Lauryno Ivinskio augalų ir grybų genčių vardai Povilo Matulionio „Žolyne“: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms

202 Albina Auksoriūtė Nazwy rodzajów roślin i grzybów Lauryna Ivinskisa Povilo Matulionio Žolyne: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms doi.org/10.35321/term27-09 Nazwy rodzajów roślin i grzybów Lauryna Ivinskisa w Zielniku Povilasa Matulionisa: Z okazji 210. rocznicy urodzin Laurynasa Rokasa Ivinskisa ALBINA AUKSORIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego STRESZCZENIE W artykule analizuje się 142 nazwy rodzajów roślin i grzybów L. Ivinskisa, podane w pierwszym wydanym na Litwie słowniku terminów botanicznych – w przygotowanym przez Povilasа Matulionisa leksykonie nazw roślin Zielnik. Część II. W Lietuvos augalų žodynas ir augalų taislas (1906) ustala się sposoby tworzenia nazw rodzajów roślin i grzybów przez L. Ivinskisa, środki słowotwórcze i motywację neologizmów, analizowane nazwy porównuje się z nazwami tych samych rodzajów używanymi w rękopisie L. Ivinskisa Prigimtūmenė oraz z nazwami L. Ivinskisa podanymi w Lietuviškas botanikos žodynas, ustala się, które nazwy rodzajów roślin i grzybów utrwaliły się w użyciu. NAJWAŻNIEJSZE SŁOWA: Laurynas Ivinskis, Žolynas Povilasa Matulionisa, nazwy rodzajów roślin, nazwy rodzajów grzybów, motywacja, neologizmy, złożenia, derywaty fleksyjne, derywaty sufiksalne, derywaty prefiksalne ABSTRAKT W artykule analizuje się 142 nazwy rodzajów roślin i grzybów autorstwa Laurynasa Ivinskisa, które przedstawiono w pierwszym opublikowanym na Litwie słowniczku terminów botanicznych – zbiorze nazw roślin Žolynas Część II. Lietuvos augalų žodynas ir augalų taislas (1906), opracowanym przez Povilasa Matulionisa. Identyfikuje metody tworzenia nazw rodzajów roślin i grzybów stosowane przez Ivinskisa, sposoby i motywację tworzenia neologizmów; nazwy analizowane w opracowaniu porównuje się z nazwami tych samych rodzajów używanymi w rękopisie Ivinskisa Prigimtūmenė (Natura) oraz z nazwami Ivinskisa podanymi w Lietuviškas botanikos žodynas (Litewski słownik botaniki); ustala się, które nazwy rodzajów roślin i grzybów przyjęły się w powszechnym użyciu. SŁOWA KLUCZOWE: Laurynas Ivinskis, Žolynas Povilasa Matulionisa, nazwy rodzajów roślin, nazwy rodzajów grzybów, motywacja, neologizmy, złożenia, derywaty fleksyjne, derywaty sufiksalne, derywaty prefiksalne 203Terminologia | 2020 | 27 „Teraz zrozum, człowieku! I nie zapominaj, że zarówno w drzewie, jak i w ziołach wysokimi objawieniami poucza cię. Tylko ucz się i pamiętaj o cennych odczuciach liu ir żoliun! To rejkałauna iszmintis ir małoné, kajp dwé pagirtinas seseres, drauge giwenąntes ir negalęntes parsiskirté.“ (L. Ivinskis, Pasauga) życiowychWSTĘP 15 sierpnia 2020 r. podczas święta Matki Boskiej Zielnej obchodziliśmy 210. rocznicę urodzin Laurynasa Ivinskisa (1810–1881). Jak pisze badaczka życia i działalności L. Ivinskisa Danutė Petkevičiūtė, „[W]ielkich dzieł potrafią dokonać jedynie wyraziste osobowości. Taki w swoich dziełach jawi się przed nami szanowny Żmudzin Laurynas Rokas Ivinskis” (Petkevičiūtė 2012: 11). Rzeczywiście dokonał wielu dzieł: przede wszystkim wspomina się go jako twórcę i wydawcę pierwszych litewskich kalendarzy; wydał ponad 20 kalendarzy, w których publikował utwory ówczesnych pisarzy litewskich, artykuły popularnonaukowe, stworzone przez siebie opowiadania dydaktyczne i wiersze, a także przetłumaczył na język litewski kilka dzieł literatury pięknej (fragmenty poematów J. Miltona i E. Younga, opowiadanie K. Schmida Genowaitė, opowiadanie D. Defoe Robinson Crusoe) (szerzej zob.: Petkevičiūtė 1988; Mikšytė 1995: 3–14; Čiužauskaitė 2012: 137–146; Maskuliūnienė 2012: 147–160; Petreikis 2012: 76–136). L. Ivinskis opracowywał również słowniki: słownik polsko-litewski (2060 s.), słownik rosyjsko-litewski (1193 s.) oraz słownik rosyjsko-litewsko-łacińsko-polski (96 s.) (szerzej zob.: Kruopas 1960: 191–198; Vitkauskas 1997: 29–32). Zachowały się jedynie rękopisy wspomnianych słowników, jednak największe jego dzieło leksykograficzne – słownik polsko-litewski – w 2010 r. opublikowała językoznawczyni Ona Kažukauskaitė, która podkreśliła, że L. Ivinskis „<...> przez całe życie pisał słowniki. Za ich pomocą, podobnie jak innymi swoimi litewskimi pismami, świadczył o tym, co, jak widać, już dawno postanowił: pielęgnować język ojczysty, głosić, że jest on wielką wartością narodu” (Kažukauskaitė 2010: IX). Kolejną dziedziną, którą interesował się L. Ivinskis i w której pozostawił prace, są nauki przyrodnicze. Największym zachowanym dziełem z zakresu nauk przyrodniczych jest jego rękopis Prigim tù mēné turenté sawieje dalijkus źemies, żoliun ir giwunun su parodimu anun wartojimo (Spis minerałów, roślin i tworów źyjących (zwierzęcych) (dalej – Prigimtūmenė). Jest to naukowe dzieło składające się z dwóch części, napisane około 1870 r. i przechowywane w bibliotece Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. W pierwszej części, Žemėmina, L. Ivinskis przedstawia opis zagadnień mineralogicznych, 204 Albina Auksoriūtė Nazwy rodzajów roślin i grzybów Laurynasa Ivinskisa Povilo Matulionio Žolyne: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms natomiast w drugiej części, Žolėmina – systematyczny wykaz nazw grzybów i roślin, zawierający 218 rodzin i ponad 2520 litewskich nazw rodzajów oraz ich odpowiedników w językach łacińskim, polskim i niemieckim (szerzej zob.: Jankevičius, Jankevičienė 1962: 151–163; Auksoriūtė 1998: 102–110; Auksoriūtė 2004: tik vienas egzempliorius, nes caro cenzūra neleido tiražuoti, pirmą kartą iškėlė gamtos apsaugos klausimą (plačiau žr. Tyla 1995: 395–400). Leidi127–149). W pracy L. Ivinskisa Pasauga, która w 1876 r. została wydrukowana nio początku pisze on: „PASAUGA. Ileż bowiem żywego stworzenia, mającego tę przyrodzoną wrażliwość, to jest: nauki, jak należy rozumnie postępować z końmi i innymi zwierzętami, aby je w godny pochwały sposób użytkować” (Ivinskis 1995: wkładka). Lingwistów interesują nie tylko prace leksykograficzne L. Ivinskiego czy inne rękopisy, w których można znaleźć kwestie związane z językiem, lecz także jego różnorodne prace z zakresu nauk przyrodniczych, ponieważ obfitują one w stworzone przez L. Ivinskiego terminy litewskie. Terminolog Jonas Klimavičius o neologizmach L. Ivinskisa pisał: „<...