Apie terminografiją ir terminų standartizaciją

2 3Terminologia | 2018 | 25 O terminografii i standaryzacji terminów JOLANTA GAIVENYTĖ-BUTLER Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: terminografia, standaryzacja terminów, sposoby porządkowania terminów, słownik terminów, norma terminologiczna W wydanej w 2002 r. książce Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys Kazimieras Gaivenis wyróżnił cztery sposoby porządkowania terminów – terminografię (opracowywanie i publikowanie słowników terminów), standaryzację terminów, komputerowe porządkowanie terminów oraz tekstowe porządkowanie terminów (Gaivenis 2002: 63). Przedmiotem artykułu są dwa pierwsze z tych sposobów. Terminografia na Litwie ma dość stare tradycje: za kilka lat będziemy obchodzić dwusetną rocznicę pierwszego rękopiśmiennego słownika terminów, a od wydania pierwszego drukowanego słownika terminów minęło już ponad sto lat. Do 2018 r. wydano ponad 600 drukowanych słowników terminów. W pracach litewskich językoznawców analizowano niejeden słownik terminów, pisano o zasadach i historii terminografii, opracowywano bibliografię słowników terminów. Znacznie mniej uwagi poświęcono standaryzacji terminów. Ta dziedzina prac terminologicznych jest na Litwie jeszcze dość nowa – pierwsze litewskie normy terminologiczne wydano dopiero w 1993 r. Celem artykułu jest przeanalizowanie i ocena pojęć terminografii oraz standaryzacji terminów. Stawia się następujące zadania: 1) dokonać przeglądu sposobów definiowania terminów terminografia i standaryzacja terminów w słownikach, normach terminologicznych, publikacjach naukowych i dydaktycznych, 2) omówić relację między terminografią a standaryzacją terminów, podobieństwa słowników terminologicznych i norm terminologicznych, 3) przedstawić propozycje dotyczące interpretacji pojęć oraz rozróżnienia sposobów opracowywania terminów. W badaniu zastosowano przede wszystkim analityczną metodę opisową. POJĘCIE TERMINOGRAFII Termin terminografia jest często używany w pracach litewskich leksykologów i terminologów, jego znaczenie łatwo odgadnąć, być może dlatego szerzej 2 4 Jolanta Gaivenytė-Butler | O terminografii i standaryzacji terminów nie jest komentowany, a sam termin rzadko bywa definiowany. Co obejmuje pojęcie terminografii? W ogólnych słownikach języka litewskiego słowo terminografija nie jest odnotowane – nie ma go ani w Słowniku języka litewskiego (LKŽe), ani w różnych wydaniach Słownika współczesnego języka litewskiego (DLKŽ2 1972, DLKŽ3 1993, DLKŽ7 2017), ani w słownikach wyrazów międzynarodowych opracowanych przez różnych autorów (TŽŽ 2001, TŽŽ 2008, TŽŽ 2013), ani w indeksie haseł przygotowywanego Słownika standardowego języka litewskiego (BŽ). Terminu tego nie objaśniają również publikacje specjalistyczne – Słownik terminów językoznawczych (KTŽ 1990) oraz Encyklopedia języka litewskiego (LKE 1999, LKE 2008). W wymienionych słownikach i encyklopedii objaśniane są jedynie terminy związane z terminografią: terminologia, leksykografia, leksykologia. Opracowany przez Reginę Kvašytė w 2005 r. Mały słownik terminologii dydaktycznej (MTŽ 2005) jest bodaj jedynym litewskim słownikiem, w którym występuje hasło terminografija. W publikacji tej zdefiniowano ją jako „teorię i praktykę opracowywania słowników terminów; leksykografię terminologiczną“. W Powszechnej encyklopedii litewskiej zamieszczono artykuł o terminografii opracowany przez Evaldę Jakaitienė, w którym zdefiniowano ją jako „teorię i praktykę opracowywania słowników terminów“ (VLEe). O terminografii pisano głównie w pracach terminologów i