Selected Topics in Terminology Work: Best Practices and Beyond

6Georg Löckinger Wybrane zagadnienia pracy terminologicznej:  BestPracticesandBeyond Wybrane zagadnienia pracy terminologicznej: Najlepsze praktyki i nie tylko GEORG LÖCKINGER Uniwersytet Nauk Stosowanych Górnej Austrii SŁOWA KLUCZOWE: praca terminologiczna, zarządzanie terminologią, oznaczenia, modelowanie pojęć, narzędzia referencyjne, specjaliści językowi, szkolenie terminologiczne 1. WPROWADZENIE Terminologia jako dziedzina badań oraz praca terminologiczna to fascynujące obszary nauki i praktyki. Obie koncentrują się wokół terminologii, którą definiujemy tutaj jako „ustrukturyzowany zbiór pojęć i ich oznaczeń <…> w określonej dziedzinie przedmiotowej” (Ahmad et al. ca. 2000; por. DiN 2342:2011, 16). Tak więc, pracując z terminologiami, znajdujemy się w ramach określonej dziedziny badań lub praktyki, którą może być łatwiej albo trudniej wytyczyć. Działania związane z terminologią nazywa się pracą terminologiczną, którą definiujemy jako „pracę dotyczącą identyfikacji, gromadzenia, opracowywania, opisywania, prezentowania i stosowania pojęć oraz ich oznaczeń” (por. ÖNORM A 2704:2015, 6). w obu definicjach nadrzędne znaczenie ma cecha związana z pojęciami i ich oznaczeniami: zarówno pojęcia, jak i oznaczenia są przedmiotem różnych zadań wykonywanych w ramach pracy terminologicznej. Niniejszy artykuł ma dwojaki cel: a) podsumowanie trzech tematów w pracy terminologicznej praktykowanej obecnie oraz b) przedstawienie nowych kierunków rozwoju związanych z tymi tematami, które mogą kształtować ogy work and terminology training. Thus, the three topics are discussed przyszłość terminologii w porównaniu z najlepszymi praktykami/i poza nimi. Wybrano je na podstawie najnowszych działań normalizacyjnych dotyczących pracy terminologicznej oraz badań nad nią: sekcja 2 dotyczy oznaczeń jako jednostek terminologicznych, sekcja 3 poświęcona jest modelowaniu pojęć, a w sekcji 4 omówiono narzędzia referencyjne dla tłumaczy. Sekcja 5 zawiera kilka uwag na temat możliwych implikacji dla kształcenia ekspertów w dziedzinie terminologii. W sekcji 6 przedstawiamy wnioski i krótko omawiamy perspektywy. Terminologija | 2015 | 22 7 2. OZNACZENIA JAKO JEDNOSTKI TERMINOLOGICZNE Best practices … Zgodnie ze standardową literaturą dotyczącą prac terminologicznych pojęcie „oznaczenie” można zdefiniować jako „reprezentację pojęcia … za pomocą znaku, który je oznacza” (iSO 1087-1:2000, 6). Zasadniczo rozróżniamy trzy rodzaje oznaczeń: termin, nazwę własną i symbol (por. Felber 1984: 169; Felber, Budin 1989: 3 i n.; iSO 1087-1:2000, 6; Pavel, Nolet 2001: 18 i n. oraz 107; iSO 704:2009, vii i 34; DiN 2342:2011, 10). Terminy, takie jak „chromatografia wysokosprawna” lub „znak @”, oznaczają pojęcia ogólne i składają się ze słów lub ciągów znaków podobnych do słów (por. iSO 10871:2000, 6). Nazwy własne, takie jak „Tempo®” lub „Pokojowa Nagroda Nobla 2013”, są podobne, lecz oznaczają pojęcia indywidualne. Wreszcie symbole, takie jak lub 1, „stanowią istotną pomoc w komunikacji międzynarodowej, ponieważ ich wizualna reprezentacja pojęć funkcjonuje niezależnie od jakiegokolwiek danego języka” (iSO 704:2009, 41). Reprezentują one pojęcia ogólne lub indywidualne (por. iSO 704:2009, 34). … and beyond Powyższe rozróżnienie między terminami, nazwami własnymi i