Nuo žodžių iki žodynų: Stasiui Keiniui – 80

259Terminologia | 2016 | 23 Od słów do słowników: Stasysowi Keiniui – 80 ALVYDAS UMBRASAS Lietuvių kalbos institutas 20 września 1936 r. w Pakadarbuojančiai, w gminie Viekšniai, w powiecie Żmudzinów działających na polu językoznawstwa. Piękny jubileusz 80-lecia mažeikijskim, urodził się Stasys Keinys, jeden z najwybitniejszych jest okazją, by spojrzeć w przeszłość i cieszyć się teraźniejszością. Okazją do upamiętnienia dorobku tego szanownego językoznawcy, a zarazem dobrego nauczyciela. St. Keinys rozpoczął swoją podróż drogami językoznawstwa na Uniwersytecie Wileńskim (ówcześnie – Wileńskim Uniwersytecie Państwowym). W 1954 r., po ukończeniu szkoły średniej w Wiekszniach, rozpoczął studia z języka i literatury litewskiej. Po pięciu latach studia zostały pomyślnie ukończone. Zapoznanie się z nauką o języku oraz z wybitnymi językoznawcami wykładającymi na uniwersytecie zadecydowało o jego dalszych zainteresowaniach życiowych. Pracę dyplomową o neologizmach czasopisma Mokslas ir gyvenimas napisał pod kierunkiem jeszcze młodego wykładowcy Vincasa Urbutysa, który wówczas wykładał słowotwórstwo, a później został najwybitniejszym specjalistą w dziedzinie słowotwórstwa litewskiego. Wkrótce słowotwórstwem na poważnie zajął się także St. Keinys – w latach 1963–1966. 260 Alvydas Umbrasas | Od słów do słowników: Stasiowi Keiniysowi – 80 studiował w aspiranturze na tym samym uniwersytecie, a pod kierunkiem V. Urbutysa napisał i w 1968 r. obronił rozprawę doktorską z nauk humanistycznych (ówcześnie – kandydacką z nauk filologicznych) Typy słowotwórcze litewskich terminów jednowyrazowych. Bezpośrednio po studiach aspiranturze podjął pracę pedagogiczną – zaczął wykładać przedmioty językoznawcze na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Wileńskiego w Kownie i pracował tam aż do 1975 r. (w tym roku otrzymał tytuł docenta). Jak sam mówił, pierwsze lata pracy pedagogicznej były dobrą szkołą, która pomogła mu zrozumieć wiele zagadnień językowych i przydała się na przyszłej drodze naukowej, przecież aby móc wyjaśniać coś innym, najpierw trzeba samemu to sobie wyjaśnić. Istotna zmiana w naukowej drodze St. Keiniysa następuje w 1974 r., gdy zaproszony przez Jonasa Kruopasa, który zajmował się pracą terminologiczną, podejmuje pracę w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. Dokładniej można powiedzieć, że wraca, ponieważ jeszcze przed studiami doktoranckimi, bezpośrednio po ukończeniu uniwersytetu, przez krótki czas już pracował w instytucie. Tutaj poważnie zajmuje się terminologią, terminografią i innymi pracami. Między innymi podejmuje również pracę organizacyjną – przez dobre 15 lat jest zastępcą przewodniczącego Rady Terminologicznej przy Prezydium Akademii Nauk (do zniesienia rady na początku niepodległości), a także kieruje w instytucie Działem Współczesnego Litewskiego Języka Literackiego (1987–1989), a później Działem Kultury Języka i Terminologii (1989–1991). Nie porzuca również działalności pedagogicznej – oprócz wspomnianego Uniwersytetu Wileńskiego, z przerwami pracował później w Instytucie Pedagogicznym w Szawlach, Uniwersytecie Witolda Wielkiego oraz Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym. Studentom różnych poziomów i specjalności w różnym czasie wykładał ortografię, akcentologię, dialektologię, wstęp do filologii bałtyckiej, słowotwórstwo, morfologię, terminologię, użycie i normalizację języka, kierował ogromną