Finnish–Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation

doi.org/10.35321/term27-02 Fińsko-rosyjski słownik tematyczny dla tłumaczy środowiskowych w ochronie zdrowia: zasady i wyzwania związane z jego opracowaniem IGOR KUDASHEV Uniwersytet w Tampere, Wydział Technologii Informacyjnych i Nauk o Komunikacji OLGA SEMENOVA Uniwersytet w Tampere, Wydział Technologii Informacyjnych i Nauk o Komunikacji STRESZCZENIE Postępująca internacjonalizacja doprowadziła do wzrostu zapotrzebowania na tłumaczenia środowiskowe na całym świecie. Ochrona zdrowia jest jedną z najtrudniejszych dziedzin dla tłumaczy środowiskowych, ponieważ nieporozumienia, zwłaszcza te wynikające z użycia niewłaściwej terminologii, mogą w najgorszym przypadku kosztować życie. W niniejszym artykule opisujemy proces opracowywania Fińsko-rosyjskiego słownika tematycznego dla tłumaczy środowiskowych w ochronie zdrowia. Zaczynamy od przedstawienia teoretycznych podstaw planowania słownika i analizy potrzeb informacyjnych grup docelowych. Następnie uzasadniamy wybór źródeł słownikowych, opisujemy mega-, makro- i mikrostrukturę słownika oraz krótko przedstawiamy szczegóły technicznej realizacji projektu. Na koniec omawiamy niektóre wyzwania napotkane w trakcie projektu, a także jego perspektywy na przyszłość. SŁOWA KLUCZOWE: słownik medyczny, glosariusz medyczny, komunikacja lekarz–pacjent, tłumaczenia środowiskowe, tłumaczenia w ochronie zdrowia ADNOTACJA Rosnąca internacjonalizacja powoduje nieustanny wzrost zapotrzebowania na tłumaczenie środowiskowe (ang. community interpreting) na całym świecie. Opieka zdrowotna jest jedną z najtrudniejszych dziedzin dla tłumaczy środowiskowych, ponieważ nieporozumienia, zwłaszcza wynikające z użycia niewłaściwej terminologii, w najgorszym przypadku mogą kosztować życie. W artykule opisano proces opracowywania Tematycznego słownika fińsko-rosyjskiego dla tłumaczy ustnych w ochronie zdrowia. Na początku przedstawiono teoretyczne podstawy planowania słowników oraz przeanalizowano potrzeby informacyjne grup docelowych. Następnie uzasadniono wybór źródeł słownikowych, opisano Terminologija | 2020 | 27 31 makro-, mezo- i mikrostrukturę słownika, a także pokrótce przedstawiono szczegóły technicznej realizacji projektu. Na koniec omówiono niektóre wyzwania napotkane w projekcie oraz jego perspektywy na przyszłość. SŁOWA KLUCZOWE: słownik medyczny, glosariusz medyczny, komunikacja lekarz–pacjent, tłumaczenie środowiskowe, tłumaczenie w ochronie zdrowia 1. WPROWADZENIE Rosnąca internacjonalizacja doprowadziła do stałego wzrostu zapotrzebowania na tłumaczenie środowiskowe na całym świecie (por. de Pedro Ricoy 2009: 1). W Finlandii, podobnie jak w wielu innych krajach europejskich, przedstawiciele mniejszości językowych mają w wielu przypadkach (określonych w przepisach krajowych i instrukcjach poszczególnych organizacji) prawo do komunikowania się z urzędnikami i dostawcami usług publicznych w swoim języku ojczystym, co w praktyce oznacza, że na spotkanie zapraszany jest tłumacz środowiskowy. Jakość tłumaczenia środowiskowego stała się ostatnio ważnym tematem w badaniach nad tłumaczeniem ustnym (np. Hale 2007; Valero-Garcés 2008; Flores et al. 2012; Maley 2018). Stosowanie właściwej terminologii jest kluczowym czynnikiem zapewniającym wysoką jakość tłumaczenia. Opieka zdrowotna jest pod tym względem jedną z najbardziej krytycznych dziedzin, ponieważ nieporozumienia, zwłaszcza wynikające z użycia niewłaściwej terminologii, mogą prowadzić do niewłaściwego leczenia, a w najgorszym przypadku kosztować życie. W Finlandii systematycznie rozwijano kształcenie tłumaczy środowiskowych (Mäntynen 2013). Jednak poziom kompetencji tłumaczy nadal znacznie się różni (Ollila 2017: 28), podobnie jak w wielu innych krajach (np. Roat, Crezee 2015). Projekt „Rozwój kształcenia w zakresie tłumaczenia ustnego w ochronie zdrowia” (2019–2020) miał na celu doskonalenie kształcenia na poziomie uniwersyteckim tłumaczy środowiskowych pracujących w fińskim sektorze ochrony zdrowia. Jednym z głównych celów projektu było opracowanie Fińsko-rosyjskiego tematycznego słownika dla tłumaczy ustnych w ochronie zdrowia (Semenova, Kudashev, w przygotowaniu). Jednym z powodów wyboru rosyjskiego jako języka docelowego był fakt, że jest to język, o który najczęściej prosi się w ramach tłumaczenia środowiskowego w Finlandii (por. Koskinen, Vuori, Leminen 2018: 9). Według danych Statistics Finland imigranci z Rosji i byłego Związku Radzieckiego stanowią największą mniejszość językową obcego pochodzenia w Finlandii1. W 2018 roku było ich ponad 85 000, a ich liczba nadal rosła2. 1 http://www.stat.fi/til/vaerak/2019/02/vaerak_2019_02_2020-05-29_tie_001_fi.html 2 https://www.stat.fi/til/vaerak/2018/02/vaerak_2018_02_2019-06-19_tie_001_fi.html 32 Igor Kudashev | Finnish-Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation W niniejszym artykule opisujemy proces planowania i opracowywania słownika; przedstawiamy jego megastrukturę, makrostrukturę i mikrostrukturę; omawiamy techniczną realizację projektu oraz zastanawiamy się nad niektórymi wyzwaniami, z którymi zetknęliśmy się podczas jego realizacji, a także nad perspektywami na przyszłość słownika. Mamy nadzieję, że informacje te okażą się przydatne dla osób opracowujących podobne słowniki dla innych par językowych, a także dla osób szkolących tłumaczy środowiskowych. 2. CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA PLANOWANIE SŁOWNIKA Zaczynamy od omówienia teoretycznych podstaw planowania słowników. Czynniki wpływające na planowanie każdego słownika można podzielić na czynniki wynikające z potrzeb grupy docelowej oraz czynniki odzwierciedlające ograniczenia świata zewnętrznego. Można je nazwać odpowiednio właściwymi czynnikami leksykograficznymi i zewnętrznymi czynnikami leksykograficznymi (Kudashev 2007: 66). Wykonując określone zadanie (np. tłumaczenie ustne w ochronie zdrowia), użytkownicy słownika (np. tłumacze środowiskowi) mają pewne potrzeby informacyjne (np. potrzebują informacji o odpowiednikach w języku docelowym i ich użyciu), a także potrzeby związane z wyszukiwaniem i przetwarzaniem informacji (np. muszą bardzo szybko znaleźć i przetworzyć te informacje w terenie). Jednak leksykograf opracowujący słownik w większości przypadków nie wie dokładnie, jakie będą potrzeby potencjalnego użytkownika w konkretnej sytuacji komunikacyjnej. Ogólny obraz, którym dysponuje leksykograf, jest jedynie przybliżeniem; można go udoskonalić za pomocą ankiet i wywiadów z przedstawicielami grupy docelowej oraz dzięki starannemu doborowi źródeł słownikowych. W związku z tym na proces planowania słownika duży wpływ mają metodologia gromadzenia informacji o potrzebach użytkowników, ilość i jakość tych informacji oraz metodologia doboru źródeł. Czynniki te podsumowano na rysunku 1 (por. Kudashev 2007: 68). Czynniki zewnętrzne wiążą się przede wszystkim z dostępnością zasobów, takich jak zasoby czasowe, finansowe, ludzkie i techniczne. Podmioty zapewniające zasoby (np. sponsors, publishers) mogą określać własne dodatkowe warunki. Innym czynnikiem zewnętrznym są ograniczenia narzucane przez nośnik danych. Na planowanie słownika może również wpływać wykształcenie leksykografa, jego przygotowanie, wcześniejsze doświadczenie w opracowywaniu słowników itp. (Kudashev 2007: 71–73). Potrzeby użytkowników docelowych naszego projektu słownikowego oraz metodologia gromadzenia tych informacji zostały opisane w sekcji 3. Źródła wykorzystane przy opracowaniu słownika oraz uzasadnienie ich doboru przedstawiono w sekcji 4. Wśród czynników zewnętrznych, które miały istotny wpływ na projekt słownika, należy wymienić napięty harmonogram (jeden Terminologija | 2020 | 27 33 Rys. 1. Czynniki wpływające na planowanie słownika rok) i ograniczony budżet, z powodu których mogliśmy zatrudnić jedynie terminologa w niepełnym wymiarze godzin i korzystać wyłącznie z pomocy wolontariuszy z sektora ochrony zdrowia jako ekspertów dziedzinowych. Udało nam się jednak opracować słownik zawierający 4,000 haseł, obejmujących 30 częstych chorób. 