> szerzej zapoznawszy się z zamierzeniami i rezultatami neologizacji Ivinskisa (nawet bardzo licznymi, całkowicie indywidualnymi i trudnymi do zrozumienia lub zupełnie niezrozumiałymi motywacjami), z pewnym sukcesem tej neologizacji, a także z wysiłkami, by obecnie utrwalić w jego rękopisach odpowiedniejsze neologizmy, zamyślasz się: taka odważna, pełna nadziei praca, takie żywe, ożywcze źródło w czasach ucisku języka litewskiego <...>“ (Klimavičius 2010: 144). Celem tego badania jest przeanalizowanie za pomocą metod opisowej i porównawczej 142 nazw rodzajów roślin i grzybów autorstwa L. Ivinskisa, zamieszczonych w pierwszym wydanym na Litwie słowniku terminów botanicznych – przygotowanym przez Povila Matulionisa wykazie nazw roślin Žolynas. Części II. Słownik roślin Litwy i atlas roślin (1906) (dalej – Żolynas). W celu realizacji tego zadania wyznaczono następujące cele: ustalić sposoby tworzenia przez L. Ivinskisa nazw rodzajów roślin i grzybów, środki słowotwórcze i motywację neologizmów, porównać analizowane nazwy z nazwami tych samych rodzajów używanymi w Prigimtūmenė oraz z nazwami L. Ivinskisa podanymi w Litewskim słowniku botaniki, ustalić, które nazwy rodzajów roślin i grzybów przyjęły się w użyciu i są stosowane obecnie. P. Matulionis włączył do Żolynasu nazwy 716 rodzajów roślin i grzybów oraz około 2000 gatunków (szerzej zob. Auksoriūtė 2019: 1–9). W tym słowniku można znaleźć 142 nazwy rodzajów roślin i grzybów zaczerpnięte z pism L. Ivinskisa. P. Matulionis wskazał, że jednym ze źródeł jego nazewnictwa były rysunki „botaniczne grzybów i glonów” L. Ivinskisa, przekazane mu przez Mečislovasa Davainisa Silvestravičiusa (Ż 3), jednak nazw grzybów z odsyłaczem do L. Ivinskisa jest tylko 17, dlatego w artykule omawia się je wspólnie z nazwami rodzajów roślin. 205Terminologia | 2020 | 27 Nomenklatoryczne nazwy botaniczne, podobnie jak inne terminy, mogą być motywowane i niemotywowane, dlatego pojęcie motywacji należy krótko omówić. W językoznawstwie litewskim zazwyczaj wyróżnia się trzy rodzaje motywacji: słowotwórczą (morfologiczną), fonetyczną (dźwiękową, (garsinė) arba imituojamoji motyvacija remiasi tuo, kad žodžio fonetinė pusė betarpiškai reprodukuoja nekalbinius (gamtos, gyvių ar neartikuliuonaśladowczą) i semantyczną. „Fonetyczna [motywacja] to powiązanie dźwięków z oznaczanym przedmiotem“ (Urbutis 2009: 72). W omawianym przypadku znaczenie słowa ujawnia fonetyka. Motywacja semantyczna występuje wtedy, gdy słowo jest używane w znaczeniu przenośnym, Darybos motyvacija apibrėžiama kaip „žodžio ryšys su kitais žodžiais (ir žodžio dalimis), paaiškinančiais žodžio formaliosios sandaros parinkimą ir pojawia się nowe znaczenie (metaforyczne lub metonimiczne) (Urbutis 2009: 73; LKE 2008 123–124). „decydującymi o jego znaczeniu“ (Jakaitienė 2010: 238), powstaje ona w wyniku nazwania przedmiotu według jakiejś cechy. W terminologii różnie podchodzi się do motywacji terminów i jej znaczenia. Sergiusz Grinev-Griniewicz podkreśla, że motywacja pomaga łatwiej zrozumieć i nauczyć się odpowiedniego pojęcia. Spośród trzech podstawowych typów motywacji w tworzeniu nowych terminów najszerzej stosuje się motywację strukturalną i semantyczną. Motywacja strukturalna jest widoczna w słowach złożonych ze znanych już części znaczeniowych, a ich struktura wskazuje na ich znaczenie. Motywacja semantyczna pojawia się w słowach mających znaczenie wtórne, które można przewidzieć na podstawie znaczenia pierwotnego (Grinev-Griniewicz 2011: 34). Inni terminolodzy rozumieją motywację jako motywację formy oraz motywację semantyki i funkcji (Комарова 2009: 175). Jak zauważa terminolog Władimir Lejczik, rozumienie motywacji w terminologii nieco różni się od jej rozumienia w językoznawstwie ogólnym. Motywację formy terminu rozumie termino kalbiniu substratu – kalbos leksiniu vienetu. Kalbamoji motyvacija yra antrinė siejant su leksinio vieneto motyvacija, nes nemotyvuotas się jako wyjaśnienie wyboru tej formy; jednostka leksykalna może być terminem motywowanym. Pod względem formy termin może być motywowany, częściowo motywowany, fałszywie motywowany i niemotywowany. Motywację semantyki i funkcji terminu ustala się poprzez bezpośrednie powiązanie z oznaczeniem obiektu i miejscem terminu w systemie terminów (Лейчик 2006: 39). Jūratė Lubienė, analizując nazwy grzybów używane w gwarach, pisze o typach nominacji niemotywowanej (pierwotnej) i motywowanej (wtórnej). 206 Albina Auksoriūtė Nazwy rodzajów roślin i grzybów Laurynasa Ivinskisa Povilo Matulionio Žolyne: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms Do pierwszego typu zalicza synchronicznie nieprzejrzyste, rodzime słowa o wyblakłej motywacji oraz zapożyczenia (Lubienė 2015: 26), a nominację motywowaną rozumie jako taki proces nominacji, „kiedy tworzona jest jednostka nominacyjna reprezentująca określoną realność, a dokładniej jej koncept, która opiera się na innej lub innych jednostkach leksykalnych tego języka albo ma onomatopeiczną strukturę formalną” (Lubienė 2015: 50). Aurelija Gritėnienė zbadała motywację nazw roślin w gwarze północnopanevėžyskiej. Według niej „omawiając terminologię botaniki ludowej, należy mówić o motywacji słowotwórczej i semantycznej”; za motywowane uważa wszystkie nazwy utworzone za pomocą przyrostków, nazwy złożone i zestawienia, a także nazwy roślin stworzone w wyniku przeniesienia semantycznego, jeśli podstawa ich derywacji jest jasna (Gritėnienė 2006: 28). A. Gritėnienė, podkreślając, że o motywacji nazwy często decyduje sam nazywany obiekt, zaznacza, że „rośliny mają szczególnie wiele cech wyróżniających, dlatego też motywacja ich nazw jest bardzo różnorodna. Jednak nawet w tym przypadku, gdy sama kategoria stwarza przesłanki dla różnorodności motywacji, często bywa tak, że o wyborze nazwy decyduje nie tylko istotna cecha wyróżniająca rośliny, lecz także przypadkowe skojarzenia, bujna wyobraźnia i kreatywność użytkowników języka” (Gritėnienė 2006: 27). Z tą myślą A. Gritėnienė należy się zgodzić, ponieważ podczas analizy nazw roślin stworzonych przez L. Ivinskisa w wielu przypadkach ujawniają się jego wyobraźnia i kreatywność. W artykule, analizując nazwy rodzajów roślin i grzybów, mówi się o motywacji słowotwórczej i semantycznej. NAZWY RODZAJÓW ROŚLIN I GRZYBÓW Derywaty sufiksalne Większość podawanych w „Žolynas” litewskich nazw rodzajów roślin i grzybów autorstwa L. Ivinskisa to nazwy utworzone przez niego samego; neologizmy stanowią około 60 proc. wszystkich nazw L. Ivinskisa zamieszczonych w wymienionym słowniku, a około 73 proc. z nich to derywaty sufiksalne. Najbardziej produktywnym sufiksem, za pomocą którego utworzono najwięcej nazw rodzajów roślin i grzybów, jest -enis, -enė. Za pomocą sufiksu -enis utworzono 16 derywatów, w większości