scieee Open visual document viewer

Terminologija „Lietuvių kalbos žodyne“

Alvydas Umbrasas

Abstract

    The article analyses terminological data collected from the Dictionary of the Lithuanian language (Lietuvių kalbos žodynas – LKŽ). It is an effort to read the dictionary in a slightly different way. Considering that the root termin- is conveying a certain form of terminological information, words with this root, as well as meaning interpretations, illustrative examples with such words were collected from the LKŽ. The gathered information allows to consider the LKŽ not only as a dictionary of general type but also as a source of expertise information. Illustrative examples are particularly helpful since they provide an insight into the theory and practice of terminology, challenges in terminological work, the development of terms, etc.

Full text

Al ydas Umb asas | Te minologija Lie u ių kalbos žodyne doi.o g/10.35321/ e m 162-0826 Te minologija diccioná io da língua Li uânica ALVYDAS UMBRASAS Lie u ių kalbos ins i u as AnoTAcijA S aipsnyje são examinados a pa i Li u ians lingua joodyno (LKŽ) cole ados dados de e minologia ciência e p á ica. É uma en a i a de le o diccioná io um pouco di e en e. Šaknį e minlaikan signalizuojančia uma ce a in o mação de ca ác e e minologico, de como em LKŽ bu o su ink i šią šaknį u in ys žodžiai, aip pa eikšmių aiškinimai, ilius a- ciniai pa yzdžiai su okiais žodžiais. Sukaup a medžiaga leidžia į LKŽ žiū ė i ne ik ge al ca ac e diccioná io, mas e como em sujeikinês on e de in o mação. Pa a isso pa icula men e pas nauja ilius aciniai exemplos. A a és deles é possí el amilia iza -se com eo ia e p á ica da e minologia, e minologia abalho di iculdades, e minos aida e pan. ESMINIAI VOODŽIAI: Lie u ių kalbos žodynas, e minologinė in o macija, ilius acinis pa yzdys, e minas, e minologija. AbsT AcT The a icle analyses e minological da a collec ed om he Dic iona y o he Li huanian language (Lie u ių kalbos žodynas LKŽ). I is an e o o ead he dic iona y in a sligh ly di e en way. Conside ing ha he oo e minis con eying a ce ain o m o e minological in o ma ion, wo ds wi h his oo , as well as meaning in e p e a ions, illus a i e examples wi h such wo ds we e collec ed om he LKŽ. The ga he ed in o ma ion allows o conside he LKŽ no only as a dic iona y o gene al ype bu also as a sou ce o expe ise in o ma ion. Illus a i e examples a e pa icula ly help ul since hey p o ide an insigh in o he heo y and p ac ice o e minology, challenges in e minological wo k, he de elopmen o e ms, e c. KEYWORDS: Lie u ių kalbos žodynas, The Dic iona y o he Li huanian Language, e minological in o ma ion, illus a i e sen ence, e m, e minology. Didžiuoju chamado o diccioná io da língua Lie u ių (LKŽ) é exclusi o oma , an o pobūdis, an o du ação de an o apKelas ezes pessoas ao longo de 100 anos euni am e em 20 omos compôs ao longo p epa ação, an o c iado es um odo. leksicog a is li uãos. Seu exclusi inumão cons i ui de á ios 163Te minologia | 2019 | 26 úl imos séculos a o us pala as desde elhões aš ų a é XX a. ex os, desde a mių a é bend inês linguagem, desde liaudies a é ciência e minijos. Tesau o ipo diccioná io ab êpia an o šnekamąja, quan o ašomąją linguagem. Segundo Vik o ijos Daujo y ės, es e é undamen al ex o da cul u a li uãs, cujo au o é a nação. Za in inhado, mas não inalizá el. Todos somos (ou se emos) nele enume ados, mo ę e i os, e aqueles que ainda i ão a es e mundo como li uanos (Daujo y ė 2002: 3536). Como indica indicada ele ônica e são do dicioná io ap ache, pala as lhe inko alguns milha es de pala as selecionados, dicionino ex o esc e eu 70 esc i o es, edaga o 23 edi o es. Quase 22 milhas de páginas desc e eu ce ca de 0,5 milhão de i ados e suban aš inos pala as, suas a ian es, azeologismos, ap esen ada sob e milioną ilius acinių pa yzdžių. Do o al no ex o pa a do a mais de 11 milhões de pala as. Pa a al olume ex o com abundância de exemplos pode se is o não só adicionalmen e como em diccioná io, mas e como em sa i ą ex o, no qual concen adai ap esen adas á ias si uações de consumo de pala as, e elando an o pala as o mas g ama icas, an o suas junglumą e seman icá. Pa icula men e in e essan e a alia ex ou aspe o do con eúdo, pois nos exemplos glúdi uma ce a in o mação sob e a ealybę p esen e ou ex- ida, ixou-se an o o necedo es de ma e ial de diccioná io, an o esc i o es de diccioná io e ybinas disposições, isão do mundo e k . Em ou as pala as, diccioná io pode se en ado le como uma ce a ex u a cul u al, a a és do qual pode conhece -se nós mesmos. Vodyno esc i a laikmečiai (a maio pa e dele esc i a so ie mečiu) deixou no ex o seus sinais. Embo a anuome necessa iamen e de e ia se à consciência socialis a ugdy i ski ų pa yzdžių1, mokslui e am mais impo an es a mių e elųjų eks ų ac os, i sakiniai, yškinę nau os gy enimą, mąs ymą, kū ybingumą, gud umą i šaunumą, niekingumo pasme kimą (Vi kauskas 2002: 11). Longuamen e LKŽ oi auxilia uma e amen a pa a ou as pesquisas, mas ago a ele ao mesmo empo ele mesmo o na-se obje o de pesquisa, imama ala sob e ki okį diciono lei ão (Zaba skai ė 2012: 241), em seu a igo leksikog a inį en a-se olha como em disku są, no qual é possí el emulškin i eikėjus, si uações e e c. (Zaba skai ė 2010: 136; 2012: 249). Jolan a Zaba skai ė az p essupos o, que LKŽ de ido ao seu especial modo de c iação é um e lexo Li u iškos pasaulėjau os, Li u iško pasaulio modelis a é XX a. p imei a me ade2. O discu so do a igo lexicog á ico a ende a disposições linguís icas, sociais, ideológicas, psicológicas. 