3. GRUPY DOCELOWE I ICH POTRZEBY Kierując się ogólną teorią projektowania słowników języków specjalistycznych (np. Bergenholtz, Tarp 1995; Kudashev 2007; Grinev–Grinevič 2009), ze szczególnym uwzględnieniem słowników pedagogicznych i statystycznych (Morkovkin 1990; Alekseev 2001; Fuertes-Olivera, Arribas-Baño 2008; Fuertes-Olivera 2010), rozpoczęliśmy projekt od analizy potrzeb informacyjnych grup docelowych. Główną grupę docelową słownika stanowią zawodowi tłumacze środowiskowi oraz studenci studiów wyższych kształcący się w zakresie tłumaczenia środowiskowego. Do drugorzędnych grup docelowych należą pacjenci, personel medyczny i studenci medycyny. Informacje o potrzebach grup docelowych zebrano dzięki autorefleksji oraz analizie literatury fachowej dotyczącej tłumaczenia środowiskowego ogólnie (np. Hale 2007; Valero-Garcés, Martin 2008; Koskinen, Vuori, Leminen 2018), a w szczególności tłumaczenia w ochronie zdrowia (np. Pöchhacker, Shlesinger 2007; Angelelli 2008; Arocha 2012; Mäntynen 2013; Metzger, Nicodemus 2014; Roat, Crezee 2015; Ollila 2017; Souza, Fragkou 2020). Ponadto przeprowadziliśmy wywiad z Seiją Koskinen, dyrektorką Centrum Tłumaczy Pirkanmaa 34 Igor Kudashev Finnish-Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation Olga Semenova (Tampere, Finlandia), oraz Girtą Roots, tłumaczką środowiskową pracującą z językami fińskim, rosyjskim i estońskim. Centrum Tłumaczy Pirkanmaa świadczy usługi tłumaczenia środowiskowego w drugim pod względem liczby ludności regionie miejskim Finlandii. Prawie 40% zleceń tłumaczeniowych Centrum dotyczy ochrony zdrowia. Drugorzędną grupę docelową reprezentowała Galina Mäkräinen, rosyjskojęzyczna lekarka, która uczestniczyła w kursach językowych dla lekarzy o pochodzeniu imigranckim. Mäkräinen konsultowała również różne kwestie medyczne i weryfikowała ekwiwalenty. Studenci specjalistycznego kursu Tłumaczenie środowiskowe w ochronie zdrowia z języka fińskiego na rosyjski, zorganizowanego w semestrze jesiennym 2019 roku na Uniwersytecie w Tampere, również przekazali uwagi do pierwszej wersji słownika. Pracujący tłumacze środowiskowi korzystają ze słowników medycznych, aby powtórzyć terminy medyczne podczas przygotowań do zlecenia. Mogą też potrzebować słownika w trakcie tłumaczenia, by sprawdzić termin, którego nie znają lub nie pamiętają. Studenci tłumaczenia korzystają ze słowników medycznych w tych samych celach, ale koncentrują się na opanowaniu słownictwa i przygotowaniu do symulowanych sesji tłumaczeniowych. Przygotowując się do rzeczywistego lub symulowanego zlecenia, zarówno pracujący tłumacze, jak i studenci zapoznają się z tematem i poznają związaną z nim terminologię. Nie mogą z góry wiedzieć, która część materiału okaże się przydatna przy tłumaczeniu danego przypadku (Veisbergs 2006: 1220). Studenci znają temat zlecenia z wyprzedzeniem, natomiast pracujący tłumacze nie zawsze mają taki komfort ze względu na ogólne rozporządzenie o ochronie danych (GDRP) i podobne przepisy ograniczające dostęp do informacji poufnych; mogą więc mieć bardzo mało czasu na przygotowanie. Aby ułatwić szybkie przyswajanie słownictwa medycznego według tematów, słownik powinien być uporządkowany tematycznie i zawierać wyłącznie najistotniejsze informacje (por. Grinev–Grinevič 2009: 68). Studenci tłumaczenia mają mniejszą wiedzę ogólną i niższe kompetencje językowe niż pracujący tłumacze. W związku z tym potrzebują więcej informacji językowych na temat terminów i ekwiwalentów. Na przykład nasze doświadczenie pokazuje, że studenci fińskojęzyczni potrzebują informacji o akcencie wyrazowym w przypadku większości rosyjskich ekwiwalentów, podczas gdy doświadczeni tłumacze fińskojęzyczni chcą takich informacji jedynie w trudnych przypadkach (np. целикая, рефлюкс). Zlecenia tłumaczeniowe, na przykład wizyty u lekarza, są ściśle ograniczone czasowo, dlatego tłumacz pracujący w ochronie zdrowia ma bardzo mało czasu na Terminologija | 2020 | 27 35 sprawdzaniu terminów. Oznacza to, że słownik musi mieć przejrzystą strukturę oraz szybkie i wygodne narzędzia wyszukiwania. Słownik pełni dwie funkcje. Pierwsza ma charakter dydaktyczny. Tłumacze środowiskowi i studenci muszą znać na pamięć podstawową terminologię. Ponieważ trudno jest zawsze pamiętać bardziej szczegółowe terminy związane z poszczególnymi chorobami, podczas przygotowywania się do konkretnego zlecenia muszą również powtarzać terminologię dotyczącą danej choroby. Druga funkcja słownika jest referencyjna: tłumacze mogą w danej chwili zapomnieć konkretnego terminu i chcieć go sprawdzić. Aby spełniać oba te wymagania, słownik musi mieć układ tematyczny i alfabetyczny. Tłumacze środowiskowi pracujący w ochronie zdrowia potrzebują przynajmniej podstawowej wiedzy na temat tej dziedziny, ale prawdopodobnie powinni zdobywać ją z tekstów popularnonaukowych lub specjalistycznych podręczników, takich jak „Introduction to Healthcare for Interpreters and Translators” (Crezee 2013). Dydaktyczny słownik medyczny dla tłumaczy nie jest odpowiednim miejscem do przekazywania tego rodzaju informacji, ponieważ hasła słownikowe muszą być bardzo zwięzłe. Ponadto opracowywanie i modyfikowanie definicji to zadania znane z dużej pracochłonności, wymagające znacznych zasobów, konsultacji z ekspertami dziedzinowymi, zadbania o prawa własności intelektualnej itp. Z tego powodu w naszym słowniku nie zamieściliśmy definicji ani informacji encyklopedycznych. 4. ŹRÓDŁA SŁOWNIKA Najlepszym źródłem dla słownika medycznego przeznaczonego dla tłumaczy pracujących w ochronie zdrowia byłyby prawdopodobnie nagrania autentycznych wizyt lekarskich. Niestety, informacje te są poufne, więc dostęp do nich jest problematyczny. Jedyną możliwą alternatywą dla autentycznych rozmów są źródła pisane, najlepiej przeznaczone do komunikacji lekarz–pacjent. Jako podstawowe wybrano następujące źródła terminów fińskich: • oparte na dowodach wytyczne dla pacjentów (Käypä hoito) oraz opisy chorób publikowane przez Fińskie Towarzystwo Medyczne Duodecim (Terveyskirjasto 2020) • międzynarodowe klasyfikacje i normy – Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, 10th. rewizja3 – Międzynarodowa Klasyfikacja Podstawowej Opieki Zdrowotnej, 2nd. edycja4 3 https://icd.who.int/browse10/2016/en 4 https://www.who.int/classifications/icd/adaptations/icpc2/en 36 Igor Kudashev | Olga Semenova Finnish–Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation – Terminologia Anatomica (Kolesnikov 2003, uzupełniona o terminy fińskie w jednym z naszych wcześniejszych projektów, zob. Kudashev 2012) Fińskie klasyfikacje i ontologie – Fińska Klasyfikacja Procedur Chirurgicznych (Lehtonen, Lehtovirta, Mäkelä–Bengs 2013) – Klasyfikacja leków Fińskiej Agencji Leków FIMEA5 – Fińska ontologia zdrowia i dobrostanu TERO6 Do podstawowych źródeł rosyjskich odpowiedników należały: Wytyczne oparte na dowodach naukowych Ministerstwa Zdrowia Federacji Rosyjskiej7 Poradnik lekarza „2000 chorób od A do Z” (Denisov, Ševčenko 2010) Jako wtórnych źródeł terminów fińskich i rosyjskich odpowiedników używaliśmy również podręczników i poradników dla personelu medycznego (np. Jousimaa et al. 2017; Mustajoki et al. 2019), a także słowników jedno- i dwujęzycznych (np. Hyttinen et al. 2013; Fagradańac s.d.; krytyczny przegląd istniejących słowników medycznych fińsko-rosyjskich zob. Semenova 2020: 29–34). Zasadniczo nie korzystaliśmy z materiałów przetłumaczonych z innych języków. Obecnie jednak wiele klasyfikacji ma charakter międzynarodowy. Ponadto większość materiałów dotyczących medycyny opartej na dowodach, dostępnych w języku rosyjskim, stanowią tłumaczenia z języka angielskiego lub innych języków. Na przykład skorzystaliśmy z unikatowego drukowanego poradnika „Wytyczne dotyczące medycyny opartej na dowodach” (Denisov et al. 2002), przetłumaczonego z języka angielskiego. Z tekstów tłumaczonych korzystaliśmy jednak ostrożnie, a wyekscerpowane z nich terminy weryfikowaliśmy w źródłach nietłumaczonych. 