W botanice, chcąc wskazać związek z morzem w nazwie rodzaju, możliwa jest tylko nazwa złożona, ponieważ unika się nazw dwuwyrazowych; podaje się np.: jūravižė (łac. Uniola), jūrsvogūnis (łac. Drimia). 5. W Słowniku nazw ryb (ŽPŽ 2005) w nazwach niektórych podobnych taksonów człony jūrinis, jūrų, jūros są nieuzasadnienie różnicowane albo czasami nie zapisuje się żadnego z tych członów, chociaż według systemu nazw sąsiednich taki człon wydaje się potrzebny. Istnieje także inna niesystemowa forma wyrażania. Zdarzają się różne taksony (rodzaje, gatunki) o jednakowych nazwach. Jedną z przyczyn zbieżności jest używanie tych samych wyrazów głównych do nazywania różnych rodzajów i gatunków. Ponieważ przygotowywany przez długi czas słownik ma dużą objętość i systematyczną strukturę, autorowi i recenzentom niełatwo było przejrzeć nazwy znajdujące się w różnych miejscach. Część rozbieżności mogła powstać podczas poprawiania słownika zgodnie z uwagami terminologów – w jednym miejscu poprawiono, w innym nie poprawiono albo poprawiono tak, jak zostało to już użyte w słowniku. W przyszłości, porządkując nazwy ryb, należy usunąć te braki. LITERATURA I ŹRÓDŁA BVŽ 1998: Słownik nazw botanicznych. Opracowała R. Jankevičienė, Wilno: Instytut Botaniki. DAV 2007: Kisielienė D., Grigienė i., Grigas A. Nazewnictwo roślin ozdobnych: w języku litewskim, łacińskim, angielskim, niemieckim, polskim i rosyjskim, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. DLKŽ7 2012: Słownik współczesnego języka litewskiego. 7. poprawione i uzupełnione wyd. Red. nacz. St. Keinys, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. eTAŽ 2008: Objaśniający słownik terminów ekologicznych: w językach litewskim, angielskim, niemieckim i rosyjskim. Opracowali A. Paulauskas, K. Jankevičius, R. Liužinas, V. Raškauskas, P. Zajančkauskas, Wilno: Technologie oczyszczania gruntu. Gaivenis K. 1973: Zawiłości kształtowania terminologii. – „Kalbos kultūra” 25, 19–27. Gaivenis K. 1991: W kwestii obrazowości terminów litewskich. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 29. Problemy litewskiej leksyki i terminologii, 26–31. Gaivenis K. 1997: Terminologia systematyki zoologicznej J. elisona. – Jurgis Elisonas. 1889–1946. Zbiór artykułów. Opracował A. Jakimavičius, Wilno: Baltic eCO, 75–79. GFGTŽ 1956: Gudelis V. Słownik terminów geologii i geografii fizycznej, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. 9 6 Alvydas Umbrasas | Żura w nomenklaturze biologicznej Gliwa B. 2011: W sprawie nazw ważek. – Nowe i rzadkie gatunki owadów Litwy 23, 115–119. Gudžinskas Z., Rašomavičius V. 2004: Nomenklatura rodzajów roślin mających kilka litewskich nazw oraz zasady jej normalizacji. – Botanica Lithuanica 6, 3–18. iCN – Międzynarodowy kodeks nomenklatury glonów, grzybów i roślin (Kodeks Melbourne) przyjęty przez Osiemnasty Międzynarodowy Kongres Botaniczny w Melbourne w Australii w lipcu 2011 r. – http://www.iapt-taxon.org/ nomen/main.php. iCZN – Międzynarodowy kodeks nomenklatury zoologicznej. Czwarte wydanie przyjęte przez Międzynarodową Unię Nauk Biologicznych, Londyn: International Trust for Zoological Nomenclature, 1999. – http://iczn.org/iczn/index.jsp. iTiS – Zintegrowany System Informacji Taksonomicznej. – http://www.itis.gov. Jennings G. 1998: The Sea and Freshwater Fishes of Australia & New Guinea 2. Północno-wschodnia, północna i północno-zachodnia Australia oraz Nowa Gwinea, Londyn: Calypso Publications. Kabailienė M., Radzevičius S. 2011: Paleontologia. Pomoc dydaktyczna, Wilno: Uniwersytet Wileński. Kutorga e. 1997: Nomenklatura botaniczna i mykologiczna, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. KŽPRS – rozporządzenie ministra rolnictwa Republiki Litewskiej z dnia 10 grudnia 2013 r. nr 3D-826 „W sprawie zmiany rozporządzenia ministra rolnictwa z dnia 15 