Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu

W kwestii wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji120 Alvydas Umbrasas doi.org/10.35321/term29-07 W kwestii wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji ALVYDAS UMBRASAS Lietuvių kalbos institutas ORCID id: https://orcid.org/0000-0002-5184-0056 ADNOTACJA Porządkowanie terminologii aktów prawnych na Litwie stało się już tradycją, ale wymagania stawiane terminom aktów prawnych i ich definicjom mogą być przedmiotem dyskusji. Ponieważ opracowywanie aktów prawnych jest regulowane przez same akty prawne, warto wyjaśnić, jakie wymagania terminologiczne są w nich stawiane. Temu właśnie poświęcony jest niniejszy artykuł. Lepsze uregulowanie wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji może przyczynić się do poprawy jakości prawodawstwa. SŁOWA KLUCZOWE: terminy aktów prawnych, wymagania językowe, wymagania logiczne, porządkowanie terminologii, definicja. ABSTRAKT Zarządzanie terminami aktów prawnych ma już na Litwie swoją tradycję, jednak wymagania dotyczące tych terminów i ich definicji mogą być przedmiotem debaty. Ponieważ sporządzanie aktów prawnych jest regulowane przez same akty prawne, warto doprecyzować wymagania terminologiczne, które są im stawiane. To jest przedmiotem niniejszego artykułu. Lepsze uregulowanie wymagań dotyczących terminów i definicji w aktach prawnych może przyczynić się do poprawy jakości prawodawstwa. SŁOWA KLUCZOWE: terminy aktów prawnych, wymagania językowe, wymagania logiczne, porządkowanie terminologii, definicja. UWAGI WSTĘPNE Akty prawne w państwie są jednym z najważniejszych obszarów użycia języka, a ich język wywiera wpływ na język używany w innych obszarach. Akty prawne są również ważne z punktu widzenia terminologii, ponieważ terminy są w nich nie tylko używane, lecz także definiowane. Terminologiczne aspekty aktów prawnych stanowią przedmiot badań niniejszego artykułu. W artykule metodą analityczno-opisową 121Terminologia | 2022 | 29 analizowane są wymagania stawiane terminom aktów prawnych – ocenia się je nie tylko pod względem terminologicznym, lecz także prawnoregulacyjnym. Celem jest ustalenie, jakie wymagania stawiane są terminom aktów prawnych i ich definicjom w źródłach regulujących przygotowywanie aktów prawnych, ocena wystarczalności tych wymagań oraz, na podstawie praktyki, przedstawienie pewnych spostrzeżeń i zaleceń. Główna uwaga w artykule poświęcona jest terminologicznym aspektom przyjmowanych na Litwie, tj. krajowych, aktów prawnych, ale w razie potrzeby uwzględniany jest również kontekst aktów prawnych Unii Europejskiej tłumaczonych na język litewski, ponieważ pod względem terminologicznym są one podobne, a ponadto wywierają wpływ na krajowe akty prawne. Z uwagi na charakter badanych kwestii i stan omawianych zjawisk w dalszej części artykułu wyodrębniono dwie części, w których dane analizowane są odmiennie: w pierwszej części, bez analizowania konkretnych przykładów, uogólniająco opisano wymagania stawiane terminom aktów prawnych, natomiast w drugiej części – przeciwnie – więcej uwagi poświęcono przykładom definicji terminów aktów prawnych, aby ukazać ich swoistość. Jak będzie można zauważyć, wymagania stawiane tym definicjom są zadaniem na przyszłość. Oprócz źródeł o charakterze prawnym w artykule opierano się głównie na badaniach Kazimierasa Gaivenisa, który w naszej terminologii poświęcił najwięcej uwagi wymaganiom dotyczącym terminów i ich definicji oraz ogólnym zagadnieniom terminologii (zob. Gaivenis 2002: 14–49). Wcześniej o wymaganiach istotnych dla niniejszego badania pisał również Stasys Keinys (1980: 27–58). Obecnie o wymaganiach dotyczących terminów częściej mówi się w kontekście dydaktycznym (np. Akelaitis i in. 2009: 36–44). W SPRAWIE WYMOGÓW DOTYCZĄCYCH TERMINÓW AKTÓW PRAWNYCH Status języka litewskiego jako języka państwowego został ustanowiony w Konstytucji Republiki Litewskiej, a także w Ustawie Republiki Litewskiej o języku państwowym. W tej ostatniej dokładnie określono stosowanie języka w dziedzinie stanowienia prawa – „Ustawy Republiki Litewskiej i inne akty prawne są przyjmowane i ogłaszane w języku państwowym” (VKĮ 1995: 31). W aktach prawnych regulujących przygotowywanie aktów prawnych ustanawia się również jakościowe kryteria języka. Już w 1995 r. przyjęto Ustawę Republiki Litewskiej o trybie przygotowywania ustaw i innych normatywnych aktów prawnych, w której wskazano, że „[A]kty prawne 1 Tu i dalej przy aktach prawnych i publikacjach rekomendacyjnych podawane są nie numery stron, lecz numery artykułów lub punktów. W kwestii wymogów dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji122 Alvydas Umbrasas są redagowane zgodnie z normami ogólnego języka litewskiego i terminologią prawniczą” (ĮTNARTĮ 1995: 12). Stwierdzenie to