symbolami jest zasadniczo użyteczne. Ponadto wzbogaca go opis różnych nazw w normie iSO 704:2009, 56 i nast. Jednakże, ujmując rzecz całościowo, powinniśmy dysponować systemem pojęciowym „oznaczenie”, który byłby bardziej szczegółowy i bardziej systematyczny niż istniejące klasyfikacje. Opublikowana niedawno austriacka norma ÖNORM A 2704:2015 stanowi próbę osiągnięcia tego celu: we współpracy z onomastami i ekspertami w dziedzinie nomenklatury opracowano kompleksową klasyfikację oznaczeń, w szczególności nazw własnych i oznaczeń z nimi związanych. Jako pierwszy przykład przyjrzyjmy się oznaczeniu 2. Czym jest ono według powyższego podziału? Nazwą, ponieważ odnosi się do indywidualnego pojęcia związanego z dobrze znaną firmą z branży technologii informacyjnej? Czy też symbolem, ponieważ jego części mają charakter niewerbalny? Chociaż terminy mogą zawierać symbole (por. iSO 1087-1:2000, 6), symbole nie zostały jeszcze dostatecznie zdefiniowane i sklasyfikowane. Zarówno w badaniach terminologicznych, jak i w pracy terminologicznej, 1 Cliparty pobrane odpowiednio ze stron https://openclipart.org/detail/7608/statue-of-liberty oraz https://openclipart.org/ detail/194680/map-of-africa-with-countries-in-cylindrical-equal-area-projection. 2 Pobrane ze strony http://www.hp.com/hpinfo/images/hplogo.jpg. 8Georg Löckinger Wybrane zagadnienia pracy terminologicznej:  BestPracticesandBeyond potrzebujemy bardziej szczegółowego systemu pojęciowego „symbolu”, nie tylko w celu ułatwienia utrzymania danych w terminologicznych bazach danych (wybór kategorii danych, import i eksport danych itp.). Jako drugi przykład zastanówmy się nad oznaczeniem „978-3-73290053-4” (iSBN). Wielu ekspertów w dziedzinie terminologii w ogóle nie uznałoby tego ciągu znaków za oznaczenie. Jaka jest jednak zasadnicza różnica między numerem iSBN a odpowiadającym mu tytułem książki, który uznalibyśmy przecież za nazwę, choć? Musimy poszerzyć naszą interpretację tego, co stanowi oznaczenie, ponieważ niekonwencjonalne oznaczenia, takie jak numery artykułów i identyfikatory stosowane w handlu elektronicznym, zyskują na znaczeniu w wielu różnych dziedzinach (por. Galinski, Giraldo Pérez 2012). Szersza, a zarazem bardziej szczegółowa klasyfikacja oznaczeń umożliwiłaby nam także ustanowienie ściślejszych powiązań między narzędziami programistycznymi stosowanymi w zarządzaniu terminologią, zarządzaniu produktami, planowaniu zasobów przedsiębiorstwa i tym podobnych obszarach. W ten sposób można byłoby również zwiększyć stopień interoperacyjności. W tym celu eksperci w dziedzinie terminologii, nomenklatur i badań nad nazwami (onomastyki) powinni w przyszłości ściślej współpracować. Istnieje wiele wspólnych problemów, które łatwiej będzie rozwiązać za pomocą wspólnych rozwiązań. 3. MODELOWANIE POJĘĆ Best practices … Gdy eksperci w dziedzinie terminologii chcą zilustrować system pojęć za pomocą środków graficznych, zwykle czynią to, rysując diagram pojęciowy, tj. „graficzne przedstawienie systemu pojęć” (iSO 1087-1:2000, 4). Stosowana obecnie w diagramach pojęciowych notacja ma korzenie historyczne i jest opisana w literaturze przedmiotu dotyczącej pracy terminologicznej, np. Wüster 1991; Suonuuti 1997; iSO 704:2009; Arntz, Picht, Schmitz 2014 (zob. rys. 1). Rysunek 1. Diagram pojęciowy „narta alpejska” (opracowany na podstawie ISO 