leksykologów; jest ona krótko przedstawiana niemal we wszystkich podręcznikach języka specjalistycznego dla szkół wyższych wydanych na Litwie w ciągu ostatnich piętnastu lat. Jak terminografia jest wyjaśniana w pracach litewskich językoznawców? Terminolodzy używają terminu terminografia już od kilku dziesięcioleci – Jonas Klimavičius wspomina ten termin, podobnie jak terminy terminizacja, tranterminizacja, determinizacja, przywiózłszy je jesienią 1970 r. z Kijowa (na odbywającej się tam naradzie w kwestiach terminologii wspomniane terminy zaproponował I. Kovalik), i zauważa, że „[t]erminologiczna leksykografia – terminografia zaczęła być używana niedawno, ale powszechnie” (Klimavičius 2005 [2002]: 249)1. W opublikowanym w 2003 r. artykule „Terminografia litewska: rysy przeszłości, trudności i zadania teraźniejszości” J. Klimavičius szczegółowo omówił rozwój litewskiej terminologii, historię jej tworzenia i opracowywania słowników, ale nie zdefiniował terminografii; jedynie pod koniec artykułu stwierdził: „praca terminograficzna na Litwie nie jest uważana za naukową – nawet wtedy, gdy wykonują ją najlepsi specjaliści (profesorowie, akademicy). Planowanie, organizowanie i koordynowanie terminografii nie jest zinstytucjonalizowane, nie należy do nikogo – 1 Termin terminografia zaczęto stosować i rozpowszechnił się w różnych językach w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. W literaturze terminologicznej zwykle wskazuje się, że termin ten został zaproponowany w pracach A. D. Chajutina i A. Rey (Лейчик 2007: 204; Rey 1995: 23; Warburton 2014: 6), ale najwyraźniej istniały również wcześniejsze propozycje. 2 5Terminologija | 2018 | 25 ta ważna praca nie jest wykonywana. W Białej księdze nauki i technologii Litwy (2001), opracowanej przez Departament Nauki i Studiów przy Ministerstwie Oświaty i Nauki, nie ma pojęć terminija, terminologija, terminografija, chociaż terminy „to czerwone nici tkaniny wszystkich nauk” (Klimavičius 2005 [2003]: 273). Terminografia została zdefiniowana w książce K. Gaivenisa Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys. W podrozdziale „Pojęcia „termin“, „terminia“, „terminologia“ i ich korelaty” K. Gaivenis scharakteryzował terminografię w następujący sposób: „Terminowi terminologia bliski jest także termin terminografia. Najczęściej rozumie się go w znaczeniu „leksykografii terminologicznej”, tj. jako teorię i praktykę opracowywania słowników terminów”2 (Gaivenis 2002: 16). Jako „opracowywanie i publikowanie słowników terminów” terminografia została wyjaśniona w rozdziale tej książki poświęconym sposobom porządkowania terminologii (Gaivenis 2002: 63). W podręcznikach języka ogólnego i języka specjalistycznego przeznaczonych dla szkół wyższych terminografia jest najczęściej definiowana tak samo jak w książce K. Gaivenisa: „teoria i praktyka opracowywania słowników terminów” (Kazlauskienė et al. 2008: 202; Bielinskienė et al. 2014: 138; Petrėtienė 2016: 26; Vladarskienė 2013: 127) albo „opracowywanie i publikowanie słowników terminów” (Celiešienė, Džežulskienė 2009: 55; Kazlauskienė et al. 2008: 212; Kazlauskienė et al. 2010: 223; Vladarskienė 2013: 44). Lina Rutkienė definiuje terminografię jako „naukę o opracowywaniu i publikowaniu słowników terminów” (Rutkienė 2015: 54). Gintautas Akelaitis szerzej charakteryzuje przedmiot terminografii – oprócz opracowywania słowników do dziedziny terminografii zalicza także banki terminów: „<…> terminy poszczególnych dziedzin są przedstawiane w słownikach terminów, elektronicznych bankach terminów – teoretyczne zasady opracowywania słowników