zostało przepisane do Zaleceń dotyczących przygotowywania ustaw i innych aktów prawnych (ĮTARR 1998: 1.8). Później sformułowanie nieco się zmieniało2, lecz postanowienie, że w aktach prawnych należy przestrzegać norm ogólnego języka oraz wymogów terminologii prawnej, zachowano w przyjętej w 2012 r. Ustawie Republiki Litewskiej o podstawach stanowienia prawa (TPĮ 2012: 14), a także w zatwierdzonych w 2013 r. Zaleceniach dotyczących przygotowywania projektów aktów prawnych (TAPRR 2013: 5) i ich późniejszych redakcjach. Nawiasem mówiąc, przy przygotowywaniu wielojęzycznych aktów prawnych Unii Europejskiej przestrzeganie norm językowych traktuje się zgoła praktycznie – Wspólny praktyczny przewodnik Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji dla osób opracowujących akty prawne Unii Europejskiej stwierdza, że „[A]kty sporządzone zgodnie z zasadami gramatyki i interpunkcji łatwiej jest właściwie zrozumieć i przetłumaczyć na inne języki” (BPV 2015: 1.4.2; postanowienie to znajdowało się również w pierwszym wydaniu Wspólnego praktycznego przewodnika (BPV 2008: 1.4.2)). Zatem poprawność pod tym względem jest ważna funkcjonalnie, pomaga nie tylko na poziomie intralingwalnym, lecz także interlingwalnym. Wymóg przestrzegania w aktach prawnych wymagań dotyczących terminów prawnych został prawnie ustanowiony niemal od początku odzyskania niepodległości, jednak należy pamiętać, że po odzyskaniu niepodległości Litwa niemal nie miała słowników terminów prawnych3. Można zatem sądzić, że prawnie uzasadnione jest nie kierowanie się jakimikolwiek słownikami terminów prawnych, lecz utrwaloną praktyką używania terminów prawnych, terminami rozwijanymi zgodnie z powszechnie przyjętymi modelami. Terminom stawia się wymagania językowe i logiczne, które zazwyczaj obejmują poprawność, precyzję, systemowość, zwięzłość, wygodę słowotwórczą, neutralność emocjonalną itp.4 (Gaivenis 2014 [1994]: 206, 211). Wymagania te zasadniczo odnoszą się do każdej dziedziny, jednak język aktów prawnych różni się od języka naukowego; w prawie ważne są formalne uregulowanie wyrażania oraz przestrzeganie wskazówek i zaleceń dotyczących formułowania wypowiedzi. Chociaż wymagania dotyczące terminów prawnych nie są w żaden sposób usystematyzowane i nie zawsze są jasno, eksplicytnie wyrażane, 2 Między innymi zaczęto akcentować nie opracowywanie aktów prawnych, lecz ich projektów; zamiast terminologii prawnej pojawiło się terminosłowie prawnicze. 3 W okresie pierwszej niepodległości nie wydano słowników terminów prawnych (choć istniały wykazy terminów i projekty słowników). Słownik terminów prawnych (Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1954, 240 s.), opracowany przez Alfonsasa Žiurlisa i wydany na początku okresu sowieckiego, pozostał jedynym słownikiem przez cały okres sowiecki. Od 1995 r. wydano niemało słowników przekładowych, nie tylko terminologicznych, lecz także ogólnie słowników języka prawnego (szerzej zob. Umbrasas 2008), jednak nadal brakuje wysokiej jakości terminografii prawniczej. 4 W starszych publikacjach wśród wymogów dotyczących terminów K. Gaivenis wymieniał przekładalność na inne języki, a nawet dźwięczność i unikatowość (Gaivenis 2014 [1979]: 115). 123Terminologija | 2022 | 29 o nich mówi się zarówno w zaleceniach dotyczących opracowywania krajowych aktów prawnych, jak i aktów prawnych Unii Europejskiej. Pirmieji atkurtosios nepriklausomybės teisės aktai, reglamentuojantys teisės kalbą, apskritai apeliavo į bendrinės kalbos normų laikymąsi ir gaNajpóźniej pojawiło się precyzyjne postanowienie – „[T]erminy aktów prawnych powinny być <...> poprawne” (TAPRR 2013: 6.5). Wymóg poprawności w aktach prawnych ma zasadniczo charakter ogólny – obejmuje język w ogóle oraz terminologię jako jego część. Poprawność terminów wiąże się również ze wszystkimi poziomami języka, obejmuje nie tylko słowotwórstwo, morfologię i składnię, lecz także wymowę, akcentowanie, ortografię i interpunkcję. Z poprawnością wiążą się także kwestie wpływu innych języków i czystości języka5. W aktach prawnych regulujących język prawny wcześniej wyraźnie stwierdzono: „Wyrazy międzynarodowe stosuje się tylko wtedy, gdy w języku litewskim nie ma ich odpowiedników” (ĮTNARTĮ 1995: 12; ĮTARR 1998: 1.8). Później stanowisko to doprecyzowano: „Pierwszeństwo należy przyznawać terminom litewskim. W razie potrzeby termin międzynarodowy może być podany obok litewskiego (jeden z nich – w nawiasie)” (ĮTARR 2002: 6). Niemniej jednak wdrożenie w aktach prawnych zasady unikania terminów międzynarodowych było prawdopodobnie dość trudne, brakowało obiektywnych kryteriów oceny – nie zawsze terminy rodzime i międzynarodowe są funkcjonalnie równoważne, jednakowo rozpowszechnione i jednakowo utrwalone, a sztuczne faworyzowanie jednego z nich może być niezgodne