liczbą prac dyplomowych. Zdobyte doświadczenie znajdowało ujście w artykułach, książkach i słownikach. Pewnym podsumowaniem działalności pedagogicznej są książki przeznaczone dla studentów: wydana na Uniwersytecie w Szawlach Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba (1999) oraz wydana na Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym Bend rinės lietuvių kalbos morfemika: teorija ir praktika (2009). Terminologia jest dziedziną, w której wkład St. Keiniysa jest najbardziej widoczny. Po podjęciu pracy w Instytucie Języka Litewskiego i Literatury, opierając się na dorobku swojej dysertacji, opublikował znaczące, obszerne artykuły-studia dotyczące kwestii tworzenia terminów (w „Kwestiach językoznawstwa litewskiego” i innych publikacjach), zasadniczo obejmując wszystkie najważniejsze aspekty tworzenia terminów; jednocześnie stale pisał o kwestiach poprawności terminów z różnych dziedzin, krytykował niedostatki precyzji i wyrażania terminologii, proponował nowe terminy, a także 261Terminologia | 2016 | 23 poświęcał wiele uwagi historii i rozwojowi terminologii, analizował zasługi różnych wybitnych osobistości dla terminologii. Wiele najważniejszych publikacji zebrano w wyborach „Współczesna terminologia litewska” (2005) i „Rozwój terminologii litewskiej” (2012), których łączna objętość wynosi około 950 stron. Bardzo znacząca jest również wydana w 1980 r. „Abecadło terminologii” – podręcznik, z którego podstaw terminologii uczyli się niemal wszyscy młodzi terminolodzy. St. Keinys jest także ojcem ukazującego się co roku czasopisma „Terminologia” – był redaktorem odpowiedzialnym pierwszego numeru tego czasopisma (numer ten nosił tytuł „Bruzdy terminologii” (1994)), w znacznym stopniu przyczynił się do jego powstania, a także opublikował w nim kilkanaście artykułów naukowych. Terminologia i terminografia zawsze idą w parze. Dzięki poradom i recenzjom (na zlecenie wydawnictw oraz Państwowej Komisji Języka Litewskiego) St. Keinys przyczynił się do poprawy jakości wielu słowników terminologicznych, a także sam jest współautorem wielu takich słowników. Dla nauki o języku ważny jest przygotowany wspólnie z Kazimierasem Gaivenisem Słownik terminów językoznawczych (1990) – pierwszy litewski słownik objaśniająco-przekładowy tej dziedziny o dość dużej objętości (278 s.). Do słowników o przeznaczeniu językowym zaliczyć należy także przygotowane wspólnie ze współautorami (K. Gaivenisem, Angele Kaulakiene, Jonasem Klimavičiusem) Poprawki terminologiczne (1992) – w publikacji słownikowo przedstawiono ponad 3000 niepoprawnych terminów z różnych dziedzin oraz zalecanych ich zamienników. Spośród słowników terminologicznych warto wymienić przygotowany wspólnie ze współautorami objaśniający, przekładowy, a zarazem systemowy Słownik terminów ochrony socjalnej (1999), obszerny przekładowy Słownik terminów radioelektroniki (2000), a także przekładowy objaśniający Słownik terminów hodowli i nasiennictwa roślin rolniczych (2010). Szczególnie wyróżnia się działalność porządkowania terminologii kolejowej – wkrótce po odzyskaniu niepodległości, w celu uporządkowania terminologii, St. Keinys został zaproponowany jako członek Komisji ds. Odbudowy Niezależnych Kolei Litewskich, działającej przy Ministerstwie Transportu, a później został zastępcą przewodniczącego Państwowej Komisji Terminologii Transportu Kolejowego powołanej przez to ministerstwo. Ponieważ przez długi czas w dziedzinie kolejnictwa używano