terminów i banków terminów oraz praktyka są przedmiotem nauki o terminografii” (Akelaitis et al. 2009: 37). O terminografii pisano w pracach leksykologów i leksykografów. Vincentas Drotvinas uważa terminografię za dział leksykologii i charakteryzuje ją jako „gromadzenie terminów i publikowanie terminów” (Drotvinas 1987: 52). Dość szczegółowo pojęcie terminografii i jej stosunek do leksykografii omówiono w monografii E. Jakaitienė Leksikografija (2005). W podrozdziale „Pojęcie terminu i terminografii” napisano: „[s]łowniki terminów – rezultat tworzenia i porządkowania terminów. Ich opracowywanie i wydawanie nazywa się terminografią. Terminografię czasami rozumie się jako swoistą część leksykografii, podobnie jak termin 2 W książce K. Gaivenisa wspomniano również o jeszcze jednym znaczeniu terminografii (historiografia terminów), ale nie skomentowano go szerzej. J. Klimavičius w recenzji tej książki pisał, że takie znaczenie jest „w litewskiej terminologii nieznane, moim zdaniem, niewłaściwe” (Klimavičius 2005 [2002]: 133). 2 6 Jolanta Gaivenytė-Butler | O terminografii i standaryzacji terminów obok wyrazu, terminologia obok leksykologii, chociaż stosunek między pojęciami wyraz i termin, leksykologia i terminologia, leksykografia i terminografia nie jest czysto stosunkiem rodzaju i gatunku. <...> Wynika z tego, że również terminografia, tj. teoria i praktyka słowników terminów, ma cechy odróżniające ją od innych typów działalności leksykograficznej” (Jakaitienė 2005: 188–189). Następnie, pisząc o słownikach terminów, E. Jakaitienė rozszerza przedmiot terminografii: „za rezultat pracy współczesnego terminografa <...> uważa się elektroniczną bazę danych, tj. metodycznie uporządkowany zbiór artykułów terminologicznych z określonej dziedziny lub całość takich zbiorów” (Jakaitienė 2005: 207). W normach poświęconych terminologii terminografia jest również definiowana szerzej. LST ISO 1087-1:2005 Praca terminologiczna. Słownik objaśniający. Część 1. Teoria i zastosowanie (identyczna z ISO 1087-1:2000) podaje następującą definicję terminografii – „część pracy terminologicznej obejmująca rejestrowanie i prezentowanie danych terminologicznych”. W artykule dotyczącym tego terminu zamieszczono ponadto uwagę – „[d]ane terminologiczne mogą być prezentowane w formie banków terminów, słowników przekładowych, słowników systemowych lub innych publikacji”. LST 1695:2001 Zastosowanie komputerów w terminologii. Tworzenie i wykorzystywanie baz danych terminologicznych oraz korpusów (identyczna z ISO TR 12618:1994) podaje zaadaptowaną definicję z ISO 1087-1:2000 – „rejestrowanie, przetwarzanie i prezentowanie danych terminologicznych”. Podobnie terminografia została zdefiniowana również w kilku słownikach nie­litewskich. Dictionnaire de linguistique podaje następujące wyjaśnienie terminografii: „La terminographie enregistre, traite et présente les donnée obtenues par la recherche terminologique. Il s’agit donc de l‘activité dictionnairique du terminologue“ (Terminografia rejestruje, przetwarza i przedstawia dane uzyskane w wyniku analizy terminologicznej. Jest to słownikowa działalność terminologa) (DL 2001). W opublikowanym przez wydawnictwo John Benjamins czasopiśmie naukowym Terminology, w glosariuszu terminów terminologicznych, terminografia została zdefiniowana następująco: „the study and practice of describing the linguistic, conceptual, and pragmatic properties of terminological units of one or more than one language in order to produce reference works in printed or electronic form“ (działalność badawcza i praktyczna mająca na celu