„Sąvoka“ lietuvių mokslo kalboje

9 4 Asta Mitkevičienė | Pojęcie w litewskim języku naukowym Pojęcie w litewskim języku naukowym ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: termin, pojęcie, korpus, język naukowy, relacje syntagmatyczne, relacje semantyczne, użycie koniunkcyjne, synonimy kontekstowe W definicjach terminu najczęściej nie można się obejść bez terminu pojęcie, ponieważ termin zazwyczaj definiuje się jako określenie pojęcia. Można śmiało stwierdzić, że pojęcie, podobnie jak termin, jest podstawowym pojęciem terminologii (i, bez wątpienia, termin). W tradycyjnej (zwanej także ogólną) teorii terminologii relacja terminu i pojęcia formalnie odpowiada relacji słowa i znaczenia (Kageura 2002: 22)1. Podstawowe kierunki pracy terminologicznej to onomazjologiczny (od pojęć do terminów) i semazjologiczny (od terminów do pojęć). W badaniach terminologicznych nurtu onomazjologicznego centralne miejsce przypada pojęciu przedstawicieli szkoły terminologicznej. Mimo uwagi poświęcanej pojęciu „pojęcie” w pracach terminologicznych jego istota nadal nie została w pełni ujawniona (Tatarinovas (tai lemia ir atitinkamus tyrimų rezultatus)2. Be to, sąvoka yra viena iš labiausiai diskutuojamų terminologijos kategorijų, ypač vadinamosios Vie2006: 143–144). Teksty uważa się za bardzo ważne źródła pośrednie, z których można uzyskać informacje o pojęciach. Do pojęcia w dyskursie można dotrzeć poprzez jego desygnat, poprzez termin (Santos et al. 2015: 155, 156, 157). Nowe teorie terminologii (komunikacyjna teoria terminologii, socjokognitywna terminologia, terminologia ram (frejmów)) dają pierwszeństwo właśnie analizie tekstów (Faber Benítez 2009: 120). Zauważono, że w językoznawstwie litewskim 1 O relacji między znaczeniem słowa a pojęciem pisali Evalda Jakaitienė (2010: 46–49), Aloyzas Gudavičius (2012) i in. 2 Skrajność kierunku onomazjologicznego – terminy uważa się wyłącznie za etykiety pojęć (Faber Benítez 2009: 111; Kageura 2015: 47 i in. ). 9 5Terminologia | 2017 | 24 w dyskursie naukowym nie unika się terminu pojęcie3, dlatego prawdopodobne jest, że z tekstów naukowych można mniej lub bardziej dowiedzieć się o samym pojęciu „pojęcie”. W niniejszym artykule opisano użycie pojęcia terminu w języku naukowym: celem badania było ustalenie jego semantycznych (kontekstowych) partnerów, jego semantycznego (tematycznego) otoczenia oraz nakreślenie, na podstawie cech użycia terminu, zarysu pojęcia „pojęcie”. Jest to badanie oparte na korpusie (ang. corpus-based), którego głównym źródłem jest Korpus Litewskiego Języka Naukowego CorALit (publicznie dostępna wersja: http://coralit.lt). Korpus został utworzony z różnego rodzaju tekstów z dziedzin nauk humanistycznych, społecznych, ścisłych, biomedycznych i technicznych opublikowanych w latach 1999–2009, a jego objętość wynosi 9 milionów słów (więcej o korpusie zob. Usonienė et. al. 2008). Korpus ten, choć niewielki i od kilku lat nieaktualizowany, a wyszukiwanie w nim jest dość ograniczone, jest jednak stosunkowo wygodnym zasobem do badania współczesnego pisanego litewskiego języka naukowego i terminologii. W Korpusie Litewskiego Języka Naukowego CorALit lema sąvoka wystąpiła 779 razy (w tekstach wszystkich wymienionych dziedzin nauki). Oznacza to, że termin ten w tym samym korpusie jest ponad półtora raza częstszy od terminu terminologicznego terminas, który wystąpił 447 razy (stosunek ten przedstawiono na ryc. 1). Nawiasem mówiąc, zauważono, że w jednym z tekstów z dziedziny nauk humanistycznych włączonych do badanego korpusu terminem sąvoka nazywa się słowo, a nie pojęcie wyrażone terminem, tj. nie pojęcie naukowe ani fachowe. W każdym razie termin sąvoka najprawdopodobniej można uznać za ogólny termin naukowy, podobnie jak jakąś metodę czy teorię4. Kolejne pytanie brzmi, czy pojęcie jest jednostką metajęzyka, podobnie jak termin. Zdaniem A. Gudavičiusa – najprawdopodobniej nie, por.: „Wydaje się, że w językoznawstwie termin pojęcie, określający rezultat poznania świata w świadomości uporządkowany logicznie, jest zupełnie niepotrzebny. <...> Terminy pojęcie i koncept rejestrują rezultaty poznania, pierwszy w formie logicznej, skoncentrowanej, drugi – w bardziej zindywidualizowanej postaci holistycznej; terminy te należałyby do nauk logiki i epistemologii“ (Gudavičius 2012: 112, 117). 3 W opartym na milionie słów morfologicznie anotowanego korpusu Dažninis rašytinės lietuvių kalbos žodynas (2009), opracowanym przez Andriusa Utkę, słowo sąvoka zajmuje 572. miejsce (częstość użycia – 244). Możemy porównać – wieloznaczny termin tame znajduje się w tym słowniku na 916. miejscu (użyto go 156 razy). 4 Por. sąvoka – „filoz., log. kategoria oznaczająca jednostkę treści myśli, określającą rzeczy i zjawiska oraz wyrażającą ich istotne właściwości. <...> W logice mat. ∆ rozumie się jako klasę log., analizując ją pod względem treści, wyjaśniając istotne i ogólne cechy obiektów tworzących klasę“ (VLE). 9 6 Asta Mitkevičienė | Pojęcie w litewskim języku naukowym rys. 1. Relacja pojęcia i terminu pod względem częstotliwości w korpusie Po przetworzeniu w programie AntConc 3.4.4w5 wybranych wierszy konkordancji zawierających termin sąvoka automatycznie ustalono najczęściej występujących partnerów kontekstowych badanego terminu – znajdujących się bezpośrednio po tym terminie (zob. rys. 2) lub bezpośrednio przed nim (zob. rys. 3). Z rysunków wynika, że niektórzy partnerzy kontekstowi, na przykład galios, termofikacija, najprawdopodobniej trafili do korpusu z tego samego tekstu. Nie można również wykluczyć prawdopodobieństwa wystąpienia błędów w przetwarzaniu danych. Swobodny szyk wyrazów w języku litewskim sprawia, że podczas badania konkordancji należy uwzględnić wszystkie człony zdania; nie wystarczy skoncentrować się na kilku pozycjach partnerów kontekstowych względem badanego wyrazu (Marcinkevičienė 2010: 49). Dlatego podczas badania użycia terminu sąvoka w każdym wierszu konkordancji o długości 300 znaków najpierw szukano początku i końca zdania, w którym występuje interesujący nas termin. Przeglądano sąsiednie zdania wierszy konkordancji w poszukiwaniu kontekstowych synonimów badanego terminu. Wybraną metodą badawczą była semantyczna analiza połączeń wyrazowych. Metodyka badania została przetestowana poprzez analizę użycia terminu terminas (zob. Mitkevičienė 2016) i spełniła oczekiwania. Przede wszystkim ustalano połączenia wyrazowe, w skład których wchodzi termin sąvoka, i sprawdzano, jaką funkcję pełni ten termin (podmiot, dopełnienie, przydawka, okolicznik czy pre di5 Zob. http://www.laurenceanthony.net/software/antconc/. 