Finnish–Russian Thematic Dictionary for Healthcare Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation

3 1Terminologia | 2020 | 27 doi.org/10.35321/term27-02 Fińsko-rosyjski słownik tematyczny dla tłumaczy ustnych w ochronie zdrowia: zasady i wyzwania związane z opracowaniem IGOR KUDASHEV Uniwersytet w Tampere, Wydział Technologii Informacyjnych i Nauk o Komunikacji OLGA SEMENOVA Uniwersytet w Tampere, Wydział Technologii Informacyjnych i Nauk o Komunikacji STRESZCZENIE Postępująca internacjonalizacja doprowadziła do rosnącego na całym świecie zapotrzebowania na tłumaczenia ustne środowiskowe. Opieka zdrowotna jest jedną z najbardziej wymagających dziedzin dla tłumaczy środowiskowych, ponieważ nieporozumienia, zwłaszcza te spowodowane użyciem nieprawidłowej terminologii, w najgorszym przypadku mogą kosztować życie. W niniejszym artykule opisujemy proces opracowywania fińsko-rosyjskiego słownika tematycznego dla tłumaczy w opiece zdrowotnej. Zaczynamy od przedstawienia teoretycznych podstaw planowania słownika i analizy potrzeb informacyjnych grup docelowych. Następnie uzasadniamy wybór źródeł słownika, opisujemy jego megastrukturę, makrostrukturę i mikrostrukturę oraz krótko przedstawiamy szczegóły technicznej realizacji projektu. Na koniec omawiamy niektóre wyzwania napotkane w tym projekcie, a także jego perspektywy na przyszłość. SŁOWA KLUCZOWE: słownik medyczny, glosariusz medyczny, komunikacja lekarz–pacjent, tłumaczenie środowiskowe, tłumaczenie w opiece zdrowotnej ADNOTACJA Rosnąca internacjonalizacja prowadzi do coraz większego zapotrzebowania na tłumaczenia środowiskowe (ang. community interpreting) na całym świecie. Opieka zdrowotna jest jedną z najtrudniejszych dziedzin dla tłumaczy środowiskowych, ponieważ nieporozumienia, zwłaszcza te wynikające z niewłaściwego użycia terminów, w najgorszym przypadku mogą kosztować życie. W niniejszym artykule opisano proces opracowywania Tematycznego fińsko-rosyjskiego słownika dla tłumaczy ustnych w dziedzinie opieki zdrowotnej. Artykuł rozpoczyna się od opisu teoretycznej wiedzy dotyczącej planowania słownika oraz potrzeb informacyjnych 3 2 Igor Kudashev Finnish-Russian Thematic Dictionary for Healthcare jego Olga Semenova Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation mega-, makroi mikrostrukturę oraz krótko przedstawiono szczegóły realizacji projektu technicznego. Na zakończenie omówiono niektóre wyzwania, które pojawiły się w projekcie, oraz jego perspektywy na przyszłość. ESMINIAI ŽODŽIAI: medicinos žodynas, medicinos žodynėlis, gydytojo-paciento komunikagrup docelowych. Następnie uzasadniono wybór źródeł słownika, opisano funkcję słownika, tłumaczenie środowiskowe, tłumaczenie w dziedzinie opieki zdrowotnej 1. WPROWADZENIE Postępująca internacjonalizacja spowodowała na całym świecie stale rosnące zapotrzebowanie na tłumaczenia środowiskowe (por. de Pedro Ricoy 2009: 1). W Finlandii, podobnie jak w wielu innych krajach europejskich, przedstawiciele mniejszości językowych mają w wielu przypadkach (określonych w ustawodawstwie krajowym i instrukcjach poszczególnych organizacji) prawo do komunikowania się z urzędnikami i świadczeniodawcami usług publicznych w swoim języku ojczystym, co w praktyce oznacza, że na spotkanie zapraszany jest tłumacz środowiskowy. Jakość tłumaczeń środowiskowych stała się ostatnio ważnym tematem w badaniach nad tłumaczeniami ustnymi (np. Hale 2007; Valero-Garcés 2008; Flores et al. 2012; Maley 2018). Stosowanie właściwej terminologii jest kluczowym czynnikiem zapewniającym wysoką jakość tłumaczenia ustnego. Opieka zdrowotna jest pod tym względem jedną z najbardziej krytycznych dziedzin, ponieważ nieporozumienia, zwłaszcza spowodowane użyciem niewłaściwej terminologii, mogą prowadzić do nieodpowiedniego leczenia, a w najgorszym przypadku kosztować życie. W Finlandii kształcenie tłumaczy środowiskowych jest rozwijane w sposób systematyczny (Mäntynen 2013). Nadal jednak występuje duże zróżnicowanie poziomu kompetencji tłumaczy (Ollila 2017: 28), co ma również miejsce w wielu innych krajach (np. Roat, Crezee 2015). Projekt „Rozwijanie kształcenia w zakresie tłumaczeń ustnych w ochronie zdrowia” (2019–2020) miał na celu udoskonalenie kształcenia tłumaczy środowiskowych pracujących w sektorze ochrony zdrowia w Finlandii na poziomie uniwersyteckim. Jednym z głównych as the target language was the fact that it is the most requested language in celów projektu było opracowanie Fińsko-rosyjskiego słownika tematycznego dla tłumaczy ustnych w ochronie zdrowia (Semenova, Kudashev, w przygotowaniu). Jednym z powodów wyboru rosyjskojęzycznego tłumaczenia środowiskowego w Finlandii (por. Koskinen, Vuori, Leminen 2018: 9). Według danych Statistics Finland imigranci z Rosji i byłego Związku Radzieckiego stanowią największą mniejszość językową cudzoziemców w Finlandii1. W 2018 roku było ich ponad 85 000, a liczba ta nadal rosła2. 1 http://www.stat.fi/til/vaerak/2019/02/vaerak_2019_02_2020-05-29_tie_001_fi.html 2 https://www.stat.fi/til/vaerak/2018/02/vaerak_2018_02_2019-06-19_tie_001_fi.html 3 3Terminologija | 2020 | 27 W niniejszym artykule opisujemy proces planowania i opracowywania słownika; przedstawiamy jego megastrukturę, makrostrukturę i technical implementation; and reflect on some of the challenges encounmikrostrukturę; sprawozdanie z prac przeprowadzonych w ramach tego projektu oraz perspektyw rozwoju słownika. Mamy nadzieję, że informacje te okażą się przydatne zarówno dla autorów podobnych słowników obejmujących inne pary językowe, jak i dla szkolących tłumaczy środowiskowych. 2. CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA PLANOWANIE SŁOWNIKA Zaczynamy od opisania teoretycznych podstaw planowania słownika. Czynniki wpływające na planowanie dowolnego słownika można podzielić na czynniki wynikające z potrzeb grupy docelowej oraz czynniki odzwierciedlające ograniczenia świata zewnętrznego. Można je odpowiednio nazwać właściwymi czynnikami leksykograficznymi oraz zewnętrznymi czynnikami leksykograficznymi (Kudashev 2007: 66). Podczas wykonywania określonego zadania (np. tłumaczenia ustnego w ochronie zdrowia) użytkownicy słownika (np. tłumacze środowiskowi) mają określone potrzeby informacyjne (np. potrzebują informacji o ekwiwalentach w języku docelowym i ich użyciu), a także potrzeby związane z wyszukiwaniem i przetwarzaniem informacji (np. muszą bardzo szybko znaleźć i przetworzyć te informacje w danej dziedzinie). Jednak leksykograf opracowujący słownik w większości przypadków nie wie dokładnie, jakie będą potrzeby potencjalnego użytkownika w konkretnej sytuacji komunikacyjnej. Ogólny obraz, jaki ma leksykograf, jest jedynie przybliżeniem, które można udoskonalić dzięki badaniom ankietowym i wywiadom z przedstawicielami grupy docelowej oraz starannemu doborowi źródeł słownikowych. W ten sposób na proces planowania słownika w dużym stopniu wpływa metodologia gromadzenia informacji o potrzebach użytkowników, zakres i jakość tych informacji oraz metodologia wyboru źródeł. Czynniki te podsumowano na Rysunku 1 (por. Kudashev 2007: 68). Czynniki zewnętrzne z kolei dotyczą przede wszystkim dostępności zasobów, takich jak zasoby czasowe, finansowe, ludzkie i techniczne. Dostawcy zasobów (np. sponsorzy, wydawcy) mogą ustanawiać określone dodatkowe warunki. Kolejny czynnik zewnętrzny stanowią ograniczenia narzucone przez nośnik danych. Pochodzenie i wykształcenie leksykografa, planowanie previous experience of dictionary-making, etc., may also affect the dicsłownika (Kudashev 2007: 71–73). Potrzeby docelowych użytkowników w naszym projekcie słownikowym, wraz z metodologią gromadzenia tych informacji, opisano w sekcji 3. Źródła słownika oraz uzasadnienie ich wyboru opisano w sekcji 4. Wśród czynników zewnętrznych mających istotny wpływ na projekt słownika należy wymienić napięty harmonogram (jeden 3 4 Igor Kudashev Fińsko-rosyjski tematyczny słownik dla ochrony zdrowia Olga Semenova Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation rok) oraz ograniczony budżet, w związku z czym mogliśmy zatrudnić jedynie terminologa w niepełnym wymiarze godzin i korzystać wyłącznie z ochotników z sektora ochrony zdrowia jako ekspertów dziedzinowych. Udało nam się jednak opracować słownik zawierający 4,000 haseł obejmujących 30 powszechnych chorób. 3. GRUPY DOCELOWE I ICH POTRZEBY Zgodnie z ogólną teorią projektowania słowników języków specjalistycznych (np. Bergenholtz, Tarp 1995; Kudashev 2007; Grinev-Grinevič 2009), ze szczególnym uwzględnieniem słowników pedagogicznych i statystycznych (Morkovkin 1990; Alekseev 2001; Fuertes-Olivera, Arribas-Bao 2008; Fuertes-Olivera 2010), rozpoczęliśmy projekt od analizy potrzeb informacyjnych grup docelowych. Główną grupę docelową słownika stanowią profesjonalni tłumacze ustni środowiskowi oraz studenci tłumaczenia środowiskowego na poziomie uniwersyteckim. Do drugorzędnych grup docelowych należą pacjenci, personel medyczny oraz studenci medycyny. Informacje o potrzebach grup docelowych zebrano za pomocą autorefleksji oraz poprzez analizę literatury fachowej dotyczącej tłumaczenia środowiskowego ogólnie (np. Hale 2007; Valero-Garcés, Martin 2008; Koskinen, Vuori, Leminen 2018), a w szczególności tłumaczenia w ochronie zdrowia (np. Pchhacker, Shlesinger 2007; Angelelli 2008; Arocha 2012; Mäntynen 2013; Metzger, nicodemus 2014; Roat, Crezee 2015; Ollila 2017; Souza, Fragkou 2020). Ponadto przeprowadziliśmy wywiady z Seiją Koskinen, dyrektorką Centrum Tłumaczy Pisemnych i Ustnych Pirkanmaa, ryc. 1. Czynniki wpływające na planowanie słowników 3 5Terminologija | 2020 | 27 (Tampere, Finlandia), oraz Girtą Roots, tłumaczką środowiskową pracującą z językami fińskim, rosyjskim i estońskim. Najbardziej zaludniony region miejski w kanmaa Interpreter Centre provides community interpreting in the second Finlandii. Prawie 40% zleceń tłumaczeniowych Centrum dotyczy opieki zdrowotnej. Wtórne grupy docelowe reprezentowała Galina Mäkäräinen, rosyjskojęzyczna lekarka, która uczestniczyła w kursach językowych dla lekarzy o pochodzeniu imigranckim. Mäkäräinen konsultowała również różne aspekty medyczne i weryfikowała ekwiwalenty. Studenci specjalistycznego kursu tłumaczenia ustnego w ochronie zdrowia fińsko-rosyjskiego, zorganizowanego w semestrze jesiennym 2019 roku na Uniwersytecie w Tampere, również przekazali swoje uwagi na temat pierwszej wersji słownika. Tłumacze ustni pracujący w społeczności wykorzystują słowniki medyczne do powtarzania terminów medycznych podczas przygotowywania się do zlecenia. Mogą również potrzebować słownika w trakcie tłumaczenia ustnego, aby sprawdzić termin, którego nie znają lub nie pamiętają. Studenci tłumaczenia ustnego korzystają ze słowników medycznych w tych samych celach, lecz nacisk kładzie się na opanowanie słownictwa i przygotowanie do symulowanych sesji tłumaczenia ustnego. Przygotowując się do rzeczywistego lub symulowanego zlecenia, zarówno pracujący tłumacze ustni, jak i studenci zapoznają się z tematem oraz studiują związane z nim terminologię. Nie mogą z góry wiedzieć, która część materiału okaże się przydatna przy tłumaczeniu ustnym danego przypadku (Veisbergs 2006: 1220). O ile studenci znają temat zlecenia z wyprzedzeniem, o tyle pracujący tłumacze ustni nie zawsze mają ten przywilej z powodu ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (GDRP) i podobnych przepisów