„Jūra“ biologijos nomenklatūroje

Morze w nomenklaturze biologicznej ALVYDAS UMBRASAS Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: nomenklatura biologiczna, nazwy taksonów, nazwy ryb, metafora, systemowość, błąd Artykuł omawia litewskie biologiczne nazwy nomenklatoryczne związane ze słowem morze. Najwięcej uwagi poświęcono nazwom ryb1 (ponieważ pod tym względem jest ich najwięcej), ale mowa jest także o nazwach ssaków, ptaków, innych zwierząt i roślin. Materiał zebrano ze Słownika nazw ryb (ŽPŽ 2005), opracowanego przez Juozasa Virbickasa i opublikowanego w Banku Terminów Republiki Litewskiej (LRTB), Słownika nazw ryb oraz słowników nazw innych zwierząt, a także roślin2. Celem jest ukazanie różnorodności nazw i modeli ich tworzenia oraz zwrócenie uwagi na brak systemowości i inne niedociągnięcia. Impulsem do napisania artykułu była dyskusja z kolegami na temat użycia słów morski i morski w nazwach nomenklatorycznych. Gdy zaczęto się tym interesować, okazało się, że słowniki zawierają bogaty i interesujący materiał. W odróżnieniu od litewskiej nomenklatury botanicznej, która ma dość długą tradycję porządkowania i pod względem strukturalnym dość dobrze odpowiada nazwom naukowym (łacińskim lub najczęściej zlatynizowanym), tworzonym zgodnie z wymaganiami Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury glonów, grzybów i roślin3 (ICN), litewska nomenklatura zoologiczna była porządkowana inaczej i pod względem strukturalnym często nie odpowiada wymaganiom Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Zoologicznej (ICZN). Rzecz jasna, wymagania te dotyczą wyłącznie naukowych nazw łaciń- 1 Dziękuję naukowcowi z Centrum Badań Przyrodniczych, dr. Gintautasowi Vaitonisowi, za porady dotyczące nazw niektórych ryb. 2 Zob. wykaz literatury i źródeł. Przy podawaniu przykładów w zdaniach źródło niekiedy wskazuje się przed grupą przykładów, a najczęściej po niej. Jeśli w omówieniu ryb źródło nie jest podane (aby uniknąć częstego powtarzania), chodzi o ŽPŽ 2005. Niektóre łacińskie nazwy podawane w artykule obok litewskich, zaczerpnięte ze źródeł, mogą być przestarzałe i już zmienione, jednak w kontekście badania litewskich nazw nie ma to znaczenia. 3 Wcześniej nosił nazwę Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Botanicznej, lecz podczas kongresu botaników, który odbył się w Melbourne w 2011 r., nazwę tę zmieniono. 78 Alvydas Umbrasas | Jūra biologijos nomenklatūroje … nazw, ale zarazem stanowi ważny punkt odniesienia przy normalizacji litewskiej nomenklatury. Z wyjątkiem nielicznych odstępstw wynikających z tradycji litewska nomenklatura botaniczna była i nadal jest porządkowana zgodnie z zasadą, że każdy rodzaj powinien mieć własną jednowyrazową nazwę, a różnice między gatunkami wskazuje się, dodając jeden wyraz określający, tj. tworzy się nazwy dwuczłonowe (Gudžinskas, Rašomavičius 2004: 3, 4). Zarówno łacińskie, jak i litewskie nazwy botanicznych taksonów wyższych niż rodzaj są również jednowyrazowe i tworzy się je za pomocą umownych przyrostków i członów (Kutorga 1997: 23–25, 55, zob. też Gaivenis 1973: 23). Podobne zasady leżą u podstaw łacińskiej nomenklatury zoologicznej, jednak przy tworzeniu jej litewskich odpowiedników nie przestrzega się ścisłego systemu – nie tylko gatunki, lecz także rodzaje i taksony wyższe są dość często określane nazwami składającymi się z dwóch lub więcej członów; liczba członów tworzących nazwy gatunków również się różni, a ponadto ta sama nazwa rodzajowa, uzupełniona różnymi członami, jest używana do określania różnych rodzajów. Taki niesystematyczny system z perspektywy botaników wydaje się niepostępowy (Gudžinskas, Rašomavičius 2004: 4), jednak w zoologii zdążył już zakorzenić się jako tradycja i trudno go zmienić4. NAZWY NOMENKLATORYCZNE Z CZŁONEM MORSKI Utrwaliła się już tendencja, by w nomenklaturze wskazywać miejsca występowania zarówno roślin, jak i zwierząt za pomocą członów z przyrostkiem -inis, tworząc derywaty od różnych wyrazów pospolitych i nazw własnych oznaczających miejsca i obiekty geograficzne (np.: andinis, atlantinis, aukštikalninis, azijinis, bolivinis, džiunglinis, egiptinis, japoninis, pelkinis, pievinis, santoninis, urotinis). Zgodnie z tym modelem na przykład wcześniej używane nazwy kalnų kielė, kalnų pušis zastąpiono nazwami kalninė kielė (łac. Motacilla cinerea), kalninė pušis (łac. Pinus montana). Kazimieras Gaivenis pisał wcześniej, że taka zmiana często nie jest potrzebna (Gaivenis 1973: 24), jednak ta zasada nazewnicza przyjęła się w nomenklaturze, chociaż utworzone derywaty bywają czasem nietypowe dla języka ogólnego. Oczywiście, w nomenklaturze występują nazwy, w których miejsce wskazuje się 4 W podkomisji terminologicznej Państwowej Komisji Języka Litewskiego w ostatnich kilku latach, podczas rozpatrywania nazewnictwa zoologicznego, dużo dyskutowano o bardziej systematycznym porządkowaniu nomenklatury zoologicznej, zwłaszcza o nazywaniu rodzajów i gatunków, które wcześniej nie miały nazw litewskich. Nie doszło jednak do zasadniczych zmian – trudno zmieniać tradycję, a dążenie do systematyczności bardzo utrudnia także zmienność nomenklatury łacińskiej, wynikająca z częstego przenoszenia gatunków z jednych rodzajów do innych. Dlatego coraz trudniej zachować stabilne, jednowyrazowe określenie rodzaju, a zoolodzy skłaniają się do tego, by niektórych rodzajów w ogóle nie nazywać po litewsku. Istnieją wprawdzie nietypowe poglądy, że naukowe nazwy taksonów nie są łacińskie, lecz międzynarodowe, wspólne dla wszystkich języków, dlatego należy je traktować jak wyrazy międzynarodowe funkcjonujące w języku litewskim i w ogóle nie tworzyć litewskich odpowiedników (Gliwa 2011: 119), ale jest to podejście nadmiernie radykalne. Terminologija | 2015 | 22 79 inaczej (np.: Balchašo priekalnių ūsuotė (łac. Schizothorax argentatus), kalnų upokšnių nėgė (łac. Ichthyomyzon greeleyi), karštųjų versmių liežuvė (łac. Cyprinodon macularius), priekrančių pelona (łac. Pellona harroweri), ryžių laukų ungurys (łac. Fluta alba) (ŽPŽ 2005)), ale są one stosunkowo rzadkie i obecnie należy je uznać za nietypowe. Zgodnie z dominującym modelem związek z morzem wyraża się w nazwach nomenklatorycznych członem jūrinis. Jak wynika z ŽPŽ 2005, w systemie nomenklatury ryb wyraz ten stosuje się przy nazywaniu taksonów różnych rang: rodzin (a), rodzajów (b), gatunków (c), np.: a) atogrąžinės jūrinės lydekos (łac. Steindachneriidae), jūriniai karosai (łac. Sparidae), jūriniai karšiai (łac. Bramidae), jūriniai šamai (łac. Ariidae), jūriniai šapalai (łac. Kyphosidae), jūriniai unguriai (łac. Congridae); b) amerikiniai jūriniai vijūnai (łac. Phytichthys), baltieji jūriniai šamai (łac. Sciadeichthys), buriniai jūriniai pūgžliai (łac. Taenianotus), gaidiniai jūriniai ešeriai (łac. Neosebastes), ilgapelekės jūrinės skorpenos (łac. Lioscorpius), jūrinės dyglės (łac. Spinachia), jūrinės katžuvės (łac. Anadoras), jūrinės kvapės (łac. Yerutius), jūrinės lydekos (łac. Merluccius), jūrinės nėgės (łac. Petromyzon), jūrinės plekšnės (łac. Pleuronectes), jūriniai ešerėliai (łac. Sebastiscus), jūriniai ešeriukai (łac. Psammoperca), jūriniai karšiai (łac. Brama), jūriniai unguriai (łac. Congrina), pratisieji jūriniai sterkai (łac. Lateolabrax), rytinės jūrinės stintelės (łac. Allosmerus), rusvadančiai jūriniai karosai (łac. Crenidens); c) afrikine jūrinė lydeka (łac. Merluccius capensis), australinė jūrinė stint(enė) (łac. Aplochiton marinus), baltadryžis jūrinis ešerėlis (łac. Sebastiscus albofasciatus), burinis jūrinis pūgžlys (łac. Taenianotus triacanthus), gyvatinis jūrinis grundalas (łac. Gobius cobitis), jūrinė plekšnė (łac. Pleuronectes platessa), jūrinis sterk as (łac. Stizostedion marinum), jūrinis šamas dygl ys (łac. Bagre marinus), kaspinuotinis jūrinis ungurys (łac. Gnathophis habenatus), marmurinis jūrinis karpis (łac. Dactylosargus arctidens), mažoji jūrinė smėlžuvė (łac. Callionymus rissoi), melsvasis jūrinis karosas (łac. Pachymetopon aeneum), raudonasis dygius jūrinis karšis (łac. Taractes rubescens), rytinė jūrinė stintelė (łac. Allosmerus elongatus), šviesioji jūrinė kvapė (łac. Yerutius apricus), ungurinė jūrinė5 5 Podkomisja terminologiczna Państwowej Komisji Języka Litewskiego w 2013 r. wraz z zoologami zmieniła tę nazwę na ungurinė gyvavėdė vėgelė (opublikowano w Wykazie nazw gatunków ryb handlowych (KŽPRS)). Nawiasem mówiąc, w Powszechnej encyklopedii litewskiej (VLE IX 2006) łac. Zoarces viviparus nazwano jūrine vėgele, podczas gdy w ŽPŽ 2005 – paprastoji gyvavėdė vėgelė; w innych źródłach, oprócz synonimu jūrinė vėgelė, nazywano ją również po prostu gyvavėdė vėgelė lub gyvagimdė vėgelė (Repečka, Bukelskis, Kesminas 1998: 74; Virbickas 2000: 99). 80 Alvydas Umbrasas | Jūra biologijos nomenklatūroje węgorzowate (łac. Zoarces anguillaris), fioletowy węgorzyk morski (łac. Cebedichthys violaceus), zielonkawo pręgowany okoń morski (łac. Sebastes elongatus). W ŽPŽ 2005 z członem morski ŽPŽ nazwano łącznie 144 taksony. Widać, że nazwy często tworzy się na podstawie jednowyrazowych nazw ryb znanych w języku potocznym. Chociaż litewskie nazwy rodziny i rodzaju czasem są identyczne, na przykład karasie morskie (łac. Bramidae i Brama), węgorze morskie (łac. Congridae i Congrina) (w nomenklaturze łacińskiej jest to niemożliwe, a zasadniczo nie jest wygodne także w nomenklaturze litewskiej, choć czasem może brakować środków wyrazu), nazwy taksonów tej samej rangi nie mogą być identyczne, dlatego umieszczony w rodzajach karmazynów (łac. Sebastes) i wielkich karmazynów (łac. Stereolepis) wielki karmazyn (łac. Sebastes marinus i Stereolepis gigas) stanowi błąd w tworzeniu nomenklatury ŽPŽ 2005. Analogiczny błąd dotyczy również japońskiego węgorza morskiego (łac. Conger japonicus i Japonoconger sivicolus), którą można znaleźć w rodzajach węgorzy morskich (łac. Conger) oraz japońskich węgorzy morskich (łac. Japonoconger). W dużym zbiorze danych takie błędy zwykle pojawiają się wskutek niedopatrzenia; jedną z przyczyn ich powstawania jest używanie tych samych członów podstawowych do nazywania różnych rodzajów. W ŽPŽ 2005 występuje więcej takich błędów zbieżności nazw (zob. dalszą część artykułu). Z morzem kojarzone są nie tylko ryby. Przede wszystkim można wymienić ptaki. W PPŽ 2009 wyróżnia się rodzaje bielików (łac. Haliaeetus) i fregat (łac. Fregatta); istnieje kilkanaście nazw gatunkowych utworzonych z członem morski, np.: afrykański bielik morski (łac. Cuncuma vocifer), fregata białobrzucha (łac. Fregatta grallaria), biegus morski (łac. Arquatella maritima), sieweczka obrożna (łac. Charadrius hiaticula), siewnica (łac. Pluvialis squatarola). Z tym członem utworzono także nazwę ssaka – wydry morskiej (łac. Enhydra) (w rodzaju jest tylko wydra morska (łac. Enhydra lutris)) (ŽinPŽ 2002). Istnieją też nazwy innych zwierząt, np.: rząd bezkręgowców należących do typu stawonogów (łac. Arthropoda) kikutnic (łac. Pantopoda), podrząd żółwi żółwie morskie (łac. Chelonioidea), rodzina gadów z podrzędu węży (łac. Ophidia) węże morskie (łac. Hydrophiidae), jaszczurka z rodziny legwanowatych (łac. Iguanidae) iguana morska (łac. Amblyrhynchus cristatus) (VLE IX 2006). Pojedyncze nazwy występują także w nomenklaturze botanicznej – rosnące nad morzem (w namorzynach) drzewo awicennia morska (łac. Avicennia marina), rośliny zielne rupia morska (łac. Ruppia maritima), zostera morska (łac. Zostera marina) (BVŽ 1998). Terminologija | 2015 | 22 81 NAZWY NOMENKLATUROWE Z CZŁONEM „MÓRZ” Chociaż można było oczekiwać, że przy nazywaniu ryb związek z morzem najczęściej będzie oddawany członem morski, w ŽPŽ 2005 nazw zawierających słowo mórz jest niemal trzykrotnie więcej – aż 409 nazw taksonów. Nazw jest wiele6, jednak różnorodność słów pełniących funkcję ich głównych członów nie jest zbyt duża. Pod względem semantycznym najczytelniej wyróżnia się grupa nazw utworzonych przy użyciu nazw zwierząt innych niż ryby. Są to nazwy metaforyczne, które zawierają nazwy ssaków (a), ptaków (b), płazów (c) i owadów (d), np. (rodzaje): a) bawole morskie (łac. Taurulus), myszki morskie (łac. Neosynchiropus), morskie lisice (łac. Percis), morskie nietoperze łopatogłowe7 (łac. Halieutichthys), murenołazy (łac. Halimuraenoides), norweskie liski morskie (łac. Leptagonus), koniki morskie palczaste (łac. Dunckerocampus), rekiny lisy morskie (łac. Alopias), wężowate blenniowate morskie (łac. Cristiceps); b) ryby-lotki morskie (łac. Hirundichthys), koguty morskie (łac. Alectrias), wróble morskie (łac. Prognichthys), jaskółki morskie grubowargie (łac. Cheiloprion), krótkopłetwe podskoczki morskie (łac. Diplecogaster); c) ropuchy morskie (łac. Cyclopterus); d) motyle morskie (łac. Chaetodon), osy morskie (łac. Ocosia). Analogicznie nazywa się również gatunki; ich nazwy niekiedy różnią się od nazw rodzajów tylko liczbą (w zoologii zwyczajowo rodzaje nazywa się w liczbie mnogiej, a gatunki – w pojedynczej), najczęściej dodaje się więcej członów, np.: a) atlantycki zając morski (łac. Eumicrotremus spinosus), nietoperz morski Darwina (łac. Ogcocephalus darwini), żółtawy konik morski (łac. Hippocampus kuda), długogoniaste myszki morskie (łac. Spinicapitichthys draconis), japońska lisica morska (łac. Percis japonicus), bawół morski (łac. Taurulus bubalis), nietoperz morski (łac. Platax pinnatus), królik morski koralowy (łac. Siganus corallinus), lisica pelagiczna8 (łac. Alopias 6 W całym artykule staramy się pokazać jak największą różnorodność przy użyciu jak najmniejszej liczby przykładów. Zwykle podawany jest tylko jeden przykład określonego modelu utworzonego z użyciem danego członu, choć w nomenklaturze istnieje zazwyczaj od kilku do kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu analogicznych przykładów (te same człony powtarzają się przy tworzeniu nazw zarówno gatunków, jak i rodzajów oraz taksonów wyższej rangi). 7 Zmieniony szyk wyrazów w nazwie gatunkowej jest prawdopodobnie pomyłką – portorykański nietoperz morski łopatogłowy (łac. Halieutichthys smithii). Nawiasem mówiąc, w innych źródłach nazwę miejscową zastępuje się przymiotnikiem, por. nazwy ptaków amazonka portorykańska, sowa portorykańska (PPŽ 2009). 8 Gatunek ten należy do rodzaju nazywanego rekinami lisami morskimi (łac. Alopias). Nazwa ta wyróżnia się tym, że metafora występuje w pozycji przydawki. Możliwy jest też przypadek odwrotny, gdy przydawkę umieszcza się przy nazwie metaforycznej – koniki morskie liściaste (łac. Phyllopteryx). 