6289:2003, narysowany zgodnie z ISO 704:2009) narta baletowa Terminologija | 2015 | 22 9 Powyższa notacja nie jest jednak zgodna ze szczegółową specyfikacją określającą formalną składnię. Ponadto jest trudna do interpretacji dla zastosowań komputerowych: najczęściej takie diagramy pojęciowe występują w postaci plików binarnych, które poza samą informacją graficzną nie zawierają żadnej semantyki. … and beyond Istnieją języki modelowania iT, takie jak zunifikowany język modelowania (zob. iSO/ieC 19505:2012), które nadają się do wykorzystania w celach terminologicznych. W związku z tym w ostatnich latach podejmowano działania normalizacyjne mające na celu zaoferowanie alternatywnych form reprezentacji graficznych. Na przykład niedawna norma iSO dotycząca pracy terminologicznej odnosi się do „języka guage” pojęć (iSO 24156-1:2014, 1). Dokładniej proponuje się zastosowanie models, i.e. “concept diagram[s] <…> formed by means of a formal lannotacji zunifikowanego języka modelowania (zob. rys. 2). Rysunek 2. Model pojęciowy „narty alpejskie” (wyprowadzony z ISO 6289:2003, narysowany zgodnie z ISO 24156-1:2014) Główną zaletą powyższej notacji jest to, że opiera się ona na szczegółowej (i ogólnodostępnej) specyfikacji zapewniającej formalną składnię. Ponadto może być automatycznie interpretowana przez przeznaczone do tego narzędzia do modelowania UML. Co więcej, w przyszłości może być możliwa półautomatyczna konwersja modeli pojęciowych UML na definicje terminologiczne i odwrotnie (por. Löckinger, Kockaert, Budin 2015: 78 i nast.). Są to mocne argumenty przemawiające za stosowaniem środków sformalizowanych zamiast (a przynajmniej jako uzupełnienia) wyłącznie konwencjonalnych notacji. W przypadku innowacyjnych metod przedstawiania terminologii w formie graficznej niezbędna jest ściślejsza współpraca między ekspertami w dziedzinie terminologii a ekspertami w dziedzinie modelowania danych. narty baletowe 1 0 Georg Löckinger Wybrane zagadnienia pracy terminologicznej:  BestPracticesandBeyond 4. NA RZĘDZIA REFERENCYJNE DLA TŁUMACZY Best practices … Specjaliści językowi potrzebują różnych rodzajów informacji dziedzinowych, aby wykonywać swoje złożone zadania. Tłumacze, definiowani jako „specjaliści językowi, którzy <…> przekładają pisemną treść w języku źródłowym na treść w języku docelowym w formie pisemnej” (iSO 13611:2014, punkty 2.5.1 i 2.5.2), nie są wyjątkiem od tej reguły. Obecnie jednak większość narzędzi referencyjnych nie zaspokaja ich potrzeb: istotne informacje są często rozproszone w różnych mediach (drukowanych i internetowych) oraz występują w różnych aplikacjach komputerowych, takich jak przeglądarki internetowe, systemy zarządzania terminologią, systemy pamięci tłumaczeniowej i lokalne słowniki elektroniczne. Sytuację tę można zilustrować w następujący sposób (zob. rys. 3). Rysunek 3. Tłumacze i ich współczesne narzędzia referencyjne Niektóre zasoby językowe dostępne tłumaczom mogą być w istocie bardzo zaawansowanymi narzędziami referencyjnymi w formie elektronicznej. Zasoby te są jednak zazwyczaj przechowywane w ramach indywidualnych kontenerów informacyjnych, z których każdy ma również własny interfejs użytkownika. … and beyond Najnowsze badania nad potrzebami informacyjnymi tłumaczy (Löckinger 2014 i Löckinger forthcoming) wykazały, że specjaliści językowi uznają za