XIX a. pab. – XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai pavadinimai su pagrindiniu dėmeniu „liga“ ir dalyviu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis

239Terminologia | 2021 | 28 doi.org/10.35321/term28-11 XIX a. pab. – XX a. pr. dvižodžiai nazwy złożone z nadrzędnym członem liga i członami zależnymi wyrażonymi imiesłowami PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8679-3253 ADNOTACJA W artykule analizowane są dwuwyrazowe nazwy złożone z nadrzędnym członem liga i członami zależnymi wyrażonymi imiesłowami, używane pod koniec XIX i na początku XX wieku w popularnonaukowym piśmiennictwie medycznym (książkach, broszurach, artykułach prasowych i kalendarzowych). Wyjaśniane są właściwości wyrażania tych członów oraz funkcje semantyczne nadrzędnego członu liga, a także omawiana jest kwestia wyboru imiesłowu o różnej postaci i terminologicznego charakteru nazw. Nazwy omawiane są w odrębnych grupach wyodrębnionych ze względu na to, jakiego rodzaju (biernego czy czynnego) i jakiej postaci (prostej czy zaimkowej) imiesłowy stanowią człony zależne. Dominujący typ wyrażania tych członów to Dlvnvk ← Dktvliga, a podtyp – Dlvnvk(ppr) ← Dktvliga. Najbardziej charakterystyczne nazwy o zabarwieniu podmiotowym – człon główny liga najczęściej pełni funkcję podmiotu. Większość nazw nie jest terminami, ponieważ nie nazywają one pojęć, a ich człon zależny oznacza cechę tymczasową. SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, dwuwyrazowa nazwa złożona, termin, człon główny, człon zależny, imiesłów, funkcja semantyczna. ABSTRACT Artykuł analizuje dwuwyrazowe nazwy złożone z liga jako elementem nadrzędnym i elementami zależnymi wyrażonymi imiesłowami, które były używane w tekstach medycznych z końca XIX – początku XX wieku, napisanych w popularnonaukowym stylu, oraz podejmuje kwestię wyboru imiesłowów o entific style (books, booklets, newspaper and calendar articles). It explains the specific features of expression of those elements and the semantic functions of różnej ekspresji i przyporządkowania analizowanych nazw do terminów. Nazwy są omawiane w ramach różnych grup utworzonych UWAGI WSTĘPNE W niniejszym artykule kontynuowana jest analiza dwuwyrazowych nazw złożonych (dalej w tekście używany jest skrócony termin nazwa) z członem 240 Palmira Zemlevičiūtė koniec XIX w. – początek XX w. dwuwyrazowe złożone nazwy z dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir dalyviu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis członami zależnymi wyrażonymi imiesłowami, które są używane na podstawie strony (biernej lub czynnej) oraz formy wyrażenia (prostej lub zaimkowej). Dominującym typem ich wyrażenia jest Dlvnvk ← Dktvliga, a dominującym podtypem — Dlvnvk(ppr) ← Dktvliga. Najbardziej rozpowszechnione są nazwy o odcieniu podmiotowym: element nadrzędny liga zwykle pełni funkcję podmiotu. Większość nazw nie stanowi terminów, ponieważ nie precyzuje pojęć, a ich element zależny oznacza cechę tymczasową. SŁOWA KLUCZOWE: medycyna, dwuwyrazowa nazwa złożona, termin, element nadrzędny, element zależny, imiesłów, funkcja semantyczna. głównym liga z końca XIX – początku XX wieku. Tym razem omawiane są nazwy, których mojo okresu piśmiennictwa medycznego o charakterze popularyzatorskim – książek, broszur, artykułów w gazetach i kalendarzach (zob. „Wykaz źródeł“). Należy przypomnieć, że pod koniec XIX – na początku XX wieku ukazało się wiele nieperiodycznych i periodycznych publikacji, w