z tendencjami użycia lub po prostu subiektywne. A zatem, chociaż w praktyce porządkowania terminologii de facto uwzględnia się kryterium czystości, w zaleceniach dotyczących opracowywania aktów prawnych stopniowo zniknęły postanowienia związane z wyrazami międzynarodowymi, zaczęto w większym stopniu koncentrować się na zapożyczeniach przychodzących za pośrednictwem tłumaczenia, przewidując jednocześnie możliwość podawania obok niewystarczająco utrwalonych terminów litewskich odpowiedników w innych językach: „W akcie prawnym wszystkie wyrazy ogólne pochodzące z innych języków muszą być przetłumaczone na język litewski” (ĮTARR 2002: 6); „W akcie prawnym nie należy używać ogólnych wyrazów pochodzących z innych języków, z wyjątkiem nielitewskich wyrazów lub ich połączeń tradycyjnie używanych w niektórych dziedzinach (najczęściej łacińskich). W razie potrzeby wyraz z innego języka (najczęściej termin) może być podany w nawiasie obok litewskiego” (TAPRR 2013: 6.2). Przy odpowiedniku należy podać skrót języka (TAPRR 2021: 134). Terminy obecnie często trafiają do krajowych aktów prawnych z aktów prawnych Unii Europejskiej, a podczas ich tłumaczenia trzeba rozstrzygać kwestie zapożyczania i 5 Czystość języka i terminologii zasadniczo nie jest rozumiana jako wymóg, lecz jako ekstralingwistyczna, niezwiązana z samym systemem języka, zasada normalizacji języka, przejawiająca się w przyznawaniu pierwszeństwa wyrazom języka rodzimego (Gaivenis, Kaulakienė 2014 [1996]: 229–230). W kwestii wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji124 Alvydas Umbrasas omawia inne problemy powodujące negatywne podejście do języka dokumentów: „Teksty pełne zapożyczeń, tłumaczeń dosłownych lub żargonizmów są trudne do zrozumienia i stają się źródłem krytyki aktów prawnych Unii, w takich przypadkach uznawanych za «obce»” (BPV 2015: 5.4). Wynika z tego dążenie do tego, aby tekst wyglądał naturalnie i nie odczuwano jego przekładowego charakteru. Wymóg jasności stawiany językowi prawnemu ma zastosowanie również do terminologii prawnej (prawodawstwo jako takie opiera się na zasadzie jasności (TPĮ 2012: 3)). Wymóg ten można postrzegać jako opozycję wobec złożoności, niejasności i sztuczności, stąd dążenie do stosowania prostych terminów. Autorom aktów prawnych Unii Europejskiej zaleca się „starać się wyrażać cel normy prawnej za pomocą prostych terminów, aby można go było w prosty sposób przedstawić. W miarę możliwości należy posługiwać się językiem codziennym. W razie potrzeby pierwszeństwo należy przyznać jasności sformułowań, a nie wyrafinowaniu stylu” (BPV 2015: 1.4.1). Brak jasności może stanowić przeszkodę zarówno dla tłumaczy aktów prawnych, jak i dla osób je stosujących, dlatego „tekst wyjściowy musi być całkowicie nieskomplikowany, jasny i zrozumiały, ponieważ jeśli będzie zbyt złożony lub dwuznaczny, po przetłumaczeniu na jeden lub więcej innych języków Unii może stać się niedokładny, przybliżony lub całkowicie błędny” (BPV 2015: 5.2). Obecnie coraz częściej mówi się o płynnym, prostym, uproszczonym języku (ang. plain language), analizuje się możliwości uproszczenia języka prawnego i zastąpienia terminów prostszymi, tak aby język prawny był zrozumiały bez pomocy specjalistów (Čėsnienė 2014b). W tym kontekście pojawiła się już koncepcja intralingwistycznego przekładu języka prawnego, tj. rozszerza się rozumienie przekładu, mówi się o przekładzie w obrębie tego samego języka, dążąc do tego, aby tekst prawny stał się bardziej dostępny dla docelowego odbiorcy, łatwiejszy dla specjalistów lub uproszczony dla niespecjalistów (Čėsnienė 2014a). Niemniej jednak praktyka jak dotąd nie wskazuje, aby dążenie do uproszczenia języka prawnego przyniosło już jakiekolwiek bardziej wymierne rezultaty. W zaleceniach dotyczących sporządzania litewskich aktów prawnych wymóg zwięzłości terminów nie został wyodrębniony6 (i nie mógłby być rygorystycznym wymogiem, chyba że zaleceniem), jednak dla wygody przewidziano możliwość tworzenia w akcie prawnym skrótów terminów, które obowiązują tylko w tym akcie prawnym, natomiast w aktach prawnych powiązanych lub wykonawczych powinny być wprowadzane od 6 W praktyce sporządzania aktów prawnych czasami dąży się nawet nadmiernie do zwięzłości terminów, poświęcając precyzję. Wymóg zwięzłości wskazuje się tłumaczom aktów prawnych UE wśród wymagań dotyczących terminów, aby termin był wygodny w użyciu (TV 2006: 1.1). Istnieją poglądy, że długość terminu może wskazywać albo na nowość terminu, albo na jego niewystarczające unormowanie. Przyjmuje się, że im lepiej terminologia jest rozwinięta i unormowana, tym więcej powinno być terminów krótszych (Kaulakienė, Makariūnienė 2014 [1999]: 36). Niemniej jednak w praktyce normalizacyjnej kryterium zwięzłości nie ma charakteru priorytetowego. 