z nich sposób tworzenia i motywacja są jasne. A. Gritėnienė, analizując motywację sufiksalnych nazw roślin, wyodrębnia grupę nazw utworzonych na podstawie podobieństwa owoców, liści lub kwiatów rośliny do jakiegoś istniejącego w rzeczywistości przedmiotu (Gritėnienė 2006: 58). Takie nazwy należy uznać za przenośne 207Terminologia | 2020 | 27 lot. Cerinthe – snapenis (: snapas + -enis), por. skònertis Pr 233; cerintė BVŽ 791; vardais, kuriems būdinga semantinė motyvacija. Minėtai grupei galima skirti šiuos vedinius, pvz.: motywacja derywatu wskazuje, że jakaś część rośliny jest podobna do dzioba; cecha ta została najprawdopodobniej wybrana ze względu na kształt pąka; łac. Coronilla – raženis (: ražas + -enis), por. sùrkłājnis Pr 209; łac. Coronilla vária – dvispalvis raženis (Iv) LBŽ 104; raženis „daugametė, rečiau vienametė žolė, dažn. pagulusiu stiebu. Lapai neporiniai plunksniški. Žiedai susitelkę į pažastines skėtiškos kekės ar galvutės pavidalo žiedynus“ VLEe; łac. Helianthemum – saulenis (: saulė + -enis), por. szwìtrūnis Pr 181; łac. Helianthemum Chamaecistus – posłonek pospolity (Iv, Mln) „(gr. helios – słońce i anthemon – kwiat; okazałe żółte kwiaty świecą jak słońce” LBŽ 164; saulenis BVŽ 149; łac. Libanotis – skarenis (: skara + -enis); łac. Libanótis montána – zob. Séseli Li banótis LBŽ 197, skarenis górski [Iv, Mln] LBŽ 321; skarenis BVŽ 177; łac. Libanotis montana – skarenis górski „liście owłosione, o podłużnie jajowatym kształcie, jednolub dwukrotnie pierzaste; liście pierwszego rzędu dość szerokie, ząbkowane lub pierzasto podzielone, o klinowatych nasadach; znajdujące się niżej ogonkowate; liście górne mniejsze, mniej podzielone” LF V 68. Dwa grzyby nazwano na podstawie podobieństwa owocników i trzonu do przedmiotów istniejących w rzeczywistości: łac. Clavaria – szukenis (: szukos „grzebień” + -enis), por. winēnis Pr 63, łac. Clavaria crista ta – szukēnis szakòtāsis F1-661; žagarūnas (P) „(łac. clava – maczuga; owocniki grzyba mają postać maczugowatych trzonków)” LBŽ 94; łac. Geoglossum – galvenis (: galva „głowa” + -enis), por. kùltuwēnis Pr 63; galvenis VLEe; Geoglossum sphagnophilum – kelmenė torfowcowa „owocniki średniej wielkości, wysokości 5–6 cm, w kształcie maczugi, pałki lub języka” LGA 513. Jeszcze nazwy dwóch rodzajów grzybów wskazują na wygląd trzonu i kapelusza; grzyby te nazwano według cech zewnętrznych: łac. Coprinus – gaurenis (: gaurai „włosy“ + -enis), por. juòdmina Pr 68; mėš lagrybis (Mln, Mr), syn. gaurenis (Iv) „rośnie na gnoju“ LBŽ 102; łac. Copri nus lagopus – ilgakotis mėšlagrybis „trzon <...> biało wełnisty, włochaty, kłaczkowaty, stary – gładki“ LGA 222; łac. Helvella – gniaužtenis (: gniaužtas + -enis), por. gniaużtēnis Pr 65, łac. Hel vēlla Monachēlla – gniaużtenis dēngtāsis F1-661; bobausis (Mr), syn. gniaužtenis 1 Przykłady podano w następującej kolejności: łacińska i litewska nazwa rodzaju rośliny lub grzyba z Žolynas P. Matulionisa; przy nazwie litewskiej w nawiasie podaje się wyraz podstawowy i środek słowotwórczy albo elementy słowotwórcze; nazwa z Prigimtūmenė L. Ivinskiego albo z rękopisu atlasu grzybów F1-661, jeśli takie znaleziono; Nazwa podana w LBŽ; nazwa obecnie używana z BVŽ, LF, LGA lub VLEe. 208 Albina Auksoriūtė Lauryno Ivinskio augalų ir grybų genčių vardai Povilo Matulionio Žolyne: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms (Iv) LBŽ 166; łac. Helvella crispa – skleistenis kędzierzawy „kapelusz o średnicy 2–3 (4) cm, w kształcie siodła, z kilku nieregularnie pofałdowanych płatów, białawy, żółtawy” LGA 497. Trzy nazwy rodzajów roślin utworzono z uwzględnieniem kształtu rośliny (skleistenis) i kształtu liści (laiškenis, siaurenis): łac. Herniaria – skleistenis (: skleistas + -enis), por. lièkąndris Pr 184; łac. Her niária glábra – skleistenis nagi [Iv, Mln] „(łac. hernia – przepuklina; dawniej ziele to stosowano jako lek na przepuklinę)” LBŽ 167; skleistenis „roślina jednoroczna lub wieloletnia o płożących albo pokładających się, bardzo silnie rozgałęzionych łodygach. Liście naprzemianległe lub naprzeciwległe, jajowate, lancetowate albo sercowate” VLEe; łac. Mercurialis – laiškenis (: laiškas „2. długi, wąski liść zboża lub trawy“ LKŽe + -enis), por. łajśzkētis Pr 150; laiškenis (Iv) LBŽ 220; laiškenis „liście najczęściej skupione w górnej części łodygi, ogonkowe, jajowate lub szeroko lancetowate, o brzegu ząbkowanym albo karbowanym“ VLEe; łac. Sparganium – siaurenis (: siauras „wąski“ + -enis), por. siaurōnis Pr 120; šiurpis (Mln), syn. saurenis (Iv) „(gr. sparganon – wstążka, taśma; liście roślin w kształcie wstążek)“ LBŽ 327; šiurpis BVŽ 281. Podstawowy wyraz nazw dwóch rodzajów roślin wybrano na podstawie różnych cech roślin, natomiast w przypadku trzeciego motywacja jest niejasna: łac. Hottonia – griovenis (: griovys „rów“ + -enis), por. gròwienis Pr 219; Hottónia palústris – plunksnalapė griovenė (Iv) LBŽ 171; griovenė „roślina z rodziny pierwiosnkowatych, rosnąca na bagnach i w rowach“ LKŽe; griovenė BVŽ 157; nazwa wskazuje miejsce wzrostu rośliny; łac. Myrica – vaškenis (: vaškas „wosk“ + -enis), por. waszkuoné Pr 145; pajūrinis sotva ras (PR), syn. vaškenis (Iv) „pochodzący od gr. myron – balsam, ponieważ roślina ta zawiera pachnące olejki“. pol. Woskownica europejska LBŽ 228–229; sotvaras „z prawdziwego sotvarasu otrzymuje się wosk do wyrobu pachnących świec“ VLEe; motywacja nazwy rodzaju rośliny wiąże się z jego przeznaczeniem; łac. Lotus – garždenis (: garždas „żwir“ LKŽe + -enis), por. dòbietris Pr 207; garždenis (Iv) „podobny do koniczyny“ LBŽ 203; garždenis „zwyczajny garždenis (Lotus corniculatus), niewymagająca roślina pastewna suchych łąk i pastwisk“ VLEe; motywację tej nazwy rodzajowej trudno prześledzić. łac. Corydalus – rutenis (: ruta + -enis); rūtenis Dviejų genčių vardai yra hibridai, jų pamatiniais žodžiais paimti skolinti augalų vardai: (Iv) „(gr. korydalis – skowronek czubaty, korys – hełm; ostroga kwiatu przypomina czub lub hełm)“ LBŽ 105; rūtenis BVŽ 97; 209Terminologija | 2020 | 27 w., syn. pepelenis (Iv, St) „(łac. ligula – języczek; brzeżne lot. Ligularia – papalenis (: papalis, žr. la. papele „topolis“ LKŽe + -enis, lot. Populus, pēplé, pāpelis Pr 146), lenk. popelnik; plg. jūmas Pr 255; sibirinė liežu kwiaty kwiatostanu, główki są języczkowate)“ LBŽ 198; ligularia BVŽ 177. Podano zaledwie siedem derywatów z przyrostkiem -enė; w nazwach tych rodzajów zarówno wyraz podstawowy, jak i motywacja są jasne. Nazwy rodzajowe czterech roślin z tej grupy derywatów utworzono z uwzględnieniem zewnętrznych