82 Alvydas Umbrasas | Jūra biologijos nomenklatūroje pelagicus), srebrzysty łuskowaty pies morski (łac. Blennoclinus stella), północna lisica morska o sztyletowatym pysku (łac. Aganopsis vulsa); b) smukła antelka morska (łac. Gastrocyathus gracilis), paw morski (łac. Symphodus tinca), wróbel morski (łac. Prognichthys brevipinnis), jaskółka morska zwyczajna (łac. Hirundichthys affinis), morska jaskółka skalarna (łac. Shuettea scalaripinnis), morski jerzyk lustrzany (łac. Hirundichthys speculiger), zielonobrzuchy kogucik morski (łac. Alectrias benjamini); c) ropucha morska9 (łac. Cyclopterus lumpus); d) osa morska (łac. Ocosia vespa), motyl morski czterooki (łac. Chaetodon capistratus). O znaczeniu metaforycznym zadecydowało to, że w tym przypadku wybrano człon morski10, a nie morskowy, ponieważ zastosowanie tego drugiego, systematycznego w nomenklaturze członu oznaczałoby znaczenie dosłowne (mówilibyśmy o ssakach, ptakach itp.). Jak widać, część nazw zwierząt użytych do nazwania ryb ma zdrobniające przyrostki, niekiedy nawet różne (lis, lisiczka; pieski, pieseczki). A zatem uważa się, że taki przyrostek nie oddala ani nie zaciera metaforycznego związku ze zwierzęciem (w przeciwnym razie zwykle używano by członu morskowy). Warto wspomnieć, że znana już dawniej i nadal używana nazwa ryby kojarzona z gadami11 morski smok (łac. Trachinus draco) (LTE V 1979; VLE IX 2006) w ŽPŽ 2005 została zmieniona na wielka morska smoczyca (łac. Trachinus draco) (rodzaj nosi po prostu nazwę smoczyce (łac. Trachinus)). W tym przypadku prawdopodobnie uznano, że dodanie przyrostka i zmiana rodzaju gramatycznego zasadniczo zmieniają nazwę, wobec czego nie ma już potrzeby stosowania członu morski. To logiczne. Jednak w przypadku nazwy gatunkowej morski nietoperz (łac. Platax pinnatus) postąpiono inaczej – rodzaj z rodziny nietoperzowatych (łac. Ephippididae) nazwano po prostu nietoperzami (łac. Platax) (por. gatunek nietoperz okrągłopłetwy (łac. Platax orbicularis)). Warto też zwrócić uwagę, że w innej rodzinie, nazwanej nietoperzowatymi (łac. Ogcocephalidae), znajduje się kilka rodzajów, których nazwa zawiera połączenie morskie nietoperze, na przykład, 9 Nazwa tej ryby wiąże się nie tylko z płazem, lecz także z ptakiem; nazywana jest również morską kukułką (VLE IX 2006). W starszych źródłach preferowana jest nazwa ciegorius, podaje się jednak także metaforyczne synonimy, w tym morskiego zająca (Virbickas 2000: 116). 10 Są też nazwy ryb oparte na metaforze zwierzęcia, w których występuje inny dopełniacz, np.: myszy alg (łac. Fucomimus), kozy wodne (łac. Pelecus), pręgowane kozy wodne (łac. Pachychilon) (ŽPŽ 2005). Natomiast przy członie wodny stosuje się nazwy o znaczeniu dosłownym, np.: zwyczajny pluszcz (łac. Cinclus cinclus) (PPŽ 2009), jeleń wodny (łac. Hydropotes inermis), królik wodny (łac. Sylvilagus aquaticus) (ŽinPŽ 2002). 11 Plg. drakonai (lot. Draco), agaminų (lot. Agamidae) šeimos driežų gentis (VLE V 2004). Terminologija | 2015 | 22 8 3 zwyczajne nietoperze morskie (łac. Ogcocephalus). Jeśli uznano, że różnica rodzaju gramatycznego nietoperz – nietoperzyca jest w nomenklaturze ryb wystarczająca (ogólnie lepiej unikać tak mało różniących się nazw, zwłaszcza w obrębie jednego systemu12), można było systemowo wybrać nazwę nietoperzyca morska. Nazwy gatunków są najczęściej powiązane z nazwami rodzajów, ale zdarzają się też rozbieżności, na przykład zwyczajna morska jaskółka (łac. Hirundichthys affinis) należy do rodzaju morskich jerzyków (łac. Hirundichthys) (pozostałe gatunki w tym rodzaju mają w nazwie słowo jerzyk), a morski paw (łac. Symphodus tinca) należy do rodzaju Symphodus (łac. Symphodus) (nie wymieniono innych taksonów zawierających słowo paw). Jeśli uwzględnić logikę tworzenia nazw, dość dziwne wydaje się, że lis plamisty (łac. Lo vulpinus) zalicza się do rodzaju plamistych królikoryb (łac. Lo). Przy tworzeniu nazw lepiej unikać takiej logicznej niespójności metafor, zwłaszcza jeśli nie wynika ona z tradycji. Warto też dodać, że słowo królikoryby pasowałoby do określenia rangi wyższej niż rodzaj, a zamiast zwyczajnych królikoryb (łac. Siganus) można było użyć nazwy morskie króliki (tego połączenia nie ma obecnie w żadnej nazwie rodzaju), ponieważ w rodzaju tym występuje złotopręgi królik morski (łac. Siganus rivulatus) i tak dalej. Interesujące jest również to, że w rodzaju kolczastych kulnic (łac. Eumicrotremus) występują gatunki okrągły zając morski (łac. Eumicrotremus orbis), atlantycki zając morski (łac. Eumicrotremus spinosus), choć wśród ryb nie ma rodzaju zajęcy morskich. Przyczyna jest jasna – nazwa jest już zajęta: zając morski (łac. Erignathus barbatus) to foka, jedyny przedstawiciel rodzaju zajęcy morscy (łac. Erignathus) (ŽinPŽ 2002). Mając to na uwadze, można w ogóle wątpić, po co wprowadzono połączenie zając morski do nomenklatury ryb (rozwiązaniem mógłby być zdrobniały człon zajączek morski lub podobny). Jeśli przyjrzeć się systemowi nazw taksonów ryb zawierających ten sam wyraz podstawowy, można dostrzec przejawy braku systematyczności. W wielogałęziowym systemie trudno tego uniknąć, jednak tam, gdzie to możliwe, należy dążyć do spójności. Rodzaj, do którego należy gatunek hektorowska morska kaczuszka (łac. Gastroscyphus hectoris), nazwano kaczuszkami wodnymi Briggsa (łac. Gastroscyphus). Człon wodnych 12 Nie jest zbyt wygodne, gdy różni się tylko rodzaj gramatyczny, a zwierzęta należą do różnych klas; na przykład nastroszki (łac. Parachaetodon) to ryby (ŽPŽ 2005), natomiast nastroszki (łac. Tricholestes) to ptaki (PPŽ 2009). Zakładając, że nazwy ryb tworzą system, łatwo je pomylić; por. okoniowate nastroszki (łac. Ectreposebastes), ale nastroszki grenadiery (łac. Trachonurus) (ŽPŽ 2005). Członem głównym tej ostatniej nazwy ryby jest już nastroszek; tutaj powinno być grenadiery nastroszki. Można też wspomnieć, że na przykład atlantycka wielka rabusia (łac. Magnisudis atlantica) jest rybą (ŽPŽ 2005), a wielki rabus (łac. Catharacta skua) – ptakiem (PPŽ 2009). Rodzaj gramatyczny nazw ryb drapieżnych jest oczywiście uzgadniany – twardy kolec rabusia (łac. Osteogeniosus militaris). 84 Alvydas Umbrasas | Jūra biologijos nomenklatūroje obok morskich nazw można (zwłaszcza jeśli ryby żyją nie tylko w morzach; prawdę mówiąc, w użyciu częstsze jest wodne, por. kozły wodne (łac. Pelecus), toporniki wodne (łac. Carnegiella)), choć tutaj różnica wydaje się nieuzasadniona. Inny rodzaj z tej samej rodziny przyssawkowatych (łac. Gobiesocidae) nazwano pręgowaną antelką Briggsa (łac. Gastrocy mba). Tu nie ma już ani mórz, ani wód, choć do tego rodzaju należy gatunek czteropręga antelka morska (łac. Gastrocy mba quadriradiata). W tej samej rodzinie są też rodzaje antelki bagienne (łac. Arabes), antelki oceaniczne (łac. Diplocrepis). Uwzględniając sąsiednie nazwy, można zaproponować antelki bagien (jeśli rzeczywiście żyją na bagnach), antelki oceanów13. Natomiast nazwę rodzaju z rodziny rogatnicowatych (łac. Balistidae) rogi oceanów (łac. Canthidermis) zgodnie z tym systemem należałoby zmienić na rogi oceaniczne (wówczas odpowiednio należałoby też dostosować nazwę oceaniczna rogatnica wzorzysta (łac. Nelusetta ayraudi)). W rodzinie igliczniowatych (łac. Syngnathidae) obok igliczni