125Terminologia | 2022 | 29 nowy (TAPRR 2013: 6.5; TAPRR 2021: 116). W zaleceniach wyraźnie stwierdzono, że terminy aktów prawnych powinny być precyzyjne (TAPRR 2013: 6.5; TAPRR 2021: 11). Należy tu mieć na uwadze, że wymóg precyzji wiąże się z jednoznacznością i określonością znaczenia, jednak przyznaje gali prieštarauti trumpumo reikalavimui. Kita vertus, termino tikslumo samprata gali būti diskusijų objektas. K. Gaivenis tikslumą pirmiausia sieja się, że osiągnięcie tych rzeczy jest trudne (Gaivenis 2014 [1994]: 207). Oczywiste jest, że w języku w ogóle jednoznaczność terminów jest utopią; można o niej mówić co najwyżej w granicach jednego konkretnego systemu terminologicznego (Keinys 2003: 50). Unikanie dwuznaczności terminów w akcie prawnym (BPV 2015: 6.2) jest całkowicie zrozumiałe, jednak samo posiadanie jednego znaczenia nie gwarantuje precyzji terminu. Tworzącym akty prawne mówi się, że „[A]by zapewnić precyzję i uniknąć problemów interpretacyjnych, może zaistnieć konieczność zdefiniowania terminu” (BPV 2015: 6.2.3). Porównując termin z definicją, można już mówić o jego precyzji. Precyzja terminu niewątpliwie wiąże się z jego semantyką, łączy się także z motywacją, jednak, jak słusznie zauważa K. Gaivenis, nie można twierdzić, że terminy umotywowane są precyzyjne, a nieumotywowane – nieprecyzyjne (Gaivenis 2014 [1994]: 208). Motywacja terminu może być również niejasna (ważne, aby nie była myląca), należy jednak przyznać, że terminy umotywowane są bardziej przejrzyste7. Samej przejrzystości nie można utożsamiać z dokładnością, ale zazwyczaj uważa się za zaletę, jeśli termin może być jasny także bez definicji. Pomiar dokładności może opierać się na zgodności cech wskazanych w definicji i byłby ważniejszy przy ocenie terminów nie rodzajowych, lecz gatunkowych. W przypadku tych ostatnich terminów nazwanie cech gatunkowych z punktu widzenia dystynktywności jest szczególnie ważne, co wpływa również na dokładność. Przy sporządzaniu opinii prawnych dotyczących projektów krajowych aktów prawnych ocenia się, czy użyte w projekcie terminy prawne „są zgodne z terminami utrwalonymi w obowiązujących regulacjach prawnych, przede wszystkim w aktach prawnych regulujących podobne stosunki prawne” (TINTARR 2010: 15.3.3). Podkreśla się również w zaleceniach dotyczących opracowywania aktów prawnych Unii Europejskiej, że terminologia powinna być stosowana konsekwentnie, w oparciu o już obowiązujące akty prawne (BPV 2015: 6.2.1). Jednocześnie dąży się do spójności terminologii w tym samym akcie prawnym, w jego załącznikach oraz w aktach wykonawczych (BPV 2015: 6; 6.2.1). Na spójność należy zwracać uwagę przy opracowywaniu projektów zmian aktów prawnych, aby w tekście jednolitym 7 Prawdopodobne jest, że na przykład dobrze umotywowane neologizmy mają większe szanse się przyjąć. W kwestii wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji126 Alvydas Umbrasas nie wystąpiłyby różnice terminologiczne (TAPRR 2021: 111). Z punktu widzenia wygody stosowania dobrze jest, gdy terminy krajowych aktów prawnych i aktów prawnych Unii Europejskiej są zbieżne, jednak ze względu na ukształtowane tradycje nie zawsze jest to możliwe do osiągnięcia i nie zawsze musi być pożądane. Wymóg spójności terminologicznej zasadniczo przejawia się w dążeniu do jednolitości. Autorom aktów prawnych Unii Europejskiej wyjaśnia się: „Spójność terminologii oznacza, że do wyrażania tych samych pojęć należy używać tych samych terminów, a tego samego terminu nie należy używać do wyrażania różnych pojęć” (BPV 2015: 6.2). Druga część twierdzenia wskazuje na wieloznaczność, która, jak pokazuje praktyka, jest zasadniczo nieunikniona, jednak jednoznaczność jest pożądana przynajmniej w granicach powiązanych aktów prawnych. W praktyce wieloznaczność zazwyczaj nie powoduje większych problemów (w razie potrzeby pomaga definicja) albo problemy te są rzadkie; więcej problemów stwarza synonimia, zwłaszcza dopóki terminy są nowe, ponieważ różne środki wyrazu mogą czasami wprowadzać w błąd i tworzyć iluzję różnic między pojęciami. W powiązanych europejskich aktach prawnych różne tłumaczenie identycznych terminów może powodować problemy ze stosowaniem i wywoływać zamieszanie w krajowych aktach prawnych wdrażających te akty, dlatego dążenie do unikania synonimów (BPV 2015: 1.4.1) naturalnie wynika z chęci zapewnienia spójności terminologii. Osiąga się ją również poprzez kompatybilność – autorom aktów prawnych UE, wybierającym terminy prawne, zaleca się uwzględnienie wielojęzycznego charakteru tych aktów, dlatego wskazuje się, aby unikać pojęć i terminów właściwych wyłącznie określonym krajowym systemom prawnym oraz posługiwać się nimi ostrożnie (BPV 2015: 5; 5.3.2). Jednocześnie, w miarę możliwości, dąży się do zgodności terminów aktów prawnych i ich pojęć z terminami