opisanie językowych, pojęciowych i pragmatycznych właściwości jednostek terminologicznych jednego lub kilku języków, aby można było opracować drukowane lub elektroniczne publikacje informacyjne) (GTUT 1997). W internetowym Collins English Dictionary podano następującą definicję terminografii: „compilation of the terminology used in a specific field“ (zbiór terminologii używanej w określonej dziedzinie) (CED). W pracach zagranicznych terminologów i leksykologów terminografia również częściej jest określana nie jako opracowywanie słowników ter- 2 7Terminologija | 2018 | 25 minów, lecz jako rejestrowanie i przedstawianie danych terminologicznych (Felber 1984: 13; Rey 1995: 135; Thomas 1993: 44; Antia 2000: 139; Cabré 1999: 115). W ogólnych słownikach języka litewskiego terminografię można by definiować jako „teorię i praktykę opracowywania słowników terminów”, jednak przy objaśnianiu tego terminu lub omawianiu tego obszaru działalności w literaturze specjalistycznej nie należy ograniczać się do słowników terminów – współczesna terminografia obejmuje wszelkie gromadzenie, porządkowanie i prezentowanie danych terminologicznych: opracowywanie słowników, tworzenie terminologicznych baz danych oraz banków danych, standaryzację terminów. STANDARYZACJA TERMINÓW Rozwój terminologii jest ściśle związany ze standaryzacją terminów. Zdaniem K. Gaivenisa i A. Kaulakienė międzynarodowa standaryzacja terminów przyczyniła się do ukształtowania terminologii jako stosowanej dziedziny nauki. (Gaivenis, Kaulakienė 2014 [1997]: 235). Standaryzację terminologii na skalę międzynarodową zaczęto wprowadzać już na początku XX wieku. Na Litwie pierwsze normy terminologiczne opublikowano ponad dwadzieścia lat temu, jednak standaryzacja terminów była badana w niewielkim stopniu. K. Gaivenis jest bodaj jedynym spośród litewskich językoznawców, który nie tylko przez kilka lat współpracował ze specjalistami z innych dziedzin przy opracowywaniu norm terminologicznych, lecz także szerzej pisał o standaryzacji terminów3. Wyróżnił standaryzację terminów jako jeden z ważniejszych sposobów porządkowania terminologii, standardy uważał za autorytatywne źródła terminologii, lecz sądził, że „standaryzacja terminów jest jednak ograniczoną dziedziną porządkowania terminologii. Dzieje się tak dlatego, że standaryzowane są wyłącznie terminy z dziedzin produkcji i techniki, natomiast terminologia społeczna, humanistyczna i wielu innych dziedzin nie jest w ten sposób inwentaryzowana ani normalizowana” (Gaivenis 2002: 63, 81). Standaryzacja terminów na Litwie została przedstawiona w parze artykułów przeglądowych, jednak nie wyjaśniono w nich pojęcia standaryzacji (Maslauskienė 2004; Dudlauskienė 2005). Nieco o standaryzacji terminów napisano w kilku podręcznikach języka specjalistycznego. Za przedmiot standaryzacji terminów uznaje się w nich wąskie 3 K. Gaivenis zwraca uwagę, że „[a]ngielski termin standardization oznacza nie tylko «standaryzację», lecz także «normalizację» <...>, dlatego standaryzacji terminów nie należy rozumieć zbyt szeroko. Pojęcie «standaryzacja terminów» oznacza wyłącznie opracowywanie norm terminologicznych” (Gaivenis 2002: 81). W niniejszym artykule przyjmuje się podobne podejście – mowa jest o standaryzacji jako opracowywaniu ustandaryzowanych danych terminologicznych. Szersze ujęcie standaryzacji języka przedstawiono w artykule Rity Miliūnaitė „O relacji między terminami standaryzacja, normalizacja i kodyfikacja we współczesnym językoznawstwie normatywnym” (Miliūnaitė 2017). 