Sudėtinio termino dėmenų ir apibrėžties subordinacija: vieno atvejo analizė

175Terminologia | 2021 | 28 doi.org/10.35321/term28-08 Subordynacja składników terminu złożonego i definicji: analiza jednego przypadku AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8655-7333 STRESZCZENIE Każdy termin musi mieć definicję – rezultat konstruktywnego porozumienia. Treść definicji zależy od zakresu pojęcia – w przypadku zmiany (zmniejszenia lub zwiększenia) liczby cech ogólnych i wyróżniających, które je nazywają, może zmienić się (zostać doprecyzowana – zawężona lub rozszerzona) także treść definicji. Przy opracowywaniu definicji tego samego pojęcia specjaliści z określonej dziedziny mogą rejestrować nie te same cechy pojęcia. Taką niejednorodność determinują różne doświadczenia specjalistów, ich wiedza, wykształcenie, rozumienie pojęcia, a w końcu – nawet wyobraźnia. W artykule, na podstawie przykładów, po raz pierwszy szerzej analizuje się podrzędność członu (członów) terminu złożonego i definicji. SŁOWA KLUCZOWE: termin, pojęcie, znaczenie terminologiczne, definicja, termin złożony. ABSTRACT Każdy termin musi mieć definicję – wynik konstruktywnego porozumienia. Treść definicji zależy od zakresu pojęcia. Gdy zmienia się liczba odzwierciedlonych w niej cech podstawowych i dystynktywnych (zmniejsza się lub zwiększa), treść definicji również może ulec zmianie (może zostać zaktualizowana, tj. zawężona lub rozszerzona). Podczas tworzenia definicji tego samego pojęcia specjaliści z określonej dziedziny mogą wybrać nieco inne cechy w celu zdefiniowania tego samego pojęcia. Taka niespójność może być uwarunkowana różnicą w ich doświadczeniu, wykształceniu, postrzeganiu pojęcia, a nawet wyobraźni. Odwołując się do konkretnych przykładów, artykuł przedstawia pierwsze in-depth analysis addressing the relationship of subordination between the constituent component(s) of a combinative term and its definition. bardziej SŁOWA KLUCZOWE: termin, pojęcie, znaczenie terminologiczne, definicja, termin kombinatoryczny. 176 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Człony terminu złożonego i definicja subordinacija: vieno atvejo analizė UWAGI WSTĘPNE W praktyce opracowywania słowników terminologicznych spotyka się różne złożone sytuacje, np. pojęcie używane w języku określonej dziedziny działalności człowieka w ogóle nie ma nazwy (terminu), dlatego trzeba ją stworzyć albo użyć zapożyczenia, jeżeli takie istnieje. Czasami trzeba wybierać między nazwą pojęcia, która już niemal się przyjęła, a nową. Zdarza się, że trzeba rozstrzygnąć kwestię wyboru związku gramatycznego terminu złożonego (zgody, rządu lub przylegania) itp. Jednak we wszystkich przypadkach treść terminu określonej dziedziny pomaga ujawnić znaczenie terminologiczne, tj. znaczenie właściwe dla wyrazu w terminologii określonej dziedziny (Kvašytė 2005: 53). Celem tego artykułu jest zbadanie subordinacji członu (członów) złożonego terminu określonego typu i definicji1. Przedmiotem badań są terminy złożone z głównym członem apranga i batai, zamieszczone w Banku Terminów Republiki Litewskiej lub znalezione w literaturze wskazanej w „Źródłach”. W artykule postawiono następujące zadania: 1) omówić, jak definicja jest rozumiana w wybranych pracach litewskich i zagranicznych językoznawców oraz jakie stawia się jej wymagania; 2) na podstawie litewskiej i zagranicznej literatury językoznawczej wyróżnić częstsze typy definicji; 3) ukazać związek między wyborem członu (członów) terminu złożonego a subordinacją definicji. W artykule zastosowano metody analityczną i porównawczą. Dodatkowe informacje przedstawiono na rysunkach. 