pożądane inteligentne połączenie zasobów tworzonych na zamówienie w „dynamicznej terminologicznej bazie danych i bazie pełnotekstowej” (Löckinger 2014: 316) Terminologija | 2015 | 22 1 1 powinny zostać zintegrowanymi zasobami professionals in question. Thus, innovative reference tools for translators językowymi, jak przedstawiono poniżej (zob. rys. 4; por. także Bowker 2011 i Allard 2012). Figure 4. Translators and their reference tools in the future Chociaż istnieje wiele narzędzi programowych łączących zarówno pamięci tłumaczeniowe, jak i bazy terminologiczne, niemal żadne z nich nie uwzględnia korpusów tekstowych jako trzeciego filaru. Należy mieć nadzieję, że w przyszłości więcej dostawców technologii językowych rozważy dodanie do swoich narzędzi programowych odpowiednich funkcji zarządzania korpusami tekstowymi. Pomogłoby to tłumaczom szybciej i wygodniej zaspokajać potrzeby informacyjne.3 5. iMPLiKACJe DLA KSZTAŁCENiA TeRMiNOLOGii Na podstawie powyższego porównania najlepszych praktyk/i poza nimi możemy wyciągnąć kilka wniosków szczególnie istotnych dla kształcenia terminologii. Jeśli chodzi o oznaczenia jako jednostki terminologiczne, nauczyciele terminologii zarówno na uniwersytetach, jak i w innych kontekstach powinni uwrażliwiać studentów na nietradycyjne typy oznaczeń, ponieważ klasyfikacje produktów, systemy handlu elektronicznego i tym podobne stają się coraz powszechniejsze. Ściśle z tym związany jest interdyscyplinarny charakter terminologii, który należy podkreślać: wiele dyscyplin akademickich i dziedzin praktyki (onomastyka, nomenklatury, klasyfikacja itp.) zajmuje się terminologiami, choć z różnych perspektyw. 3 Tłumaczenie maszynowe nie zostało tu uwzględnione, ponieważ nacisk położono na zasoby językowe tworzone przez ludzi, a nie na technologie językowe umożliwiające procesy automatyczne. 1 2 Georg Löckinger Wybrane zagadnienia pracy terminologicznej: Jeśli chodzi o  BestPracticesandBeyond modelowanie pojęć, należy położyć większy nacisk na rolę graficznych przedstawień pól pojęciowych i systemów pojęciowych. Diagramy pojęciowe i modele pojęciowe mają ogromny potencjał dydaktyczny w porównaniu z leżącymi u ich podstaw tradycyjnymi tekstami „terminy i definicje” (łatwość zrozumienia dzięki wyraźnej widoczności relacji między pojęciami itp.). Ponadto narzędzia programowe do modelowania pojęć powinny stanowić integralną część szkoleń terminologicznych, jeśli chodzi o wizualizację terminologii. W odniesieniu do narzędzi referencyjnych dla tłumaczy główną potrzebą jest pogłębione szkolenie w zakresie zagadnień związanych z technologią językową. Po well-founded training in this area, translators will be in a position to betotrzymaniu ter ocenić, które funkcje oprogramowania są obecnie realistyczne i wykonalne oraz gdzie ugruntowane i innowacyjne funkcje się zbiegają. Po drugie, należy zachęcać tłumaczy do częstszego i wyraźniejszego komunikowania dostawcom technologii językowych swoich potrzeb (informacyjnych). Po trzecie, zintegrowane zasoby językowe, takie jak te wspomniane powyżej, powinny być tworzone i/lub wykorzystywane w kształceniu tłumaczy. 