Comprehension and use of the literary terms “pastišs” (“pastiche”) and “parodija” (“parody”) in Latvian literary studies

4 0 Anita Helviga Rozumienie i stosowanie terminów literackich pastišs Sigita Ignatjeva (pastiche) and parodija (parody) in Latvian literary studies Rozumienie i stosowanie terminów literackich pastišs (pastisz) i parodija (parodia) w łotewskich badaniach literackich AnitA HelvigA Liepāja University Kurzeme Institute of Humanities SigitA ignAtjevA Liepāja University Kurzeme Institute of Humanities SŁOWA KLUCZOWE: pastisz, parodia, terminy literackie, terminologia łotewska WPROWADZENIE Terminy podlegają zmianom, podobnie jak każda jednostka leksykalna w języku. Prowadząc badania nad kształtowaniem się i rozwojem terminologii łotewskich badań literackich, szczególną uwagę poświęca się terminom, które uległy różnym zmianom semantycznym i funkcjonalnym. W niniejszym artykule analizowane są dwa takie terminy – pastišs i parodija. Terminy pastišs i parodija nie są nowe w łotewskich badaniach literackich, jednak ich objaśnienia są niejednoznaczne, a kilka niuansów semantycznych nadal się rozwija. Dzieje się tak w związku z interpretacją tych pojęć w pokrewnych dziedzinach i różnych kulturach, ich wzajemnym oddziaływaniem i wpływem. Istnieje pogląd, że pastišs jest również parodija, a zatem pojęcia te zostają ujednolicone. Pogląd ten zawęża rozumienie i nie pozwala na pełne semantyczno-funkcjonalne pojmowanie terminów, a w konsekwencji nie zapewnia ich adekwatnego i precyzyjnego stosowania. celem artykułu jest ukazanie głównych cech rozumienia i użycia terminów pastišs i parodija zgodnie z chronologią rozwoju łotewskiego literaturoznawstwa, z uwzględnieniem specyfiki tych terminów i odnotowaniem zachodzących zmian. aby zbadać szerszy zakres użycia tych terminów, przedstawiono przykłady z ogólnych słowników językowych, literatury z zakresu literaturoznawstwa, podręczników i czasopism, a także przykłady ze słowników terminów. 4 1Terminologija | 2017 | 24 artykuł składa się z dwóch głównych części. w pierwszej części opisano pojawienie się i formę terminu pastišs, podano objaśnienie i definicję terminu oraz porównano semantyczną interpretację terminu w dziedzinach pokrewnych i językach kontaktowych, ukazując cechy tranterminologizacji. druga część dotyczy analizy objaśnień słowa/terminu parodija w różnych źródłach leksykograficznych (w tym terminograficznych) i ukazuje aspekty determinizacji tego słowa. Źródła leksykograficzne dwóch języków kontaktowych (angielskiego i rosyjskiego) ing terms) pozostają pod wpływem znacznie szerszej przestrzeni are used for comparison, because semantic changes of the words (includjęzykowej niż jeden język. 1. tHE tErm pastIšs termin pastišs jest używany znacznie częściej w łotewskiej muzykologii niż w łotewskim literaturoznawstwie. słowo to zostało najwyraźniej wprowadzone do języka łotewskiego jako termin muzyczny. słowo pastišs można znaleźć w nielicznych łotewskich słownikach. znaczenie jest zwykle wyjaśniane jako „naśladowanie stylu, reprodukcja”. Należy wspomnieć, że słowo to (a zatem i termin) nie jest powszechnie znane – w łotewskich środkach masowego przekazu intelektualiści często zadają pytanie: „Czym jest pastisz?”. 1.1. Adaptacja zapożyczenia w języku łotewskim łotewskie słowo pastišs „pastisz” zostało zapożyczone z francuskiego pastiche, które samo jest zapożyczeniem – z włoskiego pasticcio „mieszany, połączony”. nie ma zgody co do właściwej łotewskiej formy tego słowa: termin ten był używany w różnych formach, zarówno w rodzaju męskim (pastišs), jak i żeńskim (pastiša), jako słowo odmienne i nieodmienne (pasticio, pastičo, pastičio): „Pastičio ir savervējums no jau agrāk uzrakstītām arijām, kurām tagad piemēro citu tekstu.” (Sproģis 1921: 14); „[..] lieliskas ir Klieņa dzeju p asti šas.” (Grīns 1956a: 5); „[..] dlaczego taki pastiš byłby potrzebny.” (Sarma 1983: 24); „[..] ile w tym przeglądzie jest poważnych osiągnięć, ile szarlatańskich eksperymentów [..] i pasticio dzieł?” (Dambergs 1986: 3); „Pastičo – imitacja stylu, naśladownictwo.” (Ausekle u. c. 1997: 421) Stąd wszystkie te różne formy zapożyczonego słowa – pastišs, pastiša, pastičo, pasticio, pastičio – są w języku łotewskim używane na określenie tego samego pojęcia. formy nieodmienne były używane głównie w źródłach opublikowanych termin pastišs został po raz pierwszy wspomniany w łotewskich czasopismach w pierwszej połowie XX wieku i musimy przyznać, że termin ten był używany wyłącznie w 4 2 Anita Helviga Rozumienie i stosowanie terminu literackiego pastišs przed Sigita Ignatjeva (pastiche) and parodija (parody) in Latvian literary studies II wojną światową oraz w publikacjach łotewskich emigrantów. Chociaż we współczesnym języku łotewskim można znaleźć różne formy gramatyczne tego terminu, dominującą formą jest odmienny rodzaj męski pastišs, który można uznać za formę normatywną. 