których wiedzę medyczną i zdrowotną priklausomieji dėmenys reiškiami dalyviais1. Medžiaga surinkta iš kalbaw sposób popularny przedstawiali nie tylko lekarze, lecz także przedstawiciele innych zawodów. Żywo reagowano w nich na realia ówczesnej sytuacji zdrowotnej, tzn. pisano o kwestiach, które wówczas były najbardziej palące. Jednym z nich jest wysoka zachorowalność ludzi. Jest zatem zrozumiałe, że tematyka chorób była bodaj najpopularniejsza i najbardziej poszukiwana. Dlatego też w tych drukach rzeczywiście występuje wiele różnorodnych nazw chorób, zarówno pod względem znaczenia, jak i wyrażenia. Przedmiot badań, w porównaniu z nazwami z głównym członem liga i zależnymi członami wyrażanymi przymiotnikami, jest nieliczny. W wymienionych źródłach znaleziono 43 nazwy (ich wariantów2 nie uwzględniono), których człony zależne wyrażone są imiesłowami. Celem artykułu jest ustalenie cech semantycznych tych nazw oraz właściwości wyrażania członów zależnych. W tym celu stawia się następujące zadania: 1) zebrać dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga i członami zależnymi wyrażanymi imiesłowami1 O dwuwyrazowych nazwach złożonych z końca XIX – początku XX wieku z głównym członem liga i członami zależnymi wyrażanymi przymiotnikami zob. Zemlevičiūtė 2020: 233–257. 2 Wariantami nazywa się tu nazwy, których człony zależne są różnie opracowane graficznie, np.: apkrečiama / apkrecziama liga, limpančioji / limpanczioji liga, užkrečiama / użkrečema / użkrečiama liga, užsisenėjusi / użsisenėjusi liga. 241 Terminologija | 2021 | 28 złożonymi członami z końca XIX – początku XX w., pochodzące z popularnonaukowych książek medycznych, broszur oraz artykułów prasowych i kalendarzowych; 2) podzielić te nazwy na grupy według tego, jakiego rodzaju i jakiej formy wyrażenia imiesłowami są wyrażane człony zależne; 3) w obrębie tych grup ustalić typy i podtypy wyrażenia członów zależnych; 4) wyjaśnić, jakie funkcje semantyczne pełni człon główny; 5) rozważyć kwestię wyboru imiesłowu o różnej formie wyrażenia oraz terminologiczności nazw. nazwy podawane są w oryginalnej Aptariant tuos pavadinimus remiamasi aprašomuoju analitiniu, semantinės, struktūrinės, transformacinės analizės, taip pat skaičiavimo metodais. Papisowni wraz z danymi bibliograficznymi – skrótem źródła, rokiem wydania, numerem (jeśli jest to wydawnictwo periodyczne) i stroną. Tytuły zapisuje się kursywą, a ich człony zależne wyróżnia się czcionką pogrubioną. W materiale, jak już wspomniano, występują warianty; wówczas podaje się je po ukośniku, jednak przypadków wariantywności takich członów znaleziono zaledwie kilka. Zdania ilustracyjne w tekście zapisuje się mniejszą czcionką. Dane ilościowe podaje się w tabeli. Zamieszczono fragmenty tekstów, w których użyto analizowanych nazw. DWUالRAZOWE NAZWY ZŁOŻONE Z CZŁONEM GŁÓWNYM CHOROBA, KTÓRYCH CZŁONY ZALEŻNE WYRAŻONE SĄ IMIESŁOWAMI Nazwy te (połączenia wyrazowe) należą do podtypu połączeń atrybutywnych określających (charakteryzujących). Według dominujących cech semantycznych są to połączenia wyrazowe o charakterystyce czynnościowej (Bunevičiūtė 1998: 34). Posiadacz cechy (człon nadrzędny) wyrażany jest rzeczownikiem abstrakcyjnym, natomiast człon zależny – imiesłowem. Podstawowe znaczenie takich nazw ma charakter atrybutywny, jednak ze względu na czasownikową naturę członu zależnego w ich głębi pojawiają się dodatkowe odcienie podmiotowe i przedmiotowe, które uwidaczniają się przy przekształcaniu konstrukcji rzeczownikowej w czasownikową (zob.: LKG III 229; Bunevičiūtė 1998: 34; Bučienė 2007: 20), por.: kimbama liga i liga kimba, limpama liga i liga limpa (odcień podmiotowy), išgydoma liga i išgydo ligą, užsendinta liga i užsendina ligą (odcień przedmiotowy). W takich nazwach główny ciężar znaczeniowy spoczywa na członie zależnym (komponencie określającym). Wyróżnia on istotne cechy denotatu wyrażanego członem nadrzędnym (komponentem określanym) (zob. Пуя 2012: 75). 