kolczastych (łac. Solegnathus) mało uzasadniona wydaje się nazwa koników igliczniowych (łac. Syngnathoides) – tutaj pasowałaby nazwa koniki morskie igliczniowe. W rodzinie lisic morskich (łac. Agonidae) nie pasują lisice chilijskie (łac. Aganopsis); powinno być chilijskie lisice morskie. Choć istnieją motyle morskie (łac. Chaetodon), logiczne i uzasadnione semantycznie jest określenie motyle słodkowodne (łac. Pantodon), jednak w rodzaju długopyskich motyli morskich nie pasuje (łac. Forcipiger) zwykły długopysk motyl (łac. Forcipiger longirostris); można by na przykład użyć nazwy długopyski motyl morski. Tworząc nazwy ryb od nazw innych zwierząt, w ŽPŽ 2005 nie uniknięto zbieżności – dwa rodzaje nazwano „jaskółkami morskimi” jūrų kregždės (łac. Chromis i Monodactylus). Pierwszy należy do rodziny garbikowatych vienuolžu vinių (łac. Pomacentridae), drugi zaś do rodziny monodaktylowatych kregždžiažu vinių (łac. Monodactylidae). Twórcy nomenklatury nie zwrócili też uwagi, że „długopyski konik morski” ilg[a]žiomenis jūrų arkliukas (łac. Acentronura gracillissimus ir Hippocampus ramulosus) został przypisany do dwóch rodzajów, odpowiednio do rodzaju „długopyskich koników morskich” ilg[a]žiomenių jūrų arkliukų (łac. Acentronura), jak i do rodzaju „zwykłych koników morskich” paprastųjų jūrų arkliukų (łac. Hippocampus). Nazywanie ryb od innych zwierząt jest przykładem tworzenia obrazowej nomenklatury. Jak twierdzi K. Gaivenis, w terminologii obrazowości najczęściej nie unika się tam, gdzie funkcja różnicująca (dystynktywna) terminów jest ważniejsza od funkcji nazywającej (nominatywnej). Terminy ekspresywne są często tworzone w terminologii systematycznej, ponieważ tutaj, chcąc odróżnić jedną roślinę lub 13 Przymiotniki bardziej kojarzą się z ptakami, por. „kokoszki wodne” pelkinės vištelės (łac. Gallinula), „pluszcze” vandeniniai strazdai (łac. Cinclus) (PPŽ 2009). Terminologija | 2015 | 22 85 gyvūnų rūšių nuo kitos, dažnai griebiamasi vaizdingo lyginimo (Gaivenis 1991: 29). Įdomumo dėlei dar galima paminėti, kad kai kurių žuvų vardai siejami iš karto su dviem gyvūnais, panašumo požymiai rodomi dar ir šalutiniu dėmeniu, pvz.: aligatorinės jūrų laputės (lot. Anoplagonus), ežinė jūrų antelė (lot. Diademichthys lineatus), kirmėlinis jūrų triušis (lot. Siganus vermiculatus), rykliagalvė jūrų antelė (lot. Eckloniaichthys scylliorhinoceps), zebrinis jūrų drugelis (lot. Discochaetodon octofasciatus). Tokių vardų vaizdingumas, išraiškingumas ypač ryškus. Osobną grupę stanowią metaforyczne nazwy ryb z członem morskich, których główny człon stanowią słowa oznaczające różne przedmioty. Przykłady nazw rodzajów (a) i gatunków (b): a) „iglice morskie” jūrų adatos (łac. Syngnathus), „pilniki morskie” jūrų dildės (łac. Thamnaconus), „kolce morskie” jūrų dyg­liai (łac. Hemiarus), „ostrzałki morskie” jūrų galąstuvai (łac. Pervagor), „szydła morskie” jūrų ylos (łac. Nerophis), „łopatki morskie” jūrų kastuvėliai (łac. Halieutopsis), „języczki morskie” jūrų liežuvėliai (łac. Dicologlossa), „kuleczki morskie” jūrų rutulėliai (łac. Sphoeroides), „grzebienie morskie” jūrų skiauterės (łac. Crenicichla), „lewooczne języki morskie” kairiaakiai jūrų liežuviai (łac. Symphurus), „trójgarbne kiruki morskie” trikupriai jūrų kirुकai (łac. Argyropelecus); b) „brodaty język morski” barzdotasis jūrų liežuvis (łac. Monochirus hispidus), „plamista kuleczka morska” dėmetasis jūrų rutulėlis (łac. Sphoeroides maculatus), „indyjska łopatka morska” indinis jūrų kastuvėlis (łac. Halieutopsis microps), „czarnogłowa ostrzałka morska” juodgalvis jūrų galąstuvas (łac. Pervagor melanocephalus), „zwykły języczek morski” paprastasis jūrų liežuvėlis (łac. Dicologlossa cuneata), „zwykłe szydło morskie” paprastoji jūrų yla (łac. Nerophis ophidion), „grzebień morski Paraíba” Paraibo jūrų skiauterė (łac. Crenicichla dorsocellata), „cienkopyska iglica morska” plonažiomenė jūrų adata (łac. Syngnathus tenuirostris), „przezroczysty kiruk morski” skaidrusis jūrų kirukas (łac. Sternoptyx diaphana), „piaskowa pilniczka morska” smėlinė jūrų dildė (łac. Thamnaconus arenaceus). Metaforyczność wpłynęła również w tym przypadku na to, że nazwy utworzono nie z członem morski14. Prawda, także tutaj nie uniknięto zbieżności – w rodzinie soliowatych dešiniaakių jūrų liežuvių (łac. Soleidae) dwa rodzaje nazwano „krótkopłetwymi językami morskimi” trumpapelekiai jūrų liežuviai (łac. Brachirus ir Microchirus), a gatunek „senegalski język morski” senegalinis jūrų liežuvis (łac. Cynoglossus senegalensis ir Solea senegalensis) trafił do dwóch rodzajów – „języków morskich o skrzywionym pysku” kreivažiočių jūrų liežuvių (łac. Cynoglossus) oraz „zwykłych języków morskich” paprastųjų jūrų liežuvių (łac. Solea), które należą odpowiednio do rodzin językowcowatych kairiaakių jūrų liežuvių (łac. Cynoglossidae) i wspomnianych już soliowatych dešiniaakių jūrų liežuvių. Nawiasem mówiąc, w ŽPŽ 2005 występuje także żeńska nazwa „języczka” liežuvės (łac. Parexglossum), 14 Jeśli na przykład obok nazwy „iglica morska” tworzy się jeszcze nazwę „iglicznia”, nie ma już potrzeby dodawania określenia „morska”; zamiast nazwy „czepna iglicznia morska” (łac. Amphelikturus) systemowo w pełni odpowiednia jest „czepna iglicznia morska” i analogicznie w nazwie gatunku (por. „mała rybka piaskowa” (łac. Callionymus rissoi)). 86 Alvydas Umbrasas | Jūra biologijos nomenklatūroje Języczka Laury (łac. Parexglossum laurae). Jak widać, w rodzaju żeńskim człon morski został już pominięty. Ciekawe, że wyrazem języczka określa się również rodzaj roślin z rodziny storczykowatych (łac. Orchidaceae), Odontoglossum (LRTB). Jeśli ryba żyje nie w morzach albo nie tylko w morzach, zrozumiałe jest, dlaczego w rodzinie solowatych pojawiła się nazwa rodzaju bez wyrazu morski – języki słodkowodne (łac. Achirop­sis). Być może z tego samego powodu pisze się małe języki (łac. Parachirus), języki pawie (łac. Pardachirus), chociaż gatunek z rodzaju fałszywych języków rogatych (łac. Pseudaesopia) nosi nazwę japoński sol (łac. Pseudaesopia japonica). Sami ichtiolodzy mogliby powiedzieć, czy pominięcie członu morski jest rzeczywiście uzasadnione; językowo jest to możliwe (metafory te różnią się od metafor zwierzęcych, w których brak członu morski może wprowadzać w błąd w ogólnym kontekście nazw zwierząt). Gatunki z rodzaju krótkopłetwych sol (łac. Microchirus) nazwano hiszpański krótkopłetwiec (łac. Microchirus azevia) i czterooki krótkopłetwiec (łac. Microchirus ocellatus), być może unikając nazw czterowyrazowych, ale można by tu zastosować nazwy hiszpański sol, czterooki sol. Cechą kolejnej podobnej grupy metaforycznych nazw ryb z wyrazem morski jest wybór na główne człony wyrazów oznaczających osoby i istoty15. Oto przykłady nazw kilku rodzajów (a) i gatunków (b): a) piękne diabły morskie16 (łac. Haplophryne), chirurdzy morscy (łac. Acanthurus), junkrzy morscy (łac. Coris), kapitanowie morscy (łac. Pseudotolithus), żołnierze morscy (łac. Myripristis), pasterze morscy (łac. Nomeus), jeźdźcy morscy (łac. Ophiosciodon), królewskie anioły morskie (łac. Pygoplites), nagie błazenki morskie (łac. Nudiantennarius); b) plamisty jeździec morski (łac. Ophiosciodon punctatissimus), kolczastopłetwa włócznik morski (łac. Plectrypops retrospinus), hawajski chirurg morski (łac. Acanthurus sandvicensis), wyłupiookieł diabeł morski (łac. Ceratias uranoscopus), czarnogłowy kapitan morski (łac. Pseudotolithus epipercus), czarnogrzbiety żołnierz morski (łac. Myripristis kuntee), pasterz morski (łac. Nomeus gronovii), wielobarwny błazenek morski (łac. Amphiprion akallopisos), szmaragdowy anioł morski (łac. Pomacanthus chrysurus). 