1. POJĘCIE DEFINICJI Przez pewien czas w terminologii używany jest termin apibrėžtis (Jakaitienė 2005: 24; 2010: 183 i in.), natomiast termin apibrėžimas podawany jest jako synonim (Kvašytė 2005: 12 i in.), podobnie jak międzynarodowy termin definicija2 (Kvašytė 2005: 12). Językoznawca Jonas Klimavičius zauważa, że wraz z „ustawą Republiki Litewskiej o Banku Terminów (23 grudnia 2003 r. 1 Subordinacja w niniejszym artykule rozumiana jest jako zależność, por. subordinacja – 1. zależność czegoś od czegoś, w odniesieniu do relacji składniowych «między jednostkami struktury zdania, z których jedna (zależna) zależy od drugiej (głównej) i tylko za nors priklausymas (TŽŽ 2007: 1049; 2013: 781). Terminas subordinacija dažniausiai vartojamas sintaksėpośrednictwem głównej zostaje włączona do zdania» (LKE 1999: 509; por. Gaivenis, Keinys 1990: 160). Zamiast niego częściej używany jest litewski odpowiednik prijungimas. 2 Interesujące jest to, że w wydanej w 2005 r. broszurze porad językowych Leksika: skolinių vartojimas zamiast słowa definicija zaleca się pierwszeństwo słowom apibrėžtis, apibrėžimas (KP L1 2005: 40), natomiast w wydanym w 2013 r. drugim, uzupełnionym i poprawionym wydaniu broszury – tylko apibrėžtis (KP L1 2013: 22). 177Terminologija | 2021 | 28 Nr. IX-1950) zamiast apibrėžimas władczo wkroczył znany już od RLŽ 1932 3213 i dość często używany (przez S. Šalkauskisa i in.) termin apibrėžtis” (Klimavičius 2005: 248). Zdaniem twórcy naukowej litewskiej teorii terminologii Stasysa Šalkauskisa apibrėžimas jest „urzeczownikowioną (ad modum substantiae) nazwą czynności” definiowania, natomiast termin apibrėžtis oznacza czynność dokonaną, jest rezultatem apibrėžimas (Šalkauskis 1991: 204). Jak widać, termin apibrėžimas, przez długi czas używany w pracach terminologów, został zastąpiony terminem apibrėžtis, aby uniknąć dwuznaczności – terminem apibrėžimas można bowiem nazwać zarówno czynność (znaczenie abstrakcyjne), jak i rezultat czynności (znaczenie konkretne). Zdaniem terminologa Stasysa Keiniysa, przy porządkowaniu terminologii „[K]onkretne znaczeniowo derywaty należy tworzyć za pomocą przyrostków lub końcówek właściwych dla odpowiednich sposobów derywacji” (Keinys 2005: 25), właśnie dlatego derywat z przyrostkiem -tis apibrėžtis jest dogodniejszy. W opracowanym przez Reginę Kvašytė Słowniczku terminologii dydaktycznej napisano, że apibrėžtis to „szczegółowy opis słowny odzwierciedlający semy rdzenia znaczenia terminologicznego4 i określający treść pojęcia, w którym na określonym poziomie abstrakcji ujawniane są istotne cechy odróżniające je od pojęć pokrewnych” (Kvašytė 2005: 13). W litewskiej normie LST ISO 1087-1:2005 Praca terminologiczna. Słownik objaśniający. Część 1. Teoria i zastosowanie termin apibrėžtis to „zdanie opisowe definiujące pojęcie, pomagające odróżnić je od pojęć powiązanych” (TB). Podobnie definiuje się go także w podręczniku terminologii przeznaczonym dla tłumaczy Departamentu Języka Litewskiego Dyrekcji Generalnej ds. Tłumaczeń Pisemnych Komisji Europejskiej: apibrėžtis – „zdanie opisujące pojęcie, pomagające odróżnić je od innych pojęć. Powinna ona definiować pojęcie jako jednostkę oznaczającą unikalne połączenie cech i unikalny zbiór obiektów” (TV 2006: 16). A zatem definicja dokładnie określa lub charakteryzuje pojęcie z określonej dziedziny przedmiotowej oraz określone cechy oznaczanego przez nie obiektu, samo zaś pojęcie w danej dziedzinie przedmiotowej przekazują znaki językowe (zazwyczaj terminy) lub niejęzykowe (różne symbole) (rys. 1). Podobnie definicję rozumie się w pomocy dydaktycznej dla studentów Ilony Mickienė i Birutė Briaukienė Aspekty terminologii litewskiej. Tyle że używany jest tu termin definicja. Charakteryzuje się ją jako „ujawnienie treści pojęcia, tj. wskazanie istotnych cech rzeczy i zjawisk odzwierciedlanych przez pojęcie” (Mickienė, Briaukienė 2016: 18). 