2 8 Jolanta Gaivenytė-Butler | O terminografii i standaryzacji terminów obszary produkcji lub techniki (Celiešienė, Džežulskienė 2009: 59; Vladarskienė 2013: 45), działalność ta utożsamiana jest z opracowywaniem norm terminologicznych (Rutkienė 2015: 54; Kazlauskienė et al. 2008: 213; Celiešienė, Džežulskienė 2009: 58). MTŽ 2005 standartizavimas taip pat apibrėžtas kaip „opracowywanie norm terminologicznych”4. Jak definiują standaryzację terminów normy opracowane przez międzynarodowe organizacje normalizacyjne, przeznaczone dla tego obszaru działalności? W normie ISO 15188:2001 Project management guidelines for terminology standardization oraz w jej litewskim wydaniu LST ISO 15188:2003 Vadovavimo terminijos standartizacijos projektams gairės podano następującą definicję: „terminology standardization – establishment of terminology standards or of terminology sections in technical standards, and their approval by an authoritative body“ (ISO 15188:2001); „standaryzacja terminologii – opracowywanie norm terminologicznych lub rozdziałów terminologicznych w normach nieterminologicznych oraz ich zatwierdzanie przez wiarygodną instytucję” (LST ISO 15188:2003). W wydanej później normie ISO 10241-2:2012 Terminological entries in standards – Part 2: Adoption of standardized terminological entries definicję terminu terminology standardization doprecyzowano: „development of terminological entries in terminology standards and of terminology sections in other standards, and their approval by a standardizing body“ (opracowywanie artykułów terminologicznych zamieszczanych w normach terminologicznych lub w rozdziałach terminologicznych innych norm oraz ich zatwierdzanie przez instytucję normalizacyjną). Jak wynika z tych definicji, zakres standaryzacji terminów jest szerszy, działalność ta nie ogranicza się do norm terminologicznych. Większość standardów opracowywanych przez organizacje działające w dziedzinie normalizacji – ISO (Międzynarodową Organizację Normalizacyjną), IEC (Międzynarodową Komisję Elektrotechniczną), CEN (Europejski Komitet Normalizacyjny), CENELEC (Europejski Komitet Normalizacji Elektrotechnicznej), ETSI (Europejski Instytut Norm Telekomunikacyjnych) – nie jest standardami terminologicznymi. W Międzynarodowej Klasyfikacji Norm ICS, oprócz dziedziny zagadnień ogólnych, do której zaliczono standardy terminologiczne i działalność normalizacyjną, wyodrębniono jeszcze trzydzieści dziewięć dziedzin (elektrotechnika, technologie informacyjne, inżynieria lotnicza i kosmiczna, technologia chemiczna, technologia żywności, inżynieria budowlana itp.). Nie wszystkie te dziedziny mają własne standardy terminologiczne, jednak 4 W niniejszym glosariuszu wyodrębniono dwa znaczenia normalizacji: pierwsze, szersze, obejmujące opracowywanie ogólnych wymagań w określonej dziedzinie, drugie – węższe, związane z porządkowaniem terminologii. 2 9Terminologia | 2018 | 25 większość wydawanych standardów ma rozdział „Terminy i definicje“. W rozdziale tym mogą być podawane: • terminy wąskiej dziedziny, istotne dla konkretnego standardu; • terminy charakterystyczne dla kilku części jednego standardu; • terminy charakterystyczne dla grupy standardów. Artykuły dotyczące takich terminów są często przenoszone do powiązanych norm bez zmian, z podaniem odsyłacza do źródła pierwotnego. W rozdziale „Terminy i definicje” norm nieterminologicznych zwykle podaje się od kilku do kilkudziesięciu terminów. Około połowa terminów przedstawionych obecnie w bazie terminologicznej5 Litewskiego Departamentu Normalizacyjnego to terminy z norm nieterminologicznych. Opracowywanie i przedstawianie artykułów terminologicznych w