używanymi w nauce, technice i ogólnie w języku ogólnym (BPV 2015: 6). Wymóg systemowości terminów nie jest bezpośrednio wymieniany w zaleceniach dotyczących redagowania aktów prawnych, jednak w praktyce jest ważny i stosuje się go przy porządkowaniu terminów z dowolnej dziedziny8. Można stwierdzić, że terminy nie funkcjonują pojedynczo – są częścią określonego systemu terminów. Tłumaczom aktów prawnych UE zaleca się dążenie do systemowości terminów: „Używając istniejących terminów lub tworząc nowe, należy dbać o to, aby były zgodne z systemem” (TV 2006: 1.1). Wymóg systemowości można traktować zarówno jako wymóg logiczny, jak i językowy. K. Gaivenis uważa wymóg systemowości terminów za logiczny i wiąże go z klasyfikacją pojęć, logicznym podziałem 8 Należy mieć na uwadze, że zasada systemowości jest jedną z zasad stosowanych ogólnie w prawotwórstwie, zgodnie z którą dąży się między innymi do tego, aby normy prawne były ze sobą zgodne (TPĮ 2012: 3). 127Terminologija | 2022 | 29 podstawą. Dla terminologii istotna jest klasyfikacja hierarchiczna, gdy między dzielonymi grupami ustala się relacje nadrzędności i podrzędności, oraz klasyfikacja fasetowa, gdy zbiór dzieli się pod różnymi względami (Gaivenis 2014 [1994]: 211–213). Zatem w tym aspekcie termin aktu prawnego nie powinien znaleźć się na niewłaściwym poziomie klasyfikacyjnym (np. termin nadrzędny wśród terminów podrzędnych), w niewłaściwej grupie klasyfikacyjnej (powiedzmy, przy klasyfikowaniu działań nie powinien się wśród nich znaleźć rezultat działania). Niemniej w praktyce systemowość często ocenia się pod kątem wyrażenia terminu, uwzględniając jednocześnie także treść, podstawę klasyfikacji, tzn. wymagania językowe i logiczne działają tu łącznie, dąży się do tego, aby wyrażenie terminów określonej grupy klasyfikacyjnej było wzajemnie zgodne. I nie jest to wyłącznie kwestia typowości słowotwórczej terminów (wspomina o niej K. Gaivenis (2014 [1994]: 213)), na przykład wybór tej samej kategorii słowotwórczej lub tego samego formantu słowotwórczego, lecz także ujednolicanie konstrukcji syntaktycznych występujących w funkcji terminów, uzgadnianie liczby wyrazów itp. Wspominając o słowotwórstwie, należy też wymienić wymóg słowotwórczej wygody terminów. Wygoda słowotwórcza9 jest rozumiana jako przydatność terminu do tworzenia nowych słów zależnych od niego semantycznie i formalnie, tzn. innych terminów (Gaivenis 2014 [1994]: 210). W zaleceniach dotyczących redagowania aktów prawnych nie mówi się o tym i rzeczywiście w praktyce porządkowania terminologii aktów prawnych wymóg ten nie jest zaliczany do najważniejszych, choć nie jest ignorowany. Tłumaczom aktów prawnych UE wskazuje się, że termin powinien nadawać się do tworzenia nowych terminów; nazywa się to wymogiem produktywności (TV 2006: 1.1). Prawdą jest, że produktywność w językoznawstwie zazwyczaj rozumie się jako właściwość formantu słowotwórczego lub określonego typu słowotwórczego, ale można ją przypisać również wyrazowi podstawowemu. Do wymagań stawianych terminom niekiedy zalicza się stałość; czyni się tak na przykład w zaleceniach dla tłumaczy aktów prawnych UE. Twierdzi się w nich, że „terminy powinny być stałe, niezmieniane co kilka czy kilkanaście lat. Czasami nawet nie w pełni precyzyjne, utrwalone i szeroko stosowane terminy są lepsze niż precyzyjne nowe, ponieważ zmiana terminu w świadomości użytkowników nie jest prosta” (TV 2006: 1.1). Niemniej jednak stałość jest nie tyle wymogiem, ile zasadą normalizacji terminologii, której w praktyce rzeczywiście stara się przestrzegać. Jak stwierdza K. Gaivenis, „[C]elem normalizacji terminologii jest niewywoływanie szybkich zmian terminów, utrzymywanie niezmienności mikrosystemów terminologicznych” (Gaivenis 2014 9 Wygoda derywacyjna była ponadto nazywana potencjałem derywacyjnym, perspektywą derywacyjną (Keinys 1980: 45– 46). Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu128 Alvydas Umbrasas [1996]: 227). Zwykle zmienia się jeszcze nieustabilizowane, wariantywne terminy, natomiast tradycyjnych zwykle się nie rusza10. WYMOGI DOTYCZĄCE DEFINICJI TERMINÓW AKTÓW PRAWNYCH Do logicznych wymogów dotyczących terminów K. Gaivenis zalicza wymóg precyzji definicji11 (Gaivenis 2014 [1994]: 211). Niemniej jednak nie jest ścisłe uznawanie tego za wymóg dotyczący samych terminów. Wymagania dotyczące definicji można zasadnie uznać za samodzielne. Naukowcy, kierując się kryteriami logicznymi i innymi, wyróżniają od dwóch lub kilku do nawet kilkudziesięciu typów definicji (szerzej zob. Rimkutė 2021: 180–184). Wymagań stawianych definicjom oczywiście nie jest tak wiele; zależałyby one od tego, kto jest adresatem definicji i jakie jest medium publikacji (np. podręcznik, monografia naukowa, słownik terminów, norma terminologiczna itp.). Podobnie jak