1 Na elabo ação da e são ele ônica LKŽ a isaki a nas de inições de algumas pala as da ex-a aluação so ié ica (Nak inienė 2012: 93). 2 A maio ia LKŽ ilius acinių exemplos oi cole ada ap oximadamen e a é o meado do XX a. (Zaba skai ė 2012: 247). Al ydas Umb asas | Te minologija 164 dicioná io da língua Li uânia Uma ez que o au o do ocódino é cole i o, isso dá aos dados obje i idade (Zaba skai ė 2010: 128; 2012: 247). Com base nos exemplos o necidos LKŽ já o am ealizados á ios es udos, em que se di igiu a enção a sis emas de alo es cap ados LKŽ, ab angen es de aco do com a igos lexicog á icos de es ado, au o idade e lei analisados nosso mundialis a polí ico (Zaba skai ė 2010), de aco do com ma e ial Adalbe o Bezzenio desc i o ma ios, pamo ys e pa iškis (Zaba skai ė 2012), de alhadamen e e elado um esboço, conside ando aspec os p á icos, biológicos, an o nau os, mi ológicos (G i nienė 2016). Ve dyno ob azdinį LKŽ pesquisado a Au elija G i ėnienė diz que a sua es udio mos ado conc e o ocodyno ob azidnej é susse ęs linguo y os especialis as leksikog a ų, g ama ikų, dialek ologų e ou os á eas de ciência da língua pesquisado es, ambém a eles p óximos de agen es cul u ais e c iado es de li e a u a g ožinė (G i ėnienė 2017: 14). En endeama, assim a i mama u in omenyje LKŽ kū ėjus e em LKŽ a el os ilius acinių pa yzdžių, nos quais mencionado dicciona, au o ius. LKŽ, como on e lexicog á ica, di e sosiapusiškumas pe mi e azoa elmen e espe a -se básica lexicog a ia de concei os ocynas a scleidimen o. Ve icalmen e e ho izon almen e lendo o dicioná io ex o pode acumula ma e ial in e essan e pa a á ios es udos. A. G i ėnienės es udo o nou aks inu ž ilg elė i em LKŽ e minologijos aspek u. Obje o de es udo do a igo LKŽ o necidos com o e mo e mos, seu ediniais, sinonimais elacionados e minologiniai dados (desib ado de ou os signi ica i os de e mo, pelas quais in oduzida não e minologijas sąwoka). Em odo o ex o do dicioná io busca a pala as com šaknimi e m- an o do p óp io e mo, an o e minologijas, e minijos e e c., . y. de subs ância e mo edinių, bem como ou as pala as, pelas quais in oduzida e mo concei o. Faz-se p essupos o, que lá, onde menciona šaknis e min-, pode encon a ce a ce a e minologická in o mações. Obje i o do es udo analisando šaknį e min u inčius LKŽ i aš iniai žodžiai, bem como signi icmių aiškinimus e pa icula men e ilius acinius exemplos com ais pala as mos a , quais e minologias ciência e p á ica dados зафиксировать LKŽ. P incipalmen e analí ico desc i i o mé odo que ima esp ei a não só, o que como ap esen ada ( ai mais leksikog a inis en oque is), mas e qual in o mação a el ba ao diccioná io, o que diz ilius aciniai exemplos e minologijos ques ões. Du an e a ealização do es udo u iliza-se an o o papelínio LKŽ, quan o a ele ônica sua e são. Pa a eles é is o essencialmen e como a uma on e (às ezes a k eipiando a di e enças). Se o necessá io u ilizou-se ambém Skai menine Lie u ių kalbos žodino papildymų ka o eka ( oliau LKŽPK). 165Te minologia | 2019 | 26 ANTRAŠTINIAI VOZŽI LKŽ3 o nece algumas aiznį e min u in ys doik a a džiai, com os quais in oduzidos de uma das mais impo an es e minologia ciência concei os: • e mo DŽ, DŽ1, KlK19,71; L, Š, R nj. „1. KŽ, TŽŽ ling . especi icamen e alguma concepção de ciência, écnica, a e, deno ando a pala a ou conjunção; • e minija DŽ, NdŽ, LTEXI273, TŽŽ ling . o al dos e mos; • e minologia T pŽ, KŽ, LTEXI274; LL254, L, R 1. DŽ, NdŽ e minos ciência, 2. DŽ, NdŽ ž . e minija; • e minologis a NdŽ; KlbXVIII33 especialis a em e minologia; • e minologização TŽŽ i imas e e imas e mo. Reikšmės in e p e am-se laconicamen e, mas comumjam ocynho isso bas a. Não que mais de alhe es es concei os explicam-se e em diccioná ios especialícios (plg. KTŽ 1990; MTŽ 20054). LKŽ ambém é o necida alguns de mencionados e mos de de i edos ca ac e a džių, eiksmažodžių: • e mininho BŽ22, NdŽ, KŽ 1. e minijai dependen e, 2. ca ac e ís ico do e mo; • e minológico NdŽ elacionęs com e minologia; • e minológico KŽ; L, R ž . e minologico; • e minin i ž . e minologiza ; • su e mini i5 š con e i p azo; • e minologiza pusha a e minijai. Tu in em men e, que LKŽ de pala as in e nacionais e seus edinhos sejaip já mui o ne eikė6, lis a compa a i amen e ne umpas (pa yčajne, in o plačiąją a ose3 S aipsnyje de pala as e exemplos de on es sin umpos co esponde ap esen ados LKŽ. 4 KTŽ 1990 é só e mo, e minija, e minologija. Es es e mos são e MTŽ 2005, só nele o necida não e minologização, e e miniza imas. Is o nossa e minologia conco endo e mos, po exemplo, K. Gai enis ilgainiui op ou usa e minologização (Gai enis 2002: 18), e J. Klima ičius man ém e minização (Klima ičius: 2002: 131). A e minologia do e minólogo não es á nos dicioná ios, mas ele azoa elmen e lá pode ia se (ž . Umb asas 2018: 107108). 