1.2. Wyjaśnienie i definicja pojęcia oznaczanego terminem pastišs istnieje niewiele źródeł w języku łotewskim, które podają definicję pastišs. główne elementy wyjaśnienia to – naśladowanie stylu, stylizacja, reprodukcja. muzyce w znaczeniu „imitacja, wariacja, konstrukcja tego, co wcześniej znane”. takie samo wyjaśnienie podaje renomowana publikacja leksykograficzna Latviešu konversācijas vārdnīca. Na przykład: „[..] przełom w świadomości Glucka nastąpił w Londynie, gdzie pewnego razu zamówiono u niego napisanie jednego «pastičio».” [..] W tym pasticcio Gluck wykorzystał właśnie te fragmenty swoich oper, które najbardziej podobały się publiczności.” (Sproģis 1921:14); “1738. [roku] 25 lut. on [Händel] wystawia po raz pierwszy operę „Alessandro Severo”, która wprawdzie została napisana jako „pasticcio”, to znaczy z wykorzystaniem arii i fragmentów z jego innych oper.” (Rollāns 1935: 39); „Pasticcio (wł. pasticcio ‘pasztet’): 1) opery, których muzyka została zestawiona z wcześniejszych dzieł różnych kompozytorów, dostosowanych do nowego libretta; także takie opery, które powstały jako rezultat pracy zbiorowej; 2) kompozycje, w których tworzeniu uczestniczyło kilku kompozytorów, zwłaszcza wariacje.” (LKV 1937–1938, 31106) W teorii literatury termin ten został wprowadzony bardzo stopniowo i pozornie niechętnie. W okresie sowieckim termin ten niemal wyszedł z użycia, dlatego nie uwzględniono go w najważniejszej publikacji leksykograficznej okresu sowieckiego Latviešu padomju enciklopēdija (LPE 1981– 1988), ani w licznych pracach z zakresu poetyki autorstwa Vitoldsa Valeinisa (np. Valeinis 1961; Valeinis 1978; Valeinis 1982), ani w podręcznikach (np. Bībers et al. 1983; Grase 1988; Ausekle et al. 1990). Tego słowa nie wspomniano w głównym słowniku języka łotewskiego Latviešu literārās valodas vārdnīca (LLVV 1972–1996) ani w słownikach wyrazów obcych opublikowanych w okresie radzieckim (np. SV 1951; SV 1969; SV 1978). W najnowszym okresie rozwoju terminologii (po 1990 roku, por. Baltiņš 2006: 72) wyjaśnienie znaczenia (ogólnego i terminologicznego zgodnie z poglądem postmodernistów pozwala walczyć ze skostniałym językiem, kliszami językowymi i 4 3Terminologija | 2017 | 24 logiczną) pastiżów w leksykografii łotewskiej nadal w większości się pomija. (MLVV-e) lub w publikacjach terminów muzycznych, the term is not mentioned in the latest dictionary of the Latvian language kulturowych i literackich, w których powinno ono zostać uwzględnione, na przykład w Mūzikas terminu vārdenīte (Torgāns 2010), Mākslas un kultūras vārdnīca (Aldersons 2011), Vārdnīca modernisma un postmodernisma literatūras lasītājiem (Skalberga 2011). W słownikach dwujęzycznych można również zaobserwować unikanie słowa pastišs – termin ten jest całkowicie lub częściowo zastępowany przez stilizācija ‘stylizacja’, np. w English-Latvian and Latvian-English Dictionary; w części łotewsko-angielskiej termin ten nie jest wymieniony, natomiast w części angielsko-łotewskiej pastiche przetłumaczono jako pastičo (w muzyce) i stilizācija (w literaturze) (ALLAV 2003: 314). Należy wspomnieć, że terWedług Janīny Kursīte stylizacja oznacza przyjęcie i minological meaning of the word stilizācija is similar but not identical. włączenie do tekstu innego nurtu, epoki lub autora najbardziej charakterystycznych cech autora, nurtu literackiego lub epoki (Kursīte 2002: 389). Nie zagłębiając się w szczegóły stylizacji, można stwierdzić, że współczesna interpretacja ściśle wiąże stylizację z wyjaśnieniem pojęcia oznaczanego przez oba słowa: pastišs i parodija. Współczesne rozumienie leksykalnego i terminologicznego znaczenia słowa pastišs opiera się na różnych wyjaśnieniach zawartych w różnych źródłach. Do porównania wykorzystano cztery źródła: Lielā enciklopēdiskā vārdnīca (LEV 2003), należący do encyklopedycznych słowników o ogólnym zakresie; terminologiczny słownik poezji Dzejas vārdnīca autorstwa J. Kursīte (Kursīte 2002); opracowanie pomocnicze z zakresu literatury dla szkoły średniej (Lukaševičs, Mickeviča, Sokolova 2007) and a foreign words dictionary Ilustrētā svešvārdu vārdnīca (ISV 2005), which should explain the loan word’s general meaning. „Pastičo – dzieło sztuki, w którym świadomie naśladuje się styl innej epoki lub artysty.” (LEV 2003: 781); “Pastišs (fr. pastiche) jeb pastičo – termins poststrukturālisma poētikā, radies no it. pasticcio, kas apzīmē stilizāciju, dažādu operu fragmentu salikumu vienā popūrijā. Lietots galvenokārt divās nozīmēs: 1) parodijas vai pašparodijas veids, poetyckimi; 2) sposób pisania, który swobodnie operuje elementami najróżniejszych stylów, kierunków i nurtów, zestawiając je ze sobą „jak wyjdzie”.”]