cech roślin: łac. Malaxis – laibenė (: laibas + -enė), por. sìlpnis Pr 139; laksva (PR), syn. lai benė (Iv) LBŽ 211; gedutis BVŽ 188; łac. Malaxis monophyllos – jednolistny ge dutis „kwiatostan o długości 8–30 cm, smukły, obficie kwitnący” LRK 575, roślina z rodziny storczykowatych, tak nazwana ze względu na kształt kwiatostanu; łac. Meessia – szerenė (: šerys + -enė), por. akiètwēnis Pr 109; dantjunga (P), syn. šerenė (Iv, Mln) LBŽ 215; mesija BVŽ 192; łac. Meessia uliginosa – pelkinė me zija „akrokarpowy zielony mech. Łodyga wzniesiona, wysokości 1–4 cm, prosta albo pęczkowato rozgałęziona. Liście ułożone w 8 rzędach, stopniowo zwiększające się w kierunku wierzchołka łodygi, stopniowo zwężone od lancetowatej nasady, z tępym wierzchołkiem” LRK 349; słowo podstawowe wybrane ze względu na wygląd rośliny – wyprostowaną, rozgałęzioną łodygę; łac. Ophioglossum – varpene (: varpa + -enė), por. lieżuwēné Pr 116; łac. Ophio glóssum vulgátum – jednopłatowa „jaszczurzyca” (P) „(gr. ophis – zaskroniec i glossa – język; owocujący liść tego paprotnika przypomina język zaskrońca)” LBŽ 239; driežlielė BVŽ 210; driežlielė „część zarodnikująca w kształcie kłosa” LF I 20; łac. Pulsatilla – lenktene (: lenktas + -enė); łac. Pulsatilla zob. Anemone LBŽ 287, plukė LBŽ 22; sasanka BVŽ 246; šilagėlė „kwiaty pojedyncze, duże” VLEe; łac. Pulsatilla pratensis – sasanka łąkowa „szypułki kwiatowe zgięte, w czasie dojrzewania owoców wyprostowane, wydłużone. Kwiaty początkowo zwisające, następnie wyprostowane” LF III 398, 400. Dwie nazwy rodzajów roślin wskazują miejsce wzrostu rośliny: łac. Leersia – rawenė (: ravas „rów” + -enė), por. rawēnis Pr 122; ravenė (Iv) „[rośnie] w miejscach wilgotnych, na brzegach” LBŽ 242; ravenė BVŽ 174; łac. Leotia – kelmenė (: kelmas „pień” + -enė), por. gêlmina Pr 65; łac. Leotia lubrica – łuszczak kędzierzawy „rośnie pojedynczo, grupami, w wilgotnych, trawiastych lasach, preferuje zbiorowiska dębu, grabu i świerka” LGA 514; jeden derywat utworzono, nazywając wewnętrzną właściwość rośliny: łac. Valerianella – sultenė (: sultys „sok” + -enė), por. kłàjnis Pr 252; sultenė (Iv, Mln) LBŽ 365; sultenė BVŽ 307; grube i soczyste liście tej rośliny. Po przeanalizowaniu nazw rodzajów utworzonych przez L. Ivinskisa z przyrostkami -enis, -enė, podanych w Žolynas, można zauważyć, że różnią się one od nazw podawanych przez L. Ivinskisa w Prigimtūmenė; w obu źródłach taka sama jest tylko nazwa rodzaju gniaužtenis, 210 Albina Auksoriūtė Nazwy rodzajów roślin i grzybów Laurynasa Ivinskisa Povilo Matulionio Žolyne: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms nazwy jednego rodzaju różnią się rodzajem gramatycznym: ravenė w Ž i ravenis w Pr, a w przypadku jeszcze trzech nazw wyrazy podstawowe są takie same, różnią się tylko przyrostki: laiškenis w Ž i laišketis w Pr, siaurenis w Ž i siauronis w Pr, vaškenis w Ž i vaškuonė w Pr. Prawie połowa omówionych nazw rodzajów LBŽ, įsigalėjo vartosenoje, o 12 genčių vardų dabar vartojami kitokie (lot. Cerinthe – cerintė, lot. Clavaria – žagarūnas, lot. Coprinus – mėšla roślin i grzybów (11 nazw) z Žolynas trafiła do grybis, lot. Helvella – alvytė, lot. Myrica – sotvaras, lot. Sparganium – šiurpis, lot. Ligularia – liguliarija, lot. Leotia – gelsvuolė, lot. Malaxis – gedutis, lot. Meessia – mesjan, łac. Ophioglossum – wężownik, łac. Pulsa tilla – sasanka). L. Ivinskis, z przyrostkiem enis, -enė, utworzył najwięcej derywatów także w Prigimtūmenė (szerzej zob. Auksoriūtė 2000: 82). W Žolynas z odsyłaczem do L. Ivinskisa podano dziewięć derywatów z przyrostkiem -ena, słowa podstawowe i motywacja większości z nich są jasne: łac. Cetraria – porostnica (: porost + -ena); por. sklejdmēnis Pr 76; kerpena (Iv, Mln) „(łac. cetra – mała skórzana tarcza; spłaszczone ciało niektórych gatunków przypomina tarczę)” LBŽ 81; kerpena – „rodzaj porostów z rodziny Parmeliaceae” VLEe; motywację tej nazwy należy wiązać z przynależnością taksonomiczną; łac. Hieorochloa – żalwena (: żalvas „zielonkawy” + -ena), por. żalwēnis Pr 123; zubražolė (Gr), syn. žalvenė (Iv) „(gr. ieros – święty, chlóe – kiełek, trawa)” 169 LBŽ; stumbra žolė BVŽ 155; nazwa wskazuje na barwę rośliny; łac. Myosurus – strugena (: strugus „krótki” + -ena), por. strūguras Pr 161; nazwa oparta na zewnętrznej lot. Myosúrus minimus – mažoji strugena (Iv) „(gr. mys – pelė ir ura – uodega; vaisių varpa panaši į pelės uodegą)“ LBŽ 228; strugena BVŽ 201; vardas sudacesze rośliny – kształcie kłosa owocowego; łac. Polygonum – rietena (: rietė „zgrubienie drzewa, guz” LKŽe + -ena), por. rùgtis Pr 157; rdest, syn. rietena (Iv) „(gr. polys – dużo i gony – staw, guz; łodyga rośliny wyraźnie guzowata)“ LBŽ 270; rūgtis BVŽ 237; motywacja derywatu jest związana z zewnętrzną cechą rośliny – wyglądem łodygi rośliny; łac. Radiola – griovena (: griova + -ena); por. pròlinis Pr 167; łac. Radiola linoi des – lininė žarotūnė (P) „(łac. radiola – forma zdrobniała słowa radius – promień; roślina rozgałęzia się promieniście)“ LBŽ 291; žarotūnė BVŽ 249; nazwa utworzona z łac. Scilla – gretena (: greta „rząd, gromada“+ -ena), por. atsižvelgiant į augalo augimo vietą, nes jis auga drėgnose (laikinai užliejamose) nedidelėse vandens telkinių pakrančių, laukų, ganyklų, keliukų lomose; skièłotis Pr 132; scylė (P), sin. gretenė „(z gr. schizein – rozszczepiać, ponieważ mięsiste liście cebulki łatwo oddzielają się od siebie)“ LBŽ 315; scylė BVŽ 270; scylė „kwiaty skupione na szczycie pędu kwiatostanowego w grona, rzadziej pojedynczo“ VLEe; nazwa najprawdopodobniej wskazuje na sposób wzrostu kwiatów i samej rośliny, ponieważ najczęściej nie tylko kwiaty są skupione w grona, lecz także roślina ta rośnie w grupach, a nie pojedynczo; 217Terminologia | 2020 | 27 łac. Cytisus – palepštis (: pa- + lėpšti, lėpšta „więdnąć, mięknąć“), por. pāgausis Pr 206; palėpštis (Iv, Mln) LBŽ 114; raipstas BVŽ 106; raipstas „krzew o licznych gałęziach. Młode gałęzie są żebrowane, niekiedy uskrzydlone, zielone. Liście trójlistkowe. Kwiaty pojedyncze albo zebrane po kilka w kątach liści. Korona jaskrawożółta, niekiedy różowawa albo pomarańczowa, rzadziej wielobarwna“ VLEe; łac. Hypochaeris – pasienis (: pa- + siena), por. kòliētris Pr 260; džiugūnė (PR), syn. pasienis (Iv, Mln), posainis (Iv, St) „(gr. hypo – pod, z powodu i choiros – prosię; świnie dobrze jedzą te rośliny)“ LBŽ 176; džiugūnė BVŽ 160; łac. Psalliota – paplempis (pa- + plempė „łac. Collybia – plempė (R, Ml, N, Iv, K)“ LBŽ 99)), szampion, por. nuometìnis Pr 68; Psallióta campéstris – jadalny pieczarkowy grzyb łąkowy, syn. paplempis (Iv), szampinion (Iv) LBŽ 283; ten rodzaj grzybów nazwano tak najwyraźniej ze względu na podobieństwo do innego grzyba. Znaleziono po jednym przedrostku proi beoraz formach bezprzedrostkowych: łac. Genista – prožirnis (: pro- + žirnis), por. rāipstas Pr 206; prožirnis (Iv) LBŽ 152; prožirnis „rodzaj roślin z rodziny bobowatych (Fabaceae) <...