5 LKŽPK ixa-se e su e min i: Semelhamen e es ão acon ecidę e com o p esiden e e che e, eles su e min i de p imei o Ba ą edančio pio ėjo (ge almen e elha pá ua) e do sênio ke džio, adminis ando o aldeia pas emenis LXXEXI81 ( alba ne aisy a). Tokia o ma e ka čiais oco e e na a ual a oseno, po exemplo, su e min i pala as comuns (Didju gienė, G igonienė 2010: 31). De ido à comun ašaknių e minos sis emicidade haplology nes e caso não p ecisa ia jus i ica , po que edinho ainda assim azemos de e mas, e não e mas. 6 Juozas Balčikonis, em 1930 s. o nado che e do LKŽ p epa ado, planeja a no diccioná io pô apenas aqueles pala as in e nacionais, que são usados em i ojoje alboje, i. i. a mėse (Vi kauskas 2002: 9). 166 Al ydas Umb asas | Te minologija Lie u ių kalbos žodyne ną labiau o ien io as DLKŽ7 o necem apenas e minas, e minija, e minologija, e minologas be jokių edinių). No a ual e minologíage ciência há bemokai mais e mos de com šaknimi e min-, mui os deles são discu ida Regina K ašy ė, ligindama Li u ians e la ians e minologijas e minijos sis emas. Po exemplo, ainda é usado de e miniza imas, e e miniza imas, ans e miniza imas, e minog a ia, e mino y a, e minoid, quazi e minas, e minynas (K ašy ė 2013: 130). En ende-se, LKŽ deles não. Ac ualmen e na a osenoje p igijusių lie u iškų sinonimų7 e mas não em. An ano Vi eliūno in oduz como inha possibilidades conco e com o e mo, mas nep igijo. Apa en emen e, lhe coją podia pakiš i associações com nome, e e ouė i nepg įs ų acusações po inadequada da yba, embo a, como é adequadamen e obse ėjęs Jonas Klima ičius, seu da yba de į a dy i é nep iekaiš inga (Klima ičius 2002: 132), mo y acija aiški. LKŽ ixa-se: in oduz Š, BŽ265, NdŽ pa ilhão, in oduz; e minas (Ryžausi p i adamen e imp imia aqueles in oduzidos que já pe ėjem po Š ie imo da bo olus V .); in oduzino Se dic ioná io da e minologia (Šiame į a dyne ė a aqueles in oduzidos que são imp essados Š ie imo da be V .). Į a do y a (Klima ičius 2003: 12), pa eis, pas ouikė só lie u ių išei ių8 a osenoje, po an o em LKŽ não pa eko. No en an o LKŽ pode encon a poucos conhecidos do e mo sinónimos. Com An ano Ba anausko sakiniu p es a-se sakmuo (neol.) 2. e minas, pala a: No ėdamas eiškiai saky pamokslus, egul nededa pamokslan s a k m e n ų, po mokslinyčias esakomų A.Ba an. Di ei o, aqui não é odo cla o, se sakmuo ne ado simplesmen e da pala a9 signi icado. Dos ex os de Ju gio Pab ėžos LKŽ ixsujama neįp as a ženklinsena e minija: S ip esnioj ž e n k l i n s e n o j ankš a a adinas, que ilgybė sua á ias ezes passei sua losną pla ybę P. Vedinio изменя маркировать мотыва7 In e nacional e minus e minus duble as, p o esionalismas J. Klima ičius como e minologijā esamus sinonimus (Kūs ičius 2002: 132), mas ainda assim esses e mininai não são unc ionalmen e iden i. 8 No si e do Cen o de Es udo e Es udos Li uanís icos de Chicago (Li huanian Resea ch and S udies Cen e ) (h p://www.li huanian esea ch.o g) pode se encon ado que seu Adomo Va no a chy e é p o . A. Va no a igo Gy enimiškosios į a do y os eikalu (apie 1961 m.). 9 O e mo ambém é às ezes po oado no signi icado zódio, pa icula men e em ou as línguas (Klima ičius 2002: 132). LKŽ pa a lelio i ba i, plūs i, ui i, ie i como a spal is do signi icado ap esen ado exemplo Leliojamas e mo K. Būg u bū mais o ien a a em e bio signi icado. LKŽPK são ca ões com Zigmo Zinke ičiaus ex os sen inhas, nas quais a é e locaisnomes são desc i os com a pala a e m ( aiška ne aisy a): Te minus Bal a usia é no o; Te minus Vilniaus k aš , ou Vilnija (Wileńszczyzna), su gido po I pas. gue a, Polônia ėmus eikš i p e ensões pa a i ína pa e da Li uânia. As a Mi ke ičienė ambém é a enciosa a es es exemplos LKŽPK não é odo cla o se aqui o signi icado do e mo p aplės a, ou ele é de e minizado, i. e. pa e s as uma simples pala a (Mi ke ičienė 2016: 7677). 167Te minologija | 2019 | 26 cija gana skaid i, o e e mo p ís ine, segundo Kazimie o Gai enio, é ženkliška (Gai enis 2002: 10). Também J. Pab ėžos sakiniu Reiškiai ( e nų signi icado pa a o a eiškiai. Vienaskai a, ma y , se ia eiškis minai) apei ai ingą padalyseną P. ilius uojamas žodis padalysena „padali- jimas“. Iš į ilius aciją į e p o aiškinamojo komen a o10 ma y i, kad „ e mi- ( edinys iz eikš i). A pala a kažkodėl não é dada LKŽ como i ula es, al ez abejo a po causa de sua in e p e ação ou simplesmen e icou esquecido. No en an o, ê-se que o conhecido no oada os c iado J. Pab ėža (nemažai seus naujada os sob e i iu biologias a dy- ku ios embo a ciência ou á ea de ne11) bandė p isidė i i p ie esminio e minologijos e mino aiškos. Minė ina, kad LKŽ aip pa y a pa eik as žodis nomenkla ū a „1. T pŽ a i idades e minos isuma. Fo nece-se exemplo Geog a ijas nomenkla ū a DŽ. Do o necido escla eimen o não e nomenkla u as e e minijos di e ências. De a o nomenkla ú a ge almen e é usado alando só sob e ce o domínio de obje os, ealijos nomes (KTŽ 1990: 134; MTŽ 2005: 41), po exemplo, nossos e minologų ge almen e a ada nomenkla ū a da biologia (plan os e animais nomes), nomenkla ū a da ana omia (o ganų pa adinimai) e k . Sob e nomenkla ū as elação com e minija, di e en e nomenkla ū as noção ainda s . 