}ાય_REALTYPE inal code”】【translation_batch 百家乐кылуу彩票登录大小规律 在天天中彩票 { (Kursīte 2002: 299); 4 4 Anita Helviga Rozumienie i stosowanie terminów literackich pastišs „Pastišs – Sigita Ignatjeva (pastiche) and parodija (parody) in Latvian literary studies rodzaj parodii, obejmujący zarówno eksperymentalną formę, jak i autoparodię. [..] Tradycyjna parodia nie może już istnieć w ramach postmodernizmu, ponieważ autorytety zostały unieważnione, a ich miejsce zajął pastišs, który w istocie jest parodią parodii. W ten sposób celowo mieszane i łączone są elementy różnych stylów artystycznych i gatunków literackich, wykorzystywane są różne warstwy leksykalne i odmienne pozycje społeczne.” (Lukaševičs, Mickeviča, Sokolova 2007: 109); “Pasticcio [wł. pasticcio ‘pasztet’] – obraz będący naśladownictwem dzieła wybitnego artysty.” (ISV 2005: 552) pierwsze wyjaśnienie podkreśla zasadę celowego naśladownictwa, drugie definiuje pastisz jako rodzaj autoparodii w odniesieniu do estetyki postmodernizmu. trzecie wyjaśnienie interpretuje to pojęcie jako parodię parodii, w której celowo mieszane są elementy językowe, stylistyczne i gatunkowe. czwarte wyjaśnienie jest zawężone, ponieważ odnosi się wyłącznie do malarstwa. 1.3. Wyjaśnienia terminu w źródłach angielskich i rosyjskich Niewątpliwie na rozwój terminologii i leksykografii wpływają główne języki kontaktowe, dlatego warto przyjrzeć się angielskim i rosyjskim źródłom terminograficznym. Godne uwagi jest to, że w źródłach łotewskich wyjaśnienie pojęcia pastisz zazwyczaj nie obejmuje wartościującego elementu tego zjawiska stylistycznego, chociaż z kontekstu można wywnioskować, że termin ten używany jest albo w konotacjach neutralnych, albo negatywnych. przeciwnie, źródła angielskie podkreślają, że pastisz może być tworzony przy określonym nastawieniu do tekstu źródłowego lub hipotekstu – z nastawieniem neutralnym, pozytywnym albo negatywnym. W celu porównania przytoczono dwa angielskie źródła zawierające wyczerpujące objaśnienia tego terminu: „Pastiche [pas-teesh] Utwór literacki skomponowany z elementów zapożyczonych bądź od różnych innych pisarzy, bądź od konkretnego wcześniejszego autora. termin ten może być używany w sensie pejoratywnym na oznaczenie braku oryginalności albo bardziej neutralnie w odniesieniu do dzieł, które zawierają celowy i żartobliwie naśladowczy hołd złożony innym pisarzom. Pastisz różni się od parodii tym, że wykorzystuje naśladowanie jako formę pochlebstwa, a nie kpinę, zaś od plagiatu – brakiem zamiaru wprowadzenia w błąd. [..] częste sięganie po pastisz wymienia się jako charakterystyczną cechę postmodernizmu.” (Baldick 2008: 249); „Pastiche Niezależnie od tego, czy odnosi się do części dzieła, czy do jego całości, oznacza, że jest ono w znacznej mierze złożone ze zwrotów, motywów, obrazów, epizodów itd. zapożyczonych w mniejszym lub większym stopniu bez zmian z dzieła lub dzieł innych autora lub autorów. termin ten jest często używany w 4 5Terminologija | 2017 | 24 niedojrzały lub nieoryginalny utwór czytany jak mozaika a loosely derogatory way to describe the kind of helpless borrowing that makes cytatów. ściślej mówiąc, ma dwa główne znaczenia [..]. istnieje rodzaj pastiszu, który dąży do odtworzenia w bardziej skrajnej i przystępnej formie sposobu pisania wielkich pisarzy; zamiast wygładzać niejednoznaczności w swoim źródle ers. It tends to eliminate tensions, to produce a more highly coloured and polished effect, picking out and reiterating favourite stylistic mannerisms, and welding them into a new whole which has a superficial coherence and order. unlike plagiarism, pastiche of this kind is not intended to deceive: it is literature frankly inspired by literature [..]