9 7Terminologija | 2017 | 24 ka tyvas)6. Następnie, badając użycie terminu sąvoka, połączenia wyrazowe z terminem sąvoka grupowano według podobieństwa leksykalnego, semantycznego i tematycznego7. W artykule omówiono także koniunkcyjne użycie terminu sąvoka oraz synonimię kontekstową, odzwierciedlające paradygmatyczne relacje tego terminu. Częstotliwości kontekstowych partnerów terminu sąvoka nie przypisuje się tu dużego znaczenia – nawet pojedynczy partner badanego terminu może być istotny, jeśli w analizowanym materiale występują inni semantycznie lub tematycznie bliscy mu partnerzy, z którymi trafiłby do tej samej grupy połączeń wyrazowych. 6 Termin sąvoka w zdaniu często wchodzi nie w jedno połączenie, dlatego tym samym zdaniem korpusowym można zilustrować więcej niż jeden model użycia badanego terminu. 7 Opiera się na semantycznym podziale połączeń wyrazowych dokonanym przez Vitasa Labutisa (Labutis 1998), dane są również weryfikowane w DLKG. Przy klasyfikowaniu połączeń atrybutywnych kierowano się głównie artykułem Laimutė Bunevičiūtė (1998). Rys. 2. Najczęstsze słowa występujące bezpośrednio po terminie sąvoka w korpusie tekstów 9 8 Asta Mitkevičienė | Sąvoka w litewskim języku naukowym 1. Pojęcie SĄVOKA W TERMINOGRAFII8 1.1. Pojęcie jest przedmiotem filozofii, logiki, psychologii i innych nauk, odpowiednio uwzględnianym w słownikach danej dziedziny9. W słownikach terminów filozoficznych w języku litewskim można znaleźć następujące definicje lub objaśnienia terminu sąvoka10: 8 Terminografię rozumie się tu szeroko – obejmuje ona nie tylko słowniki, lecz także inne systematyczne zbiory danych terminologicznych (bazy danych terminologicznych, banki danych, normy). 9 Nie posiadamy litewskich słowników logiki. W podręcznikach logiki pisze się: „Pojęcie jest formą myślenia wyrażającą istotne i ogólne cechy obiektów.“ (Plečkaitis 2009: 159); „charakteryzując pojęcie, ograniczymy się do wskazania, że pojęciem nazywa się składnik myśli, w którym jednostki są dane wraz z ich cechami“ (Bubelis et al. 2012: 99). 10 Filozofowie nie są zgodni co do relacji między pojęciami a znaczeniami (czy pojęcia są znaczeniami), a także co do tego, czy pojęcia zależą od języka (zob. CREPh 2000: 159; EPh 2006: 415, 416). Rys. 3. Najczęstsze słowa występujące bezpośrednio przed terminem pojęcie w korpusie 9 9Terminologia | 2017 | 24 „jedna z form odzwierciedlania świata w myśleniu [tu i dalej rozstrzta A. M.], kuria pažįstama reiškinių, procesų esmė, apibendrinami jų esminiai požymiai ir pusės <...>“ (FŽ 1975); „przedstawienie czegoś jako powszechności w taki sposób, że jednocześnie wyobraża się to jako wspólne dla wielu <...>“ (FŽ 2002)11. W Banku Terminów Republiki Litewskiej znajdują się trzy definicje terminu pojęcie, zaczerpnięte (lub zaadaptowane) ze standardów informacji i dokumentacji oraz terminologii, a także ze słownika pedagogiki: „Jednostka wiedzy, którą tworzy unikalny zestaw cech.“ (LST ISO 5127:2008 Informacja i dokumentacja. Słownik objaśniający (identyczny z ISO 5127:2001), zob. Bank Terminów RL); „W terminologii – jednostka p ozn an ia, którą tworzy swoisty zestaw cech.“ (1. Zaadaptowano z ISO 1087-1:2000; 2. Słownik objaśniający terminów standaryzacji NATO AAP-42B, 2011, zob. Bank Terminów RL); zbiór, tzn. pojęcie wyróżnia się „Mąstymo fo r ma, atspindinti esminius objekto požymius sąmonėje. Ji susijusi su vaizdiniu, žodžiu ir kitomis sąvokomis. Sąvoka yra klasifikacijos padaspośród innych wyobrażeń, pojęć, słów swoją precyzyjną określonością w porównywaniu i grupowaniu. Wyobrażenie i słowo są jego konkretną, zmaterializowaną podstawą. <...> W procesie nauczania i wychowania pojęcia potoczne są uzupełniane wiedzą naukową i stają się naukowe (powietrze, woda, człowiek, zwierzę, słońce, dobroć, wierność itd.). Specjalne nazwy pojęć naukowych – terminy. Niektóre z nich są używane w życiu codziennym. <...>“ (Encyklopedyczny słownik edukologii. Oprac. Leonas Jovaiša, 2007, zob. Bank terminów Republiki Litewskiej). Z informacji zintegrowanego systemu informacyjnego litewskich zasobów językowych i piśmienniczych raštija.lt wynika, że termin sąvoka został uwzględniony w słownikach terminów politechniki, matematyki i informatyki, a zdefiniowany – w słownikach terminów informacji i psychologii: „Myśl, idea wyrażająca ogólne i istotne cechy przedmiotu lub zjawiska.” (Trečiokaitė A. Słownik terminów informacyjnych, 1993, zob. raštija.lt); „Jedną z form logicznego myślenia jest uogólnienie najwyższego poziomu. Pojęcie może być konkretne i abstrakcyjne. Najbardziej abstrakcyjne pojęcia nazywa się kategoriami. <...> Wyróżnia się pojęcia potoczne i naukowe, żywiołowy i regulowany rozwój pojęć <...>.“ (Słownik terminów psychologicznych, 1993, zob. raštija.lt). W publicznie dostępnej Bazie Terminów Departamentu Standaryzacji Litwy można również znaleźć już cytowaną definicję z LST ISO 5127:2008, a w kartotece 11 uzupełnień LKŽe (zob. LKIIS) można znaleźć definicję pojęcia z pism filozofa Stasysa Šalkauskisa: „Pojęcie jest wytworem rozumu i mówi nam o tym, czym jest rzecz i co stanowi jej istotę.“ Najprawdopodobniej jest to jedna z pierwszych definicji tego terminu. 