Nuo žodžių iki žodynų: Stasiui Keiniui – 80

Od słów do słowników: Stasius Keinys kończy 80 lat ALVYDAS UMBRASAS Instytut Języka Litewskiego 20 września 1936 r. we wsi Pakalupis, w gminie Viekšniai, w powiecie mažeikskim, urodził się Stasys Keinys, jeden z najwybitniejszych Żmudzinów działających na niwie językoznawstwa. Piękny jubileusz 80-lecia jest okazją, by spojrzeć wstecz i cieszyć się teraźniejszością. To także sposobność, by przypomnieć dorobek tego szanowanego językoznawcy, a zarazem dobrego nauczyciela. St. Keinys rozpoczął swoją drogę naukową w dziedzinie językoznawstwa na Uniwersytecie Wileńskim (wówczas – Wileńskim Uniwersytecie Państwowym). W 1954 r., po ukończeniu szkoły średniej w Viekšniai, podjął studia na kierunku język i literatura litewska. Po pięciu latach studia zakończył pomyślnie. Kontakt z językoznawstwem i wybitnymi językoznawcami wykładającymi na uniwersytecie zadecydował o jego późniejszych zainteresowaniach. Pracę dyplomową o neologizmach w czasopiśmie Mokslas ir gyvenimas napisał pod kierunkiem młodego wówczas wykładowcy Vincasa Urbutisa, który prowadził zajęcia z słowotwórstwa, a później stał się najwybitniejszym specjalistą w dziedzinie słowotwórstwa litewskiego. Wkrótce także St. Keinys na poważnie zajął się słowotwórstwem – w latach 1963–1966. Terminologija | 2016 | 23 259 Studiował w szkole aspirantów tego samego uniwersytetu, a pod kierunkiem V. Urbutisa napisał i obronił w 1968 r. rozprawę doktorską z nauk humanistycznych (wówczas – kandydacką rozprawę z nauk filologicznych) Typy słowotwórcze litewskich terminów jednowyrazowych. Bezpośrednio po studiach aspiranturze podjął pracę dydaktyczną – zaczął wykładać przedmioty językoznawcze na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Wileńskiego w Kownie i pracował tam do 1975 r. (w tym roku otrzymał tytuł docenta). Jak sam mówił, pierwsze lata pracy dydaktycznej były dobrą szkołą, która pomogła mu zrozumieć wiele zagadnień językowych i przydała się w późniejszej drodze naukowej, bo aby móc coś wyjaśnić innym, najpierw trzeba samemu to zrozumieć. Istotna zmiana na drodze naukowej St. Keinio nastąpiła w 1974 r., kiedy zaproszony przez Jonasa Kruopasa, który zajmował się pracami terminologicznymi, podjął pracę w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. Mówiąc ściślej, można powiedzieć, że wrócił, ponieważ jeszcze przed studiami aspiranturze, zaraz po ukończeniu uniwersytetu, przez krótki czas pracował już w instytucie. Tutaj na poważnie zajął się terminologią, terminografią i innymi dziedzinami. Podjął się także pracy organizacyjnej – przez pełnych 15 lat pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego Rady Terminologicznej przy Prezydium Akademii Nauk (aż do jej likwidacji na początku okresu niepodległości), a także kierował w instytucie Działem Współczesnego Litewskiego Języka Literackiego (1987–1989), a później Działem Kultury Języka i Terminologii (1989–1991). Nie porzucił też działalności dydaktycznej – oprócz wspomnianego Uniwersytetu Wileńskiego, z przerwami pracował później w Szawelskim Instytucie Pedagogicznym, Uniwersytecie Witolda Wielkiego i Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym. Studentom różnych kierunków i stopni kształcenia wykładał w różnych okresach ortografię, akcentologię, dialektologię, wstęp do filologii bałtyckiej, słowotwórstwo, morfologię, terminologię, użycie i normalizację języka; kierował licznymi