5. M A K R O S T R U K T U R A Materiały wstępne słownika obejmują przedmowę oraz instrukcję korzystania ze słownika. Materiały końcowe zawierają indeks rosyjsko-fiński i wykaz źródeł. Zasadnicza część słownika składa się z dwóch części. Część 1 zawiera około 2000 najczęściej używanych terminów, które należy opanować na pamięć. Ponieważ łatwiej uczyć się terminów tematycznie, pogrupowano je według wymienionych poniżej dziedzin. W obrębie każdej dziedziny słownictwo jest dalej 5 http://www.fimea.fi 6 https://finto.fi/tero/fi 7 http://cr.rosminzdrav.ru/#!/ Terminologija | 2020 | 27 37 podzielone na poziom podstawowy i zaawansowany. Na przykład podstawowy poziom terminologii anatomicznej obejmuje około 150 terminów, a poziom zaawansowany — około 800. Terminy podstawowe mają kluczowe znaczenie i należy je opanować w pierwszej kolejności; terminy zaawansowane również są ważne, ale można się ich uczyć później. Sekcje tematyczne w Części 1 są następujące: System opieki zdrowotnej Ogólne słownictwo medyczne Choroby, objawy i dolegliwości Anatomia i fizjologia Badania lekarskie Leczenie i opieka, profilaktyka chorób oraz rehabilitacja Leki Sprzęt medyczny Druga część słownika dotyczy poszczególnych chorób. Pełni ona dwie funkcje. Po pierwsze, pomaga tłumaczom ustnym i studentom przygotować się do zlecenia związanego z konkretną chorobą, nawet w krótkim czasie. Drugą funkcją jest funkcja referencyjna. Nawet doświadczeni tłumacze ustni — nie mówiąc już o studentach — nie są w stanie zapamiętać całej terminologii, której mogą potrzebować. Druga część słownika zawiera odpowiedniki terminów odnoszące się do poszczególnych chorób, wygodnie pogrupowane według poddziedzin, co umożliwia ich szybsze wyszukiwanie. Każda sekcja dotycząca konkretnej choroby w Części 2 jest podzielona na następujące sekcje tematyczne: Choroba i jej podklasy Choroby współistniejące i choroby o podobnych objawach Anatomia i fizjologia Objawy i dolegliwości Badania lekarskie Leczenie i opieka, profilaktyka chorób oraz rehabilitacja Leki Sprzęt medyczny Różne Terminy z części 2 mogą być również uwzględnione w części 1, co oznacza, że obie części słownika nie wykluczają się wzajemnie, lecz częściowo pokrywają. W obecnej wersji słownika część 2 obejmuje około 30 najczęstszych chorób, wybranych na podstawie statystyk dotyczących opieki zdrowotnej Fińskiego Instytutu Zdrowia i Opieki Społecznej8 oraz konsultacji z 8 https://sampo.thl.fi/pivot/prod/fi/avo/perus06/summary_icd1001 38 Igor Kudashev | Finnish-Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation Olga Semenova ekspert dziedzinowy. Dziedziny w częściach 1 i 2 wybrano, grupując terminy wyekscerpowane z tekstów medycznych w klasy tematyczne oraz przeprowadzając analizę ramową sytuacji komunikacyjnej „wizyta u lekarza” (por. Madžajeva 2012; Gagarina 2015). 6. MAKROSTRUKTURA Hasła słownikowe są uporządkowane w tabeli z dwiema kolumnami. Chociaż format tabelaryczny przyspiesza wyszukiwanie, obramowania tabeli powinny być delikatne, aby nie rozpraszać uwagi użytkownika. Słownik podzielono na sekcje tematyczne opisane powyżej, ale we wszystkich sekcjach części 1 i 2 terminy uporządkowano alfabetycznie. Układ tematyczny wspiera funkcję dydaktyczną, a układ alfabetyczny pełni funkcję referencyjną. Rysunek 2 przedstawia fragment słownika z sekcji poświęconej konkretnej chorobie Reflux. Pierwszy pogrubiony nagłówek brzmi Choroba i jej podklasy, a drugi — Choroby współistniejące i choroby o podobnych objawach. Rys. 2. Przykład sekcji poświęconej konkretnej chorobie Domyślnie synonimy terminów fińskich umieszcza się zarówno pod hasłem głównym, jak i w odpowiednim miejscu alfabetycznym w postaci odsyłaczy. Odsyłacze są niezbędne, gdy użytkownik sprawdza nieznany termin. Dla wygody użytkownika odsyłacze opatrzono również rosyjskimi odpowiednikami. Ponieważ jednak powtórzenia mogą przeszkadzać osobom uczącym się terminów, w elektronicznej wersji słownika można wyłączyć odsyłacze. Terminologija | 2020 | 27 39 Homonimy, tj. wyrazy lub połączenia wyrazowe odnoszące się do dwóch lub więcej pojęć, oznaczono indeksami rzymskimi i opatrzono uwagami ujednoznaczniającymi. W poniższym przykładzie (zob. rysunek 3) kuivuminen I odnosi się do suchości (jak w wyrażeniu suchość skóry), a kuivuminen II — do odwodnienia (jak w wyrażeniu odwodnienie organizmu). Rys. 3. Opracowanie homonimów Podejście zorientowane na pojęcia zapobiega jednemu z „grzechów głównych” leksykografii dwujęzycznej (por. Kromann, Riiber, Rosbach 1991: 2724), polegającemu na prezentowaniu wielu znaczeń w tym samym haśle bez ich właściwego rozróżnienia. Skutkuje to długim szeregiem ekwiwalentów tłumaczeniowych, z których niektóre nie są wymienne, ponieważ odnoszą się do różnych pojęć. Ponadto brak uwag ujednoznaczniających może spowolnić wybór właściwego ekwiwalentu i prowadzić do błędów tłumaczeniowych. Podstawową potrzebą każdego tłumacza lub tłumacza ustnego korzystającego ze słownika jest jak najszybsze znalezienie poprawnego ekwiwalentu tłumaczeniowego i upewnienie się, że jest to właściwy wybór (Varantola 1998: 181; Grinev-Grinevič 2009: 68; Nkwenti-Azeh 2001: 604–606). Ważne jest również zastosowanie odpowiedniego separatora między synonimami. Przecinek nie jest najlepszym rozwiązaniem, ponieważ niektóre oznaczenia języka specjalistycznego (zwłaszcza ekwiwalenty objaśniające) mogą już zawierać przecinek (zob. rysunek 4). Bezpieczniejszym rozwiązaniem jest średnik (Kudashev 2007: 275). Rys. 4. Przykład ekwiwalentów zawierających przecinki MIKROSTRUKTURA Hasła w słowniku składają się z następujących pól danych: głównego terminu fińskiego, jego ewentualnych synonimów, powiązanych z nimi oznaczeń gramatycznych i użytkowych, rosyjskiego ekwiwalentu, jego ewentualnych synonimów oraz powiązanych z nimi oznaczeń gramatycznych i użytkowych. Kolejność synonimów w haśle ustalono na podstawie analizy statystycznej i konsultacji z ekspertami dziedzinowymi. 40 Igor Kudashev Olga Semenova Finnish-Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation Zakładając, że większość tłumaczy środowiskowych dobrze zna język obcy, podaliśmy jedynie ograniczoną ilość informacji fonetycznych i gramatycznych. W niektórych przypadkach musieliśmy jednak uwzględnić także potrzeby drugiej grupy docelowej, tj. studentów. Wszystkie rosyjskie ekwiwalenty zawierające więcej niż jedną sylabę opatrzono akcentami oznaczonymi pogrubieniem (zob. rysunek 5). W niektórych wyrazach akcent jest ruchomy. Na przykład спирометрия („spirometria”) można wymawiać спирометрия albo спирометрия. W takich przypadkach oznacza się jednocześnie oba możliwe warianty akcentu. W przyszłych wersjach słownika planujemy oznaczać również akcenty poboczne w wyrazach wieloczłonowych, takich jak электронейростимуляцию („elektroneurostymulacja”), na przykład za pomocą podkreślenia. Rys. 5. Przykłady akcentowania rosyjskich ekwiwalentów zawierających więcej niż jedną sylabę W naszym słowniku rosyjskiej litery „ё” nigdy nie zastępuje się literą „e”, ponieważ może to sprawiać trudności osobom niebędącym rodzimymi użytkownikami języka, a nawet prowadzić do nieporozumień w przypadkach, gdy „ё” rozróżnia znaczenia. Na przykład, jeśli zapiszemy небо zamiast нёбо („podniebienie”), student lub niedoświadczony tłumacz może uznać, że ten termin anatomiczny jest homonimiczny z wyrazem języka ogólnego oznaczającym „niebo”, co mogłoby prowadzić do poważnych problemów podczas tłumaczenia ustnego. Początkowo nie planowaliśmy podawać żadnych dodatkowych wskazówek dotyczących wymowy rosyjskich terminów, poza oznaczaniem