niemal wyłącznie języka rosyjskiego, bardzo brakowało terminologii litewskiej i nie była ona usystematyzowana. Terminolog nie narzekał tu na brak pracy – wspólnie z Nijole Juškaite opracował przekładowy rosyjsko-litewski i litewsko-rosyjski Słowniczek kolejarza (1992), zawierający ponad 1700 262 Alvydas Umbrasas | Nuo žodžių iki žodynų: Stasiui Keiniui – 80 pateikti anglų, vokiečių, rusų kalbų atitikmenys. Žodynuose sukurta nematerminów, a później większy (ponad 3800 terminów) Rosyjsko-litewski słownik transportu kolejowego (1997). Z tą samą współautorką oraz Kazisem Sakalauskasem wydał jeszcze Objaśniający słownik terminów transportu kolejowego (2006), w którym wyjaśniono około 2000 terminów, a także wiele nowych terminów; terminolog zaproponował również interesujące neologizmy, na przykład iešmynas, kelynas, stabdas. Terminologia kolejowa była porządkowana nie tylko w słownikach; St. Keinys aktywnie pisał w gazecie Geležinkelininkas, gdzie na temat kwestii językowych opublikował znacznie ponad 40 artykułów i artykulików, o języku tej dziedziny pisał także gdzie indziej, na przykład w Gimtoji kalba. Za zasługi w porządkowaniu terminologii kolejowej w 2000 r. naukowiec został odznaczony Odznaką Honorowego Kolejarza. Jedną z dziedzin zainteresowań St. Keiniosa jest bibliografia. W 1981 r. wraz z K. Gaivenisem wydał bibliograficzny wykaz prac dotyczących zagadnień terminologii Библиографический указатель литературы по вопросам литовской терминологии (1945–1980), a później z jego inicjatywy w czasopiśmie Terminologijos vagose (Terminologijoje) rozpoczęto publikowanie działu bibliografii adnotowanych słowników terminologicznych, który jest kontynuowany do dziś. Przez długi czas pracowała z nim Jolanta Gaivenytė-Butler, a później dołączyła również Adelė Noreikaitė. Wraz z tymi współautorkami St. Keinys wydał w 2008 r. adnotowany wykaz bibliograficzny Lietuvių kalbos terminų žodynai za lata 1900–2005. W bardzo pożytecznej publikacji zarejestrowano i krótko opisano wydane w ciągu ponad 100 lat publikacje terminograficzne (501 słowników); zawiera ona indeks systematyczny. Ponadto St. Keinys wraz ze współautorami opracował bibliografie Jonasa Kruopasa (1998) i Vincentasa Drotvinasa (2016), a także zredagował wykaz bibliografii prac K. Gaivenisa (2003). Należy powiedzieć, że dla St. Keiniusa bibliografia ma znaczenie nie tylko z punktu widzenia informacji, lecz także języka i terminologii tej dziedziny. Jest on specjalnym redaktorem Słownika terminów bibliotekoznawstwa i bibliografii (w latach 1990–1999 wydano cztery jego części), w znacznym stopniu przyczyniając się nie tylko do powstania tego słownika, lecz także do tworzenia i doskonalenia standardów terminologii bibliotekoznawczej. W latach 1996–2006 był członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma Tarp knygų, w którym opublikował około 20 artykułów i recenzji dotyczących terminologii bibliotekoznawczej oraz innych zagadnień językowych. Istnieje również kilka publikacji w wydawanym wcześniej czasopiśmie Bibliotekų darbe. Zdobyte doświadczenie pozwoliło językoznawcy zająć się nie tylko terminografią, lecz także leksykografią w ogóle. St. Keinys jest redaktorem naczelnym trzeciego wydania Słownika współczesnego języka litewskiego (1993). Słownik był opracowywany już od 1986 r. przez trzy lata, później zaś przedłużyły się jego konsultacje i prace wydawnicze. Podczas przygotowywania tego wydania z wcześniejszej edycji słownika