pracami dyplomowymi. Zgromadzone doświadczenie znalazło wyraz w artykułach, książkach i słownikach. Pewnym podsumowaniem działalności dydaktycznej są książki przeznaczone dla studentów: wydana na Uniwersytecie Szawelskim Słowotwórstwo litewskiego języka ogólnego (1999) oraz opublikowana na Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym Morfemika litewskiego języka ogólnego: teoria i praktyka (2009). Terminologia jest dziedziną, w której wkład St. Keinio jest najbardziej widoczny. Po podjęciu pracy w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej, opierając się na dorobku swojej rozprawy, opublikował ważne, obszerne artykuły-studia poświęcone zagadnieniom słowotwórstwa terminów (w Zagadnieniach Językoznawstwa Litewskiego i innych wydawnictwach), obejmujące zasadniczo wszystkie najważniejsze aspekty słowotwórstwa terminów. Jednocześnie stale pisał o poprawności terminów z różnych dziedzin, krytykował niedostatki precyzji i wyrazu terminologii, proponował nowe terminy, a także 260 Alvydas Umbrasas | Nuo žodžių iki žodynų: Stasiui Keiniui – 80 Dużo uwagi poświęcał także historii i rozwojowi terminologii, omawiał zasługi różnych wybitnych osób dla terminologii. Wiele najważniejszych publikacji zebrano w wyborze Dabartinė lietuvių terminologija (2005) oraz Lietuvių terminologijos raida (2012), których łączna objętość wynosi około 950 stron. Duże znaczenie ma także wydana w 1980 r. Terminologijos abėcėlė – podręcznik, z którego podstaw terminologii uczyli się niemal wszyscy młodzi terminolodzy. St. Keinys jest również ojcem corocznego czasopisma Terminologijos – był redaktorem odpowiedzialnym pierwszego numeru tego czasopisma (numer ten nosił tytuł Terminologijos vagos (1994)), w dużym stopniu przyczynił się do jego powstania i opublikował na jego łamach kilkanaście artykułów naukowych. Terminologia i terminografia zawsze idą w parze. Dzięki poradom i recenzjom (na zlecenie wydawnictw oraz Państwowej Komisji Języka Litewskiego) St. Keinys przyczynił się do poprawy jakości wielu słowników terminologicznych, a także sam jest współautorem wielu z nich. Istotny dla językoznawstwa jest przygotowany wspólnie z Kazimierasem Gaivenisem Kalbotyros terminų žodynas (1990) – pierwszy litewski słownik objaśniająco-przekładowy w tej dziedzinie, dość obszerny (278 s.). Do słowników językoznawczych należy również Terminologijos taisymai (1992), opracowany wspólnie ze współautorami (K. Gaivenisem, Angele Kaulakiene i Jonasem Klimavičiusem) – w publikacji przedstawiono w układzie słownikowym ponad 3000 niepoprawnych terminów z różnych dziedzin i zalecane ich odpowiedniki. Spośród słowników terminologicznych warto wymienić opracowany ze współautorami objaśniający, przekładowy, a zarazem systematyczny Socialinės apsaugos terminų žodynas (1999), obszerny przekładowy Radioelektronikos terminų žodynas (2000), a także przekładowo-objaśniający Žemės ūkio augalų selekcijos ir sėklininkystės terminų žodynas (2010). Szczególnie wyróżnia się działalność na rzecz porządkowania terminologii kolejowej – wkrótce po odzyskaniu niepodległości St. Keinys został zaproponowany do Komisji Odbudowy Niezależnych Kolei Litewskich, działającej przy Ministerstwie Łączności, jako członek odpowiedzialny za porządkowanie terminologii; później został zastępcą przewodniczącego Państwowej Komisji Terminologii Transportu Kolejowego powołanej przez to ministerstwo. Ponieważ przez długi czas