wymagania dotyczące terminów, wymagania dotyczące definicji również mogą być językowe i logiczne. Spośród litewskich językoznawców definicjom terminów najwięcej uwagi poświęcił bodaj K. Gaivenis, jednak w swoich pracach nie usystematyzował on wymagań dotyczących definicji. Naukowiec ten zwrócił uwagę, że definicje terminów mogą różnić się od zwykłych definicji leksykograficznych, że przy tworzeniu definicji należy stosować model wskazywania najbliższego pojęcia nadrzędnego i różnic gatunkowych, przestrzegając następujących najważniejszych zasad: „a) definicja musi być adekwatna, tj. zakres definiowanego pojęcia musi być równy zakresowi pojęcia definiującego; b) nie może zawierać błędnego koła; c) musi być dokładna, jasna i jednoznaczna; d) nie może być ujemny” (Gaivenis 2014 [1979]: 116). W innych źródłach wskazuje się również na wymagania dotyczące wzajemnego uzgadniania definicji, wskazywania cech istotnych, dążenia do zwięzłości, unikania wyjaśniania za pomocą słów tożsamych z terminem itp. (szerzej zob. Rimkutė 2021: 184–185). Powszechnie przyjęte w nauce wymagania dotyczące definicji terminów można przynajmniej częściowo stosować także przy formułowaniu definicji terminów aktów prawnych, jednak krajowych 10 K. Gaivenis opisał zderzenie tradycji i nowatorstwa w terminologii, uwzględniając dążenie do postępu i celowość funkcjonalną: „Niektórzy autorzy standardów terminologicznych stanowczo wymagają, aby standardy terminologiczne były obowiązkowe, a przedstawiona w nich terminologia była konserwowana przez dziesięciolecia. Z punktu widzenia systemu terminologicznego wymaganie to jest nierealne, ponieważ elementy składowe systemu muszą cały czas się zmieniać i odnawiać. Tylko w takim przypadku system będzie się stopniowo doskonalił. W przeciwnym razie system ulegnie degradacji. Tak więc zasada stabilności terminologii nie stoi na przeszkodzie zmianom systemu, lecz jedynie hamuje jego niecelowe rozbijanie. Oceniając termin, który się utrwalił, należy przede wszystkim rozważyć nie to, o ile nowy termin jest lepszy, lecz dlaczego zły stary termin” (Gaivenis 2014 [1996]: 228–229). 11 K. Gaivenis wspomina o precyzji definicji, jednak obecnie powszechnie używany jest termin „definicja”. Porządkowanie terminologii aktów prawnych przyczyniło się właśnie do rozpowszechnienia tego terminu, ponieważ termin „definicja” jest używany w ustawie o Banku Terminów (LRTBĮ 2003) i w aktach prawnych wydanych w celu jej wykonania. 135Terminologija | 2022 | 29 WNIOSKI OGÓLNE Uregulowane prawnie ustawą Republiki Litewskiej o Banku Terminów oraz aktami prawnymi wydanymi w celu jej wykonania porządkowanie terminologii aktów prawnych skłania do oceny wymagań stawianych terminom aktów prawnych. Zalecenia dotyczące opracowywania projektów aktów prawnych zobowiązują do przestrzegania wymagań terminologii prawnej, norm ogólnego języka litewskiego i jasno stwierdzają, że terminy aktów prawnych powinny być precyzyjne i poprawne oraz zgodne z terminami już obowiązujących aktów prawnych. A zatem wymagania dotyczące poprawności językowej, precyzji logicznej i spójności uważa się, można powiedzieć, za najważniejsze, ponieważ są wskazywane bezpośrednio. Wymóg zgodności z terminami innych aktów prawnych częściowo zakłada również wymóg systemowości. Ostatni wymóg, podobnie jak ewentualny wymóg jasności terminów, należy wiązać z zasadami jasności i systemowości stosowanymi ogólnie w prawodawstwie. Inne znane w nauce wymagania dotyczące terminów, takie jak wymóg zwięzłości, łatwości słowotwórczej i neutralności emocjonalnej, nie zostały explicite wyrażone w zaleceniach dotyczących redagowania aktów prawnych. W aktach prawnych faktycznie dąży się do zwięzłości terminów, jednak zwięzłość nie jest postrzegana jako wymóg; wynika ona raczej z przyczyn praktycznych, z chęci zapewnienia wygody użycia. Kolizja dokładności i zwięzłości niekiedy nie jest łatwa do rozstrzygnięcia, dlatego zalecenia dotyczące redagowania aktów prawnych przewidują możliwość stosowania krótkich wariantów terminów, zapewniając w ten sposób łatwiejsze funkcjonowanie ustalonych terminów w tekście. W aktach prawnych powszechną praktyką jest definiowanie stosowanych terminów, jednak zalecenia dotyczące redagowania aktów prawnych zasadniczo nie wskazują, jak należy to robić, a jedynie oddzielają normatywne postanowienia aktów prawnych od definicji terminów, tj. nie zezwalają na formułowanie w definicjach wymogów, warunków itp. (należy to czynić w tekście aktu prawnego). W definicjach redaktorzy aktów prawnych niekiedy próbują wskazać przedmiot regulacji aktu prawnego, funkcje przypisywane podmiotom itp., jednak jest to materia nie definicji pojęć, lecz postanowień, które należy wyrażać w tekście aktu prawnego. Z praktyki wynika, że terminy w aktach prawnych zazwyczaj definiuje się w sposób objaśniający (wskazujący cechy), wyliczający i odsyłający. Powstawaniu definicji odsyłających sprzyjało oparte na powiązaniach i hierarchii aktów prawnych założenie, aby nie definiować terminów aktów prawnych wyższego szczebla, a także terminów zdefiniowanych w innych powiązanych aktach prawnych. Model formułowania definicji odsyłających nie jest znormalizowany; nie można wykluczyć, że w związku z bezpośrednim stosowaniem niektórych aktów prawnych Unii Europejskiej liczba takich definicji może wzrosnąć. Definicje wyliczające bywają w aktach prawnych wygodne, jednak ich szersze zastosowanie w istotnym stopniu ogranicza W kwestii wymogów dotyczących terminów i ich definicji w aktach prawnych136 Alvydas Umbrasas charakter samych pojęć – niezbyt często pojęcie obejmuje z góry znany, zamknięty zbiór elementów. Zazwyczaj wygodniej jest wskazać cechy, aby pojęcie mogło obejmować znane i potencjalne elementy. Warto galima taikyti moksle žinomus loginius terminų apibrėžčių reikalavimus, tačiau teisės aktų specifika rodo, kad į teisės aktų rengimo rekomendacijas byłoby uwzględnić w sformułowaniach definicji także zalecenia dotyczące definicji terminów. Obecne uregulowanie definicji terminów w aktach prawnych jest niedoskonałe. Ogólnie należy zrozumieć, że definicja jest fundamentem porządkowania terminologii – stanowi podstawę oceny precyzji i jasności terminu, dlatego od definicji zależy także realizacja wymogów dotyczących samego terminu. LITERATŪRA Akelaitis Gintautas, Pečkuvienė Laima, Žilinskienė Vida 2009: Specialybės kalba: administracinės kalbos vadovėlis, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras. BPV 2008: Europos Parlamento, Tarybos ir Komisijos bendrasis praktinis vadovas asmenims, rengiantiems Bendrijos teisės aktus, Liuksemburgas: Europos Bendrijų oficialiųjų leidinių biuras. BPV 2015: Europos Parlamento, Tarybos ir Komisijos bendrasis praktinis vadovas asmenims, rengiantiems Europos Sąjungos teisės aktus, Liuksemburgas: Europos Sąjungos leidinių biuras. Čėsnienė Žaneta 2014a: Intralingvistinio vertimo samprata ir jos evoliucija teisiniame diskurse. – Logos 78, 194–202. Prieiga internete: http://www.litlogos.eu/L78/Logos_78_194_202_Cesniene.pdf. Čėsnienė Žaneta 2014b: Lexical Units Impeding the Perception of Legalese in the Context of Plain Language. – Res Humanitariae 16, 37–53. Prieiga internete: https://e-journals.ku.lt/journal/RH/ article/1874/info. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: LKI leidykla. Gaivenis Kazimieras 2014 [1979]: Bendrieji lietuvių terminijos kūrimo ir norminimo principai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 107–117. Gaivenis Kazimieras 2014 [1994]: Kalbiniai ir loginiai terminų reikalavimai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 204–213. Gaivenis Kazimieras 2014 [1996]: Apie du terminų norminimo principus. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 224–229. Gaivenis Kazimieras, Kaulakienė Angelė 2014 [1996]: Ekstralingvistiniai terminų norminimo principai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 229–235. ĮTARR 1998: Įstatymų ir kitų teisės aktų rengimo rekomendacijos (patvirtintos Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 1998 m. rugpjūčio 17 d. įsakymu Nr. 104). Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/ portal/lt/legalAct/TAR.84BA09B7F50B. ĮTARR 2002: Įstatymų ir kitų teisės aktų rengimo rekomendacijos (patvirtintos Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 1998 m. rugpjūčio 17 d. įsakymu Nr. 104 (Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2002 m. kovo 21 d. įsakymo Nr. 75 redakcija)). Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/ lt/legalAct/TAR.6E8262E60853. ĮTNARTĮ 1995: Lietuvos Respublikos įstatymų ir kitų teisės norminių aktų rengimo tvarkos įstatymas Nr. I-872. Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.502CB1B9F3DB. Kaulakienė Angelė, Makariūnienė Eglė 2014 [1999]: Statistinis terminų trumpumo vertinimas. – Angelė Kaulakienė. Terminologija. Terminografija. Terminija: straipsnių rinkinys, Vilnius: Technika, 36–38. Keinys Stasys 1980: Terminologijos abėcėlė, Vilnius: Mokslas. Keinys Stasys 2003: Dėl mokslo terminų vienareikšmiškumo supratimo. – Terminologija 20, 47–55. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/471. LRTBĮ 2003: Lietuvos Respublikos terminų banko įstatymas Nr. IX-1950. Prieiga internete: https://www.e-tar. lt/portal/lt/legalAct/TAR.D1F51C2190D5/asr. 137Terminologija | 2022 | 29 Rimkutė Aušra 2021: Sudėtinio termino dėmenų ir apibrėžties subordinacija: vieno atvejo analizė. – Terminologija 28, 175–191. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2095. TAPRR 2013: Teisės aktų projektų rengimo rekomendacijos (patvirtintos Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2013 m. gruodžio 23 d. įsakymu Nr. 1R-298). Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/ legalAct/9f8e8430723411e3a1f1b21417c4c75e. TAPRR 2021: Teisės aktų projektų rengimo rekomendacijos (patvirtintos Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2013 m. gruodžio 23 d. įsakymu Nr. 1R-298 (Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2021 m. lapkričio 18 d. įsakymo Nr. 1R-388 redakcija)). Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/ lt/legalAct/12575f60488c11ec992fe4cdfceb5666. TINTARR 2010: Teisinių išvadų dėl norminių teisės aktų projektų rengimo rekomendacijos (patvirtintos Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2009 m. gegužės 29 d. įsakymu Nr. 1R-168 (Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2010 m. rugsėjo 8 d. įsakymo Nr. 1R-190 redakcija)). Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.78663FCA5223. TPĮ 2012: Lietuvos Respublikos teisėkūros pagrindų įstatymas Nr. XI-2220. Prieiga internete: https://www.etar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.B4FA4C56B8D5. TV 2006: Terminologijos vadovėlis: Europos Komisijos Vertimo raštu generalinio direktorato Lietuvių kalbos departamento vertėjams, Liuksemburgas. Prieiga internete: https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/ terminology_guidelines_lt.pdf. Umbrasas Alvydas 2008: Lietuvių teisės terminografija: nuo rankraščių iki duomenų bazių. – Specialybės kalba: terminija ir studijos: mokslinių straipsnių rinkinys, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras, 100–109. Umbrasas Alvydas 2013: Lietuvos Respublikos terminų bankas: 10 metų po įstatymo priėmimo. – Terminologija 20, 96–122. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/475. VKĮ 1995: Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymas Nr. I-779. Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/ portal/lt/legalAct/TAR.0B0253BB424C. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija, e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Prieiga internete: https://www.vle.lt. WYMAGANIA DOTYCZĄCE TERMINÓW AKTÓW PRAWNYCH I ICH DEFINICJI Podsumowanie Artykuł analizuje wymagania dotyczące terminów prawnych nie tylko z terminologicznego punktu widzenia, lecz także z punktu widzenia regulacji prawnych. Celem jest ustalenie, jakie wymagania stawia się terminom prawnym i ich definicjom w źródłach regulujących sporządzanie aktów prawnych, ocena wystarczalności tych wymagań oraz przedstawienie pewnych spostrzeżeń i zaleceń opartych na praktyce. Artykuł koncentruje się na terminologicznych aspektach prawodawstwa przyjętego na Litwie, tj. prawodawstwa krajowego, jednak w stosownych przypadkach uwzględniono również kontekst prawodawstwa Unii Europejskiej, ponieważ terminologiczny charakter tych rodzajów prawodawstwa jest podobny. Wytyczne dotyczące sporządzania aktów prawnych nakładają obowiązek przestrzegania wymogów terminologii prawnej oraz norm standardowego języka litewskiego; wyraźnie wskazują, że terminologia aktów prawnych musi być precyzyjna, poprawna i zgodna z terminologią obowiązujących aktów prawnych. Wymogi poprawności językowej, precyzji logicznej i spójności uważa się zatem za niezwykle istotne, ponieważ zostały wyraźnie określone. Wymóg zgodności terminów z terminami występującymi w innych aktach prawnych oznacza w pewnym stopniu wymóg systemowości. Ten ostatni wymóg, podobnie jak wymóg jasności terminów, jest związany z W kwestii wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji138 Alvydas Umbrasas principles of clarity and systematicity applied to legislation in general. Inne znane w teorii terminologii wymagania wobec terminów, takie jak zwięzłość i derywowalność, nie zostały wyraźnie wyrażone w wytycznych dotyczących sporządzania aktów prawnych. Powszechną praktyką w prawodawstwie jest definiowanie terminów, które mają być stosowane, jednak wytyczne dotyczące sporządzania aktów prawnych co do zasady nie określają, jak należy to robić. Wytyczne jedynie odróżniają przepisy regulujące zawarte w aktach prawnych od definicji terminów, tj. nie zezwalają na nakładanie w definicjach wymogów, warunków itp. W praktyce wydaje się, że terminy są zwykle definiowane w przepisach poprzez odniesienie do atrybutów danego pojęcia, wyliczenie elementów zawartych w pojęciu lub poprzez odesłanie. Sposób formułowania definicji nie jest ujednolicony. Chociaż formułowanie definicji może podlegać logicznym wymogom definicji znanym w teorii terminologii, specyfika ustawodawstwa sugeruje, że warto byłoby uwzględnić w wytycznych dotyczących redagowania przepisów wskazówki dotyczące definiowania terminów. Obecna regulacja definicji terminów w przepisach jest niewystarczająca. Otrzymano 2022-11-03 Alvydas Umbrasas Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]