. the second main use of pastiche is not reverential and appreciative, but disrespectful and sometimes deflationary. In- (źródłach), uwydatnia je. Nie można go absolutnie odróżnić od PARODII, lecz podczas gdy parodysta musi jedynie od czasu do czasu czynić aluzję do oryginału, autor pastiszu pracowicie go odtwarza, często komponując mieszaninę zapożyczonych stylów [..]. wiele wyspecjalizowanych zastosowań pastiszu przypomina tę literacką grę: może on nadać utworowi encyklopedyczny zakres, obejmujący wszystkie wcześniejsze style (Ulisses Joyce’a); jest używany przez pisarzy, którzy pragną ukazać swoje ironiczne przekonanie, że język dociera do nich z drugiej ręki i w formie stylizowanej („Jordan I” George’a Herberta). A ogólna aura pastiszu jest tworzona przez wielu pisarzy, którzy z różnych powodów odmawiają wykształcenia własnego stylu [..]. Fredric Jameson twierdzi, że w postmodernizmie parodia została zastąpiona przez pastisz, w którym wszystkie style kulturowe przeszłości są otwarte na kanibalizację i zawłaszczenie: „Pastisz jest, podobnie jak parodia, naśladowaniem osobliwego lub wyjątkowego, idiosynkratycznego stylu, przywdziewaniem językowej maski, mową w martwym języku. Jest to jednak neutralna praktyka tego rodzaju naśladownictwa, pozbawiona wszelkich ukrytych motywów parodii, odcięta od satyrycznego impulsu, wyzbyta śmiechu’.” (Childs, Fowler 2006: 167–168) wyjaśnienia te podkreślają pokrewieństwo pastiszu z parodią i estetyką postmodernizmu, z celowym naśladowaniem innych dzieł literackich, z grą literacką i językową. Ogólnie rzecz biorąc, w leksyce języka ogólnego (nie w terminologii tej dziedziny) lub w szerszym znaczeniu główną cechą pastiszu jest naśladowanie określonego dzieła, autora lub epoki: „pastiche – dzieło artystyczne w stylu naśladującym styl innego dzieła, artysty lub epoki.” (COED 2002: 1043); „pastiche – 1. obraz lub kompozycja muzyczna złożona z różnych źródeł lub je naśladująca. 2. dzieło literackie lub inne dzieło sztuki skomponowane w stylu znanego pisarza, artysty itp.” (OID 2000: 598) związek pastiszu z parodią i autoparodią, a także z postmodernizmem, jest jeszcze silniej akcentowany w definicjach pastiszu w źródłach rosyjskich: 4 6 Anita Helviga Rozumienie i użycie terminów literackich pastišs Sigita Ignatjeva (pastiche) and parodija (parody) in Latvian literary studies „Пастиш – это (от итал. pasticco – opera złożona z fragmentów innych опер; попурри) замена пародии классического модернизма в постмодернизме. Пастиш отличается от пародии тем, что теперь пародировать нечего, нет того серьезного объекта, который мог бы быть подвергнут осмеянию. Как писала О. М. Фрейденберг, пародироваться может только то, что “живо и свято”. В эпоху постмодернизма ничто не живо и уж тем более не свято. (TextoLogia-e); “Пастиш это термин постмодернизма, редуцированная форма пародии. На первых этапах осмысления художественной практики постмодернизма трактовалась его теоретиками либо как специфическая форма пародии, либо как самопародия. (ЛCT-e); “Pasticcio (od wł. pasticcio, dosł. ‘pasztet’, znaczenie przenośne – ‘смесь’) – или многих авторов; иногда такое сочетание преследует цель создать новое произведение. Близка к П. современная литературная композиция – монтаж из многих произведений одного или нескольких авторов по тематическому признаку. Однако в П. заложен и сатирический смысл, содержится элемент пародирования; поэтому П. часто связано с parodią.” (CЛT-e) W konsekwencji w angielskich i rosyjskich źródłach leksykograficznych termin pastiche we współczesnym znaczeniu jest ściśle związany z estetyką postmodernizmu, jednak w języku łotewskim takie rozumienie nie stało się jeszcze powszechne. W łotewskich badaniach literackich nie opublikowano dotąd żadnych badań nad użyciem pastiche, podczas gdy w języku litewskim dostępne są badania Laury Auksutytė Pastišas lietuvių literatūroje: žaidimas klasikų kaukėmis (pastiche w literaturze litewskiej) (zob. Auksutytė-e). Szczegółowe badania, analysis of wide range of examples and the identification of the characktórych charakterystyczne cechy dostarczyłyby wyczerpujących informacji pozwalających opisać treść pojęcia i zaproponować adekwatną definicję leksykalnych i terminologicznych znaczeń słowa pastišs. Jak dotąd nie przeprowadzono ich w łotewskich badaniach literackich. 