2006. Shelo REIKŠMI AIŠKINIMAI En ende-se que LKŽ explicando pala as pau a-se logicamen e elacionadas comm ašakniai pala as, i. i. e minija, e mininis, su e minin i aiškinama usando a pala a e mos, pessoa in oduzindo e minologas aiškinan ligajamas com e minologija e e c. (ž . anks esnį sky elį). Também en ende-se que, po exemplo, į a das, į a dynas aiškinami sinonimais, . y. pasi elkiami pala as e mas, e minologija. A mesma mic osis ema de pala as baseiam umas às ou as. Não nes a mic osis emas de pala as aiškinimuose LKŽ pala as com šaknimi e minneminimi, excep o e mą e minas. Exis em apenas algumas ou as pala as de explicação, nas quais o e mo é mencionado, po exemplo, ansk ipcija 2. LTEXI379 ling . de ou as línguas ce os nomes de e ciência e m i n ų ansc e e seu língua le as. Deškinama da pala a e minologická a osena: lielis 3. compos os e m i nu o s e sob e plan a com línguau io pa idalo lapais: Vėd ynas lielis (Ranunculus lingua) LBŽ. Š a ykas lielis P.; nykš ukas é usado como pa e do compos o e mi n o, ma cin algo mui o pequeno: Šikšnospa nis nykš ukas 10 LKŽe elemen o, nomeado aiškinan is komen a as ilius acijoje, esc e e-se cu si (pa i ilius acija s ačiu š i u). 11 Às ezes seus ino ada as e i em-se ago a no minando a biologia (Aukso iū ė 2015: 64). 168 Al ydas Umb asas | Te minologija Lie u ių kalbos žodyne um dos meno es nossos šikšnospa nių š. Pamiškėje ga banojasi nykš ukai be žai J.Ma c. Ž aigždžių nykš ukų spek ai EncV1243. À explicação de uma ou a pala a nos slhiaços é adjun o um comen á io12, onde se diz de qual domínio é o e mo: įlaiškis laiško p adžia, įžanga (p ekybinės ko espondencijos e m i n a s 13) , ka genis žmogus, koji s umia ka į po andeniu olyn (ž ejų e m i n a s ), kulninė am e dadei o14 e amen a de e o; e s u ė (klumpdi bių e m i n a s ), nugimdy i pašalin i aisių (seno inis eisinis e m i n a s ). A pala a g ūdukas em ge al não éaaescu ada, só oi di o que é 1. ecimo e m i n a s : Aus a aš uoniom ny im, ale po po ą g ūdukų su a ai KzR. Em essência, é o mesmo me acomen á io como an es disso menė iei (skliaus uos). ILUUSTRACINIAI PAVYZDŽIAI Ilius aciniai exemplos (no malmen e isso desen ol idos sakiniai, mas acon ece e pa idal de sen inha ap esen ados nomina i ino ca ac e de pala as combininių) são, pode-se dize , in igan e pa e LKŽ. Eles não só o necem linguís ica, g ama ical in o mação15 , mas ao mesmo empo e ce a ce a con eúdo subje i o. Do o al LKŽ é dada sob e 10016 exemplos, nos quais há pala as com aiz e min-. Nelas pode encon a á ias in o mações e minologicas. Te minos a ibu os e ipologia Como já mencionado, o e mo LKŽ en škinamo ipsliai alguma ciência, écnica, a e concep oką eiškian is pala a ou compoinys. Mais in o mações sob e os e mos podem descob i a pa i de á ios a igos ap esen ados de exemplos (as pala as de í ulo desses a igos com a e minologia podem se udo des elacionadas). Alguns exemplos e elam igu a i amen e esmę e mo Te minai isso especialias, sujeikinés da linguagem še dis š17 (še dis18). A pa i de não 12 LKŽe indica-se que nos sliaus os há cliškinan e comen á io na de inição do signi icado. No dicioná io de papel isso é esc i o inulkesnei s ačiu on e (g e a signi icado de explicação cu sy u). 13 LKŽe o comen á io oi emo ido, é e slo lixo começo, įžanga. 14 LKŽe subs i uída pa a oks e oinis ins umen osis, e s u ė (klumpdi bių e mas). 15 A. Mi ke ičienė de ilius acinių pa yzdžių, pelos quais LKŽe e LKŽPK explicinado e mo, é isolusa a ibu inių, objek inių i subjek inių junginių su žodžiu e minas (Mi ke ičienė 2016: 7577). 16 Os a igos de pala as, que con êm aqueles exemplos, são um pouco menos de 100, po que às ezes há em uma mesma a igo mais de um exemplo a ual. 17 San umpos š ( a ybiniai aš ai) e š ( aš ai) su ienodin os em e são ele ônica (LKŽe) do dicódino, esc e e š, espec i amen e a des e e da pa de exemplos subs i uis a e no a igo. 18 Aqui e mais adian e esliaços sob a on e ab e ipos indicam, de que pala a no a igo es á esse exemplo. 169Te minologija | 2019 | 26 e mos de pala as especiais di e em no seu signi icado, sua de inição, po ém no mesmo e mo in oduziam concei os de ab angen is pode di e i : Te mininė eikšmė š ( e mininis); Deminu y ų e mo aqui é en endido em sen ido amplo KlK12,47 (pasmė). Impo bi espaço de apa encia de e mos ciência, e mų po eikis pa icula men e su gias su gindo a no as ealidades: Moksliški e mininai e no os de adinių a dai š (iš adinys). Na Ciência mui as ezes c iam-se sis emas de e mos abs ak i os, às quais en ende p ecisa de adequada p epa ação emá ica: Meno elemen os em e mos abs ak iniais são mui o di íceis concep ojami š (są oko i en ende , pe cebe ); A sajus e mo às ezes di ícil de en ende FT (a sajus a i auk as, a sie as, abs ac s). e minologia Li uânica ge almen e conside am e minos e em diccioná ios de e mos são o necidos doik a a džiai e seus conjun os: Nomina i ę unção melho execu a e pad onização bem como e minologização acil iausiai pasiduoda doik a a džiai e suas cons uções KlK25,9 ( e minologização); Especializam-se, e minologizam-se e abs ac izam não