akcentu wyrazowego. Zauważyliśmy jednak, że prawidłowa wymowa niektórych terminów nie jest oczywista nawet dla rodzimych użytkowników języka, a tym bardziej dla studentów uczących się języka obcego. Oto kilka przykładów trudnych przypadków. W przypadku rosyjskich wyrazów czasem potrzebne są wskazówki dotyczące wymowy spółgłosek zmiękczonych (np. że термотерапия [„termoterapia”] i протез [„proteza”] należy wymawiać z miękkim „т”). Ponieważ wymowy skrótowców nie zawsze można przewidzieć w języku rosyjskim, prawdopodobnie należy ją podawać przynajmniej w przypadkach niejednoznacznych. Na przykład skróty takie jak МЭГ (skrót od магнитოэнцефалография „magnetoencefalografia”) można potencjalnie odczytać albo literując (эм-э-гэ) Terminologija | 2020 | 27 41 albo jako „zwykły” wyraz jednosylabowy (мэг)9. Problemy z wymową mogą sprawiać także terminy i skróty zawierające elementy obcego pochodzenia. Na przykład, czy „C” w wyrażeniu С-реактивный белок i jego skrócie СРБ („białko C-reaktywne, CRP”) wymawia się jak „s” czy „ts”? A jak należy odczytać pH-метрия („pomiar pH”)? W tak problematycznych przypadkach idealnym rozwiązaniem byłoby prawdopodobnie połączenie transkrypcji z plikiem audio. Terminy w liczbie mnogiej i skróty opatrzono odpowiednimi oznaczeniami. Formy nieformalne, potoczne (zebrane z artykułów przeznaczonych dla pacjentów i przy pomocy eksperta dziedzinowego) oznaczono etykietą użycia (zob. rysunek 6). Na przykład HDL cholesterol często potocznie nazywa się good cholesterol. Oba terminy uwzględniono w słowniku, ale ten drugi oznaczono jako potoczny. Rys. 6. Przykłady oznaczeń gramatycznych i użytkowych Nieregularne formy liczby mnogiej podaje się kursywą w nawiasach okrągłych, aby ostrzec użytkowników przed nietypową odmianą. Terminy używane zazwyczaj w liczbie mnogiej opatrzono uwagą (zob. rysunek 7). Rys. 7. Przykłady nieregularnych form gramatycznych i uwaga o dominującym użyciu liczby mnogiej Rosyjskie ekwiwalenty zakończone znakiem miękkim („ь”) opatrzono oznaczeniami rodzaju, ponieważ ich rodzaj nie jest oczywisty (zob. rysunek 8). Oznaczenia rodzaju podano także w połączeniach wyrazowych zawierających składniki zakończone na „ь”, chyba że ich rodzaj można ustalić na podstawie wyrazu (wyrazów) określanego (określanych). Rys. 8. Przykłady oznaczenia rodzaju 9 http://new.gramota.ru/spravka/letters/60-rubric-91 42 Igor Kudashev Olga Semenova Finnish-Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation Ekwiwalenty częściowe oznaczono znakiem ≈ (zob. Rysunek 9). Na przykład fińskie pojęcie luontaistuote (≈ „produkt naturalny / żywność prozdrowotna”) różni się od rosyjskiego pojęcia биодобавка (≈ „suplement diety”), choć w wielu przypadkach mogą one być stosowane jako ekwiwalenty kontekstowe. Rys. 9. Ujęcie ekwiwalentów częściowych Najlepiej byłoby również skomentować różnice między tymi pojęciami, jednak takie komentarze uniemożliwiłyby zarazem uczynienie ze słownika zwartego kompendium. Jest to przykład nieuniknionych wewnętrznych sprzeczności słownika pełniącego wiele funkcji i/lub skierowanego do wielu grup docelowych. W takich przypadkach autorzy słownika muszą albo ustalić priorytety, albo pójść na kompromis. 7. WYZWANIA NAPOTKANE W PROJEKCIE 7.1. Terminy specyficzne dla kultury i języka Do głównych wyzwań każdego projektu słownika dwujęzycznego należą oczywiście terminy specyficzne dla danej kultury, ponieważ narodowe systemy pojęciowe i terminologia różnią się nawet w tak międzynarodowej dziedzinie jak medycyna. Problemy mogą sprawiać zwłaszcza terminy związane z organizacją opieki zdrowotnej w różnych krajach. Na przykład fińskie fysioterapia i rosyjskie физиотерапия oznaczają różne rzeczy. Termin fiński odnosi się głównie do fizjoterapii, podczas gdy rosyjski — do elektroterapii. W Wikipedii szeroko omawia się różnice między tymi pojęciami na Zachodzie i w krajach postsowieckich. W takich przypadkach nie zawsze jest jasne, którą strategię należy zastosować: domestykację czy egzotyzację. Różnice między językami mogą prowadzić do sytuacji, w których rzeczownik trzeba przetłumaczyć czasownikiem lub przymiotnikiem i odwrotnie. Na przykład fińskiego terminu raskauden yliaikaisuus (dosł. „przenoszenie ciąży”) nie da się bezpośrednio przetłumaczyć na rosyjski ani angielski za pomocą konstrukcji rzeczownikowej. Przynajmniej nie brzmiałaby ona naturalnie. W takich przypadkach lepszym rozwiązaniem jest prawdopodobnie ekwiwalent „kontekstowy” (переношенная беременность „ciąża przenoszona”) wraz z objaśnieniem (por. Vehmas-Lehto 2010: 368; Probirskaja-Turunen 2005: 104). Terminologija | 2020 | 27 43 Aby zrozumieć niuanse przekładu terminów specyficznych dla kultury i języka, w większości przypadków trzeba dobrze znać języki użyte w słowniku — w naszym przypadku fiński i rosyjski. Ponieważ omawianie takich zagadnień w artykule napisanym po angielsku nie ma sensu, pominiemy ten temat i skupimy się na kilku wyzwaniach mniej zależnych od języka. 7.2. Terminologia interdyscyplinarna Jednym z wyzwań związanych z opracowywaniem słowników medycznych jest to, że współczesna medycyna stanowi dziedzinę interdyscyplinarną, powiązaną z wieloma innymi dziedzinami: biologią, chemią, farmakologią, inżynierią itp. (np. Georgievskij 1981: 82). W Finlandii opieka zdrowotna jest również ściśle powiązana z sektorem zabezpieczenia społecznego i opieki społecznej. Nawet ministerstwo odpowiedzialne za opiekę zdrowotną nosi nazwę Ministry of Social Affairs and Health. W związku z tym nie zawsze łatwo zdecydować, czy takie terminy jak sairausloma („zwolnienie lekarskie”), äitiyspäiväraha („zasiłek macierzyński”) lub ammatillinen kuntoutus („rehabilitacja zawodowa”) należą do dziedziny medycyny czy opieki społecznej. Ponieważ jednak terminy te często pojawiają się w tekstach przeznaczonych dla pacjentów, a tłumacze środowiskowi i tak muszą opanować terminologię zabezpieczenia społecznego, uwzględniliśmy w naszym słowniku terminy z zakresu zabezpieczenia społecznego i opieki społecznej, często używane w sektorze opieki zdrowotnej. 7.3. Postać haseł i ekwiwalentów As was demonstrated in several studies (e.g. Kudashev 2007: 360–363; Kudashev 2012; Kudashev 2013: 64–70; Kudashev 2016), terms a) are not always used in texts and reference resources in their full and unambiguous form, and b) some lexicographic practices aimed at data compression may disorient users as regards the form of terms and target language equivalents. Dictionary compiler should avoid these pitfalls by extracting and reconstructing terms correctly from the dictionary sources and presenting them unambiguously in the dictionary. Do najczęstszych wyzwań napotykanych podczas „eksploracji tekstów” należą: kontekstowe użycie skróconych i skrótowych form terminów nieuzasadnione stosowanie wielkiej litery w całym terminie lub tylko w jego pierwszej literze zastępowanie części terminów specjalnym znakiem, nawet w przypadkach, gdy oryginalnego terminu nie można odtworzyć mechanicznie stosowanie inwersji grupowanie wielu terminów w jeden. 