15 Odnotowano nietypową nazwę, w której wyraz oznaczający osobę występuje wyłącznie w pozycji przydawki – lotnik żeglarek (łac. Prognichthys sealei). Innych nazw z tym wyrazem nie ma. 16 Diabeł występuje także w nomenklaturze ssaków, por. diabeł tasmański (łac. Sarcophilus harrisii) (ŽinPŽ 2002), a rodzaj ptaków nazwano aniołami (łac. Heliomaster) (PPŽ 2009). Anioł zwyczajny (łac. Heliomaster constantii) jest gatunkiem ptaka, a zwyczajne anioły morskie (łac. Pomacanthus) to rodzaj ryb. Terminologija | 2015 | 22 87 Nie zauważono, że nazwą błazenki morskie określono dwa rodzaje (łac. Amphiprion i Antennatus). Jeden należy do rodziny antenariuszowatych (łac. Antennariidae), drugi zaś do rodziny garbikowatych (łac. Pomacentridae). Na szczególną uwagę zasługują nazwy z wyrazem żołnierz. W ŽPŽ 2005 występuje wiele gatunków o identycznych nazwach: wielkołuski żołnierz morski (łac. Myripristis berndti i Sargocentron macrosquamis), głębinowy żołnierz morski (łac. Ostichthys kaianus i Sargocentron bullisi), japoński żołnierz morski (łac. Ostichthys japonicus i Sargocentron ittodai), czerwony żołnierz morski (łac. Sargocentron rubrum i Sargocentron tiere), ciemny żołnierz morski (łac. Myripristis adustus i Sargocentron spiniferum), fioletowy żołnierz morski (łac. Myripristis violaceus i Sargocentron violaceum). Jak widać, powtarzają się nazwy gatunków z rodzajów żołnierzy morskich (łac. Myripristis), szorstkich żołnierzy morskich (łac. Ostichthys) oraz zwyczajnych żołnierzy morskich (łac. Sargocentron); w tym ostatnim rodzaju takie powtórzenie występuje nawet w obrębie jednego rodzaju. Takich rzeczy nie powinno być w systemie nomenklatury. Nawiasem mówiąc, wyraz żołnierz pojawia się także w pozycji przydawki — istnieje rodzaj żołnierze karasiów (łac. Argyrops). Ciekawe również, że jeden gatunek z rodzaju ostrogrzebieniowych buławików (łac. Coelorhynchus) ma nazwę w rodzaju żeńskim — półpasowa żołnierka (łac. Coelorhynchus coelorhynchus). Jak widać, w tym przypadku człon morski nie występuje. Wspomniane dwuwyrazowe połączenia z wyrazem morski funkcjonują jako niepodzielne nazwy, do których w razie potrzeby dodaje się dodatkowe określenia. Do tego systemu nie pasują nazwy z ŽPŽ 2005: tropikalny¹⁷ topornik morski (łac. Argyropelecus lychnus), wschodnich mórz topornik morski (łac. Argyropelecus sladeni), ponieważ określenie łączy się tu z wyrazem morski, a nie z całym podstawowym dwuwyrazowym połączeniem (prawdę mówiąc, pierwszy przykład można interpretować dwojako: nie tylko jako tropikalny morski + topornik, ale też jako tropikalny + topornik morski). Choć te połączenia nie są sprzeczne z logiką języka i są możliwe, zgodnie z systemem lepsze byłyby nazwy tropikalny topornik morski, wschodni topornik morski (por. tropikalna brama morska (łac. Brama orcini), południowy rozdymek morski (łac. Sphoeroides spengleri)). Z innego względu system wymaga ujednolicenia nazwy wschodnich morskich żwawików (łac. Neozoarces). Jak widać, nie jest to nazwa metaforyczna, dlatego systemowo właściwa jest forma wschodnie morskie żwawiki. W ŽPŽ 2005 występuje ponad 30 nazw taksonów, których wyrazem głównym jest kardynał18, na przykład: kardynał okrągłogłowy (łac. Sphaeramia orbicularis, 17 Błąd, powinno być tropikalny. 18 Pomyłka w zapisie nazw gatunkowych: kardynały wielkoszczękie (łac. Cheilodipterus macrodon), kardynały pięciopręgowe (łac. Cheilodipterus quinquelineata). Powinna być liczba pojedyncza. 88 Alvydas Umbrasas | Jūra biologijos nomenklatūroje biały kardynał (łac. Epigonus denticulatus), karaibski kardynał gwiaździsty (łac. Astrapogon alutus), przezroczkowate (łac. Pseudamiops) i in. Wśród nich wyróżnia się tylko kardynał kolczastopłetwy (łac. Plectrypops retrospinus) – nazwę utworzono najprawdopodobniej przez analogię do gatunku z tego samego rodzaju, żołnierza kolczastogłowego (łac. Plectrypops lima). Ciekawe, że określenie kardynał stosuje się także do ptaków – PPŽ 2009 zawiera ponad 30 nazw taksonów, np.: kardynał czarnodzioby (łac. Cyanoloxia glaucocaerulea, Passerina glaucocaerulea), kardynał papuzi (łac. Cardinalis sinuatus, Pyrrhuloxia sinuatus). Niektóre nazwy są podobne, na przykład kardynał żółtopłetwy (łac. Apogon apogonides) jest rybą, a kardynał żółtobrzuchy (łac. Caryothraustes canadensis) i kardynał żółty (łac. Gubernatrix cristata) – ptakami. Nazwy rodzin utworzono od różnych wyrazów oznaczających pokrewieństwo: ryby – kardynałowate (łac. Apogonidae), ptaki – kardynały (łac. Cardinalidae). Stosowanie tego samego wyrazu nazywającego pokrewieństwo w odniesieniu do różnych zwierząt można by uzasadnić jedynie tradycją użycia; jeśli jednak takiej tradycji nie ma, lepiej unikać takich zbieżności przy tworzeniu nowych nazw. Obecnie mamy sytuację, w której kardynał zwyczajny jest zarówno rybą (łac. Tanichthys albonubes), jak i ptakiem (łac. Cardinalis cardinalis). Można by przynajmniej jednego nazwać zwyczajnym, a drugiego właściwym lub podobnie. Nazwy metaforyczne z członem morski występują nie tylko w nomenklaturze ryb, lecz także ssaków, np.: słonie morskie (łac. Mirounga), krowy morskie (łac. Hydrodamalis), morświny (łac. Phocoena), morskie19 świnki morskie (łac. Cavia), zające morskie (łac. Erignathus), lamparty morskie (łac. Hydrurga), lwy morskie (łac. Eumetopias), południowe uchatki (łac. Arctocephalus) (ŽinPŽ 2002). Jak widać, przy tworzeniu nazw wykorzystano nazwy innych zwierząt. Warto też wspomnieć nazwę klasy bezkręgowców z typu szkarłupni (łac. Echinodermata): jeżowce (łac. Echinoidea), nazwę nadrodziny bezkręgowców z rzędu wąsonogów (łac. Cirripedia): kaczuszki morskie (łac. Lepadomorpha) (gatunek – kaczuszka morska (Lepas anatifera)) (VLE IX 2006). Występują również metafory niezwiązane ze zwierzętami: klasa bezkręgowców z typu szkarłupni, wspomniana wyżej, to rozgwiazdy (łac. Asteroidea), a rząd bezkręgowców z klasy koralowców (łac. Anthozoa) to morskie 19Gryzonie te nie mają bezpośredniego związku z morzem. Uważa się, że gdy sprowadzono je do Europy, ich nazwę skojarzono tu ze świniami (por. niem. Meerschweinchen, ros. морские свинки) ze względu na podobieństwo wizualne i wydawane dźwięki, natomiast człon morskie wskazuje na to, że przywieziono je zza morza. W wielu językach nazwa wskazuje, że ta świnka pochodzi z Indii (por. port. porquinho da Índia, fr. cochon d’Inde), ponieważ, jak wiadomo, Amerykę mylono z Indiami (szerzej zob. Михайлов 2000: 7–9). Terminologija | 2015 | 22 89 pióra (łac. Pennatularia), klasa bezkręgowców z podtypu szkarłupni łodygowych (łac. Pelmatzoa) – liliowce, nazywane też krynoidami (łac. Crinoidea) (VLE IX 2006). Na tej samej logice tworzenia metafor opierają się nazwy taksonów szkarłupni: pęcherzowce (łac. Cystoidea), pączkowce (łac. Blastoidea), strzykwy, częściej nazywane holoturiami (łac. Holothurioidea) (Kabilienė, Radzevičius 