só pala as de es ilo cien í ico, mas e pala as combinadas KlK25,5 ( e minologizuo i). Cha ac e ís icas de Te mo, lhe são le an adas exigências podem a pa i des es exemplos: Te mini de simples pala as ou suas combinações di e em uma eikšmiškumu, sis emiškumu, es ilis iniu neu alumu MLTEIII542 (sis emiškumas); Sis emiška, iksli, su ienodin a, aisyklinga e minija š (su ienodin i); Noaco do de e mos segui apenas só o c i é io de b e idade não KlK21,10 ( umpeza). Tan o do pon o de is a da linguagem como da lógica, a p ecisão é um dos mais impo an es c i é ios de qualidade do e mo: P ecisão de e minos š (acislumas); Ticsliu chamamos al e moá, que exp essa os essenciais aços do concei o indicomóide KlK42,37 ( ikslus); Da nomenkla ú icas e e minológicos denominações exigida máxima cslume19 K. Daukš ( e mininis). A p ecisão ge almen e é associada com unica eikšmiškumu, de inição de signi icação e mo y ação, po ém, como co e amen e apon a K. Gai enis, na p á ica esses assun os não acil am a alcança e e minos a ky ojos ou in es igado es necessa iamen e 19 Zodyne ko ek ū os alida, de e ia se p ecisão. 170 Al ydas Umb asas | Te minologija Li u ias pala as do idioma uni o memen e en endamami. Em ge al uni e sal uni o me en endimen o de e mos u bū é neįmoomas, obs uindo caminho ciência p og essai. Se uni eikšmiškidade às ezes é alcançada, é só a ás con ínua lu a de opiniões (Gai enis 2002: 3839). Es es exemplos LKŽ essencialmen e mos am apenas um ideal eó ico, que de e ia se a ado não como exigência, mas como desi eidação ap io ando apenas a uma á ea ou e mos mic osis ema (Keinys 2013: 50): Viena eikšmis e mos š ( iena eikšmis); Um dos mais impo an es ca ac e es do e mo exigidos é uma eikšmiškumas š ( iena eikšmiškumas); Mais do que uma signi icação e ge almen e conside ado e mo yda š ( e ção); Tobulai su a ky oje e minologia pa a cada concei o de e ia se um e mo sepa ado š (su a ky i). Te mos podem se classi icados de á ios aspec os. Na e minologia linguís ica, a base de di isão mui as ezes omada e mo sanda a Pode-se dis ingui umažodžius e mus e compos os e minus š ( ienažodis). Há opiniões, que como e mo compos o oposição sis emiškesnis é ien isinis e mas (MTŽ 2005: 74), mas Li u ians e minologų a osenoje de adição p e aleja LKŽ menimas ienažodis e minas. A base da di isão é o núme o de pala as20. Na sanda ą ambém se ê a ní el de uma pala a: Sudu inis e mas š (sudu inis), Su auk iniai e minai š (su auk inis). Do aspe o subjec i o su ge p incipalmen e necessidade de sepa a e mos po sa ea (es a p incipal base de seleção de e mos nos diccioná ios). Te minijas á eas di e si o é e e de LKŽ exemplos: Te minus Technikos DŽ ( e minus); o Minis o dos Assun os In e nos inha o di ei o de ixa ixada e minus caoklês š (nus a inė i); Lie u ių, la ių and p ūsų ė ynė, como indica me žiojimo e mininai, ieško ina é gi io ame k aš e K. Būg (gi io as); Giminys ės e mos, elacionados com a linha amilia da esposa, em línguas indoeu opeias mais a iam e são mais a de de o igem š ( e minos); BIV145 ( ema ical) e imologizá eis de g upos de pala as emá icas (žu ų, paukščių, nomes de e minos kininys ės e e c.); 20 Os e mos podem se classi icados não po pala as, mas po núme o de aizes. Li uane s anda d e (ISO s anda d o e ime) Te minologijas da bas pa eik i e minai ienašaknis e minas (angl. simple e m) e mui osia šak nis e minas (angl. complex e m) (LST ISO 1087-1:2005). No en an o e minologia dos li uanos al des agmen ação não exis indo, isso é pasaki a e do pad ão Li uano pos aboje. 177Te minologia | 2019 | 26 Mui os dos e mos de ciência da linguagem que ele (J. Jablonskio) c iou ainda a ojami hoje K. Ko s ( e minas); En ep ou o nós dele emos oda a e minologia g ama ica KlbV62(J.Balč) ( u ė i; ases de a igo sob e J. Jablonskį); Juunius inha... nukal i e minus g ama icos LTII321 (J.Jabl) (nukal i); Jauniaus ken ė inis (passi um) pa a ques ão da e minologia g ama ical é não odo bom J. Jabl (ken ė inis); Aqui Jauniaus en ouleis a sem p ecalo em simples guiões e minologiją LTII320 (J.Jabl) (įleis i; sen inhas de Kazimie o Jauniaus Lie u ių kalbos g ama ikos (1911) ecenzijos; Tokie pala as não de em ob e luga (ne u ė ų bū i a ojami) nė e minos g ama icais aze J. Jabl (gau i). Exis e de á ios campos ex os de ex os i ados po causa de um ou ou o e mo au o ys ės, concei o ou di usão: A is ó eles p imei o pa a ojo e hikos e mą e deu-lhe ciência sob e do o ę p asmę š ( e minas); Ago a o e mo bál ai já é uni e salmen e usado de cien is as de á ios países š ( isuo inas); Nau osakos in es igado ais são in oduzidas e mą d asia egys EncVII292 (d asia egys); Te mino jauja ou eja žemaičiai en ende sob um mesmo elhado si uados os seguin es edi ícios: klojimą, da zina paludams, pi į djio inimui, peludę e k . š ( eja). Algumas sen enças egis a am mudanças e minológicas de ce os domínios, não necessa iamen e bem sucedidas en a i as des in, muda e minus: Viene o concei os eikš i no pe íodo em ques ão oi adqui al a pala a uni à, subs i uído a é en ão usado e mą iena is KlbXXXI(1) ( iena is72); Quando p ecisa emos sepa a giesmės e caninos concei o, a ei y ambos e mos usa emos pag eciui B. S uog (pag eciui); Jablonski longamen e dispu ou-se com P. Vileišiu sob e esse e mo, mas edi o não pôde con ence que melho pala a caina, e não p ekė J. Balč (leidedo ). Na eo ia da a i me ica, pela p imei a ez ap esen ando o nome do concei o, ao lado do no o ( o onežiškio) e mo skliaus os e a indicado e o elho e mo isso conce okai žymė i: dalyba (di isão), daliklis (di al ojas), dalmuo (di isão), epe o inis (saikojas) KlK29,11 (saikojas); Mas após isgua damen o Palangoj, que ilnys ma chamados ulingiais, nu ad eiškius ( e minus) ilnė as, ilnelė as, biškį pa ėdingus į ilną, ilnelę, pa k eipiau į eiškius ulingiuo as, ulingeliuo as P ( ulingiuo as). 