44 Igor Kudashev | Finnish–Russian Thematic Dictionary for Healthcare Olga Semenova | Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation Aby nie wprowadzać użytkowników w błąd, hasła i ich odpowiedniki powinny być podawane w słowniku w pełnej, jednoznacznej i naturalnej formie. W szczególności oznacza to, że wielkich liter należy używać wyłącznie wtedy, gdy wymagają tego zasady pisowni. Na przykład zapis FINNISH INSTITUTE FOR HEALTH AND WELFARE lub Cosmetic Surgery jest nieuzasadniony, natomiast właściwa pisownia z wielkimi literami jest wymagana w takich terminach jak ACE inhibitor lub vitamin D deficiency. Nie należy stosować inwersji. Na przykład nasal spray nie powinien być podawany w formie spray, nasal. Hasła i ich odpowiedniki nie powinny być w żaden sposób skracane, na przykład przez pomijanie powtarzających się elementów i zastępowanie ich przecinkami, ukośnikami, nawiasami itp. Na przykład termin transcutaneous electrical nerve stimulation jest często skracany do form transcutaneous electrical stimulation i transcutaneous nerve stimulation, ale wszystkie trzy formy powinny być podane w słowniku jako synonimy i zapisane w całości. Użytkownicy, zwłaszcza studenci, mogą nie umieć poprawnie zinterpretować skróconych form, takich jak transcutaneous (electrical) (nerve) stimulation. Ponadto tłumacze ustni dokonujący szybkich wyszukiwań nie mają czasu na rozszyfrowywanie takich zapisów. Z technicznego punktu widzenia skracanie utrudnia też wyszukiwanie, sortowanie i tworzenie indeksu w języku docelowym. Chociaż hasła są zazwyczaj podawane w słowniku w liczbie pojedynczej, niektóre rzeczowniki mogą i/lub muszą być podawane w liczbie mnogiej (por. Berkov 2004: 30). Pluralia tantum, czyli rzeczowniki używane wyłącznie w liczbie mnogiej (np. scissors), stanowią oczywisty przypadek. Niektóre rzeczowniki mają jednak formalnie liczbę pojedynczą, ale zwykle używa się ich w liczbie mnogiej (np. bronchus / bronchi, cramp / cramps, chemical / chemicals). W tym drugim przypadku, dla wygody użytkowników, rzeczownik należy prawdopodobnie podać dwukrotnie: zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej. W języku medycznym niektóre przysłówki mają synonimy, które, ściśle rzecz biorąc, nie są jednostkami leksykalnymi. Na przykład подкожно / под кожу („podskórnie / pod skórę”), назально / через нос („donosowo / przez nos”). Wyrażenia takie są jednak zleksykalizowanymi jednostkami we własnym prawie terminologicznym, dlatego należy je uwzględnić w słowniku jako pełnoprawne hasła (por. Kudashev 2013: 59–60). 7.4. Terminy naukowe a potoczne Dyskurs medyczny, podobnie jak wiele innych języków specjalistycznych, ma wiele wymiarów. Można go w szczególności kategoryzować ze względu na uczestników. Można wyróżnić komunikację między lekarzami, lekarzami Terminologija | 2020 | 27 45 and nurses, doctors and patients, etc. (cf. Bergenholtz, Tarp 1995: 19; Abramova 2003; Alekseeva, Mishlanova 2002: 104–105; Agadžanân 2018; Gotti 2018: 13–14). Doctor–patient communication differs from other communicative situations in many respects. Typically, patients (and community interpreters) lack a medical background, which means that they tend to communicate using everyday vocabulary rather than scientific medical terminology. This presents a major challenge for dictionary compilers, who have to balance between the general and professional dimensions. Na przykład rosyjski wyraz гипертония (nadciśnienie tętnicze) był niegdyś oficjalnym terminem medycznym. Jest powszechnie rozumiany i bardzo często używany w codziennym języku. W dyskursie naukowym stał się jednak przestarzały i został zastąpiony terminem артериальная гипертензия, znacznie mniej znanym pacjentom. Podobnym przypadkiem jest para terminów аденома простаты i гиперплазия предстательной железы (rozrost gruczołu krokowego). Ponieważ nasz słownik opisuje komunikację między lekarzami a pacjentami, zdecydowaliśmy się uwzględnić obok terminów oficjalnych również terminy nieformalne, ale szeroko stosowane. Terminy oficjalne umieszczamy jednak przed nieformalnymi. Nie jest oczywiste, jak oznaczać takie terminy nieformalne. Z punktu widzenia lekarza są przestarzałe, ale z perspektywy pacjenta — nie. Zdecydowaliśmy się oznaczać je jako potoczne, ponieważ należą do słownictwa pacjentów, które uległo „determinologizacji”. W komunikacji ustnej wiele oficjalnych terminów ulega skróceniu. Na przykład диабет („cukrzyca”) zwykle występuje w pełnej formie w tekstach i źródłach referencyjnych (сахарный диабет — „cukrzyca”), ale w życiu codziennym znacznie częściej używa się formy skróconej. Terminy mogą być „skracane” również na poziomie pojęciowym za pomocą przeniesienia metaforycznego. Na przykład шейка матки („szyjka macicy”) składa się z wielu części, w tym między innymi z наружное отверстие шейки матки („ujście zewnętrzne szyjki macicy”). Jednak podczas badań ginekologicznych pacjenci zazwyczaj nie rozróżniają poszczególnych części i mówią po prostu o cervix. Czy leksykograf opracowujący słownik na potrzeby komunikacji lekarz–pacjent powinien być w tej kwestii nadmiernie drobiazgowy? Terminy stosowane w klasyfikacjach naukowych mogą różnić się od terminów i wyrazów języka ogólnego używanych w komunikacji lekarz–pacjent. Na przykład w Terminologia Anatomica nie znajdziemy takich wyrazów jak waist i middle (części ciała), istotnych w rozmowie o otyłości. Podkreśla to, jak ważne jest pozyskiwanie terminów z wielu źródeł, zamiast polegania na jednym, nawet autorytatywnym. 46 Igor Kudashev Olga Semenova Finnish–Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation Kultury i języki różnią się pod względem preferencji dotyczących międzynarodowych i rodzimych elementów terminów medycznych. Na przykład w Finlandii terminy oparte na rodzimych elementach są znacznie powszechniej używane zarówno przez lekarzy, jak i pacjentów niż derywaty łacińskie i greckie. Są jednak wyjątki. Na przykład taki międzynarodowy termin jak diabetes występuje znacznie częściej niż termin złożony z fińskich elementów – sokeritauti („cukrzyca”, dosł. „choroba cukrowa”). W języku rosyjskim natomiast terminy oparte na łacinie i grece są popularniejsze niż rosyjskie synonimy, nawet wśród pacjentów. Te preferencje specyficzne dla danej kultury należy uwzględnić w słowniku. Podsumowując, musimy przyznać, że nie zawsze łatwo jest zdecydować, które terminy — ściśle naukowe, profesjonalne czy potoczne — należy w pierwszej kolejności uwzględnić w słowniku przeznaczonym do komunikacji między lekarzem a pacjentem oraz w jakiej kolejności je podać. Nie ma w tej kwestii uniwersalnej „praktycznej zasady”, dlatego każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie. 7.5. Traktowanie synonimów i skrótów Obfitość synonimów i skrótów jest typowa dla języka medycznego (np. Georgievskij 1981; Kuryshko 2001; Abramova 2003). Jeśli termin podstawowy ma wiele synonimów, jego derywaty również będą miały ich wiele. Na przykład лекарство („lek”) ma w języku rosyjskim wiele synonimów: средство, препарат, медикамент itd. W rezultacie każdy rodzaj leku można określić (niemal) wszystkimi tymi słowami, np. leki przeciwzapalne to противовоспалительные лекарства / средства / препараты / медикаменты. Obfitość synonimów wiąże się z wieloma wyzwaniami dotyczącymi ich wyboru i umiejscowienia w haśle w określonej kolejności. Przy rozwiązywaniu tych kwestii zastosowaliśmy następujące kryteria: • zrozumiałość (pacjenci i tłumacze powinni rozumieć jak najwięcej terminów) • częstotliwość (często używane terminy są zazwyczaj bardziej zrozumiałe i łatwiejsze do zapamiętania) • prostota i zwięzłość (proste i krótkie terminy łatwiej zapamiętać) • różnorodność (aby słownik pełnił funkcję referencyjną, powinien zawierać również terminy wykraczające poza czynny zasób słownictwa tłumacza) • wiarygodność źródła (priorytetowo traktowane są terminy pochodzące z wiarygodnych źródeł). Terminologija | 2020 | 27 47 Jednak kryteria te mogą być ze sobą sprzeczne. Na przykład formy skrócone są krótsze i zasadniczo powinny być łatwiejsze do zapamiętania. W niektórych przypadkach tak jest. Na przykład skrót УЗИ (ultrasonografia) jest w języku rosyjskim znacznie częstszy niż jego pełna forma, ультразвуковое исследование. Ponadto wszyscy znają ten skrót. Umieszczenie skrótu przed pełną formą jest zatem w pełni uzasadnione. Niektóre skróty są jednak mniej znane pacjentom. Na przykład skrót НПВС (niesteroidowe leki przeciwzapalne, NLPZ) jest dość rzadki, mimo że same NLPZ są prawdopodobnie znane wszystkim. W tym przypadku pełną formę należy umieścić jako pierwszą. Inny przykład ukazuje sprzeczność między autorytatywnością a częstością użycia. Według autorytatywnego podręcznika medycznego (Denisov, Ševtšenko 2010) waist circumference to po rosyjsku окружность талии. Sam ten termin jest często używany: ta kombinacja wyrazowa daje w Google około 577 000 wyników. Według Google jeszcze częstsze są jednak dwa inne synonimy: объём талии daje ponad 7 000 000 wyników, a обхват талии — ponad 11 000 000. W tym konkretnym przypadku kolejność synonimów nie ma większego znaczenia, ponieważ wszystkie są często używane. Przykład ten ponownie podkreśla jednak, jak ważne jest sprawdzanie krzyżowe, nawet gdy terminy i ich ekwiwalenty pochodzą z autorytatywnych źródeł. Jak widać, hierarchia ogólnych zasad przewodnich jest inna w każdym indywidualnym przypadku. Aby zweryfikować swoje decyzje, autorzy słowników powinni konsultować się z ekspertami dziedzinowymi oraz przedstawicielami grup docelowych. 