242 Palmira Zemlevičiūtė XIX a. pab. – XX a. pr. dvižodžiai sudėtiniai dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir dalyviu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis pavaZależnie od tego, jakiego rodzaju imiesłowami wyrażany jest człon zależny, wyróżnia się dwa podstawowe typy formalne nazw – z członami zależnymi wyrażanymi imiesłowami strony biernej i czynnej; odrębny typ formalny stanowią nazwy, których człon zależny wyrażany jest imiesłowami konieczności. Pierwsze dwa typy formalne dzielą się ponadto szczegółowo na podtypy, z uwzględnieniem formy wyrażenia członu zależnego, tj. tego, czy człon zależny jest imiesłowem prostym, czy zaimkowym (zob. tabelę 1). Tabela 1. Typy i podtypy realizacji modelu strukturalnego Dlv ← Dktvliga oraz ich wyrażenie liczbowe i procentowe REALIZACJI REALIZACJI WYRAŻENIE LICZBOWE I PROCENTYPY PODTYPY TOWE Dlvnvk ← Dktvliga 22 (51 %) Dlvnvk(ppr) ← Dktvliga 15 (68 %) Dlvnvk(įvardž) ← Dktvliga 7 (32 %) Dlvvk ← Dktvliga 18 (42 %) Dlvvk(ppr) ← Dktvliga 16 (89 %) Dlvvk(įvardž) ← Dktvliga 2 (11 %) Dlvrk ← Dktvliga 3 (7 %) 1. Nazwy złożone z głównym członem liga, których człony zależne wyrażone są imiesłowami strony biernej Znaleziono 22 takie nazwy, które podzielono na dwa typy według sposobu wyrażenia członu zależnego. Wyróżnia się nazwy z członami zależnymi wyrażonymi prostymi i zaimkowymi imiesłowami strony biernej (zob. tabelę 1). 1.1. Nazwy złożone z głównym członem liga i członami zależnymi wyrażonymi prostymi imiesłowami strony biernej. Nazwy te stanowią większość – znaleziono ich 15 (zob. tabelę 1). Wyróżnia się kilka grup w zależności od tego, jaką funkcję – podmiotu, dopełnienia czy okolicznika – pełni w połączeniu główny człon liga. 1.1.1. Nazwy o zabarwieniu podmiotowym. Związki tego podrodzaju określenia czynnościowego oznaczają cechę przedmiotu wynikającą z jego własnego działania. Działa, działał, zwykł działać lub 243Terminologija | 2021 | 28 atveju ypatybės turėtojas yra aktyvus. Daiktas yra toks dėl to, kad pats będzie działać (Bučienė 2007: 20). Przeważają nazwy, w których główny człon liga jest podmiotem. Liga (subjektas) gali: apkrėsti – apkrečiama liga Svk 1921 6 2 / apkrecziama liga LtAK 1886 (1885) 86 (choroba zaraża), išberti – išberiamos ligos UL 1914 6, Vlt 1915 70 2 (choroba wysypuje), kibti – kimbama liga Dž 1903 3 (choroba czepia się), lipti – limpama liga Svk 1909 1 7, Svk 1910 11 4, Žin 1911 157, Svk 1913 2 7, Svk 1913 5 20, Gdt 1914 1 2, Gdt 1914 2 5, Gdt 1914 3 9, Gdt 1914 4 14, Gdt 1914 5 18, Gdt 1914 6 21, Gdt 1914 7 25, Svk 1914 2 7, LUL 1915 4, Kol 1915 3, Džiov 1915 4, ŽmM 1915 2, Dez 1915 3, Skarl 1915 3, ULB 1915 4, LytL 1915 6, ŽmK 1918 43, LdK 1919 51, ŽLL 1920 9, Svk 1920 1 3, Svk 1920 4 1 (choroba się przenosi), nelipti – nelimpama liga LUL 1915 5 (choroba się nie przenosi), užkrėsti – užkrečiama liga KD 1895 32, KD 1905 41, ŽvK 1905 22, MGV 1909 204, DS 1910 6, Art 1910 19 69, DžA 1911 21, Žin 1911 130, Svk 1913 4 15, UL 1914 3, Svk 1914 3 10, Svk 1914 5 19, Vlt 1914 83 1, Vlt 1914 144 1, Vlt 1914 159 3, LUL 1915 3, Kol 1915 3, Dez 1915 3, Vlt 1915 70 2, Vlt 1915 88 2, ULB 1915 4, A2 1915 32 418, Gdt 1915 1 1, Gdt 1915 3 9, LytL 1915 95, UkK 1917 (1916) 69, UkK 1918 9, AVKV 1918 (1917) 62, LietK 1918 74, ŽmK 1918 49, LdK 1919 52, ŪKl 1920 56 / uż kre čema liga DN 1906 78 / użkrečiama liga KD 1905 41, DMS 1912 29 (choroba zaraża). Nazwy o zabarwieniu dopełnieniowym. 