178 Al ydas Umb asas | Te minologija Lie u ių kalbos žodyne Ve no ma i o con ex o sen inhas, nos quais os au o es indicam aisy inus e mos, o e ece suas sen inhas: Many ume, kad kasdieninei a osenai bū ų pa ogesnis ienažodis e minas š a inu- kas, o, no ėdami ą ašyklę nusaky i iksliau, galė ume ją adin i š a iniu pieš uku KlK15,66 (š a inis); Comin du e ms ine ines gasos e não eikliosios gasos, nobniųjų e au iųjų gases eik ų enuncia KlK23,57 ( au us); Tokią a alynę p oponemos chama umpaaũliais, embo a lhe seja aplicado e o e mo zemi Esama simplesmen e imagdingų sakinių aulinukai KlK35,34 ( umpaauliai); Žalia iniam spi i ui inkamesnis e minas žalias spi i as KlK34,38 (žalias). pasi elkian me a o as pa odoma e minų gausa, painumas, įman umas: Smagenys džiū o neišei iname labi in e isokių e minų š (išei i); Não uma p o esso a de li e a u a a ob as de c í ica epudiou io academismo, especiais e minos sang ūdomis sp (sang ūda); Poezija g aibs o sua ( echnikos) e minologias blizgučius, en ando nãoilik i do século, do adas J. Ma cin ( e minologija). Adiciona-se que LKŽ exemplos indicam que o e mo às ezes é mencionado em inse idos me akalbá ios comen á ios, quando o necessá ia indica on e, e mo au o es: Cada país Li uão semp e di e en e nusuõkia (Daukan o e mas) pala a, ou a o p onúncia K. Būg (nusuok i); Seu e mo alando, em pala ažūgį, de que emi dėjusios sepa as o mas a mių LKXIX76 (žodžūgis). Pa yzdžių šal iniai Ž elhando em odos abo us LKŽ ilius acinius exemplos, nos quais menciona o e m, seu sinonimai ou ediniai, ê-se que p epa ando diccioná io pasi elk a de á ias on es. Mais equen emen e encon a 28 exemplos conc e a on e ou au o não ci a-se, só ma ca-se que são dados de aš ų kalbos ( š). Leidinys, do qual i ada p incipalmen e e minologico ipo sakinių, é Kalbos kul ū a (KlK) es e on e indicado à 22 sakinių. Nemažai em asi e Kalbo y a coloca 9 sakiniai. Não é es anho que mui o žiū ė a em J. Jablonskio ex os, po que a pa i dele ap ende asi, inse a 11 exemplos. Não há dú idas, que des e au o os ex osu o am a ibuídos às mais impo an es LKŽ on es. 179Te minologia | 2019 | 26 Alguns au o es de au o es, mencionados em seus abalhos e miną ou seus edinos (p.g., J. Balčikonio, V. Kudi kos, Kazimie o Būgos), inse ida po alguns sakinių, eqüen emen e omada po um (p.g., Augus ino Janulaičio, Balio S uogos, Jus ino Ma cinke ičiaus). Šių e ou os au o es e publicações ilus acões exemplos de es a ís ica consul e. 1 abelinha. Tabela 1. Ti ų LKŽ ilius acinių pa yzdžių šal iniai23 š 28 B. S uog 1 KlK 22 b 1 J. Jabl 11 DŽ 1 Klb 6(9) DŽ11 LT 4(6) GK 1 J. Balč 4 J. Ma cin 1 V. Kudi 4 K. Daukš 1 EncI 3 K. Ko s 1 K. Būg 3 LK 1 P3LTE 1 3MLTE 1 V 2 FT NdŽ 1 M 2SkŽ 1 Z.Žem 2 sp 1 A. Janul 1Iš o al 112 IŠVADOS Os ocodyne da língua Lie u ių acumup a não só abundância de pala as, seus aiškinimų. Isso é um múl ipli ex o sob e nós. Nele зафиксировано не только долгие годы народа повседневие опыт, реалии, но и различных наук знания. O es udo mos a que sob e a e minologia ciência da LKŽ pode-se descob i ela i amen e não mui o. LKŽ não ixa de odos a e minologia de hoje conhecinomos e mos de com šaknimi e min- (sup an ama, pois isso não é e mo de diccioná io), mas зафиксио23 G e a LKŽ san umpos indicados núme o de exemplos. Se oi indicado e publicação, e au o , exemplos a ibuídos ao au o iaus, e pe publicações skliaus os indicado exemplos e com au o umi núme o. Aqui u imi omenyje du J. Jablonskio sakiniai de Lie u ių Tau os e ês J. Balčikonio sakiniai de Kalbo y os. 180 Al ydas Umb asas | Te minologija Lie u ių kalbos žodyne daqueles e minos e seus edinių bas a com a mencionada šaknimi elacionadas pala as b anduoliui ap ėp i. A ú is o, que ao e mo his ó ia aidoja p ocu ada sinónimos. E isso não só esquecido, mas ainda amilia izado in oduz, isso e bem mais elhos, já desconhecidos sakmenys, eiškiai, ženklinsena. LKŽ signi icações aiškinimuose e mo mencionado a amen e, ge almen e šaknis e minpasi elkiama aiškinan a mesma šaknį con endo pala as. Apenas pe an e uma ou a pala a há comen á ios, pelos quais dizem-se que aquela pala a é o e mo de ce a á ea. O maio lobynos são ilius aciniai exemplos. LKŽ as a po 100 exemplos de, nos quais menciona o e mo, seu ediniai ou sinónimos. Mui os deles omada de não nomeadas on es da esc i a da língua ( ikė ina, kalbo y os kon eks o), mui as ezes eme a-se Kalbos kul ū os e is a, ambém J. Jablonskio ex ais e k . Aqueles sakiniai pe mi e o ma bas an e amplas e minologias eo ia e p á ica imagem. Te