100 Asta Mitkevičienė | W języku naukowym litewskim zamieszczono również artykuł hasłowy dotyczący terminu sąvoka z normy LST ISO 1087-1:2005 Praca terminologiczna. Słownik objaśniający. Część 1. Teoria i zastosowanie (identyczny z ISO 1087-1:2000): „Jednostka poznania, na którą składa się swoiste połączenie cech.” W Dydaktycznym słowniczku terminologicznym Reginy Kvašytė (2005) pojęcie jako termin terminologiczny definiuje się następująco: „Każda jednostka myślenia, odzwierciedlająca w świadomości istotne cechy obiektu i mająca treść (całość cech wewnętrznych i zewnętrznych) oraz zakres (całość obiektów mających wszystkie cechy tego pojęcia), wyrażana terminem, symbolem literowym lub innym symbolem.” Chociaż słowa podstawowe wymienionych definicji różnią się12, oczywiste jest jednak, że pojęcie przypisuje się dziedzinie myślenia lub poznania13. W cytowanych tłumaczonych normach pojęcie definiuje się jako jednostkę poznania lub wiedzy (ang. unit of knowledge) – w tych źródłach pojęcie jest rozumiane jako przedmiot praktycznej pracy terminologicznej. W międzynarodowej normie terminologicznej ISO 704 podkreśla się, że w terminologii na pojęcie należy patrzeć nie tylko jako na jednostkę myślenia, lecz także jako na jednostkę poznania (unit of kowledge) (ISO 704:2009: 3). Takie rozwiązanie wynika ze świadomości, że terminy należą do konkretnych dziedzin poznania. W terminologii patrzenie na pojęcie jako na jednostkę poznania lub wiedzy proponuje niejeden terminolog. Na przykład Ingrid Simonnæs podkreśla, że myślenie jest rzeczą subiektywną, dlatego lepiej definiować pojęcie nie jako jednostkę myślenia, lecz jako jednostkę poznania. Takie rozumienie pozwala postrzegać pojęcie jako dynamiczne – zmiany pojęć są powodowane nowymi odkryciami (Simonnæs 2007: 121). 1.2. W normie terminologicznej LST ISO 1087-1:2005 (zob. LSDterm) definiuje się terminy rodzajowe: pojęcie ogólne i pojęcie jednostkowe, pojęcie części i pojęcie całości, pojęcie hiperonimiczne, pojęcie hiponimiczne i pojęcie ekwonimiczne, pojęcie rodzajowe i pojęcie gatunkowe, których cecha motywacyjna odzwierciedla podział pojęć według treści, zakresu i wzajemnej relacji. Niektóre z tych terminów za pośrednictwem innych zasobów trafiły także do Banku Terminów Republiki Litewskiej. 12 Można tu przypomnieć, że najbardziej treściwe pojęcia kategorialne są zwykle różnie rozumiane i interpretowane (Gaivenis 2002: 38, zob. także Keinys 2013: 52). 13 Por. przytoczone definicje terminu sąvoka i objaśnienie słowa sąvoka w Słowniku współczesnego języka litewskiego oraz w Słowniku języka litewskiego: „element treści myślenia, wyrażany słowem lub słowami” (DŽ6), „for m a myślenia człowieka, odzwierciedlająca istotne i ogólne cechy obiektów; wyn i k po z n a n i a; log i c z n a myśl o jakiejś rzeczy lub zjawisku” (LKŽe). 101Terminologija | 2017 | 24 We wspomnianym słowniczku terminologicznym R. Kvašytė objaśnione są już wspomniane terminy rodzajowe pojęcie nadrzędne i pojęcie podrzędne, a także dwa dalsze terminy – pojęcie definiowane i pojęcie definiujące, którymi pojęcia są nazywane według relacji z definicją. Wyróżniają się złożone terminy Słownika terminów lingwodydaktyki (2012), włączonego do Banku Terminów Republiki Litewskiej, a dokładniej ich definicje: pojęcia abstrakcyjne – „[o]gólne znaczenia i koncepty (np.: czas, przestrzeń, ilość, cecha) oraz ich język o w y r az, który uczeń musi opanować, aby skutecznie się komunikować”; pojęcia konkretne – „[r]ealiz ac j a pojęć ogólnych w konkretnej sytuacji, kon kretn a le ks y k a określonych tematów (np. „Identyfikacja osoby”, „Handel”, „Przyroda, region”, „Czas wolny)”. Te blisko powiązane terminy określane jako antonimy (ekwonimy) nie tylko definiuje się niesystemowo, lecz także przenosi się w nich pojęcie ze sfery myślenia do sfery językowej. W zasobach włączonych do systemu informacyjnego raštija.lt również występują rodzajowe i inne złożone terminy z członem sąvoka, które w tych zasobach są terminami hasłowymi (w tym terminami odsyłaczowymi), np.: pojęcie określone i pojęcie nieokreślone (matematyka, informatyka), pojęcie logiczne, pojęcie matematyczne, pojęcie główne, pojęcie pierwotne i pojęcie wtórne, pojęcie w szerokim znaczeniu i pojęcie w wąskim znaczeniu (matematyka). Terminy te są motywowane zakresem pojęcia, jego treścią, wzajemnym stosunkiem lub inną istotną cechą (terminy nie są definiowane, dlatego trudno dokładnie ustalić cechę motywującą). W innych połączeniach sąvoka jest jedynie nazwą drugorzędną – określeniem klasy przedmiotów, np.: pojęcie „więcej”, pojęcie „mniej”, pojęcie „między”, pojęcie „równa się”, pojęcie „następuje po”, pojęcie „poprzedza”, pojęcie „późniejszy niż”, pojęcie „wcześniejszy niż” (matematyka). 2. POJĘCIE – POSIADACZ ATRYBUTU I ATRYBUT 2.1. Termin sąvoka, według danych Korpusu Języka Naukowego Litwy, w większości przypadków ma atrybut albo sam jest atrybutem. Wynika to z tego, że w języku naukowym mówi się o konkretnych pojęciach, a nie o pojęciu jako takim w ogóle. Często termin sąvoka jest używany wraz z konkretnym określeniem pojęcia, z którym tworzy połączenia atrybutywne. W tych połączeniach pojęcie jest charakteryzowane przez nazwę (połączenia nazwy) albo pojęcie jest drugorzędną nazwą określonego pojęcia, charakteryzującą to pojęcie 102 Asta Mitkevičienė | Pojęcie w litewskim języku naukowym według klasy (połączenia drugorzędnej nazwy)14. Schematycznie można to przedstawić następująco: Kilka przykładów: NAZWA + pojęcie „Wówczas koncentrowała się głównie na problemach bezpieczeństwa jądrowego, a pojęcie odstraszania najczęściej analizowano w kontekście równowagi jądrowej ZSRR–USA.”15; „Zatem jeśli o mikroi makrospołecznym środowisku mówimy jako o fundamentalnych przesłankach rozwoju człowieka, to oczywiste jest, że pojęcie sieci społecznej jest jednym z najbardziej udanych pojęć teoretycznych, otwierających możliwość głębokiego i zasadniczego modelowania tych przesłanek.” ; „Pojęcie odległego pola obejmuje system (całość) naturalnych barier: skały otaczające cmentarzysko, których właściwości nie uległy zmianie wskutek urządzenia cmentarzyska, oraz formacje geologiczne otaczające skały znajdujące się wokół cmentarzyska.” pojęcie (= KLASA) + NAZWA „Termin „kogeneracja“ oznacza jednoczesną produkcję, podczas której w ramach tego samego procesu wytwarzana jest energia cieplna oraz energia elektryczna i (lub) mechaniczna [3], natomiast termin „termofikacja” – scentralizowane dostarczanie ciepła (tylko ciepła!) z elektrociepłowni wytwarzającej energię elektryczną i cieplną [5].” ; „Z terminami wieś lub obszar wiejski wiąże się wiele różnych koncepcji i wyobrażeń, na przykład niewielka liczba mieszkańców (rozproszenie), oddalenie miast lub ich brak, zależność od rolnictwa i innych pierwotnych gałęzi gospodarki, tradycyjne kultury i tym podobne.” ; „Jak zauważa autor monografii „Romantyzm i sztuka”, William Vaughan, „termin ‚romantyczny / romantyczny‘ może być stosowany do wszystkiego, co jest niezwykłe we współczesnym świecie”, i podkreśla, że w każdej epoce „można dostrzec postawy romantyczne”.” Należy zauważyć, że użycie pierwszego typu w korpusie jest częstsze, szczególnie w przypadkach, gdy termin nie ma żadnego innego atrybutu. Ponieważ analizowane jest 14 Chociaż termin jako nazwa drugorzędna (apozycja) jest pobocznym członem konstrukcji, jednak gdy konstrukcja termin + NAZWA ma człon zależny, mowa tu o konstrukcjach z terminem – właśnie ten termin uznaje się za reprezentanta konstrukcji z nazwą drugorzędną (szerzej Mitkevičienė 2016: 79). 15 Przykłady z korpusu nie zostały poprawione, z wyjątkiem zauważonych błędów korektorskich. Terminy, podobnie jak w korpusie, nie są zapisywane kursywą, chociaż w tekście oryginalnym kursywa prawdopodobnie była stosowana. NAZWA + termin termin (= KLASA) + NAZWA 109Terminologija | 2017 | 24 Ø osoby: autor, twórca, zwolennik (por. połączenia modelu AUTOR + pojęcie), Ø przestrzeń: miejsce, kontekst, pole znaczeniowe, obszar znaczeniowy, dziedzina tematyczna, Ø rzeczy związane z działalnością mentalną: komentarze, pytania, strategie badawcze, interpretacja, Ø kwestie związane z użyciem i historią: tradycja użycia, geneza, pamięć historyczna, Ø różne inne kwestie: derywat, odpowiednik, odzwierciedlenie, aspekt, pryzmat, relacja, wzajemny związek, zaleta itd. Kilka przykładów kontekstu: „Mimo to przedstawiona przez autora pojęć introwersji i ekstrawersji Ca rl G. Jun g (1936) koncepcja tych typów osobowości czyni równie przekonującą hipotezę, że z większą wrażliwością matki związane są cechy introwertyczne.“ ; „Taka definicja nie zapewnia jasnego sformułowania pojęcia odłogu, na podstawie którego można byłoby odnotować faktyczne powierzchnie odłogów.“ ; „Jednak należałoby to rozpatrywać w kontekście innych pojęć, nierozerwalnie związanych z tym ostatnim, tj. odporności geosystemów (Armand, 1983; Kyprijanova, 1983; Sviržev, 1983).“ ; „„Osobowość kryminogenna“ jest derywatem pojęcia „osobowość przestępcza“ i odzwierciedla charakterystykę podmiotu zdolnego do popełnienia przestępstwa, a także przestępstwa powtarzanego [6, s. 68].“ 2.12. Pojęcie (= OBIEKT) + CZYNNOŚĆ / STAN lub CZYNNOŚĆ / STAN + do / od pojęcia. W głębi związków atrybutywnych pojęcie jest obiektem czynności lub stanu18. Omawiany termin stosuje się w związkach atrybutywnych z rzeczownikami odczasownikowymi: użycie (zastosowanie), stosowanie; rozumienie, pojmowanie, interpretacja, traktowanie (ujęcie), ujawnienie, analiza, poglądy (na temat); definicja, charakterystyka, (wy)jaśnienie, objaśnienie; włączenie, rozróżnienie, pomieszanie, zastąpienie, oddzielenie (od), rozszerzenie, przeorganizowanie, utożsamienie, konceptualizacja; tworzenie, uformowanie; posiadanie i in. (o pojęciu jako obiekcie zob. rozdział 3), np. : „Dokładniej, antropologia poprzez tę z m i a n ę p o j ę ć odrzuciła etnocentrystyczny pogląd, ponieważ p o j ę c i a takie jak plemię, u ż y c i e wskazują na wyraźne oddzielenie siebie od badanych ludzi, tzn. w najszerszym sensie wskazują na istniejącą różnicę między społeczeństwem nowoczesnym a tak zwanym społeczeństwem prymitywnym.” ; 18 Związki, których głównymi członami są rzeczowniki odczasownikowe, w językoznawstwie litewskim interpretuje się niejednolicie (szerzej zob. Pakerys 2006). Tutaj zalicza się je do związków atrybutywnych. 110 Asta Mitkevičienė | Pojęcie w litewskim języku naukowym „Ponieważ określona objętość artykułu w czasopiśmie nie pozwala przedstawić mo analizės, šiame darbe apsiribosime: šeimos s ąvokos samprata , formų įvairove, šeimų skaičiaus ir dydžio bei sudėties teritorine sklaida 1989–2001 m.“; całej analizy...” „Nieprecyzyjne zdefiniowanie pojęcia spowodowało niemało zamieszania zarówno wśród badaczy, jak i uczestników dyskusji.” ; „Drugim, zapewne nie mniej znaczącym, jest, jak sądzimy, oddzielenie pojęcia grupa etniczna od pojęć rasa i plemię (tribe), które były używane do II wojny światowej.” 2.13. Pojęcie (= PODMIOT) + DZIAŁANIE / STAN. Pojęcie w głębi związków atrybutywnych również jest podmiotem działania lub stanu. Głównymi członami takich związków są abstrakcyjne rzeczowniki aprėptis, apimtis, talpumas, platumas; zalążki, rozwój, zmienność; tożsamość, różnice; różnorodność, zawiłość, złożoność itp. (o pojęciu jako podmiocie szerzej pisze się w rozdziale 4). Kontekst omawianych połączeń: „Tokiu atveju reikia išsiaiškinti „pagrindinių turtinių interesų“ sąvokos aprėptį.“; „Zalążki pojęcia sieci społecznej pojawiły się około 1930 r. i wiążą się z pracami Moreno, Lewina i Heidera, kiedy podjęto próbę badania, wyrażania za pomocą symboli i przedstawiania graficznego wzajemnych relacji między ludźmi.” ; „Przyczyną jest złożoność i szerokość pojęcia jakości, które wynikają z dużej różnorodności obiektów jakości oraz mnogości czynników jakości i powodowanych przez nią problemów.” 2.14. Pojęcia (= CZĘŚĆ SKŁADOWA) + DERYWAT. Najczęściej użyte tylko raz atrybutywne połączenia tego modelu wskazują, że pojęcia tworzą konkretne twory (strzałkę, słowniczek, leksykon – a zatem pojęcia mają formę wyrazu) oraz abstrakcyjne (system, kombinację), np.: „Na końcu zamieszczono wykaz wykorzystanej literatury, której zmodyfikowane fragmenty składają się na tę książkę; słowniczek pojęć i indeks.” ; „Pisząc tę książkę, opierałem się na systemie pojęć i symboli zalecanym przez IUPC oraz IUPAC, do różnych obliczeń używałem jednostek miar SI, starałem się stosować litewską terminologię zaaprobowaną przez najnowsze słowniki naukowe.” Związków atrybutywnych innego modelu jest niewiele, dlatego nie są tu omawiane. Można jedynie wspomnieć, że pojęcia, podobnie jak terminy, są przyczyną dyskusji. Termin pojęcie (lemat) w związkach atrybutywnych przedstawiono w sposób uogólniony na rys. 4. Strzałki na schemacie skierowane są ku głównemu członowi związku. 