1.1.2. translations Odcień znaczenia przedmiotowego mają te połączenia wyrazowe charakteryzujące czynność, które oznaczają cechę przedmiotu wynikającą z czynności wykonywanej, wykonanej lub wymagającej wykonania przez inny przedmiot. Posiadacz cechy nie działa, jest pasywny, tzn. otrzymuje cechę z zewnątrz, w wyniku działania innego przedmiotu (Bunevičiūtė 2007: 21). Nazw, których głównym członem jest choroba jako obiekt, jest znacznie mniej. Chorobę (obiekt) można: wyleczyć – wyleczalna choroba DMS 1912 89, Sif 1915 5 (leczy chorobę), podleczyć – uleczalna choroba LietK 1918 77 (podleczy chorobę), nie wyleczyć – nieuleczalna choroba VŽ 1906 222 3, DMS 1912 35, Svk 1912 8 32 (nie leczy choroby), nie zliczyć – niezliczone choroby Žin 1911 124 (nie zlicza chorób), nie zarazić się – choroba, którą można się zarazić DMS 1912 62 / choroba, którą można się zarazić Svk 1909 5 3 (chorobą można się zarazić), zaniedbać – zaniedbana choroba RAK 1895 11 (zaniedbać chorobę), 244 Palmira Zemlevičiūtė Dwuwyrazowe złożone nazwy z końca XIX – dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir dalyviu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis początku XX wieku pavaužsendinti – użsendinta liga Žin 1911 127 (zaniedbać chorobę), zarazić się – choroba, którą można się zarazić DMS 1912 89 (chorobą można się zarazić). 1.1.3. Nazwy o odcieniu tarp kurio pagrindinio ir priklausomojo dėmens esti aplinkybiniai santykiai, pvz., mirštama liga KŽP 1904 9 (liga, nuo kurios mirštama, kuri okolicznościowym. Znaleziono jedną nazwę, powoduje śmierć) (stosunki przyczynowe). 1.2. Nazwy złożone z członem głównym liga i członami zależnymi wyrażonymi imiesłowami strony biernej w formie określonej. Nazw tych znaleziono dwukrotnie mniej – tylko 7; ich człony zależne wyrażone są imiesłowami strony biernej w formie określonej (zob. tabelę 1). 1.2.1. Nazwy o zabarwieniu podmiotowym. Znaleziono najwięcej połączeń wyrazowych o charakterze podmiotowym. Choroba (podmiot) może: wywoływać wysypkę – išberiamosios ligos Žin 1911 173, Šlt 1910 18 280 (choroba wywołuje wysypkę), szerzyć się – limpamoji liga KD 1905 41, VŽ 1905 5 2, VŽ 1908 2 1, DžPK 1909 9, Art 1910 15 54, Art 1910 25 93, Art 1910 26 97, Art 1910 30 113, Šlt 1912 7 105, Šlt 1912 21 328, Svk 1912 7 28, Šlt 1912 40 632, Ps 1912 5 150, Šlt 1913 46 729, Vad 1913 t. 16, Nr. 62, 169, Vad 1913 16 63 277, ŽD 1913 3, Vlt 1913 62 2, LUL 1915 3, DL 1915 4, Kol 1915 3, Džiov 1915 4, Sif 1915 3, Skarl 1915 2, ULB 1915 6, ŽmK 1918 50, LdK 1919 52, LdK 1919 52, Svk 1920 3 1, Svk 1920 4 1 (choroba się szerzy), nie szerzyć się – nelimpamoji liga LytL 1915 3 (choroba się nie szerzy), przybrać postać – prisimetusioji liga AVKV 1919 (1918) 54 (choroba przybrała postać), atakować – puolamoji liga Svk 1913 4 13 (choroba atakuje), zarażać – užkrečiamoji liga Šlt 1909 5 69, Art 1910 19 69, Šlt 1912 3 36, Svk 1914 3 10, UL 1914 4, Vlt 1914 101 2, LUL 1915 29, PrR 1915 3, Dez 1915 3, Skarl 1915 2, ULB 1915 12, LdK 1919 51, Vlt 1915 70 2, LA 1917 3 4, UkK 1917 (1916) 70, UkK 1918 9, AVKV 1918 (1917) 57, ŪK 1920 55 (liga užkrečia). 