ograniczających dostęp do informacji poufnych, w związku z czym mogą mieć bardzo mało czasu na przygotowanie. Aby ułatwić szybkie przyswajanie słownictwa medycznego według tematów, słownik powinien być zorganizowany tematycznie i zawierać wyłącznie najistotniejsze informacje (por. Grinev-Grinevič 2009: 68). Studenci przekładu ustnego mają mniejszą wiedzę ogólną i niższe kompetencje językowe niż tłumacze ustni praktykujący. W związku z tym potrzebują więcej informacji językowych na temat terminów i ich odpowiedników. Na przykład nasze doświadczenie pokazało, że studenci fińskojęzyczni potrzebują informacji o akcencie wyrazowym w przypadku większości rosyjskich odpowiedników, podczas gdy doświadczeni tłumacze ustni fińskojęzyczni chcą takich informacji tylko w trudnych przypadkach (np. целиакия, рефлюкс). Zlecenia tłumaczenia ustnego, na przykład wizyty u lekarza, są ściśle ograniczone czasowo, dlatego tłumacz ustny w opiece zdrowotnej ma bardzo mało czasu na 3 6 Igor Kudashev Fińsko-rosyjski słownik tematyczny dla opieki zdrowotnej Olga Semenova Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation sprawdzanie terminów. Oznacza to, że słownik musi mieć przejrzystą strukturę oraz szybkie i wygodne narzędzia wyszukiwania. Słownik ma dwie funkcje. Pierwsza z nich ma charakter dydaktyczny. Tłumacze środowiskowi i studenci muszą znać na pamięć pewną podstawową terminologię. Ponieważ zapamiętanie bardziej szczegółowej terminologii związanej z każdą chorobą jest praktycznie niemożliwe, muszą oni również powtarzać terminologię dotyczącą konkretnej choroby podczas przygotowywania się do konkretnego zlecenia. Drugą funkcją słownika jest funkcja referencyjna, ponieważ tłumacze mogą w danej chwili zapomnieć konkretnego terminu i chcieć go sprawdzić. Dlatego słownik musi mieć układ tematyczny i alfabetyczny, aby spełniać oba te wymagania. Tłumacze medyczni potrzebują przynajmniej pewnej podstawowej wiedzy na temat dziedziny ochrony zdrowia, ale wiedzę tę należy prawdopodobnie zdobywać z tekstów popularnonaukowych lub specjalistycznych podręczników, takich jak „Introduction to Healthcare for Interpreters and Translators” (Crezee 2013). Pedagogiczny słownik medyczny dla tłumaczy nie jest właściwym miejscem do przedstawiania tego rodzaju informacji, ponieważ hasła słownikowe muszą być bardzo zwięzłe. Ponadto wiadomo, że opracowywanie i modyfikowanie definicji to zadania niezwykle pracochłonne, wymagające znacznych zasobów, konsultacji z ekspertami w danej dziedzinie, dbania o prawa własności intelektualnej itp. Z tego powodu w naszym słowniku nie zamieściliśmy definicji ani informacji encyklopedycznych. 4. ŹRÓDŁA SŁOWNIKOWE Najlepszym źródłem słownika medycznego przeznaczonego dla tłumaczy ustnych w ochronie zdrowia byłyby prawdopodobnie nagrania autentycznych wizyt lekarskich. Niestety, informacje te są poufne, więc uzyskanie do nich dostępu jest problematyczne. Jedyną możliwą alternatywą dla autentycznych rozmów są źródła pisemne, najlepiej przeznaczone do komunikacji między lekarzem a pacjentem. Jako główne źródła terminów fińskich wybrano: · oparte na dowodach wytyczne dla pacjentów (Käypä hoito) oraz opisy chorób opublikowane przez Fińskie Towarzystwo Medyczne Duodecim (Terveyskirjasto 2020) · międzynarodowe klasyfikacje i standardy – Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, rewizja 103 – Międzynarodowa Klasyfikacja Podstawowej Opieki Zdrowotnej, wydanie 24 4 3 https://icd.who.int/browse10/2016/en https://www.who.int/classifications/icd/adaptations/icpc2/en 3 7Terminologija | 2020 | 27 – Terminologia Anatomica (Kolesnikov 2003, uzupełniona o · fińskie Finnish terms in one of our previous projects, see Kudashev 2012) klasyfikacje i ontologie – Fińska Klasyfikacja Procedur Chirurgicznych (Lehtonen, Lehtovirta, Mäkelä-Bengs 2013) – Klasyfikacja leków Fińskiej Agencji Leków FIMEA5 – Fińska Ontologia Zdrowia i Opieki Społecznej TERO6 Główne źródła rosyjskich ekwiwalentów obejmowały: · Wytyczne oparte na dowodach naukowych Ministerstwa Zdrowia Federacji Rosyjskiej7 · Podręcznik dla lekarzy „2000 chorób od A do Z” (Denisov, Ševtšenko 2010) Jako źródła wtórne fińskich terminów i rosyjskich ekwiwalentów wykorzystaliśmy również podręczniki i poradniki dla personelu medycznego (np. Jousimaa et al. 2017; Mustajoki et al. 2019), a także słowniki jednoi dwujęzyczne (np. Hyttinen et al. 2013; Fagradânc s.d.; zob. Semenova 2020: 29–34, aby zapoznać się z krytycznym przeglądem istniejących fińsko-rosyjskich słowników medycznych). Zasadniczo nie korzystaliśmy z materiałów przetłumaczonych z innych języków. Obecnie jednak wiele klasyfikacji ma i tak charakter międzynarodowy. Ponadto większość dostępnych w języku rosyjskim materiałów dotyczących medycyny opartej na dowodach naukowych stanowią tłumaczenia z języka angielskiego lub innych języków. Na przykład wykorzystaliśmy unikatowy drukowany podręcznik „Wytyczne dotyczące medycyny opartej na dowodach naukowych” (Denisov et al. 2002), przetłumaczony z języka angielskiego. Teksty tłumaczone wykorzystywano jednak ostrożnie, a wyekstrahowane z nich terminy weryfikowano krzyżowo w źródłach nietłumaczonych. 5. MeGASTRUKTURA Przedmowa oraz instrukcje dotyczące indeksu i wykaz źródeł stanowią how to use the dictionary. The back matter contains the Russian-Finnish część wstępną słownika. Właściwy słownik składa się z dwóch części. Część 1 zawiera około 2 000 najczęściej używanych terminów, które należy nauczyć się na pamięć. Ponieważ terminy łatwiej przyswajać tematycznie, pogrupowano je według dziedzin wymienionych poniżej. W obrębie każdej dziedziny słownictwo zostało ponadto 5 https://www.fimea.fi 6 https://finto.fi/tero/fi 7 http://cr.rosminzdrav.ru/#!