3 Chodzi o przygotowany przez leksykografa Jonasa Baronasa Słownik rosyjsko-litewski (Kowno: Spindulys) – przyp. aut. 4 Tutaj i dalej wyróżnienie autorki słownika R. Kvašytė. 178 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė W Słowniku terminów językoznawczych podaje się subordinacija: vieno atvejo analizė termin definicja oraz jego synonim definicja pochodzenia międzynarodowego i definiuje się go następująco: „Czynność logiczna, za pomocą której ujawnia się istotne cechy obiektu i odróżnia się go od innych, sąsiadujących z nim obiektów. Definicja musi być adekwatna, tj. między pojęciem definiowanym a definiującym musi zachodzić stosunek równoważności. Definicja nie może być ani zbyt szeroka, ani zbyt wąska. Ponadto nie może zawierać błędnego koła, tj. obiekt definiowany nie może być definiowany za pomocą pojęcia, które samo staje się jasne dopiero na podstawie samego pojęcia definiowanego, ani też pojęcia definiujące i definiowane nie mogą być tym samym” (Gaivenis, Keinys 1990: 22). Jak widać, koncepcję definicji uzupełniają również praktyczne zalecenia, wskazuje się możliwe wady, akcentuje się wzajemną zależność pojęcia definiowanego i definiującego, innymi słowy – w definicji należy przedstawić te cechy, które dokładnie (ani zbyt szeroko, ani zbyt wąsko itp.) ujawniają treść terminu. Jako czynność logiczna definicja jest również scharakteryzowana w Powszechnej encyklopedii litewskiej: „Czynność logiczna, za pomocą której ustala się kryteria odróżnienia badanego obiektu od innych obiektów poprzez wskazanie jego specyfiki oraz znaczenia używanego lub wprowadzanego wyrażenia językowego” (VLEe)5. W encyklopedii podkreśla się, że chociaż każda nauka formułuje definicje swoich pojęć, wszystkie jednak stosują stworzone przez logikę środki definiowania. A zatem, nie wyłą5 Zob. dostęp w internecie: https://www.vle.lt/straipsnis/apibrezimas [dostęp: 2021-07-05]. Rys. 1. Stosunek obiektu, pojęcia, definicji i terminu 179Terminologia | 2021 | 28 tis – i nauka o terminologii. Właśnie dlatego krótko przypomnijmy, jak rozpatrywane zagadnienie jest rozumiane w logice. Tutaj w znaczeniu rezultatu działania używa się odczasownikowego derywatu z przyrostkiem -imas apibrėžimas (łac. definitio) i wyjaśnia się go jako pewne twierdzenie, a dokładniej – jego rodzaj. Twierdzenie składa się z trzech części: definiowanej (łac. definiendum), definiującej (definama, oznacza itd. niens) ir jungiančioji, paprastai reiškiama tokiais žodžiais kaip yra, vadiPojęcie definiowane, jak już wspomniano, określa pewien obiekt, natomiast definiujące – jego istotne cechy, pomagające ustalić ogólny rodzaj lub klasę obiektu, a jednocześnie pozwalające odróżnić go od innych gatunków danego rodzaju lub podklas danej klasy (szerzej zob. Plečkaitis 2004: 163; Eidukienė 2009: 60; Bubelis i in. 2012: 116). Jak wynika ze źródeł, chociaż definicja (lub określenie, ponieważ są używane synonimicznie) jest opisywana nieco różnymi słowami – w jednym miejscu jako działanie logiczne, w innym jako opis słowny lub twierdzenie, jednak we wszystkich wskazuje się, że definicja dokładnie określa lub opisuje pojęcie; wszędzie podkreśla się także pewne cechy terminu, ujawniające istotę pojęcia i (lub) określające jego specyfikę, wyjątkowość i odrębność