2011: 331, 332, 339). W niektórych starszych źródłach można znaleźć taksony zwierząt nazwane liliami morskimi, pęcherzami morskimi, mchami morskimi, gwiazdami morskimi, jeżami morskimi (GFGTŽ 1956), ale obecnie nie używa się takich nazw; niekiedy mogłyby wprowadzać w błąd, na przykład lilie morskie silniej kojarzyłyby się z nazwą rośliny. Zamiast wspomnianych mchów morskich używa się nazwy mszywioły (łac. Bryozoa) (Kабailienė, Radzevičius 2011: 301). Dawniej do określania szkarłupni używano także innych złożeń, na przykład prawdopodobnie neologizmy autorstwa Jurgisa Elisonasa to gwiazdomorska, jeżomorski (Gaivenis 1997: 78–79). Ekologijos terminų aiškinamajame žodyne (ETAŽ 2008) pateiktas gyvačių šeimos pavadinimas jūrų gyvatės (lot. Hydrophiidae) keistinas pagal sistemą į jūrinės gyvatės (taip ir yra VLE IX 2006), nes čia taksonomiškai apibūdinamos pačios gyvatės. Kas kita yra terminai jūrų žuvys „žuvys, gyvenančios vandenynuose ir jūrose“, jūrų paukščiai „paukščiai, gyvenantys jūrų, vandenynų pakraščiuose, jų salose ir mintantys žuvimis, kai kuriais bestuburiais gyvūnais“, jūrų žinduoliai „jūros aplinkoje (sausumoje ir vandenyje) gyvenantys žinduoliai: bedančiai, dantytieji banginiai, ruoniai, jūrinės ūdros“ ir pan. (ETAŽ 2008). Čia ne taksonų pavadinimai, įvardijamos terminines sąvokos, todėl kilmininkas jūrų jokių keblumų nekelia, yra įprastas ir tinkamas. N A Z W Y N O M E N K L A T U R O W E Z C Z Ł O N E M M O R Z A W nomenklaturze zwierząt dopełniacz morza zwykle stosuje się wtedy, gdy nazwy nawiązują do konkretnych mórz. W ŽPŽ 2005 za pomocą tego wyrazu nazwano łącznie 57 taksonów, np.: flądra bałtycka (łac. Pleuronectes platessa baltica), dorsz z Morza Białego (łac. Gadus morhua marisalbi), śledź z Morza Białego (łac. Clupea pallasi marisalbi), likodon z Morza Beringa (łac. Lycenchelys sarsi), wilczyca z Morza Beringa (łac. Anarhichas orientalis), barwena czarnomorska (łac. Mullus barbatus ponticus), kilka czarnomorska (łac. Clupeonella cultriventris), stornia czarnomorska (łac. Platichthys flesus luscus), ostrobok czarnomorski (łac. Trachurus mediterraneus ponticus), troć czarnomorska (łac. Salmo trutta labrax), 90 Alvydas Umbrasas | Jūra biologijos nomenklatūroje barwena z Morza Czerwonego (łac. Parupeneus forsskali), s a r g a s z Morza Czerwonego20 (łac. Diplodus noct), argentyna śródziemnomorska (łac. Nansenia oblita), orleniec śródziemnomorski (łac. Rhinoptera marginata), psi rekin śródziemnomorski (łac. Mustelus punctulatus), kolcobrzuch zajęczogłowy śródziemnomorski (łac. Lagocephalus spadiceus), węgorz morszczukowaty śródziemnomorski (łac. Cynoponticus ferox), witlinek śródziemnomorski (łac. Trisopterus capelanus), beryks piłobrzuchy śródziemnomorski (łac. Hoplostethus mediterraneus), przeźrenica śródziemnomorska (łac. Paralepis speciosa). Trudności pojawiają się, gdy chce się wskazać konkretną nazwę morza w nazwie opartej na wspomnianych wcześniej metaforycznych określeniach, na przykład błazenek morski, język morski, kuleczka morska. W ŽPŽ 2005 zdecydowano się na zapis języcznik adriatycki (łac. Solea impar), języcznik czerwon morski (łac. Cynoglossus sinusarabici), kulka śródziemnomorska morska (łac. Spheroides cutaneus). Gdy stykają się słowa morza i mórz, wybrano logiczne rozwiązanie: pisać tylko morza. Wprawdzie z niektórych nazw mórz (ale nie wszystkie nazwy się do tego nadają) można utworzyć przymiotniki z przyrostkiem -inis, typowe dla nomenklatury. Jeśli istnieje jesiotr adriatycki (łac. Acipenser naccarii), można było utworzyć nazwę języcznik mórz adriatycki. Por. też drakonik beringijski (łac. Bathymaster signatus). Właśnie tak utworzono w słowniku nazwę błazenek sargassowy (łac. Historio histrio), ale z jakiegoś powodu pozostawiono niedopasowaną21 nazwę rodzaju błazenki Morza Sargassowego (łac. Historio). Jeśli obok podstawowego metaforycznego wyrażenia do nazwy włącza się nie nazwę morza, lecz inną nazwę miejscową lub nazwisko zapisywane w dopełniaczu, nie ma przeszkód, by użyć formy mórz, dlatego zamiast języcznik morski południowoafrykański (łac. Heteromycteris capensis), języcznik Kleina (łac. Solea kleinii), zgodnie z systemem nazw pokrewnych, powinno być 20 To nie jest litewskie słowo sargas „ten, kto strzeże”; por. biały s a r g a s (łac. Diplodus s a r g u s, ros. белый с а р а, белый с а р г у с). 21 Podobnych rozbieżności w nazewnictwie jest więcej w ŽPŽ 2005; por. głowacz z Seszeli (łac. Stonogobius dracula), ale żołnierz morski seszelski (łac. Sargocentron seychellense), błazenek kalifornijski (łac. Antennatus strigatus), ale języczek morski Kalifornii (łac. Parophrys vetulus). Niektóre, zwłaszcza rzadsze nazwy geograficzne w ŽPŽ 2005 występują wyłącznie w dopełniaczu, np. języczek morski Przylądka (łac. Cynoglossus capensis), języczek morski Natalu (łac. Cynoglossus acaudatus), choć w innych systemach, na przykład przy nazywaniu ptaków czy ssaków, tworzy się odpowiednie przymiotniki, np.: pliszka przylądkowa (łac. Motacilla capensis), drozd natalijski (łac. Zoothera guttata) (PPŽ 2009); wiewiórka przylądkowa (łac. Xerus inauris), fałdowarg natalijski (łac. Mormopterus acetabulosus) (ŽinPŽ 2002). Nawet od nieodmiennych nazw geograficznych w innych przypadkach skłania się ku tworzeniu przymiotników; por. sardela peruwiańska (łac. Engraulis ringens) (ŽPŽ 2005), ale rybitwa peruwiańska (łac. Sterna lorata) (PPŽ 2009). Terminologija | 2015 | 22 9 1 języcznik mórz południowoafrykańskich, języcznik mórz Kleina (por. jaskółka morska południowoafrykańska (łac. Monodactylus falciformis), topornik mórz Polliego (łac. Polyppnus polli)). Do wad można zaliczyć także zbieżności nazw taksonów, których nie uniknięto również w tej grupie nazw. W rodzaju alos (łac. Alosa) dwa gatunki nazwano alozą czarnomorską (łac. Alosa pontica i Alosa maeotica), natomiast nazwa gatunkowa but podar śródziemnomorski (łac. Bothus podas i Arnoglossus kessleri) znalazła się zarówno w rodzaju butów (łac. Bothus), jak i w rodzaju butów lewookich (łac. Arnoglossus). W nomenklaturze nie ryb, lecz innych zwierząt nazwy taksonów z elementem morze są rzadkie, np.: jaskółka klifowa Morza Czerwonego (łac. Petrochelidon perdita) (PPŽ 2009), mniszka śródziemnomorska (łac. Monachus monachus) (ŽinPŽ 2002). Nazw takich roślin, jak się zdaje, nie ma. Na przykład kapusta morska, „jadalne plechy brunatnic” (VLE IX 2006), nie jest nazwą taksonu, lecz raczej tradycyjną handlową nazwą różnych laminarii i innych brunatnic. Zawarte w niej morze jest użyte podobnie jak w wyrażeniu sól morska, „mieszanina soli otrzymywana przez odparowanie wody morskiej” (ETAŽ 2008). ZŁOŻONE NAZWY NOMENKLATUROWE Jednym ze sposobów wskazania w nazwach taksonów związku z morzem jest tworzenie złożeń z wyrazem morze. Materiał zgromadzony na potrzeby badania pokazuje, że takie złożenia nie są liczne (w ŽPŽ 2005 nazwano nimi ponad 70 taksonów). W ŽPŽ 2005 występują nazwy gatunków i taksonów wyższej rangi będące złożeniami zawierającymi człony morski okoń, morska prażma, np.: długopłetwe okonie morskie (łac. Malakichthys), jednogrzbietowy okoń morski (łac. Odontanthias); karłowate prażmy morskie (łac. Parascolopsis), różowa prażma morska z nitkowatym ogonem (łac. Nemipterus