normach nieterminologicznych stanowi ważną część normalizacji terminologii, jednak przy jej definiowaniu w pierwszej kolejności wymienia się normy terminologiczne. Terminy przedstawiane w normach nieterminologicznych są przeznaczone przede wszystkim na potrzeby tych norm, natomiast celem norm terminologicznych jest systematyzacja i ujednolicenie terminologii w szerszym zakresie. Czym jest norma terminologiczna? W normie LST EN 45020:2007 Normalizacja i związane z nią działania. W Ogólnym słowniku objaśniającym (ISO/IEC Guide 2:2004) norma terminologiczna została zdefiniowana jako „norma, w której podaje się terminy, a najczęściej także ich definicje, a w niektórych przypadkach również uwagi, ilustracje, przykłady itd.” ISO 10241-2:2012 Terminological entries in standards – Part 2: Adoption of standardized terminological entries podaje jeszcze bardziej uszczegółowioną definicję tego terminu: „standard that is concerned with terms accompanied by their definitions, and sometimes by explanatory notes, illustrations, examples, etc.“ (norma, w której podaje się terminy i ich definicje, a w niektórych przypadkach także uwagi, ilustracje, przykłady itp.). Normy terminologiczne mogą być krajowe (opracowane przez instytucję normalizacyjną danego kraju i obowiązujące w tym kraju) lub międzynarodowe (opracowane przez międzynarodowe organizacje normalizacyjne i obowiązujące w krajach, które je przyjęły). Na Litwie normy terminologiczne zaczęto wydawać w 1993 r. Wszystkie normy terminologiczne zatwierdzone w tym roku przez Litewską Służbę Normalizacyjną są oryginalne6. 5 Od 2005 r. baza terminologiczna Litewskiego Departamentu Normalizacji jest swobodnie dostępna w internecie. W połowie 2018 r. zawierała około 70 000 terminów z norm terminologicznych i nieterminologicznych. 6 Litewskie normy krajowe nazywa się również oryginalnymi. 3 0 Jolanta Gaivenytė-Butler | O terminografii i normalizacji terminologicznej W połowie 1993 r. weszły w życie pierwsze cztery normy terminologiczne – LST 1249-93 Powłoki metalowe i niemetalowe nieorganiczne. Terminy i definicje, LST 1279-93 Chleb i wyroby piekarnicze. Terminy i definicje, LST 1280-93 Niezawodność techniczna. Terminy i definicje, LST 1281-93 Metrologia. Terminy i definicje. W LST 1279-93 podano rosyjskie odpowiedniki terminów, w trzech pozostałych normach – także niemieckie, angielskie i francuskie. W danych wydawniczych wskazano, że LST 1249-93, LST 1280-93 i LST 1281-93 opracowano na podstawie norm ISO i GOST. W sumie w tamtych latach wydano 15 norm terminologicznych, w których podano prawie 600 terminów. Opracowały je grupy robocze złożone ze specjalistów praktyków, pracowników instytucji naukowych lub wykładowców szkół wyższych. W pierwszych oryginalnych normach terminologicznych wskazywano ich autorów, recenzenta i zatwierdzającego; na przykład normę LST 1249-93 opracowali A. Jagminas, E. Davidavičius, G. Šimkevičiūtė (Instytut Chemii), zrecenzował ją doc. Zenonas Mačionis (Wydział Chemii Uniwersytetu Wileńskiego), zatwierdził K. Gaivenis (Instytut Języka Litewskiego). Po przystąpieniu Litwy do międzynarodowych organizacji normalizacyjnych zmniejszyło się zapotrzebowanie na opracowywanie oryginalnych norm, ponieważ jako normy litewskie zaczęto przejmować normy tych organizacji. Z biegiem czasu zastąpili większość oryginalnych standardów. W 1994 r. w języku litewskim wydano pierwszy międzynarodowy standard terminologiczny, przyjęty jako litewski standard terminologiczny, a w 1995 r. – pierwszy europejski standard terminologiczny, przyjęty jako litewski standard terminologiczny (Maslauskienė 2004: 263). Standardy terminologiczne międzynarodowych organizacji normalizacyjnych są najczęściej opracowywane jako: • odrębne słowniki, na przykład: LST ISO Guide 73:2018 Zarządzanie ryzykiem. Słownik objaśniający (identyczny z ISO Guide 73:2009), LST EN ISO 13943:2017 Bezpieczeństwo pożarowe. Słownik objaśniający (ISO 13943:2017), LST EN ISO 14532:2017 Gaz ziemny. Słownik objaśniający (ISO 14532:2014), LST EN ISO 11145:2016 Optyka i fotonika. Lasery i urządzenia laserowe. Słownik objaśniający i symbole (ISO 11145:2016); takie słowniki mogą składać się z kilku części, na przykład norma LST CEN ISO/TS 80004 Nanotechnologia. Słownik składa się z trzynastu części, LST ISO 4046 Papier, tektura, masa włóknista i terminy z nimi związane – sześć części; • pierwsze części serii norm, na przykład seria norm przeznaczonych dla bezpieczeństwa informacji rozpoczyna się od normy LST EN ISO/IEC 27000:2017 Technika informatyczna. Metody bezpieczeństwa. Zarządzanie bezpieczeństwem informacji— 3 1Terminologia | 2018 | 25 my systemy. Przegląd i słownik objaśniający (ISO/IEC 27000:2016), inne normy z tej serii są poświęcone różnym aspektom bezpieczeństwa informacji (ISO/IEC 27001 określa wymagania dotyczące systemów zarządzania bezpieczeństwem informacji, ISO/IEC 27002 dotyczy środków kontroli bezpieczeństwa informacji itd.); • pierwsze części normy, na przykład słownik objaśniający, jest pierwszą z siedmiu części normy LST EN 764 Urządzenia ciśnieniowe, pierwszą z sześciu części normy LST EN ISO 16140 Mikrobiologia łańcucha żywnościowego. Walidacja metody części. Międzynarodowe normy terminologiczne opracowują grupy robocze złożone ze specjalistów z różnych krajów. Projekty tych norm są udostępniane krajowym jednostkom normalizacyjnym – specjaliści uczestniczący w ich działalności mogą zgłaszać uwagi. Możliwość uogólnienia doświadczeń kilku krajów i rozpatrzenia terminów na poziomie międzynarodowym pomaga uniknąć subiektywizmu, który może charakteryzować słowniki terminologiczne opracowane przez jednego lub kilku autorów. E. Jakaitienė w rozdziale monografii Leksykografia poświęconym słownikom terminów zwróciła uwagę na jeszcze jedną cechę właściwą standardom terminologicznym: „Chociaż zdaniem terminologów praca ta jest dość ograniczonym obszarem porządkowania terminów <...>, właściwie zestandaryzowana terminologia ma najbardziej spójny system terminologiczny” (Jakaitienė 2005: 210). Standardy terminologiczne wydane przez ISO, IEC lub europejskie organizacje normalizacyjne są bogatym źródłem terminologii uporządkowanej w skali międzynarodowej, niestety tylko nieliczne z nich są tłumaczone na język litewski. STOSUNEK TERMINOGRAFII I NORMALIZACJI TERMINÓW W 1993 r. (w tym samym roku, w którym wydano pierwszy litewski standard terminologiczny) K. Gaivenis pisał: „Normalizacja terminów” – to dla nas przede wszystkim opracowywanie standardów terminologicznych. Prace te na Litwie dopiero się obecnie rozpoczynają. Jest to jeden z kierunków porządkowania terminów. Od terminografii różni się przede wszystkim zakresem i przeznaczeniem. Standardy terminologiczne obejmują mikrosystemy terminów z jednej określonej wąskiej dziedziny produkcji lub techniki, natomiast objaśniające słowniki terminów podają nie tylko makrosystemy terminów, lecz także niektóre ogólne terminy naukowe, elementy terminów złożonych itp. Standardy terminologiczne są przeznaczone dla pracowników produkcji i mają charakter obowiązkowy. Są one obecnie szczególnie potrzebne do wdrożenia statusu litewskiego języka państwowego i przejścia na prowadzenie dokumentacji w