w określonej dziedzinie. Językoznawcy są zgodni, że w terminologii definicja terminu nie jest tym samym co definicja zwykłego słowa w słownikach – przede wszystkim różni się ustaloną treścią i dokładnością. Zatem istotę terminu określa jego relacja z oznaczanym przez niego pojęciem, dlatego przy definiowaniu warto pamiętać, że „[D]efinicja pojęcia powinna być jak najkrótsza i najprostsza, jednak musi zawierać najważniejsze informacje wyróżniające dane pojęcie” (Jakaitienė 2010: 183). W książce Empfehlungen für die Terminologiearbeit napisano, że termin pod względem treści lub dziedziny zastosowania (użycia) opisywany jest za pomocą definicji, która wyróżnia go spośród innych terminów (EFT 2018: 44). Niektórzy uważają nieco szerzej, że definicja terminu „jest tylko jednym z elementów znaczenia terminu i niekoniecznie jest wyczerpująca ani niezależna” (Sager 1990: 45). Pogląd ten wynika zapewne z przekonania, że poszczególne terminy są ze sobą powiązane określonymi relacjami, w danej dziedzinie tworzą systemy terminów, a w razie zmiany rozumienia terminu (zwiększenia lub zmniejszenia zakresu pojęcia) lub nawet systemu terminów, w razie potrzeby można uzupełnić, zmienić także definicje. Ponadto prawdopodobne jest, że w definicjach nie zawsze utrwalone są wszystkie najważniejsze cechy różnicujące pojęcia, ponieważ częściowo zależy to od jej twórcy – specjalisty z danej dziedziny, od jego doświadczenia, znajomości określanego przedmiotu oraz posiadanej wiedzy. 180 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Człony terminu złożonego i definicja subordinacija: vieno atvejo analizė Podsumowując, można stwierdzić, że w ujawnieniu treści pojęcia z określonej dziedziny pomaga definicja. Sposób definiowania, tj. to, jakie istotne cechy zostaną wymienione w definicji, zasadniczo zależy od treści ir apimties supratimo – kuo daugiau esminių objekto požymių žinoma, tuo apibrėžtesnis, išsamesnis sąvokos turinys. Iš 1 paveiksle pateikiamos schemos pojęcia widać, że obiekt, pojęcie, termin i definicja określonej dziedziny są powiązane określonymi relacjami subordinacji i zależą od siebie nawzajem (zob. rys. 2) – zmiana jednego z elementów powoduje zmianę pozostałych. 2. TYPY DEFINICJI W terminologii definicje bywają różne. Niektórzy autorzy wyróżniają ich ponad dziesięć rodzajów, np. jak wskazano w artykule Julii Eduardowny Mueller, Helmut Mönke wyróżnia ich aż 70 (Мueller 2016: 41), kilkadziesiąt z nich wskazuje się również w VLEe: definicja ostensywna, nominalna, semantyczna, syntaktyczna, operacyjna, kontekstowa, deskrypcyjna (opisowa), definicja przez rodzaj i różnicę gatunkową, definicja nominalna itd. Prawdą jest, że tutaj są one opisywane jako definicje z zakresu nauki o logice. Litewski terminolog Kazimieras Gaivenis w książce Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys wskazuje, że polski terminolog Stanisław Gajda do definiowania i wyjaśniania pojęć w języku naukowym stosuje 11 rodzajów definicji, które mogą mieć po kilka podrodzajów: eksplikacyjne, porównawcze, klasyczne, genetyczne (lub rodzajowe), operacyjne, pierwotne (lub protodefinicyjne), indukcyjne i rekursywne, ostensywne, nomina2 rys. Relacja podporządkowania członu (członów) terminu i definicji 181Terminologija | 2021 | 28 lne i realne, kontekstowe i leksykograficzne (Gaivenis 2002: 132– 133). Sam językoznawca, który spośród wszystkich litewskich terminologów bodaj najwięcej badał definicje terminów, wyróżnia sześć definicji o nierównej produktywności; w pierwszej części čių tipus: „1) pilnuosius apibrėžimus (artimus loginiams apibrėžimams, vadinamiems