>. Owoc – liniowy, rzadziej prawie okrągły strąk“ VLEe; rodzaj tak nazwany ze względu na podobieństwo owoców do owoców innej rośliny z tej samej rodziny; łac. Laserpitium – bezkresny (be- + galas), por. begālis, begalinis Pr 194; begalis (Iv, Mln), syn. begalinis (Alk, Iv, St) LBŽ 190; begalis BVŽ 172; begalis „liście podwójnie pierzaste. Kwiatostany z okrywami. Kwiaty białe, rzadziej różowawe lub żółtawe, obupłciowe. Owoc żółtawobrązowy. Kwitnie w lipcu–sierpniu. Rośnie w lasach, zaroślach” VLEe; Motywacja derywatu jest niejasna. Derywatów prefiksalnych nie jest również wiele w Prigimtūmenė, gdzie najproduktywniejszym prefiksem jest także pa- (zob. Auksoriūtė 2000: 98–102). Porównując omawiane derywaty prefiksalne z nazwami podanymi w Prigimtūmenė, widać, że tylko jedna nazwa się pokrywa – begalis. Obecnie używane są tylko dwie nazwy rodzajowe – begalis i prožirnis. Derywaty sufiksalne W Žolynas znajduje się tyle samo derywatów sufiksalnych utworzonych przez L. Ivinskisa, co derywatów prefiksalnych. Za takie można uznać tylko trzy derywaty z sufiksem -is oraz po jednym derywacie z sufiksami -as i -a: łac. Cortinarius – nuosėdis (: nusėdo + -is), plg. wilktùmina Pr 68; nuosėdis (Iv, Mln) „šių grybų vaisinė galvutė ilgesnį laiką būna tinklišku dangalu su kotu sujungta“ LBŽ 105; lot. Cortinarius praestans – valgomasis nuosėdis LGA 357; grybo genties vardo motyvacija neaiški; lot. Lysimachia – šilingis (: šilingas + -is), plg. rògaunis Pr 219; šilingė (Iv) LBŽ 208; šilingė; poraistė BVŽ 186; šilingė VLEe; vedinys sudarytas pagal vaisių formos panašumą į monetą; 218 Albina Auksoriūtė Lauryno Ivinskio augalų ir grybų genčių vardai Povilo Matulionio Žolyne: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms lot. Stratiotes – agaris (: agaras „lot. Trápa nátans – agaras (Iv, B)“ LBŽ 350 + -is), por. asztrej, àgarāj Pr 120; łac. Stratiótes aloides – alijošinis aštrys (Iv), sin. agaris LBŽ 335–336; aštrys BVŽ 288; nazwa wskazuje na podobieństwo do innej rośliny, ponieważ obie rośliny rosną w wodzie; łac. Nymphea – gludas (: glūdus „odosobniony“ + -as), por. lièpis Pr 176; lilia wodna, sin. glūdas (Iv, St) LBŽ 236; lilia wodna BVŽ 207; motywacja nazwy rodzaju jest trudna do prześledzenia; łac. Cicuta – nuokana (: nukanoti „zabić“ + -a), por. siùtminīs Pr 191, łac. Cicúta virósa – szalej jadowity (Iv) „bardzo trująca roślina” LBŽ 89; nuokana VLEe; Bazowe słowo derywatu wskazuje na główną wewnętrzną właściwość rośliny i jej wpływ na człowieka. O neologizmie L. Ivinskiego nuokana już pisano i tę nazwę rośliny oceniano różnorodnie. Berndas Gliwa wyjaśnia tę nazwę jako derywat utworzony za pomocą przyrostka nuoir z rdzenia -kan- „męczyć, trudzić, niszczyć”, a motywacja miałaby być „tym, co męczy” (szerzej zob. Gliwa 2002: 3–5). Rolandas Kregždys krytykuje to przypuszczenie B. Gliwy z powodu braku analizy morfologicznej; uważa on nuokanę za derywat przedrostkowy (szerzej zob. Kregždys 2011: 141–142). Zdaniem terminologa J. Klimavičiusa „nuokana żemajtyjskiego Ivinskisa została utworzona od nukanoti «zabić» (kanoti – «niszczyć; kanuoti», por. także nukanėti «zdychać»)“ (Klimavičius 2010: 149). Wyjaśnienie przedstawione przez J. Klimavičiusa przekonuje. Derywaty złożone W Žolynas przedstawiono 13 derywatów złożonych utworzonych przez L. Ivinskisa. Jak zauważa A. Gritėnienė, „nazywając rośliny, bardzo często wysuwa się nie jedną, lecz co najmniej dwie jakieś ważne cechy, których nie można wyrazić jednym podstawowym słowem”, dlatego złożenia są bardzo wygodnym środkiem słowotwórczym (Gritėnienė 2006: 123). W przypadku dziewięciu złożeń podanych w Zielniku L. Ivinskisa zarówno człony, jak i motywacja są jasne: łac. Cimifuga – blakežude (: blakė + žudyti), por. błākżudé Pr 162; łac. Cimifúga foetida – blakėžudė smirduolė (Iv) „(łac. cimex – pluskwa, fuga – ucieczka; roślina ma nieprzyjemny zapach i jest używana do tępienia pluskiew)” LBŽ 89; blakėžudė BVŽ 86; złożenie wskazuje na przeznaczenie rośliny – jest ona używana do tępienia pluskiew; łac. Cynosurus – kietavarpe (: kietas + varpa), por. lièpotis Pr 125; łac. Cynosúrus cristátus – paprastoji kietavarpė [Iv, Mln] LBŽ 113; kietavarpė „jednoroczna lub wieloletnia trawa o wysokości 5–80 cm, z bardzo gęstym, jednostronnym kłosem” VLEe; roślina została nazwana ze względu na właściwość kłosa; 219Terminologija | 2020 | 27 „wieloletnia roślina zielna, wytwarzająca bulwę lot. Ficaria – švitriešis (: švitėti, švita + riešis „riešutas“ LKŽe?), lot. Ficária ra nunculoides žr. Ranúnculus Ficária – vėdrynas švitriešis (Iv) „(lot. ficus – fyga; augalo šakniagumbiai panašūs į fygas)“ LBŽ 292; švitriešis BVŽ 131; švitriešis korzeniową i długie, cienkie korzenie przybyszowe. Liście soczyste, intensywnie zielone. Czasami w kątach liści tworzą się bulwki, za pomocą których ziarnopłon rozmnaża się wegetatywnie. Łodyga płożąca się lub wzniesiona. Płatki korony intensywnie żółte” VLEe; łac. Ficaria verna – ziarnopłon wiosenny „Blaszki liściowe soczyste, dość grube, jaskrawozielone, błyszczące, jakby posmarowane tłuszczem. <...> Płatki-kieliszki <...> żółte, błyszczące” LF III 408; wygląd liści i kwiatów rośliny znajduje odzwierciedlenie w motywacji derywatu; łac. Lithospermum – kietagrudis (: kietas + grūdas), por. grājwas Pr 232; kieta grūdis (Iv) „(gr. lithos – skała, kamień i sperma – nasienie; ma twarde jak kamień nasiona)“ LBŽ 200; kietagrūdis BVŽ 180; złożenie wskazuje na właściwość nasion – ich twardość; łac. Lycogala – pienraudis (: pienas + raudas), por. raudmēné Pr 59; łac. Lycóga la epidéndrum – raudenė (Iv, St), syn. pienraudis (Iv, Mln) „(gr. lykos – wilk i gala – mleko <...>). Na gnijących drzewach, pniakach i karczach często spotyka się śluzowca“ LBŽ 206; łac. Lycogala epidendrum – rutulinė raudenė „zarodnie <...> młode – pomarańczoworóżowe, dojrzałe – żółtawobrązowe, żółtawoszare, porośnięte różowawobrązowymi brodawkami, masa wewnętrzna płynna, miękka, różowa“ LGA 526; grzyb nazwano na podstawie barwy śluzowca; łac. Lunaria – plataukšlė (: platus + aukšlys), por. płatnkśztis Pr 176; blizgė (P), syn. plataukšlė (Iv) LBŽ 204; blizgė „(łac. luna – księżyc; owoce są okrągłe i błyszczą jak księżyc)“ BVŽ 183; blizgė „owoc – duża podłużna lub prawie okrągła łuszczyna. Po rozpadnięciu się jej łusek pozostaje błyszcząca przegroda“ VLEe; rodzaj rośliny nazwano, wskazując cechę owocu i jego podobieństwo do aukšlys; łac. Onopordon – piktadagis (: piktas + dagys), por. pìktdājgis Pr 254; łac. Ono pórdon Acánthium – kardažolė (DS), syn. piktadagis „gr. akanthia – cierń, roślina ciernista“ LBŽ 239; łac. Onopórdum – ostrożeń BVŽ 209; roślina została nazwana na podstawie swojej głównej cechy – cierni; łac. Ornithogalum – śniedek (: ptak + mleko), por. gēltras Pr 132; Or nithógalum umbellátum – śniedek baldaszkowaty (Iv) „(gr. ornis, ornithos – ptak i gala – mleko; kwiaty rośliny są białe jak mleko)“ LBŽ 241; śniedek BVŽ 211; złożenie utworzone na wzór łacińskiej nazwy rośliny i jej motywacji – podobieństwa barwy kwiatów do barwy mleka; BVŽ 294; linlapis „prawie lot. Thesium – linovietis (: linas + vieta), plg. linòwietis Pr 153; Thésium ebrac teátum – plikažiedis linlapis (PR, F), sin. linovietis (Iv, Mln) LBŽ 345; linlapis wszystkie linlapiai są półpasożytami, z korzeni innych roślin wysysają wodę i substancje mineralne“ VLEe; pierwszy człon złożenia wskazuje na podobieństwo do lnu, jednak cecha motywująca drugiego członu jest niejasna. 220 Albina Auksoriūtė Nazwy rodzajów roślin i grzybów Lauryna Ivinskisa Povilo Matulionio Žolyne: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms W przypadku trzech złożeń nie tylko motywacja słowotwórcza jest niejasna, lecz także nie całkiem jasne są człony złożeń: łac. Crataegus – sabinkaulis (: subinė ? + kaulas), por. kaulēnis Pr 202; gudobelė (P), syn. kaulinis (Iv, Gr), sabinkaulis (Mln iš Iv), subinkaulis (Iv) LBŽ 107; gu dobelė BVŽ 99; łac. Melittis – medumele (: medus + mėlė „niebieski kolor” albo mėlės „barwiąca marzanka” LKŽe), por. mèdūnis Pr 231; Melittis Melissophýllum – melisalapė me dumėlė (Iv) LBŽ 218; medumėlė „(gr. melitta albo melissa – pszczoła)” BVŽ 193; łac. Listera – dviguone (: dvi + guonia „głowa”? ), por. brāśzis Pr 141, dviguonė (Iv) LBŽ 200; dviguonė BVŽ 180; łac. Listera cordata – širdinė dviguonė „liście 2 (3), prawie naprzeciwległe, siedzące, sercowato jajowate albo sercowato jajowato trójkątne, tępe albo prawie tępe, z wierzchołkami zakończonymi bardzo krótkim kończykiem” LF II 581–582; motywacja drugiego członu złożenia jest niejasna, ponieważ gatunek tej rośliny širdinė dviguonė ma dwa szerokie liście. Należy wspomnieć także o jednym mieszańcu, którego pierwszy człon jest zapożyczony: łac. Taxus – cis (łac. tys, ros. тисс) + drzewo)), por. cìcas, cico mēdis Pr 144; łac. Táxus baccáta – cis pospolity (Mln), syn. cis (Iv) LBŽ 342; cis „rodzaj wiecznie zielonych drzew lub krzewów iglastych z rodziny cisowatych (Taxaceae). 8 gatunków. Występuje na półkuli północnej. Osiąga wysokość do 32 m” VLEe. Podsumowując omówione złożenia utworzone przez L. Ivinskisa, można zauważyć, że niemal wszystkie złożenia mają drugi człon rzeczownikowy; tylko po jednym złożeniu znaleziono z drugim członem czasownikowym (blakėžudė) i przymiotnikowym (pien raudis). Najwięcej złożeń z drugim członem rzeczownikowym występuje również w Prigimtūmenė (84 proc.), a więc ta sama tendencja jest widoczna także przy analizie nazw rodzajów roślin i grzybów przedstawionych w Žolynas. W złożeniach z drugim członem rzeczownikowym pierwszy człon również najczęściej jest rzeczownikiem, tylko w czterech pierwszy człon jest przymiotnikiem (kietagrūdis, kietavarpė, piktadagis i plataukšlė), a znaleziono po jednym złożeniu z pierwszym członem czasownikowym i liczebnikowym (švitriešis i dviguonė). Spośród 13 nazw rodzajów roślin i grzybów utworzonych przez L. Ivinskisa w drodze kompozycji, z Žolynas do innych źródeł terminograficznych trafiło i w użyciu umocniło się siedem nazw: blakėžudė, dviguonė, kietagrūdis, kietavarpė, medumėlė, paukštpienė, švitriešis. Po omówieniu neologizmów L. Ivinskisa przedstawionych w Žolynas widać, że najwięcej znaleziono derywatów sufiksalnych (62) i złożeń (13). Procentowe przedstawienie neologizmów według formantów słowotwórczych można zobaczyć na rysunku 2. 221Terminologija | 2020 | 27 2 pav. L. Ivinskio naujadarai pagal darybos formatus (proc.) Nazwy rodzajów roślin i grzybów o niejasnej budowie słowotwórczej w Žolynas to nazwy rodzajów roślin i grzybów, których budowa i motywacja są niejasne; takich nazw jest 27. Przede wszystkim należy wymienić 11 nazw rodzajów używanych we współczesnej nomenklaturze botanicznej, w większości z nich sufiksy formaliai galima išskirti, tačiau pamatiniai žodžiai neaiškūs: lot. Cephalanthera – garbenis, plg. gałwòmīntris Pr 141; garbenis (Iv, Mln) LBŽ 79; garbenis BVŽ 76; łac. Clinopodium – dašis; łac. Clinopódium vulgáre zob. Saturéja vulgáris LBŻ 96, łac. Saturéja – cząber (Iv) LBŻ 312; cząber BVŻ 276; łac. Gymnadenia – kukułka, por. plîntis Pr 140; kukułka (Iv, Mln), syn. pluoretis LBŻ 161; kukułka BVŻ 147; łac. Lejeunia – plojenė, por. wienoraźis Pr 100; plojenė wklęsłolistna (Iv) LBŻ 193; plojenė BVŽ 174; łac. Montia – menüwa, por. szaltrēné Pr 184; menuva (Iv, Mln), syn. menuvas (Iv, St) LBŽ 225; menuva BVŽ 198; łac. Neslia – prožikle, por. grudēné Pr 176; Néslea paniculáta – prožiklė LBŽ; prožiklė BVŽ 205; łac. Onosma – liesmuo, por. lièsmuō Pr 233; liesmuo LTB; łac. Polypodium – šertve, por. kojùminis Pr 114; šertvė (Iv) LBŽ 272; šertvė łac. Scrophularia – bervidis, por. ropējnis Pr 222; bervidis (Iv) LBŽ 317; bervidis BVŽ 238; 222 Albina Auksoriūtė Nazwy rodzajów roślin i grzybów Lauryna Ivinskisa Povilo Matulionio Žolyne: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms BVŽ 271; łac. Sesleria – mielitas, por. mièlitis Pr 126; łac. Sesléria caerúlea – mėlitas (Iv, Mln) LBŽ 321; mėlitas BVŽ 275; łac. Svertia – patvenis, por. gajūstras Pr 236; łac. Sweértia perénnis – wieloletni patvenis [Iv] LBŽ 337; patvenis BVŽ 289. Do obecnie używanych nazw rodzajów tej grupy można zaliczyć jeszcze jedną nazwę, w której zmieniono jedynie rodzaj gramatyczny: lot. Melica – striepsnis, plg. stièpris Pr 125; lot. Mélica nútans – striepsnė (Iv) LBŽ 217; striepsnė VLEe. Pozostałe nazwy rodzajów roślin i grzybów o niejasnej budowie słowotwórczej nie zostały włączone do współczesnego użycia: łac. Coremium – kaine, por. gàlwietis Pr 51; łac. Gratiola – gaukras, por. jāukras Pr 222; łac. Gratiola officinális – vaistinė raitinytė (P), syn. gaukras (Iv) LBŽ 160; raitinytė VLEe; łac. Lepidium – ložukas, por. żażùkas, skāminas Pr 177; pipirnė (P), syn. lažukas (Iv, St), ložukas (Iv, Mln) LBŽ 195; pipirnė BVŽ 175; łac. Majanthemum – konwalijka, por. pādziaugsmis