minai LKŽ a iscleidia como sujeikinés do co ação da linguagem. Aqui pode encon a in o mações, o que é conside ado e mos, que exigências são le an adas pa a e mos, como eles são classi icados ( an o po aspec os de o igem, an o sanda os, quan o de con eúdo). Mui o a enção é dada à c iação de e mos, suas ges ão. Desde J. Jablonskio (nemažai sakinių odo seu nuopelnus e minijai) em a a enção pessoas linguagem dėsniams e minos p incípio de c iação pa a isso ambém não em con aš a au i. Ma i i lameles a imen os, que de alguns ámbi os e minija ainda nesu a ky a, nenusis o ėjusi. Pe cebói-se que e minos manejo é di ícil, mui o empo consumindo abalho, que é impo an e abalha consis en emen e, sem necesidade ne aisaliando. Te minija kaupiada e mos de dicioná ios. Alguns em sen inéis зафиксировано определенных терминов история, aida. É possí el descob i sob e e mos de au o idade, popula ização, esama necessa iamen e de p opos as bem sucedidas, como um ou ou o e mo de e ia se mudado. LKŽ exemplos em e minologico ida simplesmen e e da. Isso indica que LKŽ é mais do que diccioná io, dealese sua lei u a no u u o ajuda á a encon a ainda não um es udo. C iado es do dicioná io em ele puse am abundância de in o mação, que consis emin a pode se inespe ada mesmo aos p óp ios c iado es do dicioná io. PAGMININIS CHALTINIS LKŽ Dicioná io da língua Li uânica IXX. A sak. y . ed. / J. Balčikonis, J. K uopas, K. Ul ydas, V. Vi kauskas, Vilnius, 19412002. LKŽe Lie u ių kalbos žodynas ( . IXX, 19412002), e. a ian e. Redak o ios colegia: G. Nak inienė ( y . ed.), J. Paulauskas, R. Pe okienė, V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė. P og amado es: E. Ože ai is, V. Zinke ičius, Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as, 2005 (a naujin a e são, 2017). P ieiga po in e ne : h p://www.lkz.l . 181Te minologia | 2019 | 26 PAPILDOMI ŠALTINIAI DLKŽ7 Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. S . Keinys. Sé imo amendamen o. e suplemen . ed., Vilnius: Ins i u o de línguas Lie u ių, 2012; e. a ian , 2015 (a naujin a e são, 2017). P ieiga po in e ne : h p://lkiis.lki.l . KTŽ 1990: Gai enis K., Keinys S . Kalbo y os e minų žodynas, Kaunas: Š iesa. LKŽPK Skai meninė Lie u ių kalbos žodino papildymų ka o eka, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2015. P ieiga po in e ne : h p://lkiis.lki.l . LST ISO 1087-1:2005 T abalho de Te minologias. Exškinamasis diccioná io. Pa e 1. Teo ia e aplicação ( apa us ISO 1087-1:2000). MTŽ 2005: K ašy ė R. Mokomasis e minologijos žodynėlis, Šiauliai: VšĮ Šiaulių uni e si e o leidykla. LITERATŪRA Aukso iū ė A. 2015: Naujieji deko a y inių augalų genčių a dai. – Te minologija 22, 61–77. Daujo y ė V. 2002: Pama inis kul ū os eks as. – D idešim Lie u ių kalbos žodyno omų. Suda ė J. Za- ba skai ė, Z. Šimėnai ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 34–38. Didju gienė A., G igonienė G. 2010: Ino a y us požiū is į specialybės kalbos dės ymą aukš ojoje mokyklo- je. – Mokslo aikomieji y imai Lie u os kolegijose 7, 27–33. Gai enis K. 2002: Lie u ių e minologija: eo ijos i a kybos me menys, Vilnius: LKI leidykla. Gai eny ė-Bu le J. 2016: Ilona Mickienė, Bi u ė B iaukienė. Lie u ių e minologijos aspek ai. Me odinė mokomoji knyga [e. iš eklius], Vilnius: Vilniaus uni e si e as, 2016, 67 p. [ ecenzija] – Te minologija 23, 240–255. G i ėnienė A. 2016: Še mukšnio aizdinys „Lie u ių kalbos žodyne“. – Tau osakos da bai 52, 85–104. G i ėnienė A. 2017: Žodyno aizdinys Lie u ių kalbos žodyne. – Bend inė kalba 90, 1–19. P ieiga pe in e - ne ą: h p://www.bend inekalba.l /?90. Kaulakienė A. 2014 [1979]: P iešdėliniai i p iesaginiai da ybiniai e iniai lie u iškoje poli echnikos e mi- nijoje. – Kaulakienė A. Te minologija. Te minog a ija. Te minija. S aipsnių inkinys, Vilnius: Technika, 192–204. Kaulakienė A. 2014 [1981]: Seman iniai e iniai lie u ių poli echnikos e minijoje. – Kaulakienė A. Te mi- nologija. Te minog a ija. Te minija. S aipsnių inkinys, Vilnius: Technika, 233–243. Keinys S . 2010: Min ys apie didelį kalbininką i e minologą Joną Jablonskį 150- ų gimimo me inių p o- ga. – Te minologija 17, 80–92. Keinys S . 2013: Dėl mokslo e minų iena eikšmiškumo sup a imo. – Te minologija 20, 47–55. Klima ičius J. 2002: Kazimie as Gai enis. Lie u ių e minologija: eo ijos i a kybos me menys, Vilnius: LKI leidykla, 2002, 148 p. [ ecenzija] – Te minologija 9, 129–147. Klima ičius J. 2003: Lie u ių e minog a ija: p aei ies b uožai, daba ies sunkumai i užda iniai. – Te mino- logija 10, 9–32. Kniūkš a P. 1985: Pi miausia li e a ū inė kalba, po o bend inė. – Kalbos kul ū a 49, 33–62. K ašy ė R. 2013: Lie u ių i la ių kalbų e minų su šaknimi e min- mik osis ema. – Te minologija 20, 123–139. Mi ke ičienė A. 2016: Te minas kon eks e (žodžių junginio lygmuo). – Te minologija 23, 73–104. Nak inienė G. 2012: Elek oninio Lie u ių kalbos žodyno naujo ės. – Kalbos kul ū a 85, 92–102. P ieiga pe in e ne ą: h p://www.bend inekalba.l /?85. Pi očkinas A. 1970: Li e a ū inės kalbos e minas i jo analogai. – Kalbos kul ū a 19, 25–32. Pi očkinas A. 1986: Jono Jablonskio kalbos aisymai, Kaunas: Š iesa. Pupkis A. 2017: S anda inė kalba? – Bend inė kalba 90, 1–16. P ieiga pe in e ne ą: h p://www.bend ine- kalba.l /?90. Sme onienė I., Sme ona A., Valo ka A. 2016: Dėl s anda inės kalbos e mino. – Lie u ių kalba 10, 1–14. P ieiga pe in e ne ą: h p://www.lie u iukalba.l /index.php/lie u iu-kalba/a icle/ iew/217. Šalkauskis S. 1991: Raš ai II: Filoso ijos i pedagogikos e minija, Vilnius: Min is. TV 2006: Te minologijos ado ėlis: Eu opos Komisijos Ve imo aš u gene alinio di ek o a o Lie u ių kalbos de- pa amen o e ėjams, Liuksembu gas. P ieiga pe in e ne ą: h ps://ec.eu opa.eu/in o/si es/in o/ iles/ e minology_guidelines_l .pd . Umb asas A. 2018: Asmenų pa adinimai kompiu e ijos žodynuose. – Te minologija 25, 107–127. 