/ 3 8 Igor Kudashev Fińsko-rosyjski słownik tematyczny opieki zdrowotnej, Olga Semenova Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation podzielony na poziom podstawowy i zaawansowany. Na przykład podstawowy poziom terminologii anatomicznej zawiera około 150 terminów, a poziom zaawansowany około 800 terminów. Terminy podstawowe mają kluczowe znaczenie i należy je opanować w pierwszej kolejności; terminy zaawansowane również są ważne, ale można ich uczyć się później. Sekcje tematyczne w części 1 są następujące: · System opieki zdrowotnej · Ogólne słownictwo medyczne · Choroby, objawy i dolegliwości · Anatomia i fizjologia · Badania medyczne · Leczenie i opieka, zapobieganie chorobom oraz rehabilitacja · Leki · Sprzęt medyczny Druga część słownika dotyczy poszczególnych chorób. Pełni dwojaką funkcję. Po pierwsze, pomaga tłumaczom ustnym i studentom przygotować się do zadania związanego z konkretną chorobą, nawet w krótkim czasie. Druga funkcja ma charakter referencyjny. nawet doświadczeni tłumacze ustni – nie mówiąc już o studentach – nie są w stanie zapamiętać całej terminologii, której mogą potrzebować. Druga część słownika zawiera odpowiedniki właściwe dla poszczególnych chorób, dogodnie pogrupowane w poddziedziny, co umożliwia ich szybsze wyszukiwanie. Każda sekcja dotycząca konkretnej choroby w części 2 jest podzielona na następujące sekcje tematyczne: · Choroba i jej podklasy · Choroby współistniejące oraz choroby o podobnych objawach · Anatomia i fizjologia · Objawy i dolegliwości · Badania lekarskie · Leczenie i opieka, zapobieganie chorobom oraz rehabilitacja ·Medication · Sprzęt medyczny · Różne Terminy z części 2 mogą również występować w części 1, co oznacza, że obie części słownika nie wykluczają się wzajemnie, lecz częściowo się pokrywają. W obecnej wersji słownika część 2 obejmuje około 30 najczęstszych chorób, wybranych na podstawie statystyk dotyczących opieki zdrowotnej opracowanych przez Fiński Instytut Zdrowia i Opieki Społecznej8 oraz konsultacji z 8 https://sampo.thl.fi/pivot/prod/fi/avo/perus06/summary_icd1001 3 9Terminologija | 2020 | 27 ekspertem dziedzinowym. Dziedziny w Częściach 1 i 2 wybrano poprzez pogrupowanie terminów wyodrębnionych z tekstów medycznych w klasy tematyczne oraz przeprowadzenie analizy ramowej sytuacji komunikacyjnej „wizyta u lekarza” (por. Madžajeva 2012; Gagarina 2015). 6. STRUKTURA MAKRO Hasła słownikowe są uporządkowane w tabeli z dwiema kolumnami. Chociaż format tabeli przyspiesza wyszukiwanie, obramowanie tabeli powinno być delikatne, aby nie rozpraszać uwagi użytkownika. Słownik podzielono na sekcje tematyczne, jak opisano powyżej, jednak we wszystkich sekcjach Części 1 i Części 2 terminy uporządkowano alfabetycznie. Układ tematyczny wspiera funkcję dydaktyczną, a układ alfabetyczny pełni funkcję referencyjną. Rysunek 2 przedstawia fragment słownika z sekcji dotyczącej choroby Reflux. Pierwszy pogrubiony podpis brzmi Diseases and its Subclasses, a drugi — Associated Diseases and Diseases with Similar Symptoms. Rys. 2. Przykład sekcji dotyczącej konkretnej choroby Domyślnie synonimy terminów fińskich umieszcza się zarówno pod hasłem głównym, jak i jako odsyłacze w odpowiednim miejscu alfabetycznym. Odsyłacze są niezbędne, gdy użytkownik sprawdza nieznany termin. Dla wygody użytkownika odsyłacze są również opatrzone rosyjskimi odpowiednikami. Jednak ponieważ powtórzenia mogą przeszkadzać użytkownikom uczącym się terminów, w elektronicznej wersji słownika można wyłączyć odsyłacze. 4 6 Igor Kudashev Fińsko-rosyjski słownik tematyczny dla pracowników Olga Semenova Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation ochrony zdrowia, pielęgniarek, lekarzy i pacjentów itp. (por. Bergenholtz, Tarp 1995: 19; Abramova 2003; Alekseeva, Mishlanova 2002: 104–105; Agadžanân 2018; Gotti 2018: 13–14). Komunikacja między lekarzem a pacjentem różni się pod wieloma względami od innych sytuacji komunikacyjnych. Zazwyczaj pacjenci (i tłumacze środowiskowi) nie mają wykształcenia medycznego, co oznacza, że mają tendencję do porozumiewania się za pomocą słownictwa potocznego, a nie naukowej terminologii medycznej. Stanowi to poważne wyzwanie dla leksykografów, którzy muszą zachować równowagę między wymiarem ogólnym a zawodowym. Na przykład rosyjskie słowo гипертония (nadciśnienie tętnicze) było oficjalnym terminem medycznym. Jest ono powszechnie rozumiane i bardzo często używane w codziennej komunikacji. Jednak w dyskursie naukowym stało się przestarzałe i zostało zastąpione terminem артериальная гипертензия, znacznie mniej znanym pacjentom. Podobnym przypadkiem jest para terminów аденома простаты i гиперплазия предстательной железы (przerost gruczołu krokowego). Ponieważ nasz słownik opisuje komunikację między lekarzami a pacjentami, postanowiliśmy uwzględnić obok terminów oficjalnych także terminy nieformalne, lecz szeroko używane. Jednak terminy oficjalne poprzedzają terminy nieformalne. Nie jest oczywiste, jak należy oznaczać takie terminy nieformalne. Z punktu widzenia lekarza są one przestarzałe, ale z perspektywy pacjenta — nie. Postanowiliśmy oznaczyć je jako potoczne, ponieważ stanowią część słownictwa pacjentów, które zostało „determinizowane”. Wiele terminów oficjalnych ulega skróceniu w komunikacji ustnej. Na przykład диабет („cukrzyca”) jest zwykle używany w pełnej formie w tekstach i materiałach referencyjnych (сахарный диабет „cukrzyca mellitus”), ale w życiu codziennym forma skrócona jest znacznie częstsza. Terminy mogą być również „skracane” na poziomie konceptualnym za pomocą transferu metaforycznego. Na przykład шейка матки („szyjka macicy”) składa się z wielu części, obejmujących między innymi наружное отверстие шейки матки („zewnętrzne ujście szyjki macicy”). jednak w kontekście badań ginekologicznych pacjenci zwykle nie dokonują subtelnych rozróżnień między poszczególnymi częściami i mają tendencję do mówienia wyłącznie o szyjce macicy. Czy leksykograf opracowujący słownik na potrzeby komunikacji lekarz–pacjent powinien być w tym względzie nadgorliwy, czy nie? Terminy stosowane w klasyfikacjach naukowych mogą różnić się od terminów i słów języka ogólnego używanych w komunikacji lekarz–pacjent. Na przykład w Terminologia Anatomica nie znajdziemy takich słów jak talia i środek (części ciała), istotnych w rozmowie na temat otyłości. Podkreśla to znaczenie wyodrębniania terminów z wielu źródeł zamiast polegania tylko na jednym, choćby autorytatywnym. 