w kolejnictwie używano niemal wyłącznie języka rosyjskiego, bardzo brakowało litewskiej terminologii, która nie była usystematyzowana. Terminolog miał tu więc wiele do zrobienia – wspólnie z Nijole Juškaite opracował przekładowy rosyjsko-litewski i litewsko-rosyjski Geležinkelininko žodynėlį (1992), zawierający ponad 1700 terminów, a później obszerniejszy (ponad 3800 terminów) Rusų–lietuvių kalbų geležinkelių transporto žodyną (1997). Z tą samą współautorką oraz Kaziu Sakalausku wydał także Aiškinamąjį geležinkelių transporto terminų žodyną (2006), w którym objaśniono około 2000 terminów i Terminologija | 2016 | 23 261 podano ich odpowiedniki w językach angielskim, niemieckim i rosyjskim. W słownikach utworzono wiele nowych terminów; terminolog zaproponował także interesujące neologizmy, na przykład iešmynas, kelynas, stabdas. Terminologię kolejową porządkowano nie tylko w słownikach: St. Keinys aktywnie pisał do gazety Geležinkelininkas, opublikował w niej ponad 40 artykułów i tekstów na temat języka, pisał o języku tej dziedziny także gdzie indziej, na przykład w Gimtojoje kalboje. Za zasługi w porządkowaniu terminologii kolejowej naukowiec został w 2000 r. odznaczony odznaką Honorowego Kolejarza. Jednym z obszarów zainteresowań St. Keiniosa jest bibliografia. W 1981 r. wspólnie z K. Gaivenisem wydał bibliograficzny wykaz piśmiennictwa dotyczącego zagadnień terminologicznych Библиографический указатель литературы по вопросам литовской терминологии (1945–1980), a później z jego inicjatywy w Terminologijos vagose (Terminologijoje) zaczęto publikować dział bibliografii słowników terminologicznych z adnotacjami, kontynuowany do dziś. Przez długi czas pracowała nad nim Jolanta Gaivenytė-Butler, później dołączyła także Adelė Noreikaitė. Wspólnie z tymi współautorkami St. Keinys wydał w 2008 r. opatrzony adnotacjami wykaz bibliograficzny za lata 1900–2005 Lietuvių kalbos terminų žodynai. W tej bardzo przydatnej publikacji zarejestrowano i krótko opisano wydawnictwa terminograficzne z ponad 100 lat (501 słowników); zawiera ona indeks systematyczny. Ponadto St. Keinys wraz ze współautorami opracował bibliografie Jonasa Kruopasa (1998) i Vincentasa Drotvinasa (2016), a także zredagował bibliograficzny wykaz prac K. Gaivenisa (2003). Należy dodać, że St. Keinys interesuje się bibliografią nie tylko jako źródłem informacji, lecz także z punktu widzenia języka i terminologii tej dziedziny. Jest specjalnym redaktorem Bibliotekininkystės ir bibliografijos terminų žodyno (w latach 1990–1999 wydano cztery części), w znacznym stopniu przyczyniając się nie tylko do powstania tego słownika, lecz także do tworzenia i doskonalenia norm terminologicznych bibliotekoznawstwa. W latach 1996–2006 był członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma Tarp knygų, w którym opublikował około 20 artykułów i recenzji dotyczących terminologii bibliotekoznawstwa oraz innych zagadnień językowych. Kilka publikacji ukazało się również w dawniej wydawanym czasopiśmie Bibliotekų darbe. Zgromadzone doświadczenie pozwoliło językoznawcy zająć się nie tylko terminografią, lecz także leksykografią w ogóle. St. Keinys jest redaktorem naczelnym trzeciego wydania (1993) Dabartinės lietuvių kalbos žodyno. Słownik opracowywano przez trzy lata, począwszy od 1986 r.; później przeciągały się jego recenzowanie i prace wydawnicze. Przygotowując to wydanie, usunięto ze słownika wiele haseł z