Pr 131; łac. Majánthemum bi fó lium – konwalijka, syn. miejūgas (Iv) LBŽ 210; łac. Maiánthemum – konwalijka BVŽ 188; łac. Marchantia – porostnica, por. ìwairis Pr 99; łac. Marchantia polymórpha – porostnica wielokształtna LBŽ 213; wątrobowiec pospolity BVŽ 190; łac. Morchella – smardz, por. brìdiēlus Pr 65; smardzyk, syn. gmartė (Iv) LBŽ 225; łac. Morchella esculenta – smardz jadalny LGA 490; łac. Osmunda – paprotnik, por. roglēnis Pr 115; łac. Osmúnda regális – paprotnik królewski (Iv), syn. klastotras (Mln) LBŽ 242; osmunda BVŽ 214; łac. Peucedanum – gorysz, por. kartējnis Pr 194; saliavas (P) LBŽ 252; salia vas BVŽ 222; łac. Sagitaria – strzałka, łac. Sagittária sagittifólia – strzałka wodna, syn. vilytė (Iv) LBŽ 306; łac. Sagittaria – papliauška BVŽ 262; łac. Splachnum – prastus, por. pumpùriēźis Pr 105; łac. Spláchnum ampulláceum – mėšlius paputžandis LBŽ 332; mėšlius BVŽ 285; łac. Struthiopterys – sparmenas, por. ugniètis, ugnies papartis Pr 115; łac. Stru thiópteris germánica zob. Onocléa Struthiópteris LBŽ 336; jonpapartis, syn. spar menas papartuolis (Iv, Mln) LBŽ 238; łac. Tagetes – kronis, por. maśziēstras Pr 257; serentis LBŽ 340; serentis BVŽ 291; 223Terminologija | 2020 | 27 lot. Teesdalia – trintus, plg. sīrpstas Pr 178; lot. Teesdália nudicáulis – smiltyni nė pašuolė (P), sin. jodalis (Iv, St), trintus (Iv, Mln) LBŽ 342–343; pašuolė BVŽ 292; łac. Trapa – agar, por. àgaras Pr 199; łac. Trápa nátans – agar (Iv, B), syn. agarūnas (Iv, St) LBŽ 350; agar BVŽ 299. Wśród niejasnych nazw rodzajowych należy wymienić jeszcze jedną nazwę rodzajową, ponieważ nie udało się ustalić, jaka roślina lub grzyb został nazwany tą nazwą: łac. Machalocarpus – liemuone. Porównując nazwy z „Žolynas” z nazwami tych samych roślin podanymi w „Prigim tūmenė”, można zauważyć, że tylko dwie nazwy się zgadzają – agaras i liesmuo. Terminologizowane nazwy rodzajów roślin i grzybów Jednym ze sposobów tworzenia przez L. Ivinskisa nomenklaturowych nazw z zakresu nauk przyrodniczych była terminologizacja słów języka potocznego (szerzej zob. Auksoriūtė 2000: 75–68). Wśród terminologizowanych nazw roślin i grzybów w pierwszej kolejności należy wymienić złożenia. 11 złożonych nazw roślin i grzybów L. Ivinskis przejął z języka potocznego: lot. Dactylis – šunažole, por. piewēnis Pr 125; šunažolė (Iv, Mln), syn. pamienis (Iv, St) LBŽ 115; šunažolė VLEe; šunžolė „sf. (1) DŽ, OGLII26, NdŽ, KŽ, LTEXI14, šùnažolė (1) BŽ136; Mt, Rtr, EncVI281, LBŽ bot. trawa z rodziny wiechlinowatych, nadająca się na paszę (Dactylis): Paprastoji šunažolė (D. glomerata) LFII233. Tę trawę nazywają šùnažole Kp“ LKŽe; šunažolė BVŽ 107; lot. Filipendula – wingioryksztą; vingiorykštė LBŽ 143; vingiórykštė „sf. (1) DŽ1, DrskŽ, vingiorýkštė (1) DŽ, NdŽ; EncVIII190 1. DrskŽ bot. roślina łąkowa z rodziny różowatych (Filipendula): Wingiorykstka wiązolistna (F. ulmaria) Mt. Wingiorykstka błotna (F. ulmaria) LBŽ. Wiązówka łąkowa (F. hexopetala) LBŽ. Wiązówka nagolistna (F. denudata) rš. Wiązówki pachną, pełna jest dolina Svn. Na Litwie rośnie wiązówka łąkowa i wiązówka błotna LTEXII282“ LKŽe; wiązówka BVŽ 132; łac. Fragaria – poziomka, por. żēmuogé Pr 203; poziomka LBŽ 145; žmuogė „sf. (1) KBII98, K, Jn, K. Būg(Kv), Š, NdŽ, KŽ, žémuogė (1) Š, DŽ, NdŽ, Tv, Erž, Dkš, Smln, Aln, žemuog (3b) Brs, Vkš 1. SD1138, SD287, R, R123, MŽ, MŽ161, Sut, Kos137, P, F, N, M, MitII138, L, LL176, ŠT54 bot. dzika i uprawna roślina zielna z rodziny różowatych, rodząca czerwone soczyste owoce (Fragaria)“ LKŽe; poziomka; truskawka BVŽ 133; dwugłoska ie zapisana w pierwszym członie złożenia jest najprawdopodobniej błędem korektorskim, ponieważ nie znaleziono takiej formy nazwy tej rośliny; łac. Fumaria – żvirblerute, por. źwirbłāruté Pr 175; žvirbliarūtė (Iv, Mln, Rk) LBŽ 147; žvrbliarūtė „sf. (1) DŽ, NdŽ, žvirblirūtė (1) NdŽ, KŽ, Sv; Mt lub o czerwonych kwiatach (Fumaria): dymnica pospolita (F. officinalis) LFIII476“ 224 Albina Auksoriūtė Nazwy rodzajowe roślin i grzybów Laurynasa Ivinskisa Povilo Matulionio Žolyne: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms LBŽ, EncVIII703, LEV427, Brs bot. daržų piktžolė pilkai žaliais lapais, rausvais LKŽe; žvirbliarūtė BVŽ 135; łac. Gnaphalium – katpede, por. kātpiedé Pr 255; katpėdė (Iv) LBŽ 158; ktpėdė „rz. (1) bot. 1. N, K, P, Mt, DŽ, EncIX198, Yl, Skd roślina z rodzaju astrowatych (Gnaphalium): Ktpėdės geltonai žydi, nuo geltos gydo J. Ktpėdės ganyklo[je] kuone ant kiekvieno kupsto auga Žgč. Katpėdė tikroji (G. dioecum) F. Gelsvoji katpėdė (G. luteo-album)“ LKŽe; pūkelis BVŽ145; łac. Merulius – lapelaižis, por. gajdkojis, łapièlājźis Pr 66; trobagrybis, syn. lapė laižis (Iv) LBŽ 220; laplaižis „rz. (1) bot. 1. Kos86, J, Šts, Vvr, Tv taki grzyb, kurka, lisiczka, pieprznik jadalny (Cantharellus cibarius): Še koks laplaižis, kaip lepšis Lkv. Laplaižiai rosną gromadami Kv. Jednych laplaižių nazbierał, ani jednego prawdziwka Tl. 2. NdŽ, LBŽ grzyb domowy (Merulius): Lapėlaižis ašaročius (M. lacrymans) Mt“ LKŽe; łac. Nardus – briedgaure, por. brìdgāuris Pr 127; łac. Nárdus stricta – briedgaurė (Iv) LBŽ 231; briedgaurė BVŽ 202; bredgaurė „sf. (1), briedgaũrė (2), zob. briedgauris: bredgaurę pjauti eik, kai rasa Šll. Briedgaũrė – taka trawa, niejadalna, słabo zjadana, rośnie suchymi kępami Š“ LKŽe; briedgaurė BVŽ 203; łac. Phalus – sromotnik, por. kaułāgribis Pr 62; łac. Phállus impúdicus zob. Ithý phallus impúdicus LBŽ 254, sromotnik bezwstydny (S), syn. kiaulgrybis (Iv, Mln) LBŽ 181; łac. Phallus impudicus – sromotnik zwyczajny LGA 470; kiaũlgrybis „sm. (1) NdŽ bot. 1. LBŽ, Mt sromotnik bezwstydny (Ithyphallus impudicus)“ LKŽe; „ze względu na jasny kolor młodego grzyba można by w ten sposób motywować również nazwy sromotnika (Phallus impudicus) kiaulbudė <...