8. W D R O Ż E N I E T E C H N I C Z N E Słownik zostanie opublikowany zarówno jako dostępna przez internet baza danych, jak i jako słownik do druku w formacie PDF. Wersja elektroniczna umożliwia sprawne wyszukiwanie oraz oferuje przydatne funkcje dynamiczne. Na przykład można włączać i wyłączać niektóre dane (np. odsyłacze, dane administracyjne i etykiety dziedzinowe), zależnie od planowanego zastosowania. Wersję do druku można natomiast wykorzystywać nawet w sytuacjach, w których korzystanie z urządzeń elektronicznych jest niedozwolone lub połączenie z internetem jest słabe. Słownik opracowano przy użyciu dostosowanej wersji wewnętrznego systemu do tworzenia słowników MyTerMS (zob. Kudashev, Kudasheva 2006). MyTerMS to interfejs internetowy do bazowej bazy leksykograficznej. System MyTerMS był wykorzystywany w kilku projektach słownikowych i służy jako system zarządzania terminologią w projektach terminologicznych prowadzonych na Uniwersytecie w Tampere oraz Uniwersytecie Helsińskim w Finlandii. 48 Igor Kudashev Olga Semenova Finnish-Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation Rys. 10. Główne okno systemu MyTerMS do tworzenia słowników MyTerMS wykonuje wszystkie podstawowe operacje, których można oczekiwać od oprogramowania do zarządzania słownikami, takie jak dodawanie, edytowanie, wyszukiwanie, przeglądanie, drukowanie i usuwanie haseł. Automatyzuje również wiele czynności. Na przykład podczas dodawania kilku haseł należących do tej samej dziedziny można wstępnie wypełnić pole dziedziny, zamiast za każdym razem wybierać ją ręcznie. MyTerMS pomaga także zapewnić integralność danych, na przykład zapobiegając powielaniu haseł i automatycznie zarządzając odsyłaczami. Ponadto sprawdza poprawność wprowadzonych danych, przeprowadzając kontrolę zgodności przed ich zapisaniem. Hasła są podzielone na pola danych, a artykuły słownikowe tworzone są „w locie” za pomocą skryptów i kaskadowych arkuszy stylów. Układ haseł jest możliwie najbardziej zbliżony do wersji końcowej, z wyjątkiem niektórych danych administracyjnych, które są od niej wizualnie oddzielone kolorem. Dane administracyjne oraz odsyłacze można włączać i wyłączać, zaznaczając odpowiednie pola wyboru. Jedną z mocnych stron MyTerMS jest zaawansowana funkcja wyszukiwania. Użytkownicy mogą wykonywać nawet bardzo złożone wyszukiwania, stosując symbole wieloznaczne i wyrażenia regularne oraz łącząc wiele warunków wyszukiwania. Ułatwia to wydobywanie danych według niemal dowolnych kryteriów lub ich kombinacji. Rysunek 10 przedstawia główne okno programu. Zielona ramka to panel sterowania z różnymi przyciskami i opcjami. Dwie listy po lewej stronie to lista terminów i lista wyników. Największa ramka to ramka hasła. Zakresy liter w Terminologija | 2020 | 27 49 Pole w lewym górnym rogu pozwala ograniczyć długość listy terminów, aby przyspieszyć jej odświeżanie. W tym samym rogu znajduje się również panel „szybkiego wyszukiwania”, ułatwiający nawigację po liście terminów i liście wyników. Użytkownik musi jedynie wpisać początkowe litery wyszukiwanego terminu. W słowniku tematycznym szczególnie ważne jest dokładne oznaczanie etykiet dziedzinowych. W MyTerMS służy do tego selektor dziedzin, który można otworzyć z formularza dodawania / edycji oraz z okna głównego. Etykiety dziedzinowe dodaje się za pomocą przycisków opcji i pól wyboru. W poniższym przykładzie (zob. Figure 11) termin jest dodawany do Part I (Osa 1), grupy tematycznej „Anatomy and Physiology” (Anatomia ja fysiologia), poziomu zaawansowanego (Vaikeusaste B), a także do Part II (Osa 2), klasy „Tuberculosis” (tuberkuloosi) i podklasy „Anatomy and Physiology” (c. Anatomia ja fysiologia). Fig. 11. Selektor dziedzin Jak widać, termin można oznaczyć jako należący do terminologii ogólnej i / lub związany z jedną lub większą liczbą chorób. Podczas wyszukiwania użytkownicy mogą ograniczyć wyniki do dowolnej kombinacji dziedzin i / lub poddziedzin, otwierając ten sam selektor (zob. Figure 12). To samo narzędzie można również wykorzystać do ustawienia dziedziny lub kombinacji dziedzin jako „preferowanych”. Oszczędza to czas i pomaga uniknąć błędów, gdy terminolog dodaje wiele terminów związanych z tą samą dziedziną. Hasła dodaje się i edytuje za pomocą formularza HTML (zob. Figure 13). Formularz umożliwia dodanie maksymalnie siedmiu synonimów dla każdego 50 Igor Kudashev Olga Semenova Finnish–Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation Fig. 12. Dziedziny wybrane do wyszukiwania za pomocą selektora dziedzin języka. Dodatkowe sekcje dotyczące synonimów otwierają się na żądanie. Program umożliwia stosowanie formatowania w tekście (np. pogrubienia, kursywy, indeksów górnych i dolnych). Aby zapewnić poprawne i szybkie wyszukiwanie, zapisywane są również kopie odpowiednich pól w postaci zwykłego tekstu. Większość etykiet związanych z gramatyką i użyciem jest zdefiniowana z góry, ale użytkownicy mogą również dodawać własne, swobodnie formułowane uwagi dotyczące tych kategorii. Fig. 13. Formularz HTML do dodawania i edytowania haseł Terminologija | 2020 | 27 51 MyTerMS automatycznie generuje również indeks rosyjsko-fiński (zob. rysunek 14). Rys. 14. Automatycznie wygenerowany indeks rosyjsko-fiński 9. W N I O S K I Opracowanie słownika tematycznego dla tłumaczy środowiskowych w ochronie zdrowia okazało się bardzo interesującym, a zarazem wymagającym zadaniem. Niektóre potrzeby informacyjne i potrzeby związane z wyszukiwaniem danych różnią się nawet wśród głównych grup docelowych słownika oraz w zależności od sytuacji, w których jest on używany. Połączenie funkcji dydaktycznej i informacyjnej również powoduje pewne napięcia. Uwzględnienie dodatkowych grup docelowych (takich jak pacjenci, lekarze o pochodzeniu imigranckim itp.) jeszcze bardziej skomplikowałoby sytuację. W obecnym projekcie sprzeczności leksykograficzne potęgowały również czynniki zewnętrzne, takie jak napięty harmonogram i ograniczony budżet. Jeśli będziemy mieli możliwość kontynuowania pracy, słownik będzie rozwijany w kilku kierunkach. Choć liczba terminów, które należy zapamiętać (około 2 000), zbliża się do optymalnego poziomu, część słownika poświęcona poszczególnym chorobom jest niewątpliwie skromna. Naszym kolejnym celem jest uwzględnienie około 100 najczęstszych chorób, co odpowiada mniej więcej 10 000–12 000 terminów. Choroby zostaną wybrane na podstawie oficjalnych statystyk dotyczących opieki zdrowotnej. Zgodnie z zasadą Pareta (znaną również jako reguła 80/20) oczekujemy osiągnięcia rozsądnego poziomu pokrycia, gdy słownik obejmie 80% najczęstszych powodów wizyt u lekarza. Potencjalnym prob- 52 Igor Kudashev Olga Semenova Finnish–Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation lemem jest to, że kategorie przedstawione w statystykach są często „zbyt obszerne” i obejmują liczne niezróżnicowane choroby. Podczas kursu tłumaczenia środowiskowego w ochronie zdrowia, organizowanego na Uniwersytecie w Tampere, zauważyliśmy, że studenci mają niewystarczającą wiedzę na temat terminów medycznych, z