1.2.2. Nazwy o zabarwieniu okolicznikowym. Odnotowano jedną nazwę, między której członami zachodzą relacje okolicznikowe, np. miegamoji liga DMS 1912 85 (choroba, od której ogarnia sen, która przejawia się sennością). 2. Nazwy złożone z członem głównym Šie, podobnie jak omówione wcześniej liga, kurių priklausomieji dėmenys reiškiami veikiamosios rūšies dalyviais nazwy, podzielono na dwa typy według sposobu wyrażenia członu zależnego (znaleziono 18 takich nazw). Wyróżnia się nazwy atsikartoti – atsikartojanti 245Terminologija | 2021 | 28 z prostymi i imiennymi imiesłowami strony czynnej czasu teraźniejszego (głównie) wyrażanymi członami zależnymi (zob. tabelę 1). 2.1. Nazwy złożone z głównym członem liga i członami zależnymi wyrażanymi prostymi imiesłowami strony czynnej. Przeważają nazwy, których człon zależny wyrażany jest prostymi imiesłowami strony czynnej (znaleziono 16 takich nazw) (zob. tabelę 1). 2.1.1. Nazwy o zabarwieniu podmiotowym. Związki te wyrażają relacje atrybutywne z odcieniem znaczenia podmiotowego (LKG III 229). Materiał badawczy potwierdza to twierdzenie – absolutna większość takich nazw to podmiotowe połączenia wyrazowe, tj. ich główny człon liga jest podmiotem. Liga (subjektas) gali: liga NamG 1907 3 (liga atsikartoja), įsikerėti – įsikerėjusi liga UK 1900 (1899) 38 (liga įsikerėjo), įsisenėti – įsisenėjusi liga SK 1901 25, SK 1905 10, Svk 1920 3 4 (liga įsisenėjo), įsišaknyti – ſißaknyjuſi Liga LP 1891 42 (liga įsišaknijo), išberti – iszberianti liga VL 1890 27 5 (liga išberia), kibti – kimbanti liga ŠLL 1901 3, PNA 1903 116 (liga kimba), lipti – limpanti liga A 1883 4 112, LAK 1885 52, SŽL 1886 18, V 1889 X 153, U 1891 3 132, UK 1900 (1899) 38, U 1891 2 77, LtK 1892 (1892) 129, U 1892 VI/VII 230, ŽLA 1894 XI 82, Kd 1895 32, U 1897 3 41, UK 1900 (1899) 38, ŠLL 1901 35, LKal 1901 141, LieUK 1905 36, NK 1905 (1904) 24, VŽ 1905 124 4, LieUK 1905 37, DK 1908 76, VŽ 1908 194 2, MGV 1909 13, Svk 1910 3 1, DS 1910 26, DMKNY 1912 79, Svk 1914 4 15, LietK 1917 70, ŪK 1911 57, ŽmK 1918 49 (liga limpa), nelipti – nelimpanti liga NK 1905 (1904) 24, Svk 1910 2 6 (liga nelimpa), naikinti – naikinanti liga SK 1905 6, Žin 1911 183 (liga naikina), nublokšti – nubloszkianczios ligos VL 1890 28 4 (liga nubloškia), nusilpninti – nusilpninančios ligos VŽ 1905 225 4 (liga nusilpnina), silpninti – silpninanti liga DK 1908 96 (liga silpnina), parbaigti – parbaigianti liga Žin 1911 182 (liga parbaigia), pasenėti – pasenėjusi liga Svk 1912 8 29 (liga pasenėjo), užsidegti – uſideganti Liga LP 1891 52 (liga užsidega), užsisenėti – užsisenėjusi liga Šlt 1914 7 102, NG 1924 100 / użsisenėjusi liga DMS 1912 17 (liga užsisenėjo). 2.2. Złożone nazwy z głównym członem liga i zależnymi członami wyrażonymi imiesłowami czynnymi w formie określonej. Nazwy tego typu nie są charakterystyczne – w badanych źródłach znaleziono dwa podmiotowe połączenia wyrazowe, których główny człon liga jest podmiotem. Choroba (podmiot) może: 246 Palmira Zemlevičiūtė koniec XIX w. – początek XX w. dwuwyrazowe dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir dalyviu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis złożone pavalipti – limpančioji liga KD 1895 32, Svk 1910 4 1, LietK 1917 69 / limpan czioji liga LAK 1885 52, V 1899 12 184 (choroba się przenosi), užsisenėti – użsisenējusioji liga DMS 1912 49 / užsisenejusioji liga SK 1901 3 (choroba się