4 7Terminologija | 2020 | 27 Cultures and languages differ when it comes to preferences as regards komponenty międzynarodowe a narodowe w terminach medycznych. Na przykład w Finlandii terminy oparte na komponentach narodowych są znacznie częściej używane zarówno przez lekarzy, jak i pacjentów, niż derywaty od łaciny i greki. Jednak istnieją wyjątki. Na przykład taki międzynarodowy termin jak diabetes występuje znacznie częściej niż termin składający się z komponentów fińskich – sokeritauti („choroba cukrowa”). W języku rosyjskim, przeciwnie, terminy oparte na łacinie i grece są popularniejsze niż rosyjskie synonimy, nawet wśród pacjentów. Te uwarunkowane kulturowo preferencje należy uwzględnić w słowniku. Podsumowując, musimy przyznać, że nie zawsze łatwo jest zdecydować, które terminy – ściśle naukowe, profesjonalne czy potoczne – powinny zostać przede wszystkim uwzględnione w słowniku służącym komunikacji lekarz–pacjent i w jakiej kolejności należy je podać. Nie ma w tym względzie uniwersalnej „praktycznej zasady”, dlatego każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie. 7.5. Opracowanie synonimów i skrótów Obfitość synonimów i skrótów jest typowa dla języka medycznego (np. Georgievskij 1981; Kuryshko 2001; Abramova 2003). Jeśli podstawowy termin ma wiele synonimów, jego derywaty również będą miały ich wiele. Na przykład лекарство („lek”) ma w języku rosyjskim wiele synonimów: средство, препарат, медикамент itd. W związku z tym każdy rodzaj leku można określić za pomocą (niemal) wszystkich tych słów, np. leki przeciwzapalne to противовоспалительные лекарства / средства / препараты / медикаменты. Obfitość synonimów wiąże się z szeregiem problemów dotyczących ich wyboru i umieszczenia w określonej kolejności w haśle. Przy rozwiązywaniu tych problemów kierowaliśmy się następującymi kryteriami: · zrozumiałość (pacjenci i tłumacze powinni rozumieć jak najwięcej terminów) · częstotliwość (często używane terminy są zazwyczaj bardziej zrozumiałe i łatwiejsze do zapamiętania) · prostota i krótkość (proste i krótkie terminy są łatwiejsze do zapamiętania) · różnorodność (aby pełnić funkcję informacyjną, słownik powinien al- · so contain terms lying outside the interpreter’s active word stock) autorytatywność źródła (terminy z autorytatywnych źródeł mają pierwszeństwo). 4 8 Igor Kudashev Fińsko-rosyjski słownik tematyczny dla ochrony zdrowia Olga Semenova Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation Jednak kryteria te mogą być ze sobą sprzeczne. Na przykład formy skrócone są krótsze i z zasady powinny być łatwiejsze do zapamiętania. W niektórych przypadkach to działa. Na przykład skrót УЗИ (medyczne badanie ultrasonograficzne) występuje w języku rosyjskim znacznie częściej niż jego pełna forma, ультразвуковое исследование. Ponadto wszyscy znają ten skrót. Umieszczenie skrótu przed pełną formą jest zatem całkowicie uzasadnione. Jednak niektóre skróty są pacjentom mniej znane. Na przykład skrót НПВС (niesteroidowe leki przeciwzapalne, NLPZ) jest dość rzadki, mimo że same NLPZ są prawdopodobnie znane każdemu. W tym przypadku pełną formę należy umieścić jako pierwszą. Kolejny przykład ukazuje sprzeczność między autorytatywnością a częstością występowania. Według autorytatywnego podręcznika medycznego (Denisov, Ševtšenko 2010) obwód talii to po rosyjsku окружность талии. Termin ten sam w sobie jest często używany: w Google występuje około 577 000 wyników dla tej kombinacji słów. Jednak według Google dwa inne synonimy występują jeszcze częściej: объём талии daje ponad 7 000 000 wyników, a обхват талии ponad 11 000 000 wyników. W tym konkretnym przypadku kolejność synonimów nie jest szczególnie istotna, ponieważ wszystkie one są często używane. Przykład ten jednak po raz kolejny podkreśla znaczenie weryfikacji krzyżowej, nawet gdy terminy i ekwiwalenty zostały zaczerpnięte z autorytatywnych źródeł. Jak widzimy, priorytetyzacja ogólnych zasad przewodnich różni się w każdym indywidualnym przypadku. Aby zweryfikować swoje decyzje, twórcy słowników powinni konsultować się z ekspertami dziedzinowymi oraz przedstawicielami grup docelowych. 8. TeCHnICAL IMPLeMenTATIOn The dictionary will be published both as a database accessible over the w Internecie oraz jako słownik do druku w formacie PDF. Wersja elektroniczna umożliwia efektywne wyszukiwanie, a także oferuje kilka przydatnych funkcji dynamicznych. Na przykład można włączać i wyłączać niektóre dane (np. odsyłacze, dane administracyjne i oznaczenia dziedzinowe) w zależności od zamierzonego zastosowania. Z kolei wersja do druku może być używana nawet w sytuacjach, w których korzystanie z urządzeń elektronicznych jest niedozwolone lub połączenie z Internetem jest słabe. Słownik został opracowany przy użyciu dostosowanej wersji wewnętrznego systemu tworzenia słowników MyTerMS (zob. Kudashev, tabase. MyTerMS has been used in several dictionary projects and serves Kudasheva 2006). MyTerMS jest interfejsem internetowym do bazowego systemu zarządzania danymi leksykograficznymi i terminologicznymi dla projektów terminologicznych na Uniwersytecie w Tampere i Uniwersytecie Helsińskim w Finlandii. 