których większość to rzeczowniki. Aby poprawnie stosować terminy w kontekście, studenci muszą również opanować czasowniki i kolokacje. Planujemy wzbogacić nasz słownik o przykłady użycia. W wersji elektronicznej można by je włączać i wyłączać w zależności od planowanego sposobu korzystania ze słownika. Chociaż indeks rosyjsko-fiński umożliwia korzystanie ze słownika w odwrotnym kierunku, nie można go uznać za pełnoprawny słownik rosyjsko-fiński. Ponieważ słownik opiera się na fińskim systemie pojęciowym i fińskich źródłach, brakuje w nim na przykład nazw chorób powszechnie używanych w krajach postsowieckich, lecz nieuwzględnianych w międzynarodowych klasyfikacjach chorób (np. остеохондроз [„osteochondrosis”]; дисбактериоз [„dysbacteriosis”], диатез [„diathesis”]; вегетососудистая дистония [„vegetative-vascular dystonia”] itp.). Tymczasem terminy te mogą z łatwością pojawić się podczas tłumaczenia medycznego. Oznacza to, że słownik należy uzupełnić przynajmniej o niektóre rosyjskie terminy specyficzne dla danej kultury, prawdopodobnie w aneksie. W idealnym przypadku należałoby również opracować odrębny słownik rosyjsko-fiński. Inny aneks mógłby być poświęcony fałszywym przyjaciołom, które występują nawet między tak różnymi językami jak fiński i rosyjski. Oprócz terminów międzynarodowych, które mogą mieć różne znaczenia w różnych językach (zob. powyższy przykład fyseoterapia / физиотерапия), kolejnym źródłem fałszywych przyjaciół są skrótowce. Na przykład fińskiego skrótowca IBS, pochodzącego z języka angielskiego („irritable bowel syndrome”), nie należy mylić z rosyjskim ИБС, będącym skrótem od ишемическая болезнь сердца („coronary heart disease”). Warto ostrzegać tłumaczy o takich przypadkach w osobnej części. Nasz słownik jest już w pewnym stopniu dynamiczny i konfigurowalny. Można jednak jeszcze zwiększyć zakres jego personalizacji. Naszym ostatecznym celem jest stworzenie wielofunkcyjnego słownika medycznego przeznaczonego dla wielu grup docelowych, którego zawartość można by dostosowywać do grupy docelowej i zamierzonego zastosowania. Wymaga to jednak dokładniejszego zbadania perspektyw użytkowników oraz znacznego nakładu pracy leksykograficznej i inżynierii oprogramowania. Terminologija | 2020 | 27 53 REFERENCES Abramova Galina Alekseeva 2003: Абрамова Галина Алексеевна. Медицинская лексика: основные свойства и тенденции развития (на материале русского языка): дис. д-ра филол. наук, Москва, Краснодар: КубГУ. Agadžanàn Sona Aramovna 2018: Агаджанян Сона Арамовна. Вербальная коммуникация „врач – пациент“ в функционально-стилистическом аспекте (на материале английского языка): дис. канд. филол. наук, Москва: МГУ. Alekseev Pavel Michailovič 2001: Алексеев Павел Михайлович. Частотные словари: учеб. пособие, Санкт-Петербург: С.-Петерб. ун-т. Alekseeva Larisa Michailovna, Mišlanova Svetlana Leonidovna 2002: Алексеева Лариса Михайловна, Мишланова Светлана Леонидовна. Медицинский дискурс: теоретические основы и принципы анализа, Пермь: Пермский университет. Angelelli Claudia V. 2008. The Role of the Interpreter in the Healthcare Setting: A plea for a dialogue between research and practice. – Crossing Borders in Community Interpreting: Definitions and Dilemmas. Valero-Garcés & Martin (eds.), Amsterdam, Philadelphia: Benjamins, 147–163. Arocha Izabel 2012: Medical Interpretation. – Encyclopedia of Immigrant Health. Loue, S. & Sajatovic, M. (eds.), New York: Springer, 1062–1066. Bergenholtz Henning, Tarp Sven 1995: Manual of Specialised Lexicography: The Preparation of Specialised Dictionaries, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins. Berkov Valerij Pavlovič 2004: Берков Валерий Павлович. Двуязычная лексикография, учебник, 2-е изд., перераб. и доп., Москва: Астрель [и др.]. Crezee Ineke Hendrika Martine 2013: Introduction to Healthcare for Interpreters and Translators, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins. Denisov Igor Nikolajevič, Ševtšenko Ju. L., Kulakova V. I.,Haitova R. M. (eds.) 2002: Клинические рекомендации для практикующих врачей, основанные на доказательной медицине, под ред. И. Н. Денисова, Ю. Л. Шевченко, В. И. Кулакова, Р. М. Хаитова, Москва: ГЭОТАР-МЕД. Denisov Igor Nikolajevič, Ševtšenko Úrij Leonidovič (eds.) 2010: Справочник-путеводитель практикующего врача. 2000 болезней от А до Я, под ред. И. Н. Денисова, Ю. Л. Шевченко, 2-е изд., Москва: ГЭОТАР-Медиа. De Pedro Ricaquel 2009. Introduction, De Pedro Ricoy R., Perez A., Wilson Chr. W. L. – Interpreting and Translating in Public Service Settings. Policy, Practice, Pedagogy, Manchester, Kinderhook: St. Jerome Publishing, 1–7. Fagrðānc s.d.: Фаградянц Игорь В. Электронный финско-русский и русско-финский медицинский словарь Polyglossum, Москва: ЭТС. Flores Glen, Abreu Milagros, Barone Cara Pizzo, Bachur Richard, Lin Hua 2012: Errors of Medical Interpretation and their Potential Clinical Consequences: A Comparison of Professional versus Ad Hoc versus no Interpreters. – Annals of Emergency Medicine 60(5), 545–553. Fuertes-Olivera P. A. (ed.) 2010: Specialised lexicography for learners, Berlin, New York: de Gruyter. Fuertes-Olivera P. A., Arribas-Baño A. 2008: Pedagogical Specialised Lexicography: The Representation of Meaning in English and Spanish Business Dictionaries, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins. Gagarina Jelena Jurjevna 2015: Гагарина Елена Юрьевна. „Фрейм“on-line-консультация в медицинских Интернет-форумах – Вестник МГОУ4, 39–43. Georgievskij Anatolij Sergejevič 1981: Георгиевский Анатолий Сергеевич. Опыт составления терминологического словаря военной медицины: актуальные вопросы упорядочения медицинской терминологии, под ред. И. П. Лидова, Москва: Медицина, 80–84. Gotti Maurizio 2018: LSP as Specialised Genres. Humbley J., Budin G., Laurén Chr. (eds.). – Language for Special Purposes: An International Handbook, Berlin: De Gruyter, 3–25. Grinev-Grinevič Sergej Viktorovič 2009: Гринёв-Гриневич Сергей Викторович. Введение в терминографию: Как просто и легко составить словарь, учебное пособие, изд. 3-е, доп., Москва: ЛИБРОКОМ. Hale Sandra Beatriz 2007: Community Interpreting, Basingstoke: Palgrave Macmillan. Hyttinen Riitta, Kosinskaja Svetlana, Latvala Raija, Lauronen Leena 2013: Kuinka voitte? Как ваше здоровье? Suomi–веняjä–suomi-sanasto terveysalalle. Финско-русско-финский словарь по здравоохранению, Joensuu: Joensuun Pohjois-Karjalan ammattikorkeakoulu. 5 4 Igor Kudashev | Olga Semenova Finnish-Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation Jousimaa Jukkape kka, Alenius Heidi, Atula Sari et al. (eds.) 2017: Lääkärin käsikirja 12, uudistettu painos, Helsinki: Duodecim. Käypä hoito -suositukset potilaalle 2020: Available at: https://www.kaypahoito.fi/potilaalle. Kolesnikov Lev Lvovič (ed.) 2003: Terminologia Anatomica. Международная анатомическая терминология (с офиц. списком рус. эквивалентов), под ред. Л. Л. Колесникова, РАНК Рос. анат. номенклатур. комис. Минздрава РФ, Москва: Медицина. Koskinen Kaisa, Vuori Jaana, Leminen Anni-Kaisa 2018: Johdanto. Koskinen K., Vuori J., Leminen A.-K. (eds). – Asioimistulkkaus. Monikielisen yhteiskunnan arkea, Tampere: Vastapaino, 7–28. Kromann Hans-Peder, Riiber Theis, Rosbach Poul 1991: Principles of Bilingual Lexicography. Hausmann F. J. et al. (eds). – Wörterbücher: ein internationales Handbuch zur Lexikographie: an international encyclopedia of lexicography: encyclopédie internationale de lexicographie, teilbd 3, Berlin: de Gruyter, 2711–2728. Kudashev Igor, Kudasheva Irina: 2006. Software Demo: The Terminographic Processor MyTerMS, Schryver G.