definitio per genus proximum et differentiam specificam), kai definicji wskazuje się najbliższy rodzaj pojęcia terminologicznego, a w drugiej – różnicę gatunkową; 2) definicje synonimiczne, gdy znaczenie dėtinis terminas aiškinamas vienu ar keliais tapačios arba labai artimos wyjaśnia się za pomocą odpowiedników; 3) definicje wyliczające, gdy wylicza się przedmioty lub zjawiska należące do definiowanego pojęcia terminologicznego; 4) definicje porównawcze, gdy po skrócie plg. podaje się termin jednolub wielowyrazowy, który osobno jest definiowany przy użyciu dowolnego innego typu definicji; 5) definicje niepełne, które mogą nie mieć formy definicji logicznej i wskazywać tylko jedną z cech pojęcia terminologicznego lub realium – przeznaczenie, pochodzenie, postać itp. ; 6) definicje odsyłaczowe, gdy wskazuje się normatywne terminy zalecane w komunikacji naukowej zamiast wąsko stosowanych profesjonalizmów lub terminów niepoprawnych i przestarzałych” (Gaivenis 2004: 114–115). K. Gaivenis wyodrębnił te typy definicji, analizując sposób prezentacji terminów złożonych wszystkich typów w słownikach terminologicznych wydanych w latach powojennych. Jak już można było zrozumieć, zasadniczo typ definicji zależy od podstawy klasyfikacji wybranej przez badacza. Natomiast w innych źródłach w języku litewskim zwykle wyróżnia się definicje intensjonalne i ekstensjonalne (Gaivenis 2002: 30; por. Celiešienė, Džežulskienė 2008: 45; EFT 2018: 44–45; ISO 1087: 2019)6. Definicją intensjonalną (ang. intensional definition) stanowi taka definicja, w której wskazuje się „najbliższe już zdefiniowane lub wszystkim znane pojęcie rodzajowe7 oraz cechy charakteryzujące różnice gatunkowe pojęcia” (Kvašytė 2005: 13; por. Gaivenis 2002: 30), zaś ekstensjonalną (ang. extensional definition) – „taką, w której wylicza się pojęcia gatunkowe należące do jednego poziomu abstrakcji lub części składowe całości” (tamże; por. Gaivenis 2002: 17, 30; zob. także ISO 1087: 2019)8. K. Gaivenisa 6 Jak już pisano, K. Gaivenis nazywał te definicje definicjami pełnymi. 7 Tu i dalej w cytacie wyróżnienie autorki słownika R. Kvašytė. 8 W przygotowanej w 2019 r. normie międzynarodowej ISO 1087: 2019 Terminology work and terminology science – Vocabulary (nieprzetłumaczonej na język litewski) wyróżnia się dwa typy definicji ekstensjonalnych: rodzajową definicję ekstensjonalną (ang. generic extensional definition) oraz częściową definicję ekstensjonalną (ang. partitive extensional definition). 182 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Składniki terminu złożonego i subordinacija: vieno atvejo analizė stwierdzenie definicji Zdaniem K. Gaivenisa „[D]efinicje intensjonalne są najczęściej definicjami klasycznymi definitio per genus proximum et differentiam specificam. W definicjach tych różnicę gatunkową może stanowić nie jedna, lecz kilka cech. Dzieje się tak dlatego, że bywają przypadki, gdy nie można znaleźć tej jednej jedynej cechy, która odróżniałaby definiowany obiekt od wszystkich innych obiektów i zasadniczo ujawniała jego treść” (Gaivenis 2002: 30). Nie wszystkie typy definicji są jednakowo ważne w praktycznej pracy terminologicznej. Oto Reiner Arntz, Heribert Picht i Felix Mayer w książce Einführung in die Terminologiearbeit opisują dwa najczęstsze rodzaje: 1) definicje treściowe (por.: niem. Inhaltsdefinition, ang. analytical definition, intensional definition, generic definition) przekazują treść terminu, tj. specyficzne cechy lub właściwości, które można przypisać definiowanemu przedmiotowi. W istocie jest to to samo, co w terminologii litewskiej uznaje się za wspomnianą już definicję intensjonalną, ponieważ opiera się ona na tym, co już jest znane, i wyodrębnia pewne niezbędne (nie wszystkie!) cechy definiowanego pojęcia, pomagające dopasować termin do już istniejącego systemu terminów; 2) definicje zakresowe (por.: niem. Umfangsdefinition, niem. extensionale Definition, ang. extensional definition) pomagają scharakteryzować termin poprzez wskazanie cech należących do jednego poziomu abstrakcji lub elementów składowych całości pojęcia. A zatem autorzy wyodrębniają tu opisywaną w litewskiej literaturze terminologicznej definicję ekstensjonalną i podkreślają, że zakres terminu można wskazać na różne sposoby, np. wyliczając poszczególne rzeczy lub zjawiska składające się na definiowane pojęcie terminologiczne albo opisując je za pomocą określonych symboli, wzorów, liczb i innych społecznych znaków pojęć (Arntz ir kt. 2004: 62–66). Zdaniem wymienionych autorów definicje treściowe i zakresowe pomagają ujawnić hierarchiczne relacje między pojęciami, a do zdefiniowania terminów może wystarczyć albo parametr treści, albo parametr zakresu, chociaż w niektórych przypadkach zakres i treść pojęcia są ze sobą powiązane. R. Arntz, H. Picht i F. Mayer uzasadniają wybór takich definicji ich przydatnością w praktycznej pracy terminologicznej. Można się zgodzić, że jest to szczególnie istotne dla specjalistów z określonej dziedziny, którzy starają się precyzyjnie definiować terminy. Juan C. Sager podkreśla, że w zorientowanej praktycznie pracy terminologów można tworzyć definicje wszelkiego rodzaju, nawet jeśli nie spełniają one rygorystycznych wymogów dotyczących treści definicji klasycznej (Sager 1990: 42). Tutaj zapewne warto 183Terminologija | 2021 | 28 pamiętać o tym, że często wszelkie klasyfikacje opierają się po prostu na odmiennych poglądach autorów oraz, jak już wspomniano, na niejednolitej podstawie podziału. Szczególnie dużo uwagi definicjom terminów, ich typom i wymaganiom poświęca rosyjski terminolog Siergiej Szełow. W wydanej w 2003 r. monografii Термин. Терминологичность. Терминологические определения pisze, że zadaniem definicji nie jest potwierdzenie ani opisanie, lecz ustalenie i zdefiniowanie obiektu, a tym samym wyodrębnienie go spośród innych (Шелов 2003: 33). Kalbi1) definicje ninkas, daugiausia remdamasis logika, apibrėžtis skirsto į penkias grupes: klasyfikacyjne (ros. родовидовые, класифицирующие определения), w których wyróżnia się pojęcie rodzajowe i jego cechę gatunkową (Шелов 2003: 37). Definicje te dzielą się na partytywne i totatywne; 2) definicje wyliczające (ros. перечислительные определения), w których treść terminu ujawnia się poprzez wyliczenie należących do niego elementów (Шелов 2003: 45); 3) definicje kontekstowe (ros. контекстуальные определения), w których znaczenie terminu wyjaśnia dokładne wyliczenie wszystkich kontekstów (Шелов 2003: 51); 4) definicje operacyjne (ros. операциональные определения), w których odzwierciedlone jest określone działanie operacyjne. Są one charakterystyczne dla nauk fizycznych i matematycznych (Шелов 2003: 62); 5) definicje monomorficzne i polimorficzne (ros. мономорфные и полиморфные определения). Cechą definicji monomorficznych jest jasna, ściśle określona treść definiowanego terminu, natomiast definicje polimorficzne pozwalają na swobodniejszą interpretację semantyki pojęcia, nie są precyzyjne, dlatego nie są zalecane w normatywnej terminografii (Шелов 2003: 67). Zdaniem autora system ten ma również pewne niedokładności (tamże). Podsumowując, należy podkreślić, że aby definicja dokładnie określała, nazywała