1.4. Użycie terminu pastišs na wcześniejszych etapach rozwoju terminologii łotewskiej Jak wspomniano powyżej, w okresie sowieckim termin ten był używany bardzo rzadko, natomiast w czasopismach łotewskich emigrantów stosowano go stosunkowo często na określenie naśladowania stylu/języka, odtwarzania stylu/języka; czasami termin ten jest używany z wyjaśnieniem- 4 7Terminologija | 2017 | 24 że ani czytelnicy, ani krytycy literaccy nie są w pełni świadomi znaczenia tego terminu: „Nasza oryginalna proza nie ma nawet pełnych stu lat, wyrosła szybko, bez większych tradycji – gdzież jej konkurować na przykład z Jamesem Joyce’em, który rozdziały swojego Ulissesa napisał niemal każdy w innym, naśladowanym stylu angielskiej literatury danej epoki (p a s t i s z).” (Grīns 1955: 8); „A zatem autorowi powieści [Jānisowi Sarmie] tylko od czasu do czasu zdarza się «przesadzić» z archaicznym stylem p a s t i s z u.” (Pļavkalns 1967: 11); „Najtrudniej uzyskać tę formę języka, którą nazywa się p a s t i s z e m (język naśladowany). [..] Uzyskanie p a s t i s z u jest bardzo trudne dlatego, że aby to osiągnąć, trzeba znać życie gospodarcze, duchowe i polityczne pewnej epoki aż do ostatniego szczegółu. Ale ponieważ właśnie w języku ukrywa się najgłębszy sens epoki, trzeba podjąć te trudności, wymagające lat. Oczywiście dla czytelnika jest to tylko «staromodny» język, a nawet wielu krytyków nie wie, dlaczego taki p a s t i s z byłby potrzebny.” (Sarma 1983: 24) visczęściej termin ten jest używany i objaśniany w artykułach publikowanych w latach 50. w czasopismach łotewskich emigrantów Laiks i Austrālijas Latvietis przez mieszkającego w Sztokholmie łotewskiego krytyka literackiego Jānisa Grīnsa (1890–1966): „Jānis Sarma jest takim mistrzem pastiszu lub imitowanego języka, że drugiego takiego nie mamy.” „Ta «staromodność» jest konsekwentnie zachowana w całej jego powieści [«Negantnieks»]. Widać, że zna przedstawianą epokę «jak własną kieszeń».” (Grīns 1957b: 3); „Mniej pasują do tej powieści [«Līgavu mednieki» Anšlavsa Eglītisa] wstawione wiersze i listy humorystyczne w stylizowanym (pastiszowym) stylu.” (Grīns 1957a: 3); „Należy zauważyć, że czasami pisarze uznawali za konieczne naśladować obcy styl, przy czym dużą rolę odgrywa również leksyka (a wraz z nią także składnia). Rūd. Blaumanis w jednym z cyklów humorystycznych wierszy subtelnie naśladował styl kilku poetów. „Krustnešu nis Sarma tāpat parādījis labas spējas (Vīru valoda) atdarinot 19. g. s. dažu gaitas” Aleksandra Grīnsa zostały napisane z naśladowaniem stylu kronik wraz z ich leksyką. Styl Jāposmu. Naśladowany, imitowany styl nazywa się pastiszem (od francuskiego pastiche).” (Grīns 1956b: 8) Jak widać na powyższych przykładach, J. Grīns podkreśla, że pastisz jest szczególnie wybranym, naśladowanym językiem lub stylem, celowo stworzonym w celu naśladowania autora lub epoki. tylko sporadycznie ma on na celu wywołanie efektu komicznego. sporadycznie, na przykład w książce Laikmetu ārdītāji Konstantīnsa Raudivego, używa się grupy wyrazowej pastišais stils „styl pastiszowy”, odnosząc ją do sytuacji, gdy podmiot, fabuła, przeżycia nie są 4 8 Anita Helviga Rozumienie i użycie terminów literackich pastišs najważniejszymi Sigita Ignatjeva (pastiche) and parodija (parody) in Latvian literary studies składnikami dzieła literackiego, lecz ustępują miejsca celowej stylizacji, kombinacjom i stylistycznym udoskonaleniom: „Proust jest najdziwniejszym kompozytem intelektualnej Francji: jego styl pastiszowy, subtelność jego finezji, sublimacja jego kombinacji, jego świadoma stylizacja sięgają tych granic duchowości, za którymi materia, tematyka, poznanie, przeżycie tracą swoje pierwotne znaczenie [..].” (Raudive 1974: 61) 1.5. Współczesny kontekst terminu pastišs termin pastišs staje się coraz bardziej popularny na najnowszym etapie rozwoju łotewskiej terminologii (od 1990 roku). Jest używany w tekstach o literaturze lat 20. i 30. XX wieku i odnosi się do właściwego dla danego okresu wyboru języka, na przykład w artykule Ingrīdy Kiršentāle o twórczości literackiej Aleksandrsa Grīnsa: postmodernizm zostaje wprowadzony do języka łotewskiego przez tłumaczenia tekstów badawczych (np. “[Aleksandrs Grīns] krāja materiālu dažam vēlākam literāram sacerējumam, ko rakstīja p a st i šā, atdarinot seno laiku valodu.” (Kiršentāle 1994: 66) mostly the term refers to the theoretical aspects of the aesthetics of Boiko 1989), publikacje łotewskich jako parodia, trawestacja i pastiszo. [..] Reprezentację wzbogacają zarówno klisze, jak i plagiaty [..], parodia i pastiszo, pop literary theorists (e.g. Berelis 2001) and explorations of postmodernism in theatre (e.g. Gulbe 2004): “Hibridizācija, vai arī mutējoša žanru reprodukcija, kur ietilpst arī tādas formas, oraz kicz.” (Boiko 1989: 4); „Idea zatoczyła pełne koło: od tekstów skierowanych do najbardziej wyniosłych intelektualistów, poprzez literaturę trywialną, aż z powrotem do «poważnej» literatury, która teraz nie wstydzi się oferować tym samym wyniosłym intelektualistom rzeczy jeszcze całkiem niedawno uznawanych za banalne i nieodpowiednie dla szanujących się pisarzy.” (Berelis 2001: 146); „Główny viālo žanru parodijas? pas tišus? inversijas? vārdu sakot, nopietni uztvert šās – sakralny – temat bohatera przytłacza peryferyjny temat ograniczonego narodu, opracowany w formie parodii i pastiszu.” (Gulbe 2004: 170) Obecnie w łotewskich czasopismach, codziennej komunikacji i środowisku elektronicznym można znaleźć kilka wyjaśnień tego terminu, ukazujących współczesne rozumienie i użycie terminu, które wiążą się z bliskim pokrewieństwem pojęć pastiszu i parodii. pierwszy przykład stanowi cytat z eseju Rihardsa Rubīnsa smiekli, no Homēra līdz pastišam („Śmiech od Homera do pastiszu”) (zob. Rubīns 2008-e), 5 5Terminologija | 2017 | 24 WNIOSKI Materiał języka łotewskiego (słowniki, literatura teoretyczna, podręczniki, czasopisma itp.) ujawnia niejednoznaczne, a niekiedy niedokładne rozumienie znaczenia terminologicznego zawartego w słowach pastišs i parodija, umożliwiając tym samym różne interpretacje. aby zapewnić pełniejsze rozumienie, ważne jest zbadanie materiału leksykalnego w najbardziej wpływowych językach kontaktowych. W źródłach angielskich i rosyjskich definicje parodii i pastiszu są na ogół pełniejsze niż w źródłach łotewskich, często wskazują na relacje między hipotekstem a hipertekstem, powiązane gatunki oraz rozgraniczają (lub przynajmniej próbują rozgraniczyć) oba terminy. niemniej jednak nawet te definicje mogą być sprzeczne, a różni teoretycy mają odmienne opinie na temat znaczenia terminów i ich reprezentacji. Konieczne są dalsze badania nad użyciem terminu parodija, a w szczególności – nad użyciem terminu pastišs w języku łotewskim, aby dokładniej określić ich znaczenie zarówno w terminologii, jak i w powszechnym użyciu, oraz opisać je w źródłach leksykograficznych. aby uniknąć różnych interpretacji terminu pastišs w terminologii łotewskiej, konieczne jest sformułowanie wyczerpującej i pogłębionej definicji, uwzględniającej wnioski łotewskiej i zagranicznej leksykografii oraz badań literackich. niemniej jednak należy zauważyć, że zarówno w źródłach zagranicznych, jak i w publikacjach łotewskich definicje tych terminów są sprzeczne i częściowo się pokrywają, a oba terminy mają wspólne cechy i nie można ich całkowicie od siebie oddzielić. uwzględniając fakt, że w języku łotewskim nie ma współczesnego słownika terminów literackich (taki słownik byłby niezbędny), ważne jest opracowanie wyczerpujących definicji terminów, których rozumienie uległo zmianom, w tym terminów pastišs i parodija. definicje tych dwóch terminów powinny obejmować następujące aspekty: – obecność komizmu (humoru, ironii, satyry); – relację do hipotekstu; – stopień stylizacji; – okres rozkwitu/powiązanie z ruchem estetycznym. ani pastisz, ani parodia nie mogą być definiowane na podstawie ich reprezentacji w literaturze wszystkich okresów i wszystkich kultur, lecz pogłębione badania pozwalają zbliżyć się do precyzji terminologicznej. oczywiście reprezentacje pastiszu i parodii w literaturze zmieniły się, a następnie 5 6 Anita Helviga Rozumienie i stosowanie terminów literackich pastišs Sigita Ignatjeva (pastiche) and parodija (parody) in Latvian literary studies rozumienie tych pojęć uległo zmianie. zmiany te potwierdzają tendencje i prawidłowości rozwoju terminologii literaturoznawczej i terminologii w ogóle. REfEREncES anD SOuRcES Aldersons J. 2011: Mākslas un kultūras vārdnīca ar interneta atslēgvārdiem, Rīga: Zvaigzne ABC. ALLAV 2003: Angļu-latviešu, latviešu-angļu vārdīca. Sakārt. Dz. Kalniņa, Rīga: Avots. Auksutytė-e – Auksutytė L. Pastišas lietuvių literatūroje: žaidimas klasikų kaukėmis [accessed 14.10.2016.]. http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2009~1367168516585/datastreams/ DS.002.0.01.ARTIC/content Ausekle i in. 1990: Literatura dla klasy 12. Podręcznik. D. Ausekle, U. Auseklis, I. Auziņš i in., Ryga: Zvaigzne. Ausekle i in. 1997: Literatura dla klasy 12. Eksperymentalny podręcznik. D. Ausekle, I. Auziņš, M. Balode i in., Ryga: Zvaigzne ABC. Baldick Ch. 2008: Oxfordzki słownik terminów literackich. Wydanie trzecie, Oxford: Oxford University Press. Baltiņš M. 2006: Rozwój terminologii łotewskiej: dziedzictwo, problemy i perspektywy. – Pierwszy Kongres Letoniki. Pisma językoznawcze, Ryga: Łotewska Akademia Nauk, 72.