4 9Terminologija | 2020 | 27 MyTerMS wykonuje wszystkie podstawowe operacje, których można oczekiwać od oprogramowania do zarządzania słownikami, takie jak dodawanie, edytowanie, wyszukiwanie, przeglądanie, drukowanie i usuwanie haseł. Automatyzuje również wiele operacji. Na przykład podczas dodawania kilku haseł należących do tej samej dziedziny można wstępnie wypełnić pole dziedziny zamiast wybierać ją ręcznie za każdym razem. MyTerMS pomaga również zapewnić integralność danych, na przykład zapobiegając duplikowaniu haseł i automatycznie zarządzając odsyłaczami. Ponadto zapewnia poprawność danych wejściowych, przeprowadzając kontrolę zgodności przed zapisaniem danych. Hasła są podzielone na pola danych, a artykuły są tworzone „w locie” za pomocą skryptów i kaskadowych arkuszy stylów. Układ haseł jest możliwie najbardziej zbliżony do wersji końcowej, z wyjątkiem obecności niektórych danych administracyjnych, które są wizualnie oddzielone kolorem od danych końcowych. Dane administracyjne oraz odsyłacze można włączać i wyłączać, zaznaczając odpowiednie pola wyboru. Jedną z zalet MyTerMS jest zaawansowane wyszukiwanie. użytkownicy mogą przeprowadzać nawet bardzo złożone wyszukiwania, używając symboli wieloznacznych i wyrażeń regularnych oraz łącząc wiele warunków wyszukiwania. Pomaga to wyodrębniać dane niemal według dowolnych kryteriów lub ich kombinacji. Rysunek 10 przedstawia główne okno programu. Zielona ramka to panel sterowania z różnymi przyciskami i opcjami sterującymi. Dwie listy po lewej stronie to lista terminów i lista wyników. Największa ramka to ramka wpisu. Zakresy liter na rys. 10. Główne okno systemu redagowania słowników MyTerMS 5 0 Igor Kudashev Tematyczny słownik fińsko-rosyjski dla ochrony zdrowia W Olga Semenova Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation lewym górnym rogu można ograniczyć długość listy terminów, aby przyspieszyć odświeżanie. W tym samym rogu znajduje się również panel „szybkiego wyszukiwania”, ułatwiający nawigację po liście terminów i liście wyników. Użytkownik musi jedynie wpisać początkowe litery szukanego terminu. W słowniku tematycznym szczególnie ważne jest dokładne oznaczanie etykiet dziedzinowych. W MyTerMS służy do tego selektor dziedziny, który można otworzyć z formularza dodawania / edycji oraz z main tags are added with the help of radio buttons and checkboxes. In the głównego okna. Na poniższym przykładzie (zob. rys. 11) termin jest dodawany do części I (Osa 1), grupy tematycznej „Anatomia i fizjologia” (Anatomia ja fysiologia), poziomu zaawansowanego (Vaikeusaste B), a także do części II (Osa 2), klasy „Gruźlica” (tuberkuloosi), podklasy „Anatomia i fizjologia” (c. Anatomia ja fysiologia). Rys. 11. Selektor dziedziny Jak widzimy, termin może być oznaczony jako należący do terminologii ogólnej i / lub związany z jedną lub większą liczbą chorób. Podczas wyszukiwania użytkownicy mogą ograniczyć je do dowolnej kombinacji dziedzin i / lub poddziedzin, otwierając ten sam selektor (zob. Rysunek 12). To samo narzędzie może być również używane do ustawienia dziedziny lub kombinacji dziedzin jako „preferowanych”. Oszczędza to czas i pomaga uniknąć błędów, gdy terminolog dodaje wiele terminów związanych z tą samą dziedziną. wpisy są dodawane i edytowane za pomocą formularza HTML (zob. Rysunek 13). Formularz umożliwia dodanie maksymalnie siedmiu synonimów dla każdego 5 1Terminologija | 2020 | 27 języka. Dodatkowe sekcje synonimów otwierają się na żądanie. Program umożliwia dodawanie formatowania śródtekstowego (np. pogrubionej czcionki, kursywy, indeksów górnych i dolnych). Jednak kopie zwykłego tekstu odpowiednich pól są również zapisywane, aby zapewnić poprawne i szybkie wyszukiwanie. Większość etykiet związanych z gramatyką i użyciem jest wstępnie zdefiniowana, ale użytkownicy mogą również dodawać dodatkowe, dowolne uwagi związane z tymi kategoriami. Rys. 13. Formularz HTML do dodawania i edytowania wpisów Rys. 12. Dziedziny wybrane do wyszukiwania za pomocą selektora dziedzin 5 2 Igor Kudashev Fińsko-rosyjski tematyczny słownik medyczny Olga Semenova Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation MyTerMS automatycznie generuje również indeks rosyjsko-fiński (zob. Rysunek 14). Rys. 14. Automatycznie wygenerowany indeks rosyjsko-fiński 9. WNIOSKI Opracowanie słownika tematycznego dla tłumaczy ustnych w ochronie zdrowia okazało się bardzo interesującym, a zarazem wymagającym zadaniem. Niektóre potrzeby informacyjne i potrzeby związane z wyszukiwaniem danych różnią się nawet wśród głównych grup docelowych słownika oraz w różnych sytuacjach korzystania ze słownika. Połączenie funkcji dydaktycznej i informacyjnej również powoduje pewne napięcie. Dodatkowe grupy docelowe (takie jak pacjenci, lekarze imigranckiego pochodzenia itp.) jeszcze bardziej pogorszyłyby tę sytuację. W obecnym projekcie sprzeczności leksykograficzne były dodatkowo komplikowane przez czynniki zewnętrzne, takie jak napięty harmonogram i ograniczony budżet. Jeśli nadarzy się okazja do kontynuowania naszej pracy, słownik będzie dalej rozwijany w kilku kierunkach. Chociaż liczba terminów, których należy nauczyć się na pamięć (około 2 000), zbliża się do optymalnego poziomu, część słownika dotycząca konkretnych chorób jest niewątpliwie skromna. Naszym kolejnym celem jest uwzględnienie około 100 najczęściej występujących chorób, co odpowiada w przybliżeniu 10 000– 12 000 terminów. Choroby zostaną wybrane na