111Terminologia | 2017 | 24 Rys. 4 Termin pojęciowy w połączeniach atrybutywnych 3. Pojęcie – OBIEKT 3.1. Pojęcie, podobnie jak termin, jest obiektem użycia. Termin sąvoka w litewskim języku naukowym używany jest z formami czasowników (tebe)vartoti, ne- (be) vartoti, pavartoti, (pri)taikyti, naudoti(s), pa(si)naudoti, np.: „Do opisania wszystkich tych procesów od dawna w wielu miejscach używa się pojęcia «harmonizacja» (ang. harmonization, approximation), a także nowego pojęcia «promowanie kompatybilności» (ang. compatibilization)” ; „Pojęcie krasnoludka jest im stosowane w najbardziej ogólnym znaczeniu — małego baśniowego człowieczka.” ; „Estetyka, podobnie jak inne nauki, według R. Ingardena może posługiwać się pojęciami tylko wtedy, gdy uzyskano już ich intuicyjne dane.” Według korpusu pojęcia są używane częściej niż wykorzystywane czy stosowane (vart* jest około 6 razy częstsze niż taik* i 10 razy — niż naud*). 3.2. W badanym korpusie pojęcie jest obiektem myślenia, poznania lub postrzegania. Ponadto pojęcie w korpusie jest eksplikowane jako przedmiot badań, co nie jest właściwe terminowi termin. Można to zauważyć na podstawie połączeń dopełnieniowych z czasownikami: apmąstyti „rozważać”, suprasti „rozumieć”, nesuvokti „nie pojmować”, matyti „dostrzegać”, laikyti „uważać”, traktuoti „traktować”, tapatinti „utożsamiać”, skirti „rozróżniać”, nediferencijuoti „niedyferencjonować”, asocijuoti „kojarzyć”, (su)sieti „(po)wiązać”, interpretuoti „interpretować”, konceptualizuoti „konceptualizować”, įsigilinti (į) „wgłębić się (w)”, a także nagrinėti „badać”, tyrinėti „prowadzić badania”, ištirti „zbadać”, analizuoti „analizować”, atskleisti „ujawnić”, kildinti „wywodzić”. Kilka przykładów szerszego kontekstu: PRZESTRZEŃ DZIAŁANIE TREŚĆ OCENA CZAS MIEJSCE AUTOR JĘZYK OBIEKT ... POSIADANIE RZECZ DZIAŁANIE CZY STAN TWÓR ... NAZWA pojęci* NAZWA 112 Asta Mitkevičienė | Pojęcie w litewskim języku naukowym „Uważam, że bezpośrednie zapoznanie się z ideami wspomnianych różnych szkół (a także z różnymi podręcznikami termodynamiki chemicznej oraz chemii fizycznej) pozwoliło mi wszechstronniej przemyśleć i lepiej zrozumieć podstawowe pojęcia oraz zasady termodynamiki.” ; „Prace tego rodzaju były podobne pod tym względem, że pojęcie polskości i litewskości traktowały bardzo szeroko i liberalnie.” ; „Spółdzielczość rolników nie ma nic wspólnego z „kolektywizacją”, chociaż niektórzy utożsamiają te pojęcia.” ; „Wówczas koncentrowała się głównie na problemach bezpieczeństwa nuklearnego, a pojęcie odstraszania najczęściej analizowano w kontekście równowagi nuklearnej ZSRR–USA.” Pojęcie jest obiektem, na którym się opiera, którym się kieruje, który się wykorzystuje (połączenia z czasownikami wykorzystać, opierać się, kierować się). 3.3. Pojęcie, podobnie jak termin, jest obiektem, którego się szuka i który się znajduje lub otrzymuje. Wynika to z przedmiotowych połączeń terminu sąvoka z czasownikami aptikti, atrasti, (ne)rasti, pasirinkti, gauti, atgaivinti i in. w formach, np. : „W napisanych tekstach raczej trudno będzie znaleźć samo pojęcie tożsamości, jednak pod względem tematyki badania rzeczywiście analizują poszczególne aspekty tego zjawiska.” ; „Idea modernizacji i jej rozwijanie w analizie rozwoju relacji międzyludzkich ożywia pojęcie intymności, przeciwstawiając je normatywności społecznej.” Połączenia terminu sąvoka z czasownikami pasiūlyti, (ne)pateikti, supažindinti su, pristatyti i in. wskazują, że pojęcie jest obiektem dawania. Pojęcie jest również takim obiektem, który trafia do określonej przestrzeni – nauki, dziedziny, teorii i tym podobnych (sąvoka jest używane z czasownikami įvesti, įtraukti, priskirti, perimti, priimti). Pojęcia można również nie dopuścić do tej przestrzeni lub je z niej wyrzucić: nie przyjąć, unikać, zrezygnować, wygnać, usunąć, np.: „W ustawie Republiki Litewskiej o zapobieganiu korupcji pojęcie korupcji nie jest podane, jednak wymieniono w niej przestępstwa korupcyjne.” ; „Wówczas wprowadzono pojęcie rentgena jako jednostki promieniowania jonizującego.” ; „Po przyjęciu w 1999 roku ustawy Republiki Litewskiej o służbie państwowej [4] zrezygnowano z pojęcia urzędników, jednak nie zmieniono brzmienia art. 8 ust. 4 ustawy o układach i umowach zbiorowych.” W tej przestrzeni pojęcie zostaje usankcjonowane. Wynika to z połączeń przedmiotowych z formami czasowników uznać, zalegalizować, ugruntować, optymalizować, uzasadnić. 113Terminologia | 2017 | 24 Liczba pojęć w przestrzeni jest ograniczona, ale tylko częściowo, por. kolokaty pojęcia terminu wystarczyć, obejść się. Przykłady szerszego kontekstu: „Publikacje autorów ze Wschodu często nie są przyjmowane przez zachodnie czasopisma nie tylko z powodu metod analizy nieznanych «ludziom Zachodu», lecz także z powodu odmiennej terminologii: pojęcie humusu jest szeroko używane w krajach Wschodu, natomiast ludzie Zachodu bardziej uznają pojęcia węgiel organiczny gleby (DOA) i materia organiczna gleby (DOM).” ; „Zasadniczo analogiczna do działalności gospodarczej koncepcja została również ugruntowana w punkcie 7 artykułu 2 Ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, tj. koncepcja działalności indywidualnej, która zdaniem autorów jest formą działalności gospodarczej prowadzonej przez osobę fizyczną, stosowaną w Ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych.“ Pojęcia również są w taki czy inny sposób zmieniane – w korpusie tekstów języka naukowego znajdują się połączenia z czasownikami (roz)szerzyć, rozszerzyć, rozwinąć, uzupełnić, skorygować, (do)precyzować. Z semantyki połączeń wynika, że może być zmieniany zakres (ekstensja) lub treść (intensja) pojęć19: „Dalej pokażemy, że z punktu widzenia działalności opartej na wiedzy pojęcie działalności przedsiębiorstwa zostaje rozszerzone o nowe wymiary i obejmuje wszystkie obszary działalności.