usunięto wiele haseł z powodu ich nieaktualności, wąskiego zakresu użycia lub zmienionej oceny normatywnej, dodano wiele nowych oraz doprecyzowano objaśnienia znaczeń. St. Keinys mówi, że przeczytał ten słownik jak jakąś powieść od pierwszej do osta- 263Terminologija | 2016 | 23 tniej litery, i to nie raz. Jest także redaktorem naczelnym czwartego (2000, elektroniczne 2002), piątego (2003, elektroniczne), szóstego (2006, elektroniczne) i siódmego (2012) wydania tego słownika. Od czwartego wydania słownik zyskał postać elektroniczną, a w 2003 r. został opublikowany w Internecie. Piąte wydanie (drugie elektroniczne) w 2004 r. na wystawie Infobalt zostało uznane za najlepszą elektroniczną publikację leksykograficzną roku. Za ten słownik St. Keinys otrzymał w 2005 r. Nagrodę Językową im. Felicji Bortkiewicz przyznawaną ku jej pamięci. Swoją pierwszą publikację dotyczącą kwestii językowych St. Keinys opublikował w 1966 r. w czasopiśmie Mokslas ir technika (swoją drogą jest to jedno z najstarszych czasopism, które wciąż się ukazuje). W kilku numerach został opublikowany artykuł Synonimy derywacyjne w terminologii. Nietrudno policzyć, że w tym roku możemy obchodzić nie tylko rocznicę urodzin, wszak od tamtego pierwszego artykułu minęło 50 lat – bardzo znaczących i twórczych lat naukowca. Artykuły, artykuliki po prostu się sypały – często po dziesięć, a nawet dwadzieścia rocznie. Autor tych słów, wówczas dopiero od niedawna pracujący w Dziale Terminologii Instytutu Języka Litewskiego (obecnie – Centrum Terminologii), wspomina, jak mniej więcej 15 lat temu w dziale odbywała się rutynowa, przeprowadzana co pięć lat atestacja starszego pracownika naukowego St. Keinysa. Naukowiec, omawiając swoją działalność, powiedział, że w ciągu pięciu lat opublikował około 100 publikacji. Liczba ta robiła wówczas i nadal robi wrażenie. Jest kogo naśladować. Patrząc na artykuły naukowca, widać, że zawsze zależało mu na tym, aby aktualne kwestie językowe docierały do jak najszerszego grona odbiorców. Pisano nie tylko w periodykach przeznaczonych dla językoznawców i nauczycieli, lecz także w różnych innych gazetach i czasopismach przeznaczonych zarówno dla specjalistów określonych dziedzin, jak i dla szerszego społeczeństwa, również regionalnych. Naukowca interesuje poprawny, płynny język i jego terminologia, niezaśmiecone bez potrzeby obcymi słowami, dlatego niemało pisał do publikacji zajmujących się praktyką językową – około 40 publikacji w „Kalbos kultūra”, a jeszcze więcej w „Gimtoji kalba” (zwłaszcza jeśli dodamy również publikacje w „Mūsų kalba”). Wyniki badań naukowych publikowano w czasopismach „Baltistica”, „Kalbotyra”, „Lietuvių kalbotyros klausimai”, „Linguistica Lettica”, „Lituanistica”, „Terminologija”, „Žmogus ir žodis” i in. Większe i mniejsze publikacje na przestrzeni kilku dziesięcioleci były rozproszone w różnych czasopismach i gazetach, które ukazywały się wcześniej lub ukazują się nadal, na przykład: „Aitvaras”, „Diena”, „Fizikų žinios”, „Gimtasis kraštas”, „Justitia”, „Kalba Vilnius”, „Kauno tiesa”, „Kultūros barai”, „Kurier Wileński”, „Lietuvos aidas”, „Lietuvos pionierius”, „Literatūra ir menas”, „Mokykla”, „Mokslas ir gyvenimas”, 264 Alvydas Umbrasas | Nuo žodžių iki žodynų: Stasiui Keiniui – 80 „Mokslo Lietuva”, „Mūsų gamta”, „Naujasis dienovidis”, „Pergalė”, „Savininkas”, „Sportas”, „Šviesa”, „Tarybinė mokykla”, „Tarybinis mokytojas”, „Tiesa”, „TV antena”, „Va”, „Beje”, bodaj najwięcej publikacji znajduje się w gazecie karinės naujienos, Vienybė, Žemės ūkis, Эхо Литвы ir kt. Iš viso daugiau nei 40 pavadinimų įvairių mokslinių ir ne mokslinių periodinių leidinių. „Kauno tiesa” (około 55). Opublikowano je w siódmej i ósmej dekadzie ubiegłego wieku, czyli głównie wtedy, gdy na początku kariery wykładał w Kownie. Są to różnego rodzaju poprawki błędów, recenzje, przeglądy itp. Ciekawie jest przyjrzeć się językowi St. Keinya, wykorzystując narzędzia programowe. Do tego celu wykorzystano litewskie artykuły1 zamieszczone w wyborze artykułów językoznawcy Lietuvių terminologijos raida (2012). Pobrano tekst liczący około 130 tysięcy słów. Z tego korpusu usunięto przypisy (w nich zamieszczano głównie informacje bibliograficzne), streszczenia w innych językach oraz słowa zapisane kursywą (zazwyczaj nie jest to tekst autora, lecz analizowany materiał). Programowe przetworzenie skróconego tekstu pokazuje, że łącznie użyto ponad 20 tysięcy różnych form wyrazowych (przypadki, formy czasownikowe itp.). Po przetworzeniu tych form za pomocą internetowego analizatora morfologicznego, publikowanego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego, otrzymano wynik, że różnych wyrazów (lematów) jest łącznie około 9 tysięcy2. A zatem zasób słownictwa w tekstach autora jest niemały. Dla porównania można powiedzieć, że na przykład w słowniku pism Kristijonasa Donelaitisa opracowanym przez Jonasa Kabelkę znajduje się zaledwie 3278 haseł, natomiast Viktoras Alekna skrupulatnie policzył, że Salomėja Nėris użyła w swojej twórczości 7246 wyrazów. W zbiorze artykułów dziesiątka najczęstszych form wyrazowych St. Keinio przedstawia się następująco: ir (5574), kalbos (1767), lietuvių (1273), yra (1047), J. (974), kad (911), buvo (891), iš (859), terminologijos (821), terminų (767). Przewaga spójnika ir jest prawidłowością, a także inne badania pokazują, że jest to najczęstszy wyraz w tekstach. Z innych słów wyraźnie wynika przedmiot badań językoznawcy. Ciekawe, że bardzo często występuje skrót J. Wskazuje to, że bardzo często wspomina się osoby, których imię zaczyna się na tę literę. Nietrudno odgadnąć jedną z tych osób – nazwisko Jonasa Jablonskisa zostało wymienione w artykułach nawet około 450 razy 1 Dziękuję Adelei Noreikaitei, która pozwoliła skorzystać ze swoich artykułów opracowanych komputerowo. Kilku artykułów opublikowanych w zbiorze w językach innych niż litewski nie analizowano. Uzyskane dane przetworzono za pomocą programów Word, Notepad, AntConc, Access. 2 Oczywiście nie uniknięto lematyzacji i innych błędów automatycznego rozpoznawania, ale nie dążono tu do precyzyjnej dokładności liczb; ponadto do liczby wliczają się również na przykład użyte imiona i nazwiska, zdarzają się słowa nielitewskie (odrzucono jedynie te zapisane cyrylicą), a także słowa, które nie są autorstwa tekstu, tzn. są cytowane lub się o nich mówi. 265Terminologija | 2016 | 23 (dopełniacz Jablonskiego trafia do pięćdziesiątki najczęstszych form wyrazów). Nazwiska Juozasa Balčikonisa i Jonasa Kruopasa są wymieniane w artykułach niemal po 200 razy. Są to osoby, o których pisał St. Keinys, autorytety, na których się opierał. Omawiając zagadnienia językowe, naukowiec zazwyczaj nie nadużywa terminów międzynarodowych, nie unika poszukiwania rzadszych litewskich słów ani tworzenia neologizmów, np.: kūrinių aiškinsena, nežinomų dalykų alkulys, daktaruoti grįžo tęsti darbų, žmogaus išprusa, išprūsiu nesipuikavo, naujenybės su iki-, trūko patyresnio redaktoriaus, netrūksta skatulių. St. Keinys jest nie tylko pedagogiem lituanistą, który w znacznym stopniu przyczynił się do kształcenia lituanistów dla szkół ogólnokształcących, lecz także terminologiem, poświęcającym wiele uwagi kształceniu przyszłych terminologów. Niemal całe obecne Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego to uczniowie St. Keinyса. Prawie wszyscy pracownicy, którzy w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci przyszli pracować do Centrum Terminologii (w tym także ci, którzy nie pozostali), zostali przez niego zarekomendowani i skierowani ku dziedzinie terminologii. Pod kierunkiem St. Keiny obronili rozprawy doktorskie z dziedziny terminologii Albina Auksoriūtė (Lauryno Ivinskio terminologijos darbai, 2000), Palmira Zemlevičiūtė (Lietuvių medicinos terminologijos raida XIX amžiaus pabaigoje – XX amžiaus pradžioje, 2009), Robertas Stunžinas (Statybos liaudies terminai, 2011), Asta Mitkevičienė (1918–1940 metų lietuvių literatūros mokslo terminai, 2015); przyczynił się on również do powstania rozprawy autora tych słów i był członkiem rady jej obrony. W jednym z artykułów St. Keinys mówi: „Pozostaje wierzyć, że pierwszy wiek trzeciego tysiąclecia nie stanie się wiekiem upadku naszej terminologii i samego języka, że także ludzie, którzy kpiąco patrzą na tradycyjne sposoby tworzenia naszej terminologii, na zachowanie jej oraz żywotności i swoistości samego języka, tj. ich siły, którzy uważają te rzeczy za przestarzałe, przebrzmiałe, zrozumieją, że najważniejszymi celami pracy i polityki językowej oraz terminologicznej jest zachowanie i umacnianie naszego języka, jego roli, cenienie jego swoistości, konsekwentny i ukierunkowany rozwój jego oraz jego terminologii, uczynienie go jak najbardziej elastycznym i zrozumiałym dla wszystkich ludzi. Nie tylko trzeba na to mieć nadzieję, lecz także wspólnie o to zabiegać. Język litewski i jego terminologia muszą zachować litewskiego ducha.“ Nam, uczniom, pozostaje zatem kierować się tym życzeniem, a Panu, Nauczycielu, życzyć siły i zdrowia w pielęgnowaniu i rozwijaniu drzewa terminologii, w przygotowywaniu prac, z których nadal moglibyśmy się uczyć. Stu lat! 266 Alvydas Umbrasas | Od słów do słowników: Stasiowi Keiniysowi – 80 LITERATŪRA Bliūdžiuvienė N. Bibliotekininkų bičiulis. – Tarp knygų, 1996, Nr. 9, p. 33–34. Geležinkelio terminijos kūrimas: [pokalbis su lietuviškų geležinkelio terminų sudarytoju bei normintoju, kalbininku Stasiu Keiniu]. Kalbėjosi V. Leščinskas. – Geležinkelininkas, 2001, kovo 16–31, p. 6. http://www.lki.lt. Knyga, kurios laukėme du dešimtmečius: [A. Stirbytės pokalbis su „Dabartinės lietuvių kalbos žodyno“ 3-iojo leidimo vyr. red. St. Keiniu]. – Tiesa, 1993, lapkr. 18, p. 9. Krištopaitienė D. Kristijono Donelaičio raštų leksika ir jos redagavimas. – Senoji Lietuvos literatūra, 2004, Kn. 18, p. 252–265. Rimkutė A. Terminologas Stasys Keinys. – Terminologija, 2006, Nr. 13, p. 246–249. Stasys Keinys. – Sabaliauskas A. Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija: 1980–2010 m., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012, p. 239–242. Stasys Keinys: bibliografijos rodyklė. Sudarė A. Noreikaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. Zemlickas G. Salomėja Nėris: gyvenimo ir kūrybos vingiais (1). – Mokslo Lietuva, 2004, gruod. 2–22, p. 1, 10–11. Otrzymano 2016-10-10 Alvydas Umbrasas Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]