podstawie oficjalnych statystyk opieki zdrowotnej. Zgodnie z zasadą Pareta (znaną również jako reguła 80 / 20) oczekujemy osiągnięcia rozsądnego punktu nasycenia, gdy słownik będzie 5 3Terminologija | 2020 | 27 lem problem polega na tym, że klasy reprezentowane w statystykach są często „zbyt duże” i obejmują wiele niezróżnicowanych chorób. Podczas kursu tłumaczenia ustnego w ochronie zdrowia zorganizowanego na Uniwersytecie w Tampere zauważyliśmy, że wiedza studentów na temat terminów medycznych, z których większość stanowią rzeczowniki, jest niewystarczająca. Aby poprawnie używać terminów w kontekście, studenci muszą również opanować czasowniki i kolokacje. Planujemy wzbogacić nasz słownik o przykłady użycia. W wersji elektronicznej można by je włączać i wyłączać w zależności od zamierzonego sposobu korzystania ze słownika. Although the Russian-Finnish index allows using the dictionary in the obejmował 80% najczęstszych powodów wizyt u lekarza. Potencjalny probopposite direction, nie można go uznać za pełnoprawny słownik rosyjsko-fiński. Ponieważ słownik opiera się na fińskim systemie pojęciowym ly used in the post-Soviet countries but not recognised by the internai fińskich źródłach, brakuje w nim na przykład nazw chorób, które są szeroko stosowane w innych klasyfikacjach chorób (np. остеохондроз [„osteochondrosis”]; дисбактериоз [„dysbacteriosis”], диатез [„diathesis”]; вегетососудистая дистония [„vegetative-vascular dystonia”], itp.). Tymczasem terminy te mogą łatwo pojawić się podczas tłumaczenia ustnego w medycynie. Oznacza to, że słownik powinien zostać uzupełniony przynajmniej o niektóre specyficzne dla kultury rosyjskie terminy, prawdopodobnie w aneksie. W idealnym przypadku należałoby również opracować osobny słownik rosyjsko-fiński. Inny aneks można by poświęcić fałszywym przyjaciołom, które występują nawet między tak różnymi językami jak fiński i rosyjski. Poza terminami międzynarodowymi, które mogą oznaczać różne rzeczy w różnych językach (zob. powyższy przykład fyseoterapia / физиотерапия), kolejnym źródłem fałszywych przyjaciół są skróty. Na przykład fińskiego skrótu IBS, pochodzącego z języka angielskiego („irritable bowel syndrome”), nie należy mylić z rosyjskim ИБС oznaczającym ишемическая болезнь сердца („choroba wieńcowa”). Dobrym pomysłem jest ostrzeżenie tłumaczy ustnych przed takimi przypadkami w osobnej sekcji. Nasz słownik jest już w pewnym stopniu dynamiczny i konfigurowalny. Jednak stopień konfiguracji można jeszcze zwiększyć. Naszym ostatecznym celem jest wielofunkcyjny słownik medyczny przeznaczony dla wielu grup docelowych, którego zawartość można byłoby dostosowywać w zależności od grupy docelowej i zamierzonego zastosowania. Wymaga to jednak bardziej wnikliwego zbadania perspektyw użytkowników oraz znacznego nakładu pracy leksykograficznej i inżynierii oprogramowania. 5 4 Igor Kudashev Fińsko-rosyjski słownik tematyczny dla sektora opieki zdrowotnej Olga Semenova Interpreters: The Principles and Challenges of Compilation REFERENCES Abramova Galina Alekseeva 2003: Абрамова Галина Алексеевна. Медицинская лексика: основные свойства и тенденции развития (на материале русского языка): дис. д-ра филол. наук, Москва, Краснодар: КубГУ. Agadžanân Sona Aramovna 2018: Агаджанян Сона Арамовна. Вербальная коммуникация „врач – пациент“ в функционально-стилистическом аспекте (на материале английского языка): дис. канд. филол. наук, Москва: МГУ. Alekseev Pavel Michailovič 2001: Алексеев Павел Михайлович. Частотные словари: учеб. пособие, Санкт-Петербург: С.-Петерб. ун-т. Alekseeva Larisa Michailovna, Mišlanova Svetlana Leonidovna 2002: Алексеева Лариса Михайловна, Мишланова Светлана Леонидовна. Медицинский дискурс: теоретические основы и принципы анализа, Пермь: Пермский университет. Angelelli Claudia V. 2008. The Role of the Interpreter in the Healthcare Setting: A plea for a dialogue between research and practice. – Crossing Borders in Community Interpreting: Definitions and Dilemmas. Valero-Garcés & Martin (eds.), Amsterdam, Philadelphia: Benjamins, 147–163. Arocha Izabel 2012: Medical Interpretation. – Encyclopedia of Immigrant Health. Loue, S. & Sajatovic, M. (eds.), new york: Springer, 1062–1066. Bergenholtz Henning, Tarp Sven 1995: Manual of Specialised Lexicography: The Preparation of Specialised Dictionaries, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins. Berkov Valerij Pavlovič 2004: Берков Валерий Павлович. Двуязычная лексикография, учебник, 2-е изд., перераб. и доп., Москва: Астрель [и др.]. Crezee Ineke Hendrika Martine 2013: Introduction to Healthcare for Interpreters and Translators, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins. Denisov Igor nikolajevič, Ševtšenko Ju. L., Kulakova V. I.,Haitova R. M. (eds.) 2002: Клинические рекомендации для практикующих врачей, основанные на доказательной медицине, под ред. И. Н. Денисова, Ю. Л. Шевченко, В. И. Кулакова, Р. М. Хаитова, Москва: ГЭОТАР-МЕД. Denisov Igor nikolajevič, Ševtšenko Ûrij Leonidovič (eds.) 2010: Справочник-путеводитель практикующего врача. 