“ ; „Później pojęcie to zostało doprecyzowane: jest to możliwość zobaczenia z wysokości 160 cm (wysokości urządzenia) sąsiedniego słupa w odległości nie mniejszej niż 56 cm od jego wierzchołka (rys. 1).“ Termin pojęcie występuje w połączeniach przedmiotowych z czasownikami wyróżniać, oddzielać, nie oddzielać [od], przeciwstawiać, stawiać w opozycji, porównywać, a także (po)grupować, systematyzować. A zatem ustalane są wzajemne relacje między pojęciami, są one klasyfikowane lub w inny sposób wyodrębniane spośród innych pojęć, np.: „Adaptację w społeczeństwie, czyli adaptację społeczną, w zależności od relacji z adaptacją biologiczną można wyjaśniać dwojako, wyodrębniając pojęcia adaptacji pasywnej i aktywnej (rys. 2).“ ; „Dążono do oddzielenia i przeciwstawienia pojęć Litwina i Litwy (tj. Litwy historycznej, WKL), aby można było przedstawić współczesnych Litwinów jako obcych „prawdziwej“ Litwie <...>.“ Termin pojęcie tworzy połączenia przedmiotowe z formami wieloznacznego czasownika zmienić. Z szerszego kontekstu wynika, że pojęcie zostaje zastąpione terminem, innym pojęciem lub jakimś zjawiskiem. To, że pojęcie zostaje zastąpione terminem lub jakimś zjawiskiem, tj. elementem innego planu, nie wydaje się logiczne – takie użycie terminu „pojęcie” nie jest precyzyjne, np.: 19 W logice rozróżnia się zakres pojęcia i treść pojęcia jako pojęcia opozycyjne (zob. Bubelis et al. 2012: 99), w terminologii – ekstensję pojęcia i intensję pojęcia (zob. Gaivenis 2002: 28; Kvašytė 2005; por. Šalkauskis 1991: 25). 114 Asta Mitkevičienė | Pojęcie w litewskim języku naukowym „Jego zdaniem społeczeństwo industrialne zastępuje dawny zamknięty stan feudalny pojęciem otwartej klasy.“ W jednym ze źródeł tekstynowych z dziedziny nauk humanistycznych kontekst wskazuje, że pojęcie zastępuje słowo. Takie użycie odzwierciedla zarówno lingwistyczne, jak i filozoficzne rozumienie pojęcia: „Zatem, bezpośrednio oznaczając rzeczy, słowa zastępują pojęcia tych rzeczy jako dokładnie takie same bezpośrednie znaki tych rzeczy.“ 3.4. Pojęcie w litewskim języku naukowym jest rozumiane jako instrument. Połączenia z takimi czasownikami jak nusakyti, apibūdinti, (iš)reikšti, įvardyti w różnych formach pokazują, że pojęcie (podobnie jak termin) jest uznawane za środek wyrazu, np. : „Postać struktur przestrzeni muzycznej może być określana za pomocą pojęć stosowanych w geometrii.“; „Pojęcie deagraryzacji najczęściej wyraża tendencję spadkową liczby osób pracujących w rolnictwie <...>.“ ; „Dlatego też tę pozycję najtrafniej byłoby określić syntetycznym pojęciem «poważno-żartobliwym».“ We wszystkich tych przypadkach termin sąvoka można zastąpić terminem terminas. Pojęcie jest również postrzegane jako instrument takiej czy innej działalności intelektualnej. Termin sąvoka, użyty w narzędniku, tworzy połączenia z czasownikami apibrėžti, operuoti, konceptualizuoti, pagrįsti, pažymėti, reprezentuoti, pažinti itd. Przykłady szerszego kontekstu: „Najnowsze dokumenty Kościoła (»Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii« Kongregacji Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów Watykanu oraz rozdziały tego dokumentu publikowane w czerwcu–sierpniu 2003 r. w »Wiadomościach Kościelnych«) pojęciem praktyki pobożności określają prywatne lub publiczne przejawy chrześcijańskiej pobożności, które, choć nie będąc częścią liturgii, harmonijnie z nią współbrzmią, to znaczy odpowiadają jej duchowi, normom i rytmowi.“ ; „Choć brzmi to dość mgliście, w rzeczywistości za pomocą tego pojęcia próbuje się na nowo konceptualizować problem znaczenia idei dla polityki międzynarodowej, sformułowany już wcześniej w studiach nad stosunkami międzynarodowymi i do dziś dość szeroko analizowany.“ ; „Innymi słowy, słowa oznaczają byty, które już zostały oznaczone i przedstawione za pomocą pojęć.“ Jako instrument pojęcie w badanym korpusie jest używane z dość różnorodnymi czasownikami, jednak tego typu połączeń dopełnieniowych jest w nim stosunkowo niewiele. 115Terminologia | 2017 | 24 3.5. Podobnie jak termin, pojęcie jest przedmiotem działalności językowej. sąvoka kontekstiniai partneriai rodo, kad kalbinės veiklos tikslas – sąvokos turinio atskleidimas ((iš)aiškinti, paaiškinti, (ne)apibrėžti, apibūdinti, aptarTermino wać, określać) albo jego nazwa (nazywać), np.: „Pojęcie dokumentu czasami nie jest wyjaśnione nawet wtedy, gdy w ustawach karnych, na przykład w kodeksie karnym Królestwa Hiszpanii i kodeksie karnym Republiki Federalnej Niemiec, znajdują się specjalne rozdziały poświęcone wyjaśnieniu podstawowych pojęć używanych w ustawach karnych.“ ; „Tutaj pojęcie kradzieży jest charakteryzowane nierozłącznie od pojęcia przywłaszczenia.“ ; „Dążąc do osiągnięcia celów prawidłowego kształtowania litewskiego języka inżynierów, autorzy, nazywając pojęcia, pierwszeństwo przyznali językowi litewskiemu.“ Pojęcie jest przedmiotem nie tylko działalności językowej, lecz także – ogólnie rzecz biorąc – ekspresji. Można to uzasadnić neišreikšti, eksplikuoti, žymėti formomis20. „Dž. Blėkas taip pat s uf or mulavo labai svarbią šiluminės talpos sąvok ą ir połączeniami pojęcia z czasownikami (nie)sformułować; pierwszy zmierzył pojemności cieplne niektórych substancji, ciepła parowania i topnienia.“ ; „Z drugiej strony, za pośrednictwem tych ostatnich wyrazy oznaczają również p o j ę c i a.“ Nietypowe w korpusie użycie rzeczownikowego terminu pojęcie z czasownikiem tłumaczyć. Znaleziono dwa przykłady takiego użycia: „Należy zaznaczyć, że w oficjalnym tłumaczeniu niniejszej Dyrektywy na język litewski [4], t ł u m a c z ą c z języka angielskiego pojęcie „cog en eration“, nieprawidłowo użyto pojęcia „termofikacja“ zamiast „kogeneracja“.“ ; „Po przetłumaczeniu przez Johanna Georga Sulzera oraz Heinricha Christopha Kocha tych p o j ę ć z łaciny na język niemiecki i zastosowaniu ich do rzeczywistości sztuki dźwięków – praktyki komponowania i analizowania muzyki – otrzymano następujący niemiecki odpowiednik: Anlage („planu“) – Ausführung („wykonania“) – Ausarbeitung („wykończenia“).“ Takie użycie wskazuje, że pojęcie jest postrzegane jako przedmiot tłumaczenia, co jest sprzeczne z samym rozumieniem pojęcia jako przedmiotu myślenia lub poznania, a nie jednostki języka. Z szerszego kontekstu wynika, że pojęcie zostało tu użyte zamiast terminu termin lub wyraz. 20 Bassey Edem Antia podkreśla (wyróżnia jako jedno z kryteriów pojęcia), że pojęcie może istnieć również bez symboli (zarówno językowych, jak i niejęzykowych), lecz są one niezbędne do komunikacji (Antia 2000: 82). 116 Asta Mitkevičienė | Pojęcie w litewskim języku naukowym 3.6. Pojęcie – rezultat. Termin pojęcie jest używany w połączeniach przedmiotowych z czasownikami stworzyć, „wykuć”, wynaleźć, chociaż takie użycie jest jedynie sporadyczne. Niemniej jednak istotne jest, że pojęcie jest postrzegane jako wytwór (wyrób), np. : „Sami wymyśliliśmy pojęcie «celu»: w rzeczywistości nie ma celu...” W korpusie znaleziono również więcej przypadków przedmiotowego użycia terminu pojęcie, jednak omówiono tu tylko te najbardziej typowe, najczęstsze i najistotniejsze dla niniejszego badania. Pojęcie jako obiekt przedstawiono na rys. 5. Rys. 5. Termin pojęci* w połączeniach obiektowych pojęci* (= OBIEKT) ********* (= INSTRUMENT) STOSOWAĆ MYŚLEĆ, POZNAWAĆ, ROZUMIEĆ, BADAĆ SZUKAĆ, ZNALEŹĆ, OTRZYMAĆ, DAĆ, WPROWADZIĆ, SAMO LINTI, LEGALIZOWAĆ, ZMIENIAĆ, ... MÓWIĆ, WYRAŻAĆ STWORZYĆ ... ******** PRACOWAĆ UMYSŁOWO WYRAŻAĆ 4. PojęciE – PODMIOT 4.1. Przede wszystkim pojęcie jako podmiot coś obejmuje (połączenia z czasownikiem obejmować, po jednym razie z nieobejmować i nieogarniać, zob. rys. 2). W kontekście szerszym niż wyrażenie wyrazowe określa się zakres pojęcia (ekstensję). Takie określenie pomaga zapewnić skuteczną komunikację naukową. Kilka przykładów użycia: „Pojęcie sorpcji obejmuje wiele różnych procesów i mechanizmów zatrzymywania, w wyniku których radionuklidy wiążą się z powierzchnią skał lub powierzchnią innych materiałów, np. minerałów ilastych, które mogą znajdować się na powierzchni szczelin.“ ; „Pojęcie strefy przyotworowej obejmuje opakowanie odpadów promieniotwórczych, składowisko wraz z barierami inżynieryjnymi otaczającymi pojemniki na odpady oraz elementami uszczelniającymi składowiska – 117Terminologia | 2017 | 24 obejmuje także część skał otaczających składowisko (strefa naruszona).“ ; „Ponadto drugie pojęcie korupcji nie obejmuje korupcji w sektorze prywatnym.“ 4.2. Termin pojęcie jest używany w połączeniach podmiotowych z czasownikami (nie)mieć, zyskiwać i tracić w różnych formach – pojęcie jest posiadaczem i odbiorcą21. Z szerszego kontekstu wynika, że pojęcie ma sens, znaczenia (por. także: jest wieloznaczne), miejsce, aspekt, tradycję, elementy itd., ma lub zyskuje sens, nie ma miejsca ani sensu, traci popularność, np.: „Pojęcie „bezpieczeństwo Litwy“ per se nie ma sensu bez konkretnych podmiotów, z którymi jest tworzone lub przeciwko którym jest skierowane.“ ; „Pojęcie dirvonas w różnych dziedzinach ma specyficzne znaczenia.“ ; „Pojęcie instynktu straciło popularność i przestało, z nielicznymi wyjątkami (np., Gnepp, 1977), być stosowane w odniesieniu do człowieka z wielu powodów (zob. Viliūnas, 2005).“ Nieoczekiwane okazało się, że pojęciu przypisuje się konotację, którą zwykle uważa się za element jednostki językowej. Z szerszego kontekstu odnosi się wrażenie, że jest to skutek pretensjonalności: „Ponadto pojęcie to ma konotacje temporalne: jest to moment, chwila.“ 4.3. Pojęcie zmienia lub po prostu zajmuje określone miejsce w przestrzeni – termin pojęcie jest używany z formami nieprzechodnich czasowników pojawić się, powstać, znaleźć się, wtrącić się, wymknąć się, splątać się, nie zniknąć, ugruntować się, umocnić się, dominować, nakładać się i in., np. : „Pojęcie to stworzyło podstawę do powstania pojęcia „osobowość kryminogenna“.“ ; „W centrum jego teorii znalazło się przejęte od Lukâcsa pojęcie Weltanschauung lub vision du monde („światopoglądu“).“ ; „Pojęcie «siły obywatelskiej» nie zniknęło także ze współczesnych studiów nad integracją UE.“ Nawiasem mówiąc, pojęcie nie tylko zmienia położenie, lecz także samo się zmienia: „Pojęcie kartografowania cyfrowego szybko się zmienia wraz z rozwojem technologii i poszerzaniem zakresu zastosowania cyfrowych danych kartograficznych.“ 4.4. Pojęcie pełni określone funkcje lub wykonuje przypadkowe działania. Widać to na podstawie grupy połączeń podmiotowych z czasownikami przechodnimi (wska)zywać, ustalać (granice) (por. nieograniczać, niekrępować), orientować, ilustrować, 21 Znaleziono także połączenia dopełnieniowe z czasownikami (przy)dzielać, udzielać, w których pojęcie jest odbiorcą. 118 Asta Mitkevičienė | Pojęcie w litewskim języku naukowym oznaczać, zaznaczać, pomagać (wyjaśniać), pośredniczyć, przedstawiać (wiedzę); tworzyć (podstawę), pobudzać (do powstania), produkować, powodować (trudności), interesować itp., chociaż w korpusie przy tym samym czasowniku najczęściej znaleziono tylko jedno połączenie, np. : „Pojęcie «nieznajomy» wskazuje osobę, która znajduje się blisko (w sensie fizycznego dystansu), jednak nie należy do otoczenia ani do grupy innych osób znajdujących się w nim.“ ; „Pojęcie «nauczyć się» w tym przypadku oznacza nie przymusową naukę, lecz nabywanie umiejętności w bezpośrednim procesie twórczym, który będzie trwał także po ukończeniu studiów i rozpoczęciu kariery zawodowej.“ ; „Pojęcie to wskazuje na znaczenie żywych komórek drobnoustrojów, które są niezbędnym składnikiem skutecznego probiotyku.“ To, że termin pojęcie został użyty z czasownikami wyrażać i opisywać (por. także podane w rozdziale 1 definicje pojęcia w słowniku informacyjnym oraz w podręczniku logiki Romana Plečkaitisa), ponownie potwierdza tezę, że pojęcie jest niekiedy postrzegane jako kwestia wyrażania: „Pojęcie to wyraża zdolność Europy do szerzenia swoich podstawowych wartości poza granicami UE za pomocą środków pokojowych.