>, kiaulgrybis“ (Lubienė 2015: 141); łac. Sedum – drugežole, por. drūżmas Pr 187; rozchodnik (Pet, dr), syn. drugenis (Iv), drugiažolė (Iv), riebunis (Iv) LBŽ 318; drùgiažolė sf. (1), drugižolė (1) „bot. 1. Mt, Ak, I rozchodnik (Sedum): Drùgiažolės małe, żółte, rosną na ugorach Alv. W tym roku w Pakupach było mało drugżolių Kp“ LKŽe; šilokas BVŽ 272; łac. Suillus – šilbaravykis; łac. Suillus castáneus zob. Bolétus castáneus LBŽ 337, smiltyninis baravykas, syn. šilbaravykis (Mln) LBŽ 51; šlbaravykis „sm. (1) J, DŽ, Brs, Yl, Rdn, Krš, Stl, Šll, Srd, Grnk, Krs, Skrb, Ppl, Brž, šilbaravykis (1) Lkv, Bsg, šilbaravỹkis (2) KŽ; Kos152, L bot. 4. LBŽ, NdŽ, KŽ smiltyninis ba ravykas (Gyroporus castaneus)“ LKŽe; łac. Gyroporus castaneus – smiltyninis šašė kiaulpienė [Mln], sin. kiaulpienė (Iv, R, S, V) LBŽ 342; kiaulpienė BVŽ 292; kiaũlpienė sf. (1) NdŽ, Kv, Lkž, Pn, Grg, Lkv, Šts, kiaulpinė (2) BŽ314; Mt „bot. roślina z rodziny astrowatych (Taraxacum): Piktšašė kiaulpienė (T. officinale) LBŽ. Mažoji kiaulpienė šilbaravykis LGA 47; lot. Taraxacum – kiaulpiene, plg. jòstuwis Pr 257; lot. Taráxacum officinále – pikt (T. levigatum) P. Snar“ LKŽe; mniszek lekarski BVŽ 292. LKŽe duomenimis, prie L. Ivinskio terminologizuotų genčių vardų galbūt galima priskirti ir šiuos vardus: 225Terminologija | 2020 | 27 lot. Agaricus – plempė, por. plàuskis Pr 67; plepė sf. (2) K, plémpė (1) BŽ104 1. R, K, LBŽ „bot. taki grzyb z rodziny pieczarkowatych (Collybia): Plepių, rudmėsių, storkočių bei baravykų jos sau taip daug prisirovė K.Donel. Tokių dailių parsinešiau plepių Ktč“ LKŽe; łac. Agaricus arvensis – pieczarka polna LGA 212; łac. Carlina – karlin, por. sàusūnis Pr 254; sausažiedis (Iv, Mln) LBŽ 73; sausažiedis „1. suchy kwiat: Kas kita vikiai, žirnikai, įvairiažiedžiai vijoklių varpeliai ir tūkstančiai kitokių žiedų ir sausažiedžių Vaižg. 2. DŽ bot. roślina z rodziny astrowatych, której okrywa kwiatostanu składa się z suchych listków (Carlina): Paprastasis sausažiedis (C. vulgaris) LBŽ“ LKŽe; karlin BVŽ 71; łac. Myosotis – niezapominajka, por. miniètinis Pr 232; niezabudka (Iv), syn. miegažolė (P, Iv, Pn), minėtenė (Iv) LBŽ 227; miegažolė „1. LBŽ lulek czarny (Hyoscyamus niger). 2. Mt, LBŽ, NdŽ niezapominajka, niezabudka (Myosotis)“ LKŽe; nieu zapominajka BVŽ 200; łac. Caltha – knieć, por. purēné Pr 161; łac. Cáltha palústris – knieć błotna lukšta [Mln], syn. purena (Bz, Mln), purenė (Alk, St), LBŽ 63; purena sf. (BzF160, Mt, LBŽ) LKŽe; knieć BVŽ 62; łac. Ulmus – wiąz, por. wìnkszna Pr 147; gúoba sf. (1) Br, Dkš, Pjv, Plk, Vl, Jrb, Gl, Ūd, Vs, Ds, guobà (2) J, J. Jabl, (4) DŽ, Sv „1. bot. wiąz, brzost (Ulmus): Gúoba pavėsį daro Dkš. Z kory guobowej chleb pieką J. Z guoby zdzierają łyko J. Guoba nie wyrasta na duże drzewo Klp. Łyko guoby jest nietrwałe Brž. Drewno guoby jest bardzo sprężyste Rgv. Kto tam stoi przy guobie? Jrb. Przywiozłem dwie guoby z lasu Žsl. Cała przydrożna aleja obsadzona wiązami Vl. Pełne są podnóża zboczy wiązów Sv“ LKŽe. Niektóre nazwy rodzajów roślin L. Ivinskis mógł zaczerpnąć nie tylko z ówczesnego języka potocznego – mógł je znaleźć w dawnych słownikach. Z jakich słowników korzystał L. Ivinskis, można dowiedzieć się z jego listu napisanego w 1868 r. w języku rosyjskim do Wasilija Kulina. W liście L. Ivinskis pisze o opracowaniu słownika litewsko-żmudzkiego: „<...> już dawno postanowiłem wykonać to gigantyczne dzieło, ale na jego ukończenie potrzeba jeszcze niemało czasu, trzeba wybrać słowa ze słowników już wydrukowanych i znajdujących się w rękopisach, niedawno otrzymałem o nich wiadomości: 1. Milkausa, 2. Neselmanno, 3. Haako, 4. Sirvydo, 5. Rękopis słownika w Rydze, 6. Ten sam w Kazaniu, 7. ks. Juški, 8. ks. Miežinisa. Z pierwszego już wybrałem słowa. Czeka mnie jeszcze konieczna praca: wypisać z innych, wyżej wymienionych, nieznane mi słowa i skontaktować się z ich autorami”2 (Ivinskis 1995: 483). 4. Polski–łaciński–litewski słownik K. Sirvydasa. Pod numerem 5 prawdopodobnie oznaczono rękopis 2 L. Ivinskio laiške minimi šie žodynai: 1. Ch. G. Milkaus lietuvių–vokiečių ir vokiečių–lietuvių kalbų žodynas, 2. G. H. F. Nesselmano lietuvių kalbos žodynas, 3. T. V. Haacko lietuvių–vokiečių kalbų žodynas, litewsko–łotewsko–polsko–rosyjskiego słownika M. Miežinisa, pod 6. – rękopis słownika języka litewskiego A. Ugianskisa, a pod 7. – rękopis słownika A. Juški Słownik polsko–litewski (1853–1854) (Ivinskis 1995: 568). 226 Nazwy rodzajów roślin i grzybów Lauryna Ivinskisa Povilo Matulionio Žolyne: Lauryno Roko Ivinskio 210-osioms gimimo metinėms Za zterminologizowane nazwy rodzajów roślin i grzybów L. Ivinskisa należy uznać także następujące nazwy, pochodzące jeszcze z praindoeuropejskich lub prabałtyckich języków: łac. Dygitaria – proso; sóra sf. (1) K, K. Būg, Rtr, DŽ, NdŽ, PrL, sorà (3) K. Būg (Kv), (4) NdŽ, soros pl. SD73,290, R, MŽ, D. Pošk, Kos53 „bot. 2. palusznik (Digitaria): Laukinė sóra (Soros laukinės P) (D. sanguinalis) BŽ492; Mt. Sora pirštuotė (D. ischaemum) LBŽ. Proso krwiste (D. sanguinalis) LBŽ“ LKŽe; proso EŽDB; łac. Linum – len, por. lìnas Pr 167; lnas rzecz. zazw. lm. (4) SD131, K „bot. włóknista i oleista roślina (Linum): Len uprawia się na Litwie od dawnych czasów sp. Leny o długich łodygach i leny o krótkich łodygach Grž. W lesie nie siej lnu Trš. Len zielenił się jak ruta rš. Jak bór len  (duży, piękny) Zt. Nasz len wyrósł z małych, lecz nie dogonił dużych (średniej wielkości) MŽ. Czyż ci nie mówiłam, dziewczyno: nie chodź przez pole lnu JD179 <…>” LKŽe; linas, linai Sabaliauskas 1990: 41; łac. Pinus – sosna, por. pùśzis, kwājé Pr 143; pušs sf. (4) 1. KlG62, SD346, MŽ120, B, P, Sut, N, K, Slnt, Šln, Jnš „bot. zawsze zielone drzewo z długimi Sosna górska (P. montana) P.Snar. Sosna zwyczajna (P. silvestris) spygliais ir apvaliais kankorėžiais (Pinus); to medžio kamienas: Kedrinė pušis (P. cembra) Mt. Miškinė pušis (P. silvestris) Mt. Juodoji pušis (P. nigra) LBŽ. P.Snar. Praskaldyk dervų iš pušis JI315 <…>“ LKŽe; pušis Sabaliauskas 1990: 42–43; lot. Rubus – malina, por. awièté Pr 203; avitė sf. (2), aviet (3b) Dsn, Nj „krzewiasta roślina o słodkich owocach (Rubus); jej owoc: Maliny rosną w lasach i sadach lub ogrodach Dkš. Malinka kwitła w zielonym ogrodzie (d.) Ds. Krzew malin SD141. Malina czarna (R. occidentalis) rš. Malina krzewiasta (R. fructicosus) LBŽ <…>” LKŽe; malina Sabaliauskas 1990: 154. Porównano terminy zterminologizowane z nazwami podanymi w Prigimtūmenė; wskazano te z odsyłaczem do L. Ivinskiego. L. Ivinskis mógł przejąć większą część čių genčių vardais matyti, kad šiek tiek daugiau nei pusė jų sutampa. Šiame poskyryje reikėtų aptarti ir skolintus genčių vardus, kurie Žolyne zapożyczeń z ówczesnego języka mówionego lub znaleźć je w dawnych pismach. Znaleziono 9 takich nazw: łac. Allium – czosnek, por. błodūstas, bładūstas, czesnākas Pr 132; česnakas (P), syn. blodustas (Iv) LBŽ 15; blodustas „(l. plodzist) sm. MitI223 česnakas: Żądając wytępić tamte (robaki), gotuj kozie mleko z blodustais (czosnkiem) IM1851,45“ LKŽe; česnakas VLEe; łac. Centaurea – chaber, por. grasēné Pr 254; bajorė (P, Kr), syn. šimterūnis (Iv, St) LBŽ 77; ×vosilkà „(brus. вaciлoк, l. wosiłka) sf. (2) NdŽ, FrnW, (4) K, KI705, Rtr, FrnW, NdŽ, KŽ, voslka (1) LzŽ, Graž, võsilka (1) JT24, vosylkà (2) Plšk; Lex55, SD183, SD154, Q305, R229, BS154, MŽ, MŽ306, P, N, M,