–79. Berelis G. 2001: Nie jedz tego jabłka. To jest dzieło sztuki: postmodernizm i literatura łotewska, Ryga: Atēna. Bērziņš L. 1925: Nevācu Opics. Historia literatury w monografiach, nr 4, Ryga: Wydawnictwo Spółdzielni Nauczycieli Szkół Średnich. Bībers G. i in. 1983: Teoria literatury. Pomoc dydaktyczna dla szkół średnich 9.–11. dla uczniów klasowych. G. Bībers, I. Freidenfelds, M. Gaile i in. 2. wydanie, Ryga: Zinātne. Boiko J. 1989: Hasans, Aiabs. Pluralizm postmodernizmu. – Co to oznacza: postmodernizm? Tulk. Juris Boiko, Ryga: Przybliżona agencja sztuki. Childs P., Fowler R. 2006: Routledge Dictionary of Literary Terms, Londyn, Nowy Jork: Routledge. Cīņa 1969: Parodia wyborów w Portugalii. – Cīņa 201, 28.08., 3. Cīņa 1971: Parodia procesu sądowego w Kīveście. – Cīņa 135, 11.06., 3. COED 2002: Concise Oxford English Dictionary. Red. Judy Pearsall. wydanie dziesiąte, poprawione, Oxford: Oxford University Press. Dambergs E. 1986: O sztuce naszej nowej generacji. – Latvija Amerikā 13, 29 marca, 3. Dravnieks J. 1886: Słownik wyrazów obcych, Jelgava: [b. i.]. Grase H. 1988: Wprowadzenie do teorii literatury. Pomoc dydaktyczna dla klas 4–8. klasy. Wyd. 2., poprawione, Ryga: Zvaigzne. Grāpis A. 2001: Teoria literatury dla szkoły średniej, Ryga: Zvaigzne ABC. Grīns J. 1955: Krótkie refleksje o powieści współczesnej: tendencje w powieści obcej. – Austrālijas Latvietis 280, 9. kwi., 8. Grīns J. 1956a: Interesująca, a także wartościowa powieść [O powieści Ģirtsa Salnā „Źródła ognia”]. – Laiks 18, 3 marca, 5. Grīns J. 1956b: Czytajmy bardziej świadomie! – Austrālijas Latvietis 342, 30. cze., 8. Grīns J. 1957a: Anšlavs Eglītis i jego dzieła: rozprawa o najwybitniejszym prozaiku łotewskiej emigracji. – Laiks 34, 27. kwi., 5. Grīns J. 1957b: Wartościowa stylizowana powieść [O powieści Jānisa Sarmasa „Negantnieks”]. – Laiks 64, 10 sierp., 3. Gulbe M. 2004: Rekonstrukcja dzieł klasycznych w teatrze łotewskim. – Postmodernizm w teatrze i dramacie. Red. Silvija Radzobe, Rīga: Jumava. Hutcheon L. 2000: Teoria parodii: nauki płynące z dwudziestowiecznych form sztuki, Urbana i Chicago: University of Illinois Press. ISV 2005: Ilustrowany słownik wyrazów obcych. Red. Indra Andersone, Ilze Čerņevska, Inta Kalniņa i in., Ryga: Avots. ĪLTV 1957: Krótki słownik terminów literaturoznawczych. Autorzy L. Timofiejew, N. Wengrow. Tłum. J. Osmanis, Ryga: Łotewskie Wydawnictwo Państwowe. Kiršentāle J. 1994: Aleksandrs Grīns. Portrety łotewskich pisarzy: pisarze lat 20. i 30. Red. odp. Viktors Hausmanis, Ryga: Artava. Kulturoznawstwo-e – Kulturoznawstwo. Postmodernizm. Terminy [dostęp 11.07.2016]. https://prezi. com/86hkam8roist/kulturologija-postmodernisms-termini/ Kursīte J. 2002: Słownik poetycki, Ryga: Zinātne. 5 7Terminologia | 2017 | 24 KV III – Słownik konwersacyjny. Komisja Wiedzy Ryskiego Łotewskiego Towarzystwa. w 4 tomach, Jełgawa: G. Landsbergs, 1906–1921. t. III LEV 2003: Wielki słownik encyklopedyczny. Red. odp. Anna Pawłowska, Ryga: Jumava. Liebknecht W. 1908: Słownik wyrazów obcych politycznych i ogólnych, [b. m.]: nakładem Jānis Apiņš. LKV 1937–1938: Łotewski słownik konwersacyjny, t. XVI. Red. nacz. A. Švābe, Ryga: A. Gulbis. LLVV 1972–1996: Słownik łotewskiego języka literackiego, w 8 tomach. Red. odp. L. Ceplītis, M. Stengrēvica, Ryga: Zinātne. LPE 1981–1988: Łotewska encyklopedia radziecka. W 10 tomach, Ryga: Główna redakcja encyklopedii. Lukaševičs V., Mickeviča S., Sokolova I. 2007: Aktualne zagadnienia teorii literatury. Literatura dla szkoły średniej. Metodyczny środek dla nauczyciela, Ryga: LVAVA. LVV 2006: Słownik języka łotewskiego. Red. Dainuvīte Guļevska, Irēna Rozenštrauha, Dorisa Šnē, Ryga: Avots. MLVV-e – Słownik współczesnego języka łotewskiego. Red. I. Zuicena. Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego. http://www. tezaurs.lv/mlvv/ OID 2000: oxford Illustrated Dictionary=Ilustrowany słownik języka angielskiego, Ryga: Zvaigzne ABC. Pļavkalns G. 1967: Eseja par romanu [Par Jāņa Sarmas romānu “Sālemas ķēniņš”]. – Austrālijas Latvietis 868, 10. lut., 11. ABC postmodernizmu – aBC postmodernizmu [dostęp 11.07.2016]. www.spidolastelpa.narod.ru/abc.doc. Raudive K. 1974: Burzyciele epok: refleksje nad współczesną tragedią, Brooklyn: Grāmatu Draugs. Rollāns R. 1935: Portret Händla. [Tłumacz niepodany.] – Mūzikas Apskats 2, 39. Rubīns R. 2008-e: Śmiech, od Homera do pastiszu. – Kultūras Pulss, 18. 03. 