japonicus). Takie złożenia w zasadzie zastępują wyrażenia z przymiotnikiem morski. Trzeba jednak pamiętać, że w ŽPŽ 2005 występuje wiele rodzajów i gatunków, w których nazwach użyto przymiotnika z tymi samymi członami, np.: zwykłe okonie morskie (łac. Sebastes), koguci okoń morski (łac. Neosebastes entaxis); prażmy morskie (łac. Brama), japońska prażma wachlarzowata (łac. Pteraclis aestigola). Formalnie rzecz biorąc, zastosowanie złożenia daje inną nazwę, jest to więc możliwe, choć jednak niezbyt wygodne i wyraziste, zwłaszcza że w języku takie warianty wyrażenia mogą być odbierane jako synonimiczne. Niektóre złożenia z członem mors- mogą również odpowiadać wyrażeniom utworzonym z wyrazem morskich, por. koguty morskie (łac. Alectrias) oraz skrzydło- 92 Alvydas Umbrasas | Jūra biologijos nomenklatūroje skrzydlate koguty morskie (łac. Pterygotrigla), satyrzy koguci morskie (łac. Satyrichthys). Dla ciekawostki można wspomnieć także o dwóch nazwach ryb, w których uwzględniono nazwy różnych zwierząt: motylkowy kogut morski (łac. Paratrigla papilio), krokodyli kogut morski (łac. Gargariscus prionocephalus). Nazwą niebieskopłetwy kogut morski w ŽPŽ 2005 określa się jednak gatunki należące do różnych rodzajów – łac. Currupiscis volucer i Chelidonichthys kumu. Na podstawie niektórych źródeł (Jennings 1998) można wnioskować, że nazwy łacińskie są synonimami, toteż w słowniku nie było potrzeby uwzględniać tego taksonu dwukrotnie. Ze złożenia utworzonego z członem mors- w systemie nomenklatury można utworzyć również człon podrzędny, np. morskie kurki (łac. Ereunias). Warto też wspomnieć o nazwie rodzaju ryb motyle traw morskich (łac. Hemitaurichthys). Jak już wcześniej omówiono, w systemie występują motyle morskie, ale ponieważ w tym przypadku morze wskazuje się za pomocą innego członu, pomija się wyraz morskich, chociaż gatunek tego rodzaju to motyl morski wodorostowy (łac. Hemitaurichthys zoster). Wyróżnia się nazwą rodzaju polaki ledjurskie (łac. Pollachius). Tutaj morze jest drugim członem złożenia. W ŽPŽ 2005 nie ma więcej takich złożeń. Wcześniej podawano nazwę dorsz ledjurski (łac. Pollachius virens) (Repečka, Bukelskis, Kesminas 1998: 56; Virbickas 2000: 89), lecz w ŽPŽ 2005 zastąpiono ją nazwą polak amerykański, chociaż synonim dorsz ledjurski nadal jest używany w handlu (zob. KŽPRS). Złożenia omawianego modelu występują nie tylko w nazwach ryb, lecz także innych zwierząt. PPŽ 2009 podaje nazwę rodzaju ostrygojadów (łac. Haematopus), a wśród gatunków – ostrygojada zwyczajnego (łac. Haematopus ostralegus), zwanego też po prostu ostrygojadem. Nazywano go również sroką morską (nazwa ta jest wymieniona w haśle sroka w DLKŽ₇ 2012). Dowodzi to właśnie synonimiczności złożenia i wyrażenia wielowyrazowego, zwłaszcza w użyciu niespecjalistycznym. W DLKŽ₇ 2012 występuje również złożenie kormoran morski (łac. Phalacrocorax carbo), obecnie jednak jest ono tylko synonimem; w nomenklaturze stosuje się nazwę kormoran zwyczajny (PPŽ 2009). Z DLKŽ₇ 2012 można przytoczyć nazwę rośliny honkenia piaskowa (łac. Honkenya²²). W nomenklaturze roślinnej występuje jeszcze kilka nazw wskazujących na związek z morzem (ponieważ rośliny te zwykle rosną nad morzem lub w podobnych miejscach), np.: uniola (łac. Uniola) (LRTB), cebulica morska²³ (łac. Drimia, Urginea) (DAV 2007). 22 Powinno być Honckenya (zob. ITIS). 23 Poza nomenklaturą spotyka się też cebule morskie – „mięsiste liście cebulek Urginea maritima” (MTŽ 1980), podobnie jak wspomniane już kapusta morska. Terminologija | 2015 | 22 93 WNIOSKI 1. W nazwach taksonów biologicznych miejsca występowania zwierząt i roślin zwykle wskazuje się za pomocą przymiotników z przyrostkiem -inis, tworzonych od różnych rzeczowników pospolitych i nazw własnych oznaczających miejsca lub obiekty geograficzne. Związek zwierzęcia lub rośliny z morzem (żyje w morzu, rośnie w pobliżu morza itp.) zgodnie z dominującymi tendencjami w tworzeniu nomenklatury biologicznej często sygnalizuje w nazwach wyraz jūrinis (np.: jūrinės plekšnės (łac. Pleuronectes), jūriniai ereliai (łac. Haliaeetus), jūrinės gyvatės (łac. Hydrophiidae), jūrinis andras (łac. Zostera marina)). 2. Istnieje wiele nazw ryb, ssaków i bezkręgowców żyjących w morzach, utworzonych z wykorzystaniem nazw zwierząt lądowych. Aby takie nazwy metaforyczne odróżniały się od nazw zwierząt stanowiących podstawę metafory, stosuje się człon jūrų – zatem jūrų kregždės (łac. Chromis i Monodactylus) to ryby, a jūrinės kregždės (łac. Fregatta) – ptaki; jūrų kiškis (łac. Erignathus barbatus) to foka, natomiast vandeninis triušis (łac. Sylvilagus aquaticus) to po prostu królik żyjący przy wodzie. Pływające w wodzie jūrų buivolai (łac. Taurulus) i jūrų drugeliai (łac. Chaetodon) nie mają biologicznie nic wspólnego z pasącymi się na łąkach bawołami i latającymi motylami. W nazwach zwierząt morskich wyraz jūrų zapisuje się również wtedy, gdy podstawą metafory są przedmioty lub inne obiekty (np.: jūrų galąstuvai (łac. Pervagor), jūrų skiauterės (łac. Crenicichla), jūrų žvaigždės (łac. Asteroidea)), osób lub istot (np.: jūrų angelai (łac. Pomacanthidae), jūrų piemenėliai (łac. Nomeus), jūrų raiteliai (łac. Ophiosciodon)), roślin lub ich części (np.: jūrų lelijos (łac. Crinoidea), jūrų pumpurai (łac. Blastoidea)). Metaforyczność jest wyraźna nawet w zdrobnieniach, dlatego zapisuje się jūrų pelytės (łac. Neosynchiropus), jūrų gaideliai (łac. Alectrias), natomiast niechętnie stosuje się jūrų, gdy zmienia się rodzaj gramatyczny, np.: didžioji jūrinė drakoniukė (łac. Trachinus draco) (wcześniej nazywana jūrų drakonas), pusžiotė kareivė (łac. Coelorhynchus coelorhynchus) (por. ilg­ažiomenis jūrų kareivis (łac. Ostichthys archiepiscopus)). Metaforyczne nazwy zwierząt wodnych mogą mieć również inną postać, np.: jūržolių drugeliai (łac. Hemitaurichthys), vandens ožkos (łac. Pelecus). 3. Gdy w nomenklatorycznej nazwie biologicznej trzeba wskazać konkretne morze, tworzy się połączenie z wyrazem jūros. Najczęściej w ten sposób nazywa się ryby, np.: Baltijos jūros plekšnė (łac. Pleuronectes platessa baltica), Juodosios jūros šlakis (łac. Salmo trutta labrax). Znaleziono nazwy innych zwierząt 94 Alvydas Umbrasas | Jūra biologijos nomenklatūroje zaledwie kilka: Raudonosios jūros klifinė kregždė (łac. Petrochelidon perdita), Viduržemio jūros ruonis vienuolis (łac. Monachus monachus). 4. Unika się wyboru między jūrinis a jūrų, tworząc nazwy złożone (cząstka jūr-). Zazwyczaj w ten sposób tworzy się nazwy taksonów ryb, np.: iškirptapelekiai jūrkaršiai (łac. Odontoglyphis), japoniniai jūrėsėriai (łac. Odontanthias), stambiažvyniai jūrgaidžiai (łac. Lepidotrigla). Istnieje także ptasi rodzaj jūršarkės (łac. Haematopus). W razie potrzeby nomenklatura rozróżnia odpowiednimi zestawieniami (por. jūrinis karšis i jūrkaršis) różne taksony, jednak w szerszym użyciu nie jest to wygodne. W botanice, aby wskazać związek z morzem w nazwie rodzaju, możliwa jest tylko forma złożona, ponieważ unika się nazw dwuwyrazowych; proponuje się np.: jūravizė (łac. Uniola), jūrsuogūnis (łac. Drimia). 