-M. de (ed.) DWS 2006: Proceedings of the Fourth International Workshop on Dictionary Writing Systems, Turin / Italy, 5 September 2006 (Pre-EURALEX 2006), Pretoria: (SF)² Press, 35–40. Kudashev Igor 2007: Кудашев И. С. Проектирование переводческих словарей специальной лексики, Хельсинки: Yliopistopaino. Kudashev Igor 2012: International Medical Classifications from the Terminological Point of View (case: International Classification of Diseases and Terminologia Anatomica). – Languages in Motion. VAKKI symposium XXXII, N. Nissilä, N. Siponkoski (eds.), Vaasa, 10–11 February 2012, Vaasa: University of Vaasa, 118–129. Kudashev Igor 2013: Quality Assurance in Terminology Management: Recommendations from the TermFactory project, Helsinki: Unigrafia. Kudashev Igor 2016: A Different Kind of Text: Students’ Glossaries in Moodle. – Text and Textuality. VAKKI symposium XXXVI, P. Hirvonen D. Rellstab, N. Siponkoski (eds.), Vaasa, 11–12 February 2016, Vaasa: VAKKI, 402–412. Kuryshko Grigorij Feodosjevič 2001: Куры́шко Григорий Феодосьевич. Явление синонимии в профессиональной лексике (на материале немецкой и русской медицинской терминологии), Москва: Народный учитель. Lehtonen Jari, Lehtovirta Jukka, Mäkelä-Bengs Päivi 2013: THL-toimenpideluokitus, Helsinki: Terveyden ja hyvinvoinnin laitos. Madžajeva Sanja Ibragimovna 2012: Маджаева Санья Ибрагимовна. Фреймовый подход к систематизации терминологических знаний – Учёные записки: электронный научный журнал Курского государственного университета 2(22), 130–137. Maley Jason H. 2018: Hemoptysis or Hematemesis? – The Importance of Professional Medical Interpretation: A Teachable Moment. – JAMA Internal Medicine 178(6), 841–842. Mäntynen Anna 2013: Asioimistulkkaus maahanmuuttajien terveyspalveluyksikössä Tampereella, K. Koskinen (ed.). – Tulkkaus Tampere, Tampere: Tampere University Press, 106–125. Metzger Melanie, Nicodemus Brenda (eds.) 2014: Investigations in Healthcare Interpreting, Washington, DC: Gallaudet University Press. Morkovkin Valerij Venjaminovič 1990: Морковкин Валерий Веньяминович. Основы теории учебной лексикографии: дис. в форме научн. доклада... д-ра филол. наук, Москва: Институт русского языка им. А. С. Пушкина. Mustajoki Marianne, Alila Anja, Matilainen Elina et al. (eds.) 2019: Sairaanhoitajan käsikirja, 9.-10. painos, Helsinki: Duodecim. Nkwenti-Azeh Blaise 2001: User-Specific Terminological Data Retrieval. – Handbook of Terminology Management 2: Application-Oriented Terminology Management, S. E. Wright, G. Budin (eds.), Amsterdam, Philadelphia: Benjamins, 600–612. Ollila Seija (ed.) 2017: Tulkkaus terveydenhuollossa: Lähtökohtana asiakkaan ymmärrys, Vaasa: University of Vaasa. Prob irskaja-Turunen Svetlana 2005: Korpusvetoinen juridinen kääntäminen, Lisensiaatintutkielma, Tampere: Tampereen yliopisto, kieli- ja käännöstieteiden laitos. Available at: https://trepo.tuni.fi/bitstream/handle/10024/76406/lisuri00033.pdf?sequence=1&isAllowed=y. Pöchhacker Franz, Shlesinger Miriam (eds.) 2007: Healthcare Interpreting. Discourse and Interaction, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins. Terminologija | 2020 | 27 55 Root Cynthia E., Crezee Ineke Hendrika Martine 2015: Healthcare Interpreting. H. Mikkelson & R. Jourdenais (eds.). – The Routledge Handbook of Interpreting, London, New York: Routledge, 236–253. Semenova Olga 2020: Принципы лексикографического описания медицинской лексики для целей социального перевода (на материале финского и русского языков), MA thesis, Tampere: Tampere University. Souza Izabel E. T. de V., Fragkou Effrossyni (eds.) 2020: Handbook of Research on Medical Interpreting, Hershey, PA: IGI Global. Terveyskirjasto 2020: Available at: https://www.terveyskirjasto.fi/terveyskirjasto/tk.koti. Valero-Garcés Carmen 2008: Hospital Interpreting Practice in the Classroom and the Workplace. Valero-Garcés C., Martin A. (eds.). – Crossing Borders in Community Interpreting: Definitions and Dilemmas, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins, 165–185. Valero-Garcés Carmen, Martin Anne (eds.) 2008: Crossing Borders in Community Interpreting: Definitions and Dilemmas, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins. Varantola Krista 1998: Translators and their Use of Dictionaries. Atkins B. T. S. (ed.). – Using Dictionaries: Studies of Dictionary Use by Language Learners and Translators, Tübingen: Niemeyer, 179–192. Vehmas-Lehto Irina 2010: Termit kääntäjän näkökulmasta. – Language and emotions. VAKKI jubilee symposium XXX, N. Nissilä, N. Siponkoski (eds.), Vaasa, 12–13 February 2010, Vaasa: Vaasan yliopisto, 142–152. Veisbergs Andrejs 2006: Dictionaries and Interpreters. Corino E., Marello C., Onesti C. (eds.). – Proceedings of the XII EURALEX International Congress, 2006, 6–9 September, Turin: Turin University, 1219–1224. ACKNOWLEDGEMENTS We wish to express our gratitude to the Finnish Cultura Foundation (https://culturas.fi) for funding the project “Developing Healthcare Interpreting Training”. We also gratefully acknowledge the contribution of the Director of the Pirk ส? TEMINIS SUOMIŲ–RUSŲ KALBŲ ŽODYNAS SVEIKATOS PRIEŽIŪROS SRITIES VERTĖJAMS ŽODŽIU: SUDARYMO PRINCIPAI IR IŠŠŪKIAI S a n t r a u k a Augantis tarptautiškumas lemia vis didėjantį bendruomeninio vertimo (angl. community interpreting) poreikį. Taisyklingų terminų vartojimas yra pagrindinis kokybiško vertimo faktorius. Šiuo atžvilgiu sveikatos priežiūra yra viena iš kritinių sričių, kadangi nesusipratimai, ypač kylantys dėl netinkamo terminų vartojimo, gali baigtis netinkamu gydymu. Medicinos žodynas yra didžiulis, tad sveikatos priežiūros srities vertėjams žodžiu ir vertimo žodžiu studentams reikalingas žodynėlis, kuriame a) būtų dažniausiai vartojami terminai; b) terminai būtų išdėstyti pagal temas; c) kuris būtų patikimas ir leistų greitai surasti tinkamiausius atitikmenis vertimo kalboje. Šiame straipsnyje aprašomas Teminio suomių–rusų kalbų žodyno sveikatos priežiūros srities vertėjams žodžiu sudarymo procesas. Žodyną sudaro dvi dalys. Tam tikrus pagrindinius terminus vertėjai žodžiu turi mokėti atmintinai, taigi pirmoje dalyje pateikiama apie 2000 dažniausiai vartojamų terminų, sugrupuotų pagal temas, kurios buvo pasirinktos remiantis freimų analize (angl. frame analysis). Kiekvienoje temoje žodynas yra toliau suskirstytas į bendruosius ir specialiuosius terminus. Antroji dalis yra suda- 56 Igor Kudashev | Olga Semenova Finnish–Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation ryta pagal konkrečias ligas. Ji padeda vertėjams žodžiu ir studentams pasirengti su konkrečia liga susijusiai užduočiai. Be to, kadangi vertėjai žodžiu gali pamiršti konkretų terminą vertimo metu ir norėtų jį pasižiūrėti, antroje dalyje pateikiami su konkrečiomis ligomis susiję atitikmenys, patogiai sugrupuoti į mažesnius skyrius, kad juos būtų galima greitai surasti. Kadangi vertėjams žodžiu skirti žodyno straipsniai turi būti labai glausti, juose pateikiama tik minimali semantinė ir lingvistinė informacija. Vis dėlto vertėjams žodžiu, verčiantiems sveikatos priežiūros srityje, paprastai trūksta medicininio išsilavinimo, tad jiems reikia šiek tiek informacijos apie medicinos terminų tarimą ir gramatinius požymius. Kompaktiškas skirtingų reikšmių išaiškinimas yra labai svarbus pasirenkant teisingą atitikmenį. Žodyno sudarymas buvo be galo įdomi, tačiau ir sudėtinga užduotis. Šiame straipsnyje aprašomi kai kurie iššūkiai, susiję su konkrečioms kultūroms būdingomis sąvokomis, tarpdalykine terminologija, mokslinių ir neformalių terminų opozicija, sinonimų ir sutrumpinimų gausa. Ateityje planuojama žodyną plėsti keliomis kryptimis. Mūsų galutinis tikslas yra daugiafunkcis, įvairioms tikslinėms grupėms skirtas žodynas, kurio turinys galėtų būti pritaikytas pagal tikslinę grupę ir naudojimo tikslą. Vis dėlto tam reikia išsamesnės naudotojų perspektyvų studijos ir daug leksikografinės ir programinės inžinerijos. Gauta 2020-06-30 Igor Kudashev Tampere University Kanslerinrinne 1 FI-33014 Tampere, Finland [email protected] Olga Semenova Tampere University Kanslerinrinne 1 FI-33014 Tampere, Finland [email protected] Terminologija | 2020 | 27 57