języku litewskim” (Gaivenis 2014 [1993]: 201). Vilija Celiešienė bardziej rygorystycznie rozdzieliła słowniki terminologiczne i normy terminologiczne: 3 8 Jolanta Gaivenytė-Butler | O terminografii i standaryzacji terminologii TŽŽ 2001: Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych, 2. poprawione i uzup. wyd., Wilno: Žodynas. TŽŽ 2008: Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. odp. A. Kinderys, Wilno: Alma littera. TŽŽ 2013: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera. Vladarskienė R. 2013: Kultura języka specjalności przemysłów kreatywnych. Podręcznik, Wilno: Technika. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska. Dostęp przez internet: www.vle.lt. [dostęp 2018-07-02]. Warburton K. C. 2014: Zmniejszanie dystansu między bazami terminologicznymi a korpusami w środowiskach komercyjnych. Dostęp przez internet: https://www.researchgate.net/publication/275111020_Narrowing_the_gap_between_termbases_and_corpora_in_commercial_environments [dostęp 2018-07-02]. Лейчик В. М. 2007: Терминоведение: предмет, методы, структура, 3-е изд., Москва: ЛКИ. O TERMINOGRAFII I NORMALIZACJI TERMINOLOGII W pracach litewskich językoznawców terminografia i normalizacja terminologii (opracowywanie norm terminologicznych) są powszechnie postrzegane jako dwie różne gałęzie porządkowania terminologii. Terminografię zwykle definiuje się jako praktykę i teorię opracowywania słowników terminologicznych, natomiast normalizację terminologii postrzega się jako opracowywanie norm terminologicznych. Zakres zarówno terminografii, jak i normalizacji terminologii jest szerszy: terminografia obejmuje nie tylko opracowywanie słowników terminologicznych, lecz także zestawy haseł terminologicznych przedstawiane w różnych formach; normalizacja terminologii dotyczy norm terminologicznych oraz zestawów haseł terminologicznych przedstawianych w dokumentach nieterminologicznych. W językoznawstwie litewskim powszechnie uważa się, że normy terminologiczne obejmują mikrosystemy terminów z bardzo wąskich dziedzin produkcji lub technologii i są wykorzystywane przez niewielką liczbę specjalistów, podczas gdy słowniki terminologiczne przedstawiają makrosystemy terminów i mają znacznie szersze zastosowanie. Jest to prawdą tylko w pewnym zakresie. Rozwój nowych dziedzin wiedzy i wzrost zasobu terminologii stwarzają potrzebę opracowywania słowników specjalistycznych. Istnieją wysoce specjalistyczne słowniki terminologiczne obejmujące niewielką liczbę terminów, a także obszerne normy terminologiczne zawierające terminy powszechnie używane w kilku dziedzinach. Normy terminologiczne i słowniki terminologiczne nie różnią się aż tak bardzo – oba obejmują zbiór haseł terminologicznych opracowanych zgodnie z tymi samymi zasadami terminograficznymi. Dlatego standaryzację terminologii można postrzegać jako część terminografii. Standaryzacja terminologii jest na Litwie stosunkowo nowym rodzajem pracy terminologicznej – pierwsze krajowe normy terminologiczne opublikowano w 1993 roku. W ciągu kilku kolejnych lat każdego roku opracowywano dużą liczbę krajowych norm terminologicznych, jednak po przystąpieniu Litwy do międzynarodowych organizacji normalizacyjnych liczba ta znacznie się zmniejszyła. W tym samym czasie rozpoczęto publikowanie litewskich wersji międzynarodowych norm terminologicznych, lecz liczba przetłumaczonych norm stanowi jedynie niewielką część wszystkich przyjętych norm. Otrzymano 2018-07-13 Jolanta Gaivenytė-Butler Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vilešio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]