5. W Žuvų pavadinimų žodyne (ŽPŽ 2005) w nazwach niektórych podobnych taksonów człony jūrinis, jūrų, jūros są nieuzasadnienie stosowane wymiennie albo czasem nie zapisuje się żadnego z nich, choć system nazw pokrewnych wskazuje, że taki człon jest potrzebny. Występują też inne niesystematyczne formy. Zdarzają się identyczne nazwy różnych taksonów (rodzajów, gatunków). Jedną z przyczyn zbieżności jest używanie tych samych podstawowych wyrazów do nazywania różnych rodzajów i gatunków. Ponieważ przygotowywany przez długi czas słownik jest obszerny i ma układ systematyczny, redaktorowi i recenzentom trudno było kontrolować nazwy rozmieszczone w różnych miejscach. Część niejednolitości mogła powstać podczas poprawiania słownika zgodnie z uwagami terminologów – w jednym miejscu wprowadzono poprawkę, w innym nie albo poprawiono nazwę tak, jak zapisano ją już wcześniej w słowniku. W przyszłości, porządkując nazwy ryb, należy usunąć te niedostatki. LITERATURA I ŹRÓDŁA BVŽ 1998: Botanikos vardų žodynas. Sudarė R. Jankevičienė, Vilnius: Botanikos institutas. DAV 2007: Kisielienė D., Grigienė I., Grigas A. Dekoratyvinių augalų vardynas: lietuvių, lotynų, anglų, vokiečių, lenkų ir rusų kalbomis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. DLKŽ 2012: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 7-asis patais. ir papild. leid. Vyr. red. St. Keinys. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. ETAŽ 2008: Ekologijos terminų aiškinamasis žodynas: lietuvių-anglų-vokiečių-rusų kalbomis. Parengė A. Paulauskas, K. Jankevičius, R. Liužinas, V. Raškauskas, P. Zajančkauskas, Vilnius: Grunto valymo technologijos. Gaivenis K. 1973: Terminijos ugdymo vingiai. – Kalbos kultūra 25, 19–27. Gaivenis K. 1991: Lietuviškų terminų vaizdingumo klausimu. – Lietuvių kalbotyros klausimai 29. Lietuvių leksikos ir terminologijos problemos, 26–31. Gaivenis K. 1997: J. Elisono zoologijos sistematikos terminija. – Jurgis Elisonas. 1889–1946. Straipsnių rinkinys. Sudarė A. Jakimavičius, Vilnius: Baltic ECO, 75–79. GFGTŽ 1956: Gudelis V. Geologijos ir fizinės geografijos terminų žodynas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Terminologija | 2015 | 22 95 Gliwa B. 2011: Dėl laumžirgių pavadinimų. – Naujos ir retos Lietuvos vabzdžių rūšys 23, 115–119. Gudžinskas Z., Rašomavičius V. 2004: Kelis lietuviškus pavadinimus turinčių augalų genčių nomenklatūra ir jos norminimo principai. – Botanica Lithuanica 6, 3–18. ICN – Międzynarodowy kodeks nomenklatury glonów, grzybów i roślin (Kodeks z Melbourne), przyjęty przez Osiemnasty Międzynarodowy Kongres Botaniczny w Melbourne w Australii w lipcu 2011 r. – http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php. ICZN – Międzynarodowy kodeks nomenklatury zoologicznej. Czwarte wydanie przyjęte przez Międzynarodową Unię Nauk Biologicznych, Londyn: International Trust for Zoological Nomenclature, 1999. – http://iczn.org/iczn/index.jsp. ITIS – Zintegrowany System Informacji Taksonomicznej. – http://www.itis.gov. Jennings G. 1998: The Sea and Freshwater Fishes of Australia & New Guinea 2. North-East, North, North-West Australia and New Guinea, London: Calypso Publications. Kabalienė M., Radzevičius S. 2011: Paleontologija. Mokymo priemonė, Vilnius: Vilniaus universitetas. Kutorга E. 1997: Botanikos ir mikologijos nomenklatūra, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. KŽPRS – rozporządzenie Ministra Rolnictwa Republiki Litewskiej z dnia 10 grudnia 2013 r. nr 3D-826 „W sprawie zmiany rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 15 stycznia 2008 r. nr 3D-22 „W sprawie zatwierdzenia wykazu nazw handlowych gatunków ryb”” (Žin., 2013, nr 128-6541). LRTB – Bank Terminów Republiki Litewskiej. – http://terminai.vlkk.lt. LTE V 1979: Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 5. Vyr. red. J. Zinkus, Vilnius: Mokslas. MTŽ 1980: Astrauskas V., Biziulevičius S., Pavilonis S., Vaitilavičius S., Vileišis A. Medicinos terminų žodynas, Vilnius: Mokslas. PPŽ 2009: Paukščių pavadinimų žodynas: lotynų, lietuvių, anglų, vokiečių, prancūzų ir rusų kalbomis. Sudarė M. Žalakevičius, I. Žalakevičienė, Vilnius: Vilniaus universiteto Ekologijos institutas. Repečka R., Bukelskis E., Kesminas V. 1998: Lietuvos žuvys 2. Baltijos jūros žuvys, Vilnius: Dexma. Virbickas J. 2000: Lietuvos žuvys, Vilnius: Trys žvaigždutės. VLE V 2004: Visuotinė lietuvių enciklopedija 5. Vyr. red. A. Račis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. VLE IX 2006: Visuotinė lietuvių enciklopedija 9. Vyr. red. A. Račis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. ŽinPŽ 2002: Žinduolių pavadinimų žodynas: lotynų, lietuvių, anglų, prancūzų, rusų, vokiečių kalbomis. Rengė P. Bluzma (ats. red.), R. Mažeikytė, E. Mickevičius, J. Prūsaitė, K. Baranauskas, R. Baleišis, Vilnius: Ekologijos instituto leidykla. ŽPŽ 2005: Žuvų pavadinimų žodynas. Sudarė J. Virbickas, Vilnius: Vilniaus universiteto Ekologijos instituto leidykla. Михайлов В. А. 2000: Морская свинка: животные в нашем доме, Москва: ЮНВЕС. MORZE W NOMENKLATURZE BIOLOGICZNEJ Artykuł omawia litewskie nazwy w nomenklaturze biologicznej związane ze słowem jūra (morze). Najwięcej uwagi poświęcono nazwom ryb (ze względu na dużą liczbę nazw zawierających to słowo), ale zbadano również nazwy ssaków, ptaków, innych zwierząt i roślin. Podjęto próbę ukazania różnorodności nazw oraz schematów ich tworzenia, a także zwrócenia uwagi na brak systematyczności i inne uchybienia. W litewskiej nomenklaturze utrwaliła się tendencja do wskazywania siedlisk zarówno zwierząt, jak i roślin za pomocą formantów z przyrostkiem -inis, utworzonych od różnych wyrazów oznaczających miejsca i formy geograficzne. Zgodnie z tym modelem związek zwierzęcia lub rośliny z morzem (żyje w morzu lub rośnie w jego pobliżu) najczęściej wyraża się, zgodnie z dominującymi tendencjami w tworzeniu nomenklatury biologicznej, wyrazem jūrinis. Dość wiele nazw ryb, ssaków lub bezkręgowców żyjących w morzu utworzono, wykorzystując nazwy zwierząt żyjących na 96 Alvydas Umbrasas | Jūra biologijos nomenklatūroje ląd. Aby odróżnić takie metaforyczne nazwy taksonów od nazw zwierząt, które stanowią podstawę metafory, stosuje się komponent jūrų. Zatem jūrų kręgždės to ryby, a jūrinės kręgždės to ptaki. Gdy w nomenklaturze biologicznej trzeba wskazać konkretne morze, tworzy się połączenie wyrazowe z komponentem jūros. W niektórych nazwach komponenty jūrinis lub jūrų zastępuje się złożeniami z komponentem jūr-. Badania pokazują, że komponenty jūrinis, jūrų i jūros w nazwach niektórych podobnych taksonów przedstawionych w Žuvų pavadinimų žodynas (Słowniku nazw ryb) (Wilno, 2005) autorstwa J. Virbickasa są stosowane niepotrzebnie niekonsekwentnie. Czasami nie występuje żaden z tych komponentów, choć wydaje się on konieczny w porównaniu z systemem nazw pokrewnych. Zauważono również inne przypadki braku systematyczności. Różne taksony (gatunki, rodzaje) bywają nazywane tak samo. Słownik jest obszerny, został uporządkowany systematycznie, a jego przygotowanie trwało długo, dlatego jego kompilatorzy i recenzenci mieli trudności z uporządkowaniem nazw zamieszczonych w różnych miejscach. Przyszłe porządkowanie nazw ryb powinno uwzględnić pewne korekty. Otrzymano 2015-08-31 Alyvydas Umbrasas Litewski Instytut Języka ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: [email protected] Terminologija | 2015 | 22 97