2008 [dostęp 11.07.2016]. http://www.liepajniekiem.lv/zinas/kulturvide/kulturas-pulss/smiekli-no-homera-lidz-pastisam-15785 Sarma J. 1983: Moje życie. – Lara’s Lapa 31, 24. Skalberga A. 2011: Słownik dla czytelnika literatury modernizmu i postmodernizmu. – Literatura, 3. Część, Ryga: RaKa. Sproģis J. 1921: Opera. – Ilustrowany Czasopismo 8, 14. SV 1934: Słownik wyrazów obcych. Oprac. Red. Ozoliņš. Red. J. Endzelīns, Ryga: A. Gulbis. SV 1951: Słownik wyrazów obcych. Z języka rosyjskiego. tłum. A. Feldhūns, A. Gūtmanis, E. Stenders, Ryga: Łotewskie Wydawnictwo Państwowe. SV 1969: Słownik wyrazów obcych. Z języka rosyjskiego. tłum. S. Cepurniece, A. Gūtmanis, G. Lukstiņš, V. Stradzdiņa, R. Vīlipa. Uzup. A. Feldhūns, Ryga: Liesma. SV 1978: Słownik wyrazów obcych. Z języka rosyjskiego tłum. S. Cepurniece, A. Gūtmanis, G. Lukstiņš, V. Stradzdiņa, R. Vīlipa. Uzup. A. Feldhūns, A. Gūtmanis. Poprawione i uzupełnione. Wyd. 2, Ryga: Liesma. SV 1999: Słownik wyrazów obcych. Pod red. J. Baldunčika, Ryga: Jumava. SV 2008: Słownik wyrazów obcych. Oprac. I. Andersone i in., Ryga: Avots. Torgāns J. 2010: Słowniczek terminów muzycznych, Ryga: Zinātne. Valdemārs K. 1872: Słownik rosyjsko-łotewsko-niemiecki, Moskwa: Ministerstwo Oświaty Publicznej. Valeinis V. 1961: Poetyka. Elementy dzieła sztuki, Ryga: Państwowe Wydawnictwo Łotwy. Valeinis V. 1978: Wprowadzenie do nauki o literaturze: podręcznik dla specjalności języka i literatury łotewskiej, Ryga: Gwiazda. Valeinis V. 1982: Teoria literatury, Ryga: Zvaigzne. ЛCT-e – Słownik terminów literackich [dostęp 08.08.2016]. http://www.litdic.ru/category/p/ CЛT-e – Słownik terminów literaturoznawczych. Red. oprac. : L. I. Timofiejew, S. W. Tura­jew, Moskwa: Proswieszczienije, 1974 [dostęp 08.08.2016]. http://litena.ru/literaturovedenie/item/f00/s00/e0000366/ index.shtml TextoLogia-e – TextoLogia.ru [dostęp: 08.08.2016]. http://www.textologia.ru/slovari/literaturovedcheskieterminy/pastish/?q= 458&n=363 PASTISZ (PASTISZS) I PARODIA (PARODIJA) TERMINÓW LITERACKICH: ICH ROZUMIENIE I UŻYCIE W ŁOTEWSKIM LITERATUROZNAWSTWIE Celem artykułu jest ujawnienie głównych cech rozumienia i użycia łotewskich terminów pastisz i parodia, na podstawie chronologii rozwoju łotewskiego literaturoznawstwa (w porównaniu z literaturoznawstwem rosyjskim i brytyjskim), z uwzględnieniem specyficznych cech tych terminów oraz podkreśleniem ich zmian. 5 8 Anita Helviga Rozumienie i użycie terminów literackich pastisz Źródła autorów Sigita Ignatjeva (pastiche) and parodija (parody) in Latvian literary studies zagranicznych (brytyjskich i rosyjskich) przedstawiają definicje parodii i pastiszu, które są ogólnie szersze niż w źródłach łotewskich; często wskazuje się związki między hipotekstem a hipertekstem, relacje z gatunkami pokrewnymi oraz akcentuje różnice między oboma terminami. Mimo to nawet te definicje mogą sobie wzajemnie zaprzeczać: różni teoretycy mają odmienne poglądy na temat znaczeń terminów i ich reprezentacji. Konieczne jest przeprowadzenie dalszych badań poświęconych użyciu terminu parodia, a zwłaszcza użyciu terminu pastisz w języku łotewskim, aby móc dokładniej określić ich znaczenia zarówno w dziedzinie terminologii, jak i w użyciu codziennym, a także scharakteryzować je w źródłach leksykograficznych. Aby uniknąć różnych interpretacji terminu pastisz w terminologii łotewskiej, obecne tina suformuluoti apmąstytą apibrėžtį. Tiek užsienio, tiek Latvijos publikacijose pateidefinicje terminów pastisz i parodia są ze sobą sprzeczne, a czasami niemal się pokrywają, ponieważ mają wspólne cechy i nie mogą być całkowicie rozdzielone. W łotewskim literaturoznawstwie istnieje potrzeba sformułowania współczesnych i szerokich definicji wspomnianych terminów. Definicje te powinny obejmować następujące aspekty: – komizm (humor, ironię, satyrę); – stosunek do hipertekstu; – poziom stylizacji; – okres rozkwitu, związek z ruchem estetyzmu. Ani pastisz, ani parodia nie mogą być definiowane na podstawie ich reprezentacji w literaturze we wszystkich okresach i we wszystkich kulturach. Ich przejawy w literaturze zmieniły się, a z tego powodu przekształciło się również samo rozumienie tych pojęć. Otrzymano 2017-06-05 Anita Helviga Liepāja University Kurzeme Institute of Humanities Kūrmājas prospekts 13–303, LV-3401 Lipawa, Łotwa E-mail [email protected] Sigita Ignatjeva Liepāja University Kurzeme Institute of Humanities Kūrmājas prospekts 13–303, LV-3401 Lipawa, Łotwa E-mail sigita.ignatjev[email protected]