182 Al ydas Umb asas | Te minologija Lie u ių kalbos žodyne U bu is V. 1978: Ve odžių da ybos eo ija, Vilnius: Mokslas. Vaišnienė D. 2017: Bend inės kalbos samp a a legislação da República da Li uânia e con ex o da polí ica da língua. Bend inė ala 90, 119. P ieiga po in e ne : h p://www.bend inekalba.l /?90. Vi kauskas V. 2002: O G ande acadêmico nosso Zodynas. Tweizim omos do ocabulá io da língua Li uânica. Suda ė J. Zaba skai ė, Z. Šimėnai ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 814. Zaba skai ė J. 2010: Poli inis pasaulė aizdis didžiajame Lie u ių kalbos žodyne (s a ybė, įs a ymas, aldžia). Es údios do Pa lamen o 9, Vilnius: Li uânia nacionalinė Ma yno Maž ydo biblio eka, 125143. P ieiga po in e ne : h p://www.pa lamen os udijos.l /N 9/9_kalba_1.h m. Zaba skai ė J. 2012: Ou oks g andejo Li u iões língua dicóino lei u a: Adalbe as Bezzenbe ge is, ma ios, pama ys, pama iškis. Majoji Lie u a: pa ibio kul u y imai. Suda ė G. Blažienė, N. Mo ozo a, J. Zaba skai ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 239271. Shelo S. 2006: Nomencla u a e sus e minologia ( ês abo dagens к выделению номенклатурных denominações). Te minologia 13, 3347. TERMINOLOGY IN THE DICTIONARY OF THE LITHUANIAN LANGUAGE (LIETUVI KALBOS VODINAS) (Te minologY IN THE DICTIONARY OF THE LITHUANIAN LANGUAGE) (Te minologia no dicioná io da língua li uana) (Te minologia no dicioná io da língua li uana) (Te minologia no dicioná io da língua li uana) (Te minologia no dicioná io da língua li uana) Summa y The Dic iona y o he Li huanian Language (Lie u ių kalbos žodynas LKŽ) is an exclusi e wo k o he Li huanian lexicog aphy. I is signi ican o i s b oad scope, long p epa a ion ime and he abundance o au ho s. This dic iona y no only con ains many wo ds and hei in e p e a ions, bu also i is a mul i ace ed ex ha can be analyzed as a co pus. I includes a a ie y o scien i ic knowledge. The a icle in es iga es e minological da a collec ed om he LKŽ. The da a un olds h ough he wo ds wi h he oo e min ha we e used in di e en pa s o he dic iona y. The s udy shows ha he LKŽ is an ex ensi e sou ce o e minological knowledge. Though he LKŽ does no con ain all he e ms wi h he oo e m ha a e known oday in he ield o e minology, he e ms and hei de i a i es ound in he dic iona y a e su icien o co e he ke nel o wo ds ela ed o he be o e men ioned oo . The co e e m is e minas e m, wha is mo e, i was obse ed ha Li huanian synonyms o his wo d we e sea ched o in he Li huanian language. In he LKŽ, meaning in e p e a ions include he wo d e minas e y a ely. Usually, he oo e minis used o in e p e wo ds wi h he same oo . The g ea es easu e o he dic iona y is illus a i e examples. O e 100 examples we e ound in he LKŽ, including he e m e minas, i s de i a i es o synonyms. Mui os de eles we e aken om unnamed w i en language sou ces (p obably, linguis ic con ex s), as well as, om he linguis ic jou nal Kalbos kul ū a (Language Cul u e) and he ex s o amous linguis Jonas Jablonskis and o he s. These sen ences gi en as examples allow o a a he b oad pic u e o he heo y and p ac ice o e minology. The e ms in he sen ences p esen ed in he LKŽ un old as he co e o he expe ise language. He e, he in o ma ion on wha a e m is conside ed, wha he equi emen s o he e ms a e, how hey a e classi ied (on he aspec s o o igin, s uc u e and con en ) is ound. A lo o ocus is dedica ed o he c ea ion p ocess and managemen o e ms. Nume ous sen ences show Jonas Jablonskis me i s o e minology, his a en ion o usual language laws he p inciples o e m-c ea ion canno con adic hem. Reg e ably, he e minology in some ields has no ye been se led. Na u ally, he managemen o e ms is a di icul , ime-consuming wo k equi ing a sys ema ic app oach. I is men ioned ha he 183Te minologija | 2019 | 26 e minology is s o ed in he dic iona ies o e ms. Some sen ences e lec he his o y and de elopmen o ce ain e ms. The au ho ship and p e alence o he e ms a e a dic iona y, and i s comp ehensi e analysis is going o p esen ed. The e a e some p oposals ha should be changed. In he illus a i e exam- ples o he LKŽ, e minological li e is boiling. This shows ha he LKŽ is mo e han esul in mo e esea ch in he u u e. I mo e sys emized, he in o ma ion pu in he dic iona y by he au ho s migh make he la e unexpec edly su p ised. Recebido 2019-08-26 Al ydas Umb asas Lie u ių kalbos ins i u as P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E-mail [email p o ec ed]