stycznia 2008 r. nr 3D-22 „W sprawie zatwierdzenia wykazu nazw komercyjnych gatunków ryb” (Žin., 2013, nr 128-6541). LRTB – Bank Terminów Republiki Litewskiej. – http://terminai.vlkk.lt. LTe V 1979: Litewska encyklopedia radziecka 5. Red. naczelny J. Zinkus, Wilno: Mokslas. MTŽ 1980: Astrauskas V., Biziulevičius S., Pavilonis S., Vaitilavičius S., Vileišis A. Słownik terminów medycznych, Wilno: Mokslas. PPŽ 2009: Słownik nazw ptaków: w językach łacińskim, litewskim, angielskim, niemieckim, francuskim i rosyjskim. Opracowali M. Žalakevičius, I. Žalakevičienė, Wilno: Instytut Ekologii Uniwersytetu Wileńskiego. Repečka R., Bukelskis E., Kesminas V. 1998: Ryby Litwy 2. Ryby Morza Bałtyckiego, Wilno: Dexma. Virbickas J. 2000: Ryby Litwy, Wilno: Trys žvaigždutės. VLe V 2004: Powszechna encyklopedia litewska 5. Red. naczelny A. Račis, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. VLe iX 2006: Powszechna encyklopedia litewska 9. Red. nacz. A. Račis, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. ŽinPŽ 2002: Słownik nazw ssaków: w językach łacińskim, litewskim, angielskim, francuskim, rosyjskim i niemieckim. Oprac. P. Bluzma (red. odp.), R. Mažeikytė, e. Mickevičius, J. Prūsaitė, K. Baranauskas, R. Baleišis, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Ekologii. ŽPŽ 2005: Słownik nazw ryb. Oprac. J. Virbickas, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Ekologii Uniwersytetu Wileńskiego. Михайлов В. А. 2000: Морскаясвинка:животныевнашемдоме, Москва: ЮНВЕС. MORZE W NOMENKLATURZE BIOLOGICZNEJ Artykuł dotyczy litewskich nazw w nomenklaturze biologicznej związanych ze słowem jūra (morze). Najwięcej uwagi poświęca nazwom ryb (ze względu na dużą liczbę takich nazw zawierających to słowo), ale badane są również nazwy ssaków, ptaków, innych zwierząt i roślin. Podjęto próbę ukazania różnorodności nazw i wzorców ich tworzenia oraz zwrócenia uwagi na brak systematyczności i inne wady. W litewskiej nomenklaturze utrwaliła się tendencja do oznaczania siedlisk zarówno zwierząt, jak i roślin za pomocą komponentów z przyrostkiem -inis, utworzonych od różnych wyrazów oznaczających miejsca i obiekty geograficzne. Na podstawie tego modelu związek zwierzęcia lub rośliny z morzem (żyje w morzu lub rośnie w pobliżu morza) jest, zgodnie z dominującymi tendencjami tworzenia nomenklatury biologicznej, najczęściej wskazywany słowem jūrinis. Sporo nazw ryb, ssaków lub bezkręgowców żyjących w morzu utworzono za pomocą nazw zwierząt żyjących na 9 7Terminologija | 2015 | 22 ląd. aby oddzielić takie metaforyczne nazwy taksonów od nazw zwierząt, które stanowią podstawę metafory, używa się komponentu jūrų. Tak więc jūrų kregždės to ryby, a jūrinės kregždės to ptaki. Gdy w nomenklaturze biologicznej trzeba wskazać konkretne morze, tworzy się połączenie wyrazowe z komponentem jūros. w niektórych nazwach komponenty jūrinis lub jūrų są zastępowane złożeniami z komponentem jūr-. Badanie pokazuje, że komponenty jūrinis, jūrų i jūros w nazwach niektórych podobnych taksonów przedstawionych w słowniku Žuvų pavadinimų žodynas (Słownik nazw ryb) (Wilno, 2005) autorstwa J. Virbickasa różnią się między sobą niepotrzebnie. Czasami żaden z tych komponentów nie występuje, nawet jeśli wydaje się konieczny w porównaniu z systemem nazw pokrewnych. Odnotowano również inne przypadki braku systematyczności. Niektóre różne taksony (gatunki, rodzaje) noszą takie same nazwy. Słownik jest obszerny, uporządkowany systematycznie, a jego przygotowanie trwało długo, dlatego jego autorzy i recenzenci mieli trudności z uporządkowaniem nazw przedstawionych w różnych miejscach. Przyszłe uporządkowanie nazw ryb powinno uwzględniać pewne korekty. Otrzymano 2015-08-31 Alvydas Umbrasas Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vilešio 5, LT-10308 Wilno, e-mail [email protected]