6. WNIOSKI I PERSPEKTYWY Obecnie prace terminologiczne są prowadzone profesjonalnie w wielu dziedzinach i organizacjach. opierają się one na najnowocześniejszym zasobie wiedzy utrwalonym w podręcznikach, czasopismach specjalistycznych, normach krajowych i międzynarodowych itp. Głównym celem tego artykułu było zidentyfikowanie i omówienie trzech zasadniczych tematów w pracy terminologicznej: oznaczeń jako jednostek terminologicznych, modelowania pojęć oraz narzędzi referencyjnych dla beyond”) based on recent standardisation efforts and research. tłumaczy. W tym celu opisaliśmy obecne „najlepsze praktyki” i przedstawiliśmy nowatorskie rozwiązania („a w przyszłości środowisko ekspertów terminologii powinno nadal promować i doskonalić profesjonalny profil pracy terminologicznej oraz ekspertów terminologii. Ponadto należy pogłębiać wzajemne oddziaływanie między terminologią a pracą terminologiczną, na przykład poprzez badania empiryczne i odpowiednie projekty branżowe, których wyniki mogą następnie zasilać badania w dziedzinie terminologii. Wreszcie powinniśmy nawiązywać lub wspierać współpracę z dziedzinami pokrewnymi, aby wzajemnie się od siebie uczyć, dla obopólnej korzyści i we wspólnym interesie. Terminologija | 2015 | 22 1 3 REFERENCES Ahmad K., Bonthrone R., engel G., Fotopoulou A., Fry D., Galinski C., Humbley J., Kalfon N., Rogers M., Roulin C., Schmalenbach K., Tanke e. (eds.). Ca. 2000: PointerFinalReport, section „What is Terminology“. Available online at http://www.computing.surrey.ac.uk/ai/pointer/report/contents.html. Allard M. 2012: ManagingTerminologyforTranslationUsingTranslationEnvironmentTools:Towards aDefinitionofBestPractices. Doctoral thesis, University of Ottawa. Available online at http://www.ruor.uottawa.ca/handle/10393/22837. Arntz R., Picht H., Schmitz K.-D. 2014: EinführungindieTerminologiearbeit. 7. Aufl., Hildesheim: Olms. Bowker L. 2011: Off the Record and On the Fly. examining the impact of Corpora on Terminographic Practice in the Context of Translation. – Corpus-BasedTranslationStudies.ResearchandApplications. Kruger A., Wallmach K., Munday J. (eds.), London: Continuum, 211–236. DiN 2342:2011 BegriffederTerminologielehre. Felber H. 1984: TerminologyManual, Paris: Unesco/infoterm. Available online at http://unesdoc.unesco.org/ images/0006/000620/062033eb.pdf. Felber H., Budin G. 1989: TerminologieinTheorieundPraxis, Tübingen: Narr. Galinski C., Giraldo Pérez B. S. 2012: Content interoperability as a prerequisite for re-using and re-purposing items of structured content as learning objects in eLearning – Seen under a standardisation perspective. – Terminologija 19, 6–32. Available online at http://www.lki.lt/LKi_Lt/index.php?option=com_content& view=article&id=841&itemid=38. iSO 704:2009 Terminologywork–PrinciplesandMethods. iSO 1087-1:2000 Terminologywork–Vocabulary. – Part 1.Theoryandapplication. iSO 6289:2003 Skis–Vocabulary. iSO 13611: 2014 Interpreting–Guidelinesforcommunityinterpreting. iSO 24156-1:2014 Graphicnotationsforconceptmodellinginterminologyworkanditsrelationship  withUML. – Part 1. GuidelinesforusingUMLnotationinterminologywork. iSO/ieC 19505-1:2012 Informationtechnology–ObjectManagementGroupUnifiedModelingLanguage (OMGUML). – Part 1. Infrastructure. Available online at http://www.omg.org/spec/UML/2.0/. iSO/ieC 19505-2:2012 Informationtechnology–ObjectManagementGroupUnifiedModelingLanguage (OMGUML). – Part 2.Superstructure. Available online at http://www.omg.org/spec/UML/2.0/. Löckinger G. 2014: ÜbersetzungsorientierteFachwörterbücher.EntwicklungundErprobungeinesinnovativen