poprzedniej edycji z powodu ich nieaktualności, wąskiego zakresu użycia lub zmiany oceny normatywnej; wiele nowych dodano, a objaśnienia znaczeń doprecyzowano. St. Keinys mówi, że przeczytał ten słownik jak powieść, od pierwszej do ostatniej stro- 262 Alvydas Umbrasas | Nuo žodžių iki žodynų: Stasiui Keiniui – 80 skutinės raidės, ir ne vieną kartą. Jis yra ir šio žodyno ketvirtojo (2000, elektroninis 2002), penktojo (2003, elektroninis), šeštojo (2006, elektroninis) ir septintojo (2012) leidimų vyriausiasis redaktorius. Nuo ketvirtojo leidimo žodynas įgavo elektroninį pavidalą, 2003 m. paskelbtas internete. Penktasis leidimas (antrasis elektroninis) 2004 m. parodoje Infobalt buvo pripažintas geriausiu metų elektroniniu leksikografijos leidiniu. Už šį žodyną 2005 m. St. Keinys apdovanotas Felicijos Bortkevičienės atminimui skirta Kalbos premija. Swój pierwszy tekst dotyczący zagadnień językowych St. Keinys opublikował w 1966 r. w czasopiśmie Mokslas ir technika (nawiasem mówiąc, jest to jedno z najstarszych czasopism ukazujących się do dziś). W kilku numerach opublikowano artykuł Darybiniai sinonimai terminologijoje. Nietrudno obliczyć, że w tym roku możemy świętować nie tylko jubileusz urodzin: od ukazania się tamtego pierwszego artykułu minęło 50 lat – lat bardzo znaczących i twórczych w życiu naukowca. Artykuły i krótsze teksty powstawały nieprzerwanie – często po dziesięć, a nawet dwadzieścia rocznie. Autor tych słów, który wówczas dopiero niedawno rozpoczął pracę w Dziale Terminologii Litewskiego Instytutu Języka (obecnie Centrum Terminologii), pamięta, jak mniej więcej 15 lat temu odbyła się w dziale zwyczajowa, pięcioletnia ocena dorobku starszego pracownika naukowego St. Keinisa. Podsumowując swoją działalność, naukowiec powiedział, że w ciągu pięciu lat opublikował około 100 publikacji. Ta liczba robiła wrażenie wtedy i robi je nadal. Jest kogo naśladować. Z lektury artykułów naukowca wynika, że zawsze zależało mu na tym, by aktualne zagadnienia językowe docierały do jak najszerszego grona odbiorców. Pisał nie tylko do czasopism skierowanych do językoznawców i nauczycieli, lecz także do różnych innych gazet i czasopism – zarówno branżowych, jak i przeznaczonych dla szerokiej publiczności, w tym regionalnych. Naukowiec troszczy się o poprawny, płynny język, nieprzeładowany niepotrzebnymi zapożyczeniami, i jego terminologię, dlatego wiele pisał do publikacji zajmujących się praktycznym użyciem języka – około 40 tekstów w Kalbos kultūroje, jeszcze więcej w Gimtojoje kalboje (zwłaszcza jeśli doliczyć także publikacje w Mūsų kalboje). Wyniki badań naukowych publikował w czasopismach Baltistica, Kalbotyra, Lietuvių kalbotyros klausimai, Linguistica Lettica, Lituanistica, Terminologija, Žmogus ir žodis i in. Większe i mniejsze publikacje z kilku dekad rozproszone są w różnych dawniej wydawanych lub nadal ukazujących się czasopismach i gazetach, na przykład: Aitvaras, Diena, Fizikų žinios, Gimtasis kraštas, Justitia, Kalba Vilnius, Kauno tiesa, Kultūros barai, Kurier Wileński, Lietuvos aidas, Lietuvos pionierius, Literatūra ir menas, Mokykla, Mokslas ir gyvenimas, Terminologija | 2016 | 23 263 Mokslo Lietuva, Mūsų gamta, Naujasis dienovidis, Pergalė, Savininkas, Sportas, Šviesa, Tarybinė mokykla, Tarybinis mokytojas, Tiesa, TV antena, Vakarinės naujienos, Vienybė, Žemės ūkis, Эхо Литвы i in. Łącznie ponad 40 tytułów różnych naukowych i nienaukowych