zestarzała). Podsumowując to, co powiedziano w pierwszej i drugiej części artykułu, można stwierdzić, że dominują nazwy, w których główny człon liga pełni funkcję podmiotu. Choroba może wykonywać niezliczoną liczbę różnorodnych czynności – zarażać, nawracać, zadomawiać się, przewlekać się, zakorzeniać się, wysypywać, czepiać się, niszczyć, (nie)przylegać, (nie)zarażać, powalać, (osłabiać), kończyć, starzeć się, przybierać pozory, atakować, zapalać się, przewlekać się, ale najczęściej choroba może wysypywać, przylegać, zarażać. Nazwy, w których główny człon liga pełni funkcję dopełnienia, można uznać za nietypowe. Chorobę można wyleczyć, (nie)wyleczyć, zliczyć, zaniedbać, doprowadzić do przewlekłości. Rzadkie są przypadki, gdy między członami nazw kształtują się stosunki okolicznikowe (przyczyny). 3. Dwuwyrazowe nazwy złożone z głównym członem liga, których człony zależne wyrażane są przez odprzymiotnikowione imiesłowy konieczności z przyrostkiem -tinas. Odrębny typ stanowią nazwy, których człony zależne wyrażane są przez odprzymiotnikowione imiesłowy konieczności z przyrostkiem -tinas (zob. tabelę 1). Imiesłowy konieczności zazwyczaj oznaczają cechy wynikające z działania, które należy wykonać, jednak istnieją również takie derywaty wymienionego przyrostka, które nie mają znaczenia działania, które należy wykonać; oznaczają one po prostu cechy związane z działaniem często wykonywanym, stałym lub możliwym do wykonania (LKG II 347). Połączenia z imiesłowem konieczności wyrażają stosunki atrybutywne, zazwyczaj z odcieniem znaczenia przedmiotowego (LKG III 230). Do takich można by zaliczyć trzy nazwy, np.: mirtina liga Svk 1914 3 10, pasibjaurėtina liga DMS 1912 31, pasibaisētina liga DMS. W kwestii 1912 34. 4. Dvižodžių sudėtinių pavadinimų su pagrindiniu wyboru imiesłowu o różnej realizacji, występującego jako człon zależny, przy członie liga. W niniejszym rozdziale omawiane są przypadki, gdy między sobą konkurują człony zależne nazw, wyrażane imiesłowami strony czynnej i biernej, np.: išberianti liga i išberiama liga, kimbanti liga i kimbama liga, limpanti liga i limpama liga, nelimpanti liga i nelimpama liga, oraz 247Terminologija | 2021 | 28 imiesłowami formy prostej i zaimkowej, np.: išberiama liga i išbe riamoji liga, limpama liga i limpamoji liga, limpanti liga i limpančioji liga, nelimpama liga i nelimpamoji liga, užkrečiama liga i užkrečiamoji liga. Jak wynika z przedstawionych przykładów, w analizowanych źródłach najczęściej różniła się forma składników zależnych występujących jako imiesłowy w nazwach określających chorobę zakaźną. Dlaczego autorzy tekstów wybierali imiesłowy o różnej formie, choć nazywane pojęcie było takie samo? Stawianie takiego pytania raczej nie ma sensu z kilku powodów. Najważniejszym celem autorów popularnonaukowych pism medycznych i prozdrowotnych z końca XIX – początku XX wieku było upowszechnianie wiedzy – przekazywanie wiedzy fachowej. Autorzy, jak można przypuszczać, świadomie nie wybierali, którego imiesłowu użyć. Najczęściej pisali tak, jak potrafili, być może nawet wzorowali się na tekstach innych autorów. Jedyną rzeczą, która była dla nich szczególnie ważna, było pisanie językiem zrozumiałym dla zwykłego czytelnika, a więc po litewsku; niuanse językowe raczej ich nie interesowały. Imiesłów strony czynnej lub biernej, w formie prostej lub zaimkowej, autorzy najprawdopodobniej wybierali spontanicznie. Świadczy o tym na przykład fakt, że nawet w jednej publikacji ten