lub charakteryzowała pojęcie, powinny być w niej ujawnione określone cechy nazywanego pojęcia, pomagające uwypuklić jego różnice w stosunku do innych pojęć i ukazać określone relacje semantyczne. Z tego, co już powiedziano, prawdopodobnie nie ma wątpliwości, że nie tylko terminy, lecz także definicje pomagają zapewnić wszystkim jednakowo rozumianą, a zarazem wiarygodną komunikację fachową. Ponadto, jak widać na rysunku 1, termin i definicja wiążą się ze sobą- 190 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Składniki terminu złożonego i definicja subordinacija: vieno atvejo analizė LITERATŪRA Arntz Reiner, Picht Heribert, Mayer Felix 2004: Einführung in die Terminologiearbeit, Georg Olms Verlag AG Hildesheim. Bubelis Rimgaudas, Jakimenko Virginija, Valatka Vytis 2012: Logika. II dalis. Silogistika, klasių logika, daugiareikšmė, modalinė, normų logika, nededukciniai samprotavimai, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas. Celiešienė Vilija, Džežulskienė Judita 2008: Profesinės kalbos pagrindai, Kaunas: Technologija. EFT – Empfehlungen für die Terminologiearbeit, Bern, 2018. Prieiga internete: http://www.cotsoes.org/sites/ default/files/KUEDES_Empfehlungen_fuer_die_Terminologiearbeit_Bern_2018.pdf [žiūrėta 2021-05-13]. Eidukienė Dalia 2009: Logika, Vilnius: Parama. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gaivenis Kazimieras 2004: Sudėtinių terminų pateikimas ir aiškinimas terminų žodynuose. – Terminologijos: istorijos ir dabarties problemos: straipsnių rinkinys Kazimierui Gaiveniui atminti, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. ISO 1087: 2019 (en) Terminology work and terminology science – Vocabulary. Prieiga internete: https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:62330:en [žiūrėta 2021-07-05]. Jakaitienė Evalda 2005: Leksikografija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Jakaitienė Evalda 2010: Leksikologija: studijų knyga, antr. pakart. leid., Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Keinys Stasys 2005: Priesaginė lietuviškų terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 21–76. Klimavičius Jonas 2005: Kazimieras Gaivenis. Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys [rec.]. – Leksikologijos ir terminologijos darbai: norma ir istorija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 246–258. KP L1 – Kalbos patarimai 4: kn. Leksika 1: skolinių vartojimas (L1), sud. D. Mikulėnienė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. KP L1 – Kalbos patarimai 4: kn. Leksika 1: skolinių vartojimas (L1), sud. D. Mikulėnienė, A. Dilytė, antras patais. ir papild. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2013. Kvašytė Regina 2005: Mokomasis terminologijos žodynėlis, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija, par. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1999. LST ISO 1087-1:2005 Terminologijos darbas. Aiškinamasis žodynas. 1 dalis. Teorija ir taikymas (tapatus ISO 1087-1:2000). Mickienė Ilona, Briaukienė Birutė 2016: Lietuvių terminologijos apsektai: metodinė mokomoji knyga, Vilnius: Vilniaus universitetas. Prieiga internete: https://www.knf.vu.lt/dokumentai/failai/katedru/lietuviu/ Lietyvi%c5%b3_terminologijos_aspektai_2016.pdf [žiūrėta 2021-04-01]. Mueller Julia Eduardovna 2016: Prinzipien, Arten und Charakteristika von Definitionen in der deutschen und englischen Logistikterminologie. – Филологические науки в МГИМО 7, 39–49. Prieiga internete: https://philnauki.mgimo.ru/jour/article/view/117/118 [žiūrėta 2021-07-01]. Noreikaitė Adelė 1994: Lietuvos Respublikos standartas „Terminologijos principai ir metodai“. – Terminologija 1, 99–100. Oberholzer Mirjam 2002: Terminologische Definitionen: Form, Funktion, Extraktion, Zürich. Prieiga internete: https://www.cl.uzh.ch/dam/jcr:00000000-6a77-a254-ffff-ffffa5fa2b22/oberholzer_liz_terminologische_definitionen.pdf [žiūrėta 2021-07-01]. Plečkaitis Romanas 2004: Logikos pagrindai, Vilnius: Tyto Alba. Sager Juan C. 1990: A Practical Course in Terminology Processing, Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company. Šalkauskis Stasys 1991: Raštai II: filosofijos ir pedagogikos terminija, Vilnius: Mintis. TT – Kazimieras Gaivenis, Angelė Kaulakienė, Stasys Keinys, Jonas Klimavičius, Terminologijos taisymai, Vilnius: Mokslas, 1992. TV – Terminologijos vadovėlis Europos Komisijos Vertimo raštu generalinio direktorato Lietuvių kalbos departamento vertėjams, Liuksemburgas, 2006. Prieiga internete: http://www.laraneda.lt/failai/terminology_guidelines_lt.pdf [žiūrėta 2021-05-12]. TŽŽ – Tarptautinių žodžių žodynas, red. A. Kaulakienė, Vilnius: Alma littera, 2013. TŽŽ – Valerija Vaitkevičiūtė, Tarptautinių žodžių žodynas, 4-as patais. ir papild. leidimas, Vilnius: Žodynas, 2007. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija, e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2001– 2020. Prieiga internete: www.vle.lt. Шелов Сергей Дмитриевич 2003: Термин. Терминологичность. Терминологические определения, Mocква. 191Terminologija | 2021 | 28 SubORDINATION bETWEEN COMpONENTS AND DEfINITION Of A COMbINATIvE TERM: CASE STuDY Streszczenie Jak powszechnie wiadomo, treść terminu ujawnia się poprzez definicję znaczenia terminologicznego, której treść zasadniczo zależy od zakresu zaktualizowanego the concept. If the number of the basic and distinguishing features reflected by the concept changes (decreases or increases), the content of the definition may be further (zawężonego lub rozszerzonego). Specjaliści z określonej dziedziny mogą wybrać nieco inne cechy pojęcia, aby zdefiniować to samo pojęcie. Taka niespójność może być uwarunkowana różnicą w ich doświadczeniu, postrzeganiu pojęcia, wiedzy zawodowej, a nawet wyobraźni. Można powiedzieć, że definicja danego terminu jest rezultatem konstruktywnego porozumienia, a istnieją przypadki, w których kilka definicji (a nie jedna), ujawniających podstawowe i odróżniające cechy pojęcia opracowanych przez specjalistów z określonej dziedziny, można uznać za poprawne i właściwe. W artykule analizowane są terminy dwuwyrazowe z komponentem nadrzędnym apranga i batai, występujące w Banku Terminologicznym Republiki Litewskiej: gimnastikos apranga, golfo apranga, slidinėjimo apranga, teniso apranga oraz motociklininkų batai, parašiutininkų batai, bokso batai, žolės riedulio batai itd. Omówiono, dlaczego w niektórych przypadkach terminy kombinowane z apranga i batai jako komponentami nadrzędnymi wskazują na aspekt z odcieniem celu, a w innych przypadkach — na aspekt z odcieniem przynależności. Analiza przykładów prowadzi do wniosku, że wyrażenie komponentu lub komponentów aspektowych terminu kombinowanego w oczywisty sposób zależy od treści definicji stworzonej przez specjalistę z określonej dziedziny. Oznacza to, że sposób, w jaki specjalista pojmuje konkretny termin, determinuje wybór elementu przeznaczonego do użycia. Dlatego termin i jego definicję łączą dwukierunkowe relacje podporządkowania, tj. dobór komponentów składowych terminu jednowyrazowego lub kombinowanego zależy od treści i zakresu definicji, i odwrotnie. Otrzymano 2021-07-10 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: ausra.gan[email protected]