czasopism. Nawiasem mówiąc, bodaj najwięcej publikacji ukazało się w gazecie Kauno tiesa (około 55). Opublikowano je w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego wieku, czyli głównie wtedy, gdy na początku kariery wykładał w Kownie. Są to różnego rodzaju sprostowania błędów, recenzje, przeglądy itp. Ciekawe jest przyjrzeć się językowi St. Keiniusa z wykorzystaniem narzędzi programowych. W tym celu wykorzystano litewskie artykuły zebrane w wyborze tekstów językoznawcy Lietuvių terminologijos raida (2012)1. Analizowany tekst liczył około 130 tysięcy słów. Z tego zbioru usunięto przypisy (zawierały głównie informacje bibliograficzne), streszczenia w innych językach oraz słowa zapisane kursywą (zazwyczaj nie jest to tekst autora, lecz omawiany materiał). Programowe opracowanie skróconego tekstu pokazuje, że użyto w nim łącznie ponad 20 tysięcy różnych form wyrazowych (przypadków, form czasownikowych itp.). Po przetworzeniu tych form za pomocą analizatora morfologicznego udostępnionego w internecie przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego ustalono, że łącznie jest około 9 tysięcy różnych wyrazów (lematów)2. Zatem słownictwo autora jest niemałe. Dla porównania można powiedzieć, że na przykład słownik pism Kristijonasa Donelaitisa opracowany przez Jonasa Kabelkę zawiera zaledwie 3278 haseł, natomiast Viktoras Alekna skrupulatnie policzył, że Salomėja Nėris użyła w swojej twórczości 7246 wyrazów. W zbiorze artykułów dziesięć najczęściej występujących form wyrazowych u St. Keiniusa przedstawia się następująco: ir (5574), kalbos (1767), lietuvių (1273), yra (1047), J. (974), kad (911), buvo (891), iš (859), terminologijos (821), terminų (767). Dominacja spójnika ir jest prawidłowością; inne badania również pokazują, że jest to najczęstszy wyraz w tekstach. Pozostałe słowa wyraźnie wskazują na przedmiot badań językoznawcy. Ciekawe, że bardzo częstym skrótem jest J. Oznacza to, że często wspominane są osoby, których imię zaczyna się na tę literę. Nietrudno odgadnąć jedną z tych osób — nazwisko Jonasa Jablonskisa pojawia się w artykułach aż około 450 razy. 1 Dziękuję Adelei Noreikaite, która pozwoliła skorzystać z artykułów opracowanych na jej komputerze. Nie analizowano kilku artykułów opublikowanych w zbiorze w językach innych niż litewski. Uzyskane dane przetworzono za pomocą programów Word, Notepad, AntConc, Access. 2 Oczywiście nie uniknięto błędów lematyzacji i innych błędów rozpoznawania programowego, ale nie dążono tu do precyzyjnej dokładności liczbowej; ponadto do obliczeń wliczają się na przykład użyte imiona i nazwiska, pojawiają się wyrazy obce (odrzucono jedynie te zapisane cyrylicą), a także słowa, które nie są autorstwa twórcy tekstu, czyli cytowane lub omawiane. 264 Alvydas Umbrasas | Nuo žodžių iki žodynų: Stasiui Keiniui – 80 (dopełniacz Jablonskio znajduje się wśród pięćdziesięciu najczęstszych form wyrazowych). Nazwiska Juozasa Balčikonisa i Jonasa Kruopasa pojawiają się w artykułach niemal po 200 razy. Są to osoby, o których pisał St. Keinys, autorytety, na których się opierał. Omawiając zagadnienia językowe, uczony zazwyczaj nie nadużywa terminów międzynarodowych, nie stroni od poszukiwania rzadszych wyrazów litewskich ani od tworzenia neologizmów, np.: kūrinių aiškinsena, nežinomų dalykų alkulys, dak taruoti grįžo tęsti darbų, žmogaus išprusa, išprūsiu nesipuikavo, naujienybės su iki-, trūko patyresnio redaktoriaus, netrūksta skatulių. St. Keinys jest nie tylko pedagogiem lituanistą, który w znacznym stopniu przyczynił się do kształcenia lituanistów dla szkół ogólnokształcących, lecz także terminologiem, poświęcającym wiele uwagi kształceniu przyszłych terminologów. Niemal cały obecny Ośrodek Terminologii Instytutu Języka Litewskiego to uczniowie St. Keiniusa. Prawie wszyscy pracownicy, którzy w ciągu ostatnich dwóch dekad podjęli pracę w Ośrodku Terminologii (w tym także ci, którzy nie pozostali), trafili tam z jego rekomendacji lub za jego zachętą. Pod kierunkiem St. Keiniusa obronili rozprawy doktorskie z zakresu terminologii Albina Auksoriūtė (Lauryno Ivinskio terminologijos darbai, 2000), Palmira Zemlevičiūtė (Lietuvių medicinos terminologijos raida XIX amžiaus pabaigoje – XX amžiaus pradžioje, 2009), Robertas Stunžinas (Statybos liaudies terminai, 2011) i Asta Mitkevičienė (1918–1940 metų lietuvių literatūros mokslo terminai, 2015). Przyczynił się również do powstania rozprawy autora tych słów i był członkiem jej komisji doktorskiej. W jednym z artykułów St. Keinys mówi: „Pozostaje mieć nadzieję, że pierwszy wiek trzeciego tysiąclecia nie stanie się wiekiem upadku naszej terminologii i samego języka, że także ludzie, którzy drwiąco patrzą na tradycyjne sposoby tworzenia naszej terminologii, na ochronę jej oraz żywotności i swoistości samego języka, czyli ich siły, i uważają te rzeczy za przestarzałe, przebrzmiałe, zrozumieją, że najważniejszym celem pracy i polityki językowej oraz terminologicznej jest zachowanie i umacnianie naszego języka, jego roli, cenienie jego swoistości, a także konsekwentne i celowe rozwijanie języka i jego terminologii, czynienie ich jak najbardziej elastycznymi i zrozumiałymi dla wszystkich. Nie wystarczy mieć taką nadzieję — trzeba też wspólnie o to zabiegać. Język litewski i jego terminologia muszą zachować litewskiego ducha”. Nam, uczniom, pozostaje więc kierować się tym życzeniem, a Panu, Nauczycielu, życzyć siły i zdrowia w pielęgnowaniu i rozwijaniu drzewa terminologii oraz przygotowywaniu prac, z których nadal będziemy mogli się uczyć. Stu lat! Terminologija | 2016 | 23 265 LITERATŪRA Bliūdžiuvienė N. Bibliotekininkų bičiulis. – Tarp knygų, 1996, Nr. 9, p. 33–34. Geležinkelio terminijos kūrimas: [pokalbis su lietuviškų geležinkelio terminų sudarytoju bei normintoju, kalbininku Stasiu Keiniu]. Kalbėjosi V. Leščinskas. – Geležinkelininkas, 2001, kovo 16–31, p. 6. http://www.lki.lt. Knyga, kurios laukėme du dešimtmečius: [A. Stirbytės pokalbis su „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno“ 3-iojo leidimo vyr. red. St. Keiniu]. – Tiesa, 1993, lapkr. 18, p. 9. Krištopaitienė D. Kristijono Donelaičio raštų leksika ir jos redagavimas. – Senoji Lietuvos literatūra, 2004, Kn. 18, p. 252–265. Rimkutė A. Terminologas Stasys Keinys. – Terminologija, 2006, Nr. 13, p. 246–249. Stasys Keinys. – Sabaliauskas A. Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija: 1980–2010 m., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012, p. 239–242. Stasys Keinys: bibliografijos rodyklė. Sudarė A. Noreikaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. Zemlickas G. Salomėja Nėris: gyvenimo ir kūrybos vingiais (1). – Mokslo Lietuva, 2004, gruod. 2–22, p. 1, 10–11. Gauta 2016-10-10 Alvydas Umbrasas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] 266 Alvydas Umbrasas | Nuo žodžių iki žodynų: Stasiui Keiniui – 80