sam autor, pisząc o tej samej chorobie, używał imiesłowów o różnej postaci (zob. ryc. 1, 2 i 3). Ryc. 1. Fragment z nazwami choroby zakaźnej limpamos ligos, limpamosios ligos (Kol 1915 3) Ryc. 2. Fragmenty z nazwami choroby zakaźnej užkrečiamoji liga, užkrečiama liga (Art 1910 19 69) Ryc. 3. Fragmenty z nazwami choroby zakaźnej limpančioji liga, limpanti liga (LietK 1917 69, 70) Zatem trudno byłoby dostrzec tu jakąkolwiek konsekwencję czy tendencję. Z drugiej strony w badanym materiale nie ma wielu przypadków użycia takich konkurujących imiesłowów. 254 Palmira Zemlevičiūtė Dwuwyrazowe złożenia na przełomie XIX i XX w. dinimai su pagrindiniu dėmeniu liga ir dalyviu reiškiamais priklausomaisiais dėmenimis Карлова Татьяна Михайловна 2009: Особенности перевода терминологических атрибутивных словосочетаний в технических текстах. – Научные чтения. Сборник материалов научнопрактической кон ференции профессорскопреподавательского состава Сыктывкарского лесного института по итогам научноисследовательской работы в 2008 году, ответственный редактор В. В. Жиделева, ответственная за выпуск А. М. Попова, Санкт-Петербург: Сыктывкарский лесной институт - филиал государственного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Санкт-Петербургская государственная лесотехническая академия имени С. М. Кирова», 254–258. Dostęp online: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_25434368_58853127.pdf. Левенкова Анна Юрьевна 2015: Степень устойчивости терминологического словосочетания. – Науч ny almanach 7(9), Tambow: ООО «Консалтинговая компания Юком», 1394–1400. Dostęp online: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_24068596_53596169.pdf. Mancajewa Ajna Nowrdijewna 2007: Zestawienia terminologiczne. – LingvaUniversum 1, Grozny: Koło Naukowo-Badawcze Lingua-universum, 53–55. Dostęp online: https://www.elibrary. ru/download/elibrary_26258070_59569985.pdf. Подолина Оксана Владимировна 2017: К вопросу о специфике термина и особенностях его функционирования в языке. – Проблемы модернизации современного высшего образования: лингвистические aspekty: materiały III Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Metodycznej: w 2 tomach, Omskij автобронетанковый инженерный институт, Москва: ООО «Издательство Ипполитова», 84–88. Dostęp online: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_29175260_13434274.pdf. Подолина Оксана Владимировна 2018: Аспекты изучения терминологических словосочетаний (ТС) в лингвистической литературе. – Проблемы модернизации современного высшего образования: лингви styczne aspekty: materiały IV Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Metodycznej, Omsk: ООО «Издательство Ипполитова», 75–79. Dostęp online: https://www.elibrary.ru/download/ elibrary_34890372_50252206.pdf. Пуя Фазели 2012: Синтаксический способ образования политических терминов в современном русском языке. – Веснік БДУ. Серыя 4: Філалогія. Журналістыка. Педагогіка 1, Минск: Белорусский uniwersytet państwowy, 74–78. Dostęp online: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_ 21812920_82597329.pdf. Сабанчиева Асият Камиловна 2016: Особенности терминов как специальных лексических единиц (на przykładzie terminów z dziedziny astronomii). – Filologia: badania naukowe 4, 314–324. DOI: 10.7256/2305-6177.2016.4.20476. Dostęp online: https://nbpublish.com/library_get_pdf. php?id=39409. Тимофеева Надежда Павловна, Огнева Татьяна Николаевна 2018: Особенности синтаксической деривации в отраслевой