“ 4.5. Pojęcie przyjmuje różne stany związane ze wzajemną relacją pojęć lub relacją pojęcia z innymi elementami: różni się, jest związane, pokrywa się, kojarzy się itd., np.: „Różnią się nie fakty empiryczne, lecz modele ich rozumienia, pojęcia i wyobrażenia.“ ; „Pojęcie sprawiedliwości proceduralnej jest związane nie z rezultatami decyzji, lecz z cechami procesu podejmowania decyzji.“ ; „Pojęcia architektury i struktury systemu informacyjnego często się pokrywają, jednak architektura skupia większą uwagę na informacyjnych i komunikacyjnych relacjach między komponentami systemu, na sposobie organizacji relacji (tak zwanym stylu architektury).“ Ten sam korpus pokazuje, że termin jest używany w połączeniach z czasownikiem stanu pasować. W analizowanym materiale zazwyczaj nie mówi się o (nie)pasowaniu pojęcia – znaleziono tylko jedno połączenie pojęcie nie pasuje, a szerszy kontekst tego samego połączenia wskazuje, że pojęciu przypisuje się właściwości terminu: „Należy zaznaczyć, że pojęcia „cogeneration technologies“ (w tekście angielskim) i „technologie kogeneracyjne“ (w tekście litewskim), użyte w tytule załącznika I do dyrektywy, nie nadają się do określenia różnorodnego sprzętu technologicznego wymienionego w niniejszym załączniku.“ 125Terminologija | 2017 | 24 Roche 2015: Definicja ontologiczna. – Handbook of Terminology 1, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 128–152. Sager J. C. 1990: A Practical Course in Terminology Processing, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Wydawnictwo. Santos C. et al. 2015: Santos C., Costa R. Specyfika dziedzinowa. – Handbook of Terminology 1, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 153–179. Simonnæs I. 2007: Nieostre pojęcia prawne: contradictio in adjecto? – Indeterminacy in Terminology and LSP: Studies in honour of Heribert Picht, red. B. E. Antia, Amsterdam / Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 119–134. SinŽ 2002: Lyberis A. Słownik synonimów, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Šalkauskis S. 1991: Pisma 2. Terminologia filozofii i pedagogiki. Opracował A. Sverdiolas, Wilno: Mintis. Tatarinovas V. 2006: Татаринов В. А. Ogólna terminologia. Энциклопедический словарь, Москва: Московский лицей. Usonienė A. et al. 2008: Usonienė A., Grigaliūnienė J., Rivitytė B., Būtėnas L., Jasionytė E. Korpus języka naukowego litewskiego. – Baltistica 43(1), 101–114. Utka A. 2009: Frekwencyjny słownik pisanego języka litewskiego: na podstawie morfologicznie anotowanego korpusu liczącego 1 milion słów, Kowno: wydawnictwo VDU. VLE – powszechna encyklopedia litewska 21, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2012. Župerka K. 1983: Stylistyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas. TERMIN SĄVOKA W LITEWSKIM JĘZYKU AKADEMICKIM Artykuł dotyczy użycia podstawowego terminu terminologii sąvoka ‘pojęcie’ w litewskim języku akademickim. Badanie ma na celu ustalenie semantycznych (kontekstowych) partnerów tego terminu i jego pola tematycznego oraz przedstawienie zarysu pojęcia ‘concept’ zgodnie z użyciem terminu je oznaczającego. Jest to badanie oparte na korpusie, którego źródłem jest Lietuvių mokslo kalbos tekstynas CorALit (korpus akademickiego języka litewskiego CorALit) (dostępny publicznie pod adresem http://coralit.lt). Główną metodą badania jest analiza semantyczna fraz z wyrazem sąvoka. Przeanalizowano również użycie łączne oraz kontekstową synonimię terminu sąvoka, które odzwierciedlają paradygmatyczne relacje tego terminu. Leksem sąvoka został znaleziony w korpusie akademickiego języka litewskiego CorALit 779 razy. Występuje on w tekstach ze wszystkich pięciu dziedzin – nauk humanistycznych, nauk społecznych, nauk przyrodniczych, nauk biomedycznych i nauk technicznych. W tym korpusie termin sąvoka występuje półtora raza częściej niż termin terminologiczny terminas ‘termin’. W akademickim języku litewskim termin sąvoka ma określenia i sam jest określeniem, jest również używany jako dopełnienie lub podmiot, a tylko czasami jako orzecznik lub okolicznik. Określenia opisują termin sąvoka pod względem nazwy, przestrzeni, działania, cechy treściowej, innej cechy wartościującej, czasu, miejsca, autora, języka, obiektu itd. Jako określenie termin sąvoka jest nazwą wtórną, a także posiadaczem lub składnikiem, a głębiej – obiektem lub podmiotem działania albo stanu itd. Jak można wnioskować ze zwrotów obiektywnych, pojęcie jest przedmiotem użycia, myślenia, poznania i percepcji, a także badań, działań językowych i ekspresji. Jest ono poszukiwane, znajdowane, uzyskiwane, dane, wprowadzane lub eliminowane, legitymizowane, zmieniane lub podejmuje się w jego odniesieniu inne działania. Poza tym pojęcie jest zarówno rezultatem, jak i narzędziem – nie tylko działalności intelektualnej, lecz także, zgodnie z danymi badanego korpusu, narzędziem wyrazu. Tym samym cechy terminu przypisuje się pojęciu. 126 Asta Mitkevičienė | Pojęcie w litewskim języku naukowym Pojęcie jako przedmiot obejmuje, ma lub otrzymuje coś, zmienia coś lub Można experiences a change, takes place in space, performs a function or random actions, is in various states, is of some quality or is something, and rarely – simply exists. zaobserwować na podstawie łącznego użycia słowa sąvoka, że jego korelatami są jednostki wyrażenia (w tym termin terminas), ogólne terminy nauki i inne rzeczowniki abstrakcyjne, nazwy tworów mentalnych oraz części lub aspekty pojęcia. Terminy sąvoka i terminas są używane w litewskim języku naukowym nie tylko w połączeniu, lecz także jako synonimy kontekstowe. Użycie słowa terminas zamiast sąvoka można uznać za metonimię. Synonimię terminów uwarunkowaną kontekstem można uzasadnić tylko wtedy, gdy nie wpływa ona na precyzję i jasność. Nieprecyzyjne użycie terminów w tekstach zniekształca wyniki badań; dlatego wnioski dotyczące rzeczywistych znaczeń terminów i pojęć nazwanych za pomocą tych terminów nie mogą być wyciągane wyłącznie na podstawie użycia terminów w tekstach. Otrzymano 2017-10-16 Asta Mitkevičienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E. mail: asta.mitke[email protected]