Modells, Berlin: Frank & Timme. Available online at http://research.fh-ooe.at/en/publication/4233. Löckinger G. forthcoming. Developing and Testing Novel Reference Tools for Translators. – Localisation Focus. The international Journal of Localisation. Löckinger G., Kockaert H. J., Budin G. 2015: intensional definitions. – HandbookofTerminology 1, Kockaert H., Steurs F. (eds.), Amsterdam: Benjamins, 60–81. ÖNORM A 2704:2015 Terminologiearbeit–GrundsätzeundMethoden. Pavel S., Nolet D. 2001: HandbookofTerminology. Minister of Public Works and Government Services Canada. Available online at http://publications.gc.ca/pub?id=9.689804&sl=0. Suonuuti H. 1997: GuidetoTerminology, Helsinki: Tekniikan Sanastokeskus. Wüster e. 1991: EinführungindieallgemeineTerminologielehreundterminologischeLexikographie. 3. Aufl., Bonn: Romanistischer Verlag. WYBRANE TEMATY PRACY TERMINOLOGICZNEJ: DOBRA PRAKTYKA I PRZYSZŁOŚĆ Obecnie praca terminologiczna jest profesjonalnie wykonywana w wielu dziedzinach i organizacjach. Opiera się ona na najnowszej wiedzy utrwalonej w podręcznikach, czasopismach specjalistycznych, normach krajowych i międzynarodowych itd. Głównym nio tikslas – išskirti ir aptarti tris svarbias terminologijos darbo temas: žymiklius kaip tematem tego artykułu są jednostki terminologiczne, modelowanie pojęć i narzędzia informacyjne dla tłumaczy. Mówiąc o znacznikach jako jednostkach terminologicznych, stwierdza się, że obecny system pojęcia „znacznik” nie jest tak szczegółowy i systematyczny, jaki powinien być. Szczególnie potrzebna jest bardziej szczegółowa 1 4 Georg Löckinger Wybrane zagadnienia pracy terminologicznej:  BestPracticesandBeyond klasyfikacja nazw własnych i znaczników podobnych do nazw, z uwzględnieniem rosnącego ich znaczenia w systemach handlu elektronicznego i podobnych przypadkach zastosowania. Mówiąc o modelowaniu pojęć, zwraca się uwagę na znaczenie graficznego przedstawiania pól pojęciowych i systemów pojęciowych dla ukazania relacji między pojęciami. Tradycyjny system znaków ma kilka wad (na przykład brak głównej specyfikacji z formalną składnią, trudność dostosowania do komputerów), dlatego przedstawiono alternatywny system znaków modeli pojęciowych oparty na zunifikowanym języku modelowania (UML). Narzędzia informacyjne dla tłumaczy są trzecim tematem omawianym w tym artykule. Tłumacze, podobnie jak inni specjaliści językowi, potrzebują różnorodnych informacji z określonej dziedziny, które pomagają im wykonywać złożone zadania, jednak obecnie większość narzędzi informacyjnych nie jest w stanie zaspokoić ich potrzeb. Na podstawie nowych badań, obejmujących badania empiryczne, „dynamiczna terminologia i pełnotekstowe bazy danych” są proponowane jako narzędzia informacyjne dla tłumaczy zamiast fragmentarycznych zasobów językowych, które są dziś najczęściej wykorzystywane. Omówiono możliwość włączenia tych trzech tematów do kształcenia terminologicznego. Ekspertom w dziedzinie terminologii proponuje się poświęcanie większej uwagi dziedzinom pokrewnym, takim jak onomastyka czy nomenklatury. Pomogłoby to znaleźć wspólne rozwiązania wspólnych problemų, susijusių su terminologijos tyrimais ir darbu. Otrzymano 2015-06-26 Georg Löckinger Uniwersytet Nauk Stosowanych Górnej Austrii Stelzhamerstrasse 23 4600 Wels/Austria e-mail: [email protected]