терминологии. – Язык и мир изучаемого языка: сборник научных статей, ред. совет: А. А. Зарайский, Е. А. Елина, С. П. Хижняк, Саратов: Саратовский социально-экономический институт (филиал) федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего образования «Российский экономический университет им. Г. В. Плеханова», 29–38. Dostęp online: https://www.elibrary.ru/download/elibrary_35002042_35737893.pdf. DWUWYRAZOWE NAZWY ZŁOŻONE Z KOŃCA XIX – POCZĄTKU XX WIEKU Z liga JAKO ELEMENTEM NADRZĘDNYM I ELEMENTAMI ZALEŻNYMI WYRAŻONYMI IMIESŁOWAMI Podsumowanie Artykuł analizuje dwuwyrazowe nazwy złożone z liga jako elementem nadrzędnym i elementami zależnymi wyrażonymi imiesłowami, które były używane w tekstach medycznych z końca XIX – początku XX wieku, napisanych w popularnonaukowym stylu (książkach, broszurach, artykułach prasowych i kalendarzowych). Ustalono, że elementy zależne tych nazw są wyrażane imiesłowami biernymi i czynnymi, a także odczasownikowymi przymiotnikami konieczności z przyrostkiem -tinas, jednak ta forma wyrażenia nie jest zbyt częsta. Imiesłowy obu typów wyrażane są za pomocą form prostych i zaimkowych. Przeważają elementy zależne wyrażone za pomocą prostych imiesłowów strony biernej lub czynnej. 255Terminologia | 2021 | 28 Three types of expression of dependent elements were singled out: Dlvnvk ← Dktvliga, Dlvvk ← Dktvliga, Dlvrk ← Dktvliga. The dominant type is Dlvnvk ← Dktvliga. W obrębie dwóch pierwszych typów wyróżniono cztery podtypy wyrażenia: Dlvnvk(ppr) ← Dktvliga, Dlvnvk(įvardž) ← Dktvliga, Dlvvk(ppr) ← Dktvliga, Dlvvk(įvardž) ← Dktvliga. Dominującym podtypem jest Dlvnvk(ppr) ← Dktvliga. It was ascertained that the head element liga plays three semantic – subject, object and adverbial modifier – functions. The word phrases with the shade of the subject przeważać. Innymi słowy, element nadrzędny liga zazwyczaj pełni funkcję podmiotu, tj. zajmuje pozycję czynną. Po przekształceniu analizowanych konstrukcji rzeczownikowych w konstrukcje werbalne możemy zauważyć, że liga występuje w połączeniu z dwudziestoma czasownikami nieprzechodnimi; lipti i užkrėsti występują najczęściej. Przypadki, w których wspomniany element pełni funkcję dopełnienia lub okolicznika, mają charakter jednostkowy. Analiza nazw, których elementami zależnymi są imiesłowy o różnym sposobie wyrażenia (strona czynna i bierna, forma prosta i zaimkowa), zakłada, że autorzy rozpatrywanych tekstów wybierali konkretne imiesłowy spontanicznie, a nie świadomie; zazwyczaj pisali tak, jak wiedzieli lub widzieli w tekstach innych autorów. Ich głównym celem było przekazanie wiedzy specjalistycznej zwykłemu czytelnikowi w zrozumiałym języku lub, innymi słowy, bardziej zajmowała ich treść niż związane z formą subtelności językowe. Jeśli chodzi o przyporządkowanie nazw do terminów, wyróżniają się dwie grupy nazw. Nazwy pierwszej grupy można uznać za terminy właściwe, ponieważ oznaczają pojęcia medyczne, a ich element zależny wyraża charakterystyczną cechę szczegółową. Wyrażenia z elementami zależnymi wyrażonymi przez imiesłowy czynne, używane w tekstach medycznych analizowanego okresu, również można zaliczyć do terminów. Terminy tworzące drugą grupę są terminami niewłaściwymi; nie mają związku z pojęciem medycznym, podczas gdy ich element zależny oznacza cechę tymczasową, która jest istotna jedynie w określonym tekście. Otrzymano 2021-04-19 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail palmira.zemle[email protected]