2000 болезней от А до Я, под ред. И. Н. Денисова, Ю. Л. Шевченко, 2-е изд., Москва: ГЭОТАР-Медиа. De Pedro Ricoy Raquel 2009. Introduction, De Pedro Ricoy R., Perez A., Wilson Chr. W. L. – Interpreting and Translating in Public Service Settings. Policy, Practice, Pedagogy, Manchester, Kinderhook: St. Jerome Publishing, 1–7. Fagradânc s.d.: Фаградянц Игорь В. Электронный финско-русский и русско-финский медицинский словарь Polyglossum, Москва: ЭТС. Flores Glen, Abreu Milagros, Barone Cara Pizzo, Bachur Richard, Lin Hua 2012: errors of Medical Interpretation and their Potential Clinical Consequences: A Comparison of Professional versus Ad Hoc versus no Interpreters. – Annals of Emergency Medicine 60(5), 545–553. Fuertes-Olivera P. A. (ed.) 2010: Specialised lexicography for learners, Berlin, new york: de Gruyter. Fuertes-Olivera P. A., Arribas-Bao A. 2008: Pedagogical Specialised Lexicography: The Representation of Meaning in English and Spanish Business Dictionaries, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins. Gagarina Jelena Jurjevna 2015: Гагарина Елена Юрьевна. „Фрейм“on-line-консультация в медицинских Интернет-форумах – Вестник МГОУ4, 39–43. Georgievskij Analolij Sergejevič 1981: Георгиевский Анатолий Сереевич. Опыт составления терминологического словаря военной медицины: актуальные вопросы упорядочения медицинской терминологии, под ред. И. П. Лидова, Москва: Медицина, 80–84. Gotti Maurizio 2018: LSP as Specialised Genres. Humbley J., Budin G., Laurén Chr. (eds.). – Language for Special Purposes: An International Handbook, Berlin: De Gruyter, 3–25. Grinev-Grinevič Sergej Viktorovič 2009: Гринёв-Гриневич Сергей Викторович. Введение в терминографию: Как просто и легко составить словарь, учебное пособие, изд. 3-е, доп., Москва: ЛИБРОКОМ. Hale Sandra Beatriz 2007: Community Interpreting, Basingstoke: Palgrave Macmillan. Hyttinen Riitta, Kosinskaja Svetlana, Latvala Raija, Lauronen Leena 2013: Kuinka voitte? Как ваше здоровье? Suomi–venäjä–suomi-sanasto terveysalalle. Финско-русско-финский словарь по здравоохранению, Joensuu: Joensuun Pohjois-Karjalan ammattikorkeakoulu. 5 5Terminologija | 2020 | 27 Jousimaa Jukkapekka, Alenius Heidi, Atula Sari et al. (eds.) 2017: Lääkärin käsikirja 12, uudistettu painos, Helsinki: Duodecim. Käypä hoito -suositukset potilaalle 2020: Available at: https://www.kaypahoito.fi/potilaalle. Kolesnikov Lev Lvovič (ed.) 2003: Terminologia Anatomica. Международная анатомическая терминология (c офиц. списком рус. эквивалентов), под ред. Л. Л. Колесникова, РАНК Рос. анат. номенклатур. комис. Минздрава РФ, Москва: Медицина. Koskinen Kaisa, Vuori Jaana, Leminen Anni-Kaisa 2018: Johdanto. Koskinen K., Vuori J., Leminen A.–K. (eds). – Asioimistulkkaus. Monikielisen yhteiskunnan arkea, Tampere: Vastapaino, 7–28. Kromann Hans-Peder, Riiber Theis, Rosbach Poul 1991: Principles of Bilingual Lexicography. Hausmann F. J. et al. (eds). – Wörterbücher: ein internationales Handbuch zur Lexikographie: an international encyclopedia of lexicography: encyclopédie internationale de lexicographie, teilbd 3, Berlin: de Gruyter, 2711–2728. Kudashev Igor, Kudasheva Irina: 2006. Software Demo: The Terminographic Processor MyTerMS, Schryver G.-M. de (ed.) DWS 2006: Proceedings of the Fourth International Workshop on Dictionary Writing Systems, Turin / Italy, 5 September 2006 (Pre-eURALeX 2006), Pretoria: (SF)2 Press, 35–40. Kudashev Igor 2007: Кудашев И. С. Проектирование переводческих словарей специальной лексики, Хельсинки: yliopistopaino. Kudashev Igor 2012: International Medical Classifications from the Terminological Point of View (case: International Classification of Diseases and Terminologia Anatomica). – Languages in Motion. VAKKI symposium XXXII, n. nissilä, n. Siponkoski (eds.), Vaasa, 10–11 February 2012, Vaasa: University of Vaasa, 118–129. Kudashev Igor 2013: Quality Assurance in Terminology Management: Recommendations from the TermFactory project, Helsinki: unigrafia. Kudashev Igor 2016: A Different Kind of Text: Students’ Glossaries in Moodle. – Text and Textuality. VAKKI symposium XXXVI, P. Hirvonen D. Rellstab, n. Siponkoski (eds.), Vaasa, 11–12 February 2016, Vaasa: VAKKI, 402–412. Kuryshko Grigorij Feodosjevič 2001: Курышко Григорий Феодосьевич. Явление синонимии в профессиональной лексике (на материале немецкой и русской медицинской терминологии), Москва: Народный учитель. Lehtonen Jari, Lehtovirta Jukka, Mäkelä-Bengs Päivi 2013: THL-toimenpideluokitus, Helsinki: Terveyden ja hyvinvoinnin laitos. Madžajeva Sanja Ibragimovna 2012: Маджаева Санья Ибрагимовна. Фреймовый подход к систематизации терминологических знаний – Учёные записки: электронный научный журнал Курского государственного университета 2(22), 130–137. Maley Jason H. 2018: Hemoptysis or Hematemesis? – The Importance of Professional Medical Interpretation: A Teachable Moment. – JAMA Internal Medicine 178(6), 841–842. Mäntynen Anna 2013: Asioimistulkkaus maahanmuuttajien terveyspalveluyksikssä Tampereella, K. Koskinen (ed.). – Tulkattu Tampere, Tampere: Tampere University Press, 106–125. Metzger Melanie, nicodemus Brenda (eds.) 2014: Investigations in Healthcare Interpreting, Washington, DC: Gallaudet University Press. Morkovkin Valerij Venjaminovič 1990: Морковкин Валерий Веньяминович. Основы теории учебной лексикографии: дис. в форме научн. доклада … д-ра филол. наук, Москва: Институт русского языка им. А. С. Пушкина. Mustajoki Marianne, Alila Anja, Matilainen elina et al. (eds.) 2019: Sairaanhoitajan käsikirja, 9.-10. painos, Helsinki: Duodecim. nkwenti-Azeh Blaise 2001: User-Specific Terminological Data Retrieval. – Handbook of Terminology Management 2: Application-Oriented Terminology Management, S. e. Wright, G. Budin (eds.), Amsterdam, Philadelphia: Benjamins, 600–612. Ollila Seija (ed.) 2017: Tulkkaus terveydenhuollossa: Lähtökohtana asiakkaan ymmärrys, Vaasa: University of Vaasa. Probirskaja-Turunen Svetlana 2005: Korpusvetoinen juridinen kääntäminen, Lisensiaatintutkielma, Tampere: Tampereen yliopisto, kielija käännstieteiden laitos. Available at: https://trepo.tuni.fi/bitstream/handle/ 10024/76406/lisuri00033.pdf?sequence=1&isAllowed=y. Pchhacker Franz, Shlesinger Miriam (eds.) 2007: Healthcare Interpreting. Discourse and Interaction, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins.