Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu

doi.org/10.35321/term29-07 W kwestii wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji ALVYDAS UMBRASAS Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5184-0056 ADNOTACJA Porządkowanie terminów aktów prawnych na Litwie ma już swoją tradycję, jednak wymagania stawiane terminom aktów prawnych i ich definicjom mogą być przedmiotem dyskusji. Ponieważ sporządzanie aktów prawnych jest regulowane przez same akty prawne, warto wyjaśnić, jakie wymagania terminologiczne są w nich stawiane. Temu właśnie poświęcony jest niniejszy artykuł. Lepsze uregulowanie wymagań dotyczących terminów aktów prawnych i ich definicji może przyczynić się do poprawy jakości prawodawstwa. SŁOWA KLUCZOWE: terminy aktów prawnych, wymagania językowe, wymagania logiczne, porządkowanie terminologii, definicja. STRESZCZENIE Porządkowanie terminów aktów prawnych ma już swoją tradycję na Litwie, jednak wymagania dotyczące tych terminów i ich definicji mogą być przedmiotem dyskusji. Ponieważ sporządzanie aktów prawnych regulują same akty prawne, warto wyjaśnić wymagania terminologiczne, które są w nich stawiane. Temu właśnie poświęcony jest niniejszy artykuł. Lepsze uregulowanie wymagań dotyczących terminów i definicji w aktach prawnych może przyczynić się do poprawy jakości prawodawstwa. SŁOWA KLUCZOWE: terminy aktów prawnych, wymagania językowe, wymagania logiczne, porządkowanie terminologii, definicja. UWAGI WSTĘPNE Akty prawne są w państwie jednym z najważniejszych obszarów używania języka, a ich język wpływa na język używany w innych obszarach. Akty prawne są również istotne z punktu widzenia terminologii, ponieważ terminy są w nich nie tylko stosowane, lecz także definiowane. Terminologiczne aspekty aktów prawnych stanowią przedmiot badań w niniejszym artykule. W artykule metodą analityczno-opisową 120 Alvydas Umbrasas | Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu omówiono wymagania stawiane terminom aktów prawnych — ocenia się je nie tylko z punktu widzenia terminologii, lecz także regulacji prawnych. Celem jest ustalenie, jakie wymagania stawiane są terminom aktów prawnych i ich definicjom w źródłach regulujących opracowywanie aktów prawnych, ocena wystarczalności tych wymagań oraz sformułowanie, na podstawie praktyki, pewnych spostrzeżeń i zaleceń. Artykuł koncentruje się przede wszystkim na aspektach terminologicznych aktów prawnych przyjmowanych na Litwie, tj. krajowych, ale w razie potrzeby uwzględnia również kontekst aktów prawnych Unii Europejskiej tłumaczonych na język litewski, ponieważ są one podobne pod względem terminologicznym, a ponadto oddziałują na krajowe akty prawne. Ze względu na charakter badanych zagadnień i stan omawianych zjawisk artykuł podzielono na dwie części, w których dane analizowane są w odmienny sposób: w pierwszej części, bez omawiania konkretnych przykładów, ogólnie opisano wymagania stawiane terminom aktów prawnych, natomiast w drugiej części — przeciwnie — więcej uwagi poświęcono przykładom definicji terminów aktów prawnych, aby ukazać ich specyfikę. Jak się okaże, wymagania, które należy stawiać tym definicjom, pozostają zadaniem na przyszłość. Oprócz źródeł o charakterze prawnym artykuł opiera się głównie na badaniach Kazimierasa Gaivenisa, który w litewskiej terminologii poświęcił najwięcej uwagi wymaganiom dotyczącym terminów i ich definicji oraz ogólnym zagadnieniom terminologii (zob. Gaivenis 2002: 14–49). Wcześniej o wymaganiach istotnych dla niniejszego badania pisał również Stasys Keinys (1980: 27–58). Obecnie o wymaganiach dotyczących terminów częściej mówi się w kontekście dydaktycznym (np. Akelaitis ir kt. 2009: 36–44). W SPRAWIE WYMAGAŃ DOTYCZĄCYCH TERMINÓW AKTÓW PRAWNYCH Status języka litewskiego jako języka państwowego został ustanowiony w Konstytucji Republiki Litewskiej, a także w Ustawie Republiki Litewskiej o języku państwowym. W tej ostatniej precyzyjnie określono użycie języka w sferze prawodawstwa: „Ustawy i inne akty prawne Republiki Litewskiej są przyjmowane i ogłaszane w języku państwowym” (VKI 1995: 31). Akty prawne regulujące opracowywanie aktów prawnych ustanawiają również jakościowe kryteria językowe. Już w 1995 r. przyjęto Ustawę Republiki Litewskiej o trybie opracowywania ustaw i innych normatywnych aktów prawnych, w której stwierdzono, że „[A]kty prawne 1 Tutaj i dalej przy aktach prawnych oraz publikacjach zawierających zalecenia podaje się numery artykułów lub punktów, a nie numery stron. Terminologija | 2022 | 29 121 są zapisywane z zachowaniem norm ogólnego języka litewskiego i wymogów terminologii prawnej” (ĮTNARTĮ 1995: 12). Stwierdzenie to zostało przeniesione do Zaleceń dotyczących opracowywania ustaw i innych aktów prawnych (ĮTARR 1998: 1.8). Później sformułowanie nieco się zmieniało2, jednak zasada, że w aktach prawnych należy przestrzegać norm ogólnego języka i wymogów terminologii prawnej, została zachowana w ustawie Republiki Litewskiej o podstawach prawodawstwa, przyjętej w 2012 r. (TPĮ 2012: 14), a także w Zaleceniach dotyczących opracowywania projektów aktów prawnych, zatwierdzonych w 2013 r. (TAPRR 2013: 5), i ich późniejszych wersjach. Nawiasem mówiąc, przy opracowywaniu wielojęzycznych aktów prawnych Unii Europejskiej przestrzeganie norm językowych traktuje się z całkowicie praktycznego punktu widzenia – Wspólny praktyczny przewodnik Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji dla osób opracowujących akty prawne Unii Europejskiej stwierdza, że „[A]kty sporządzone zgodnie z zasadami gramatyki i interpunkcji łatwiej jest prawidłowo zrozumieć i przetłumaczyć na inne języki” (BPV 2015: 1.4.2; zasada ta znalazła się również w pierwszym wydaniu Wspólnego praktycznego przewodnika (BPV 2008: 1.4.2)). Zatem poprawność ma w tym względzie znaczenie funkcjonalne, pomaga nie tylko na poziomie wewnątrzjęzykowym, lecz także międzyjęzykowym. Wymóg przestrzegania w aktach prawnych wymogów dotyczących terminów prawnych został ustanowiony prawnie niemal od początku odzyskiwania niepodległości, należy jednak pamiętać, że po odzyskaniu niepodległości Litwa niemal nie miała słowników terminów prawnych3. Można zatem przypuszczać, że podstawą prawną nie było korzystanie z jakichkolwiek słowników terminów prawnych, lecz utrwalona praktyka używania terminów prawnych, rozwijanych według zwyczajowych wzorców. Terminologii stawia się wymagania językowe i logiczne, które zwykle obejmują poprawność, precyzję, systemowość, zwięzłość, łatwość tworzenia, neutralność emocjonalną itp.4 (Gaivenis 2014 [1994]: 206, 211). Wymagania te zasadniczo mają zastosowanie w każdej dziedzinie, jednak język aktów prawnych różni się od języka nauki; w prawie ważne są formalne regulacje sposobu wyrażania oraz przestrzeganie wytycznych i zaleceń dotyczących tego sposobu. Chociaż wymagania wobec terminów prawnych nie są w żaden sposób usystematyzowane i nie zawsze są jasno, explicite wyrażone, 2 Między innymi zaczęto kłaść nacisk na opracowywanie nie aktów prawnych, lecz ich projektów; zamiast terminologii prawnej pojawia się terminologia prawa. 3 W okresie pierwszej niepodległości nie wydano słowników terminów prawnych (choć istniały wykazy terminów i projekty słowników). Opublikowany na początku okresu sowieckiego Słownik terminów prawnychTeisinių terminų žodynas, opracowany przez Alfonso Žiurlisa (Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1954, 240 s.), pozostał jedynym przez cały okres sowiecki. Od 1995 r. wydano wiele słowników przekładowych, obejmujących nie tylko terminy, lecz także ogólnie język prawny (szerzej zob. Umbrasas 2008), jednak nadal brakuje wysokiej jakości terminografii prawniczej. 4 W starszych publikacjach K. Gaivenis wymieniał wśród wymagań wobec terminów możliwość ich tłumaczenia na inne języki, a nawet dźwięczność i unikalność (Gaivenis 2014 [1979]: 115). 122 Alvydas Umbrasas | Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu mowa o nich zarówno w zaleceniach dotyczących opracowywania krajowych aktów prawnych, jak i aktów prawnych Unii Europejskiej. Pierwsze akty prawne odrodzonej niepodległości, regulujące język prawny, odwoływały się ogólnie do przestrzegania norm ogólnego języka, a ostatecznie pojawił się precyzyjny zapis – „[T]erminy aktów prawnych muszą być <...> poprawne” (TAPRR 2013: 6.5). Wymóg poprawności w aktach prawnych ma zasadniczo charakter ogólny – dotyczy języka jako całości, a także terminologii jako jego części. Poprawność terminów wiąże się również ze wszystkimi poziomami języka i obejmuje nie tylko słowotwórstwo, morfologię i składnię, lecz także wymowę, akcentowanie, ortografię i interpunkcję. Z poprawnością wiążą się również kwestie wpływu innych języków i czystości języka5. W aktach prawnych regulujących język prawny stwierdzono wcześniej wprost: „Wyrazy międzynarodowe stosuje się tylko wtedy, gdy w języku litewskim nie ma ich odpowiedników” (ĮTNARTĮ 1995: 12; ĮTARR 1998: 1.8). Później zapis doprecyzowano: „Pierwszeństwo należy przyznawać terminom litewskim. W razie potrzeby termin międzynarodowy można podać obok litewskiego (jeden z nich w nawiasie)” (ĮTARR 2002: 6). Wdrożenie zasady unikania terminów międzynarodowych w aktach prawnych było jednak prawdopodobnie dość trudne; brakowało obiektywnych kryteriów oceny – terminy rodzime i międzynarodowe nie zawsze są równoważne funkcjonalnie, jednakowo rozpowszechnione i jednakowo utrwalone, a sztuczne faworyzowanie jednego z nich może być niezgodne z tendencjami uzusu lub po prostu subiektywne. Zatem, choć w praktyce porządkowania terminologii kryterium czystościde facto jest brane pod uwagę, zapisy dotyczące wyrazów międzynarodowych stopniowo zniknęły z zaleceń w sprawie opracowywania aktów prawnych; większą uwagę zaczęto poświęcać zapożyczeniom pojawiającym się w wyniku tłumaczenia, dopuszczając zarazem możliwość podawania obok terminów litewskich, które nie są jeszcze dostatecznie utrwalone, ich odpowiedników w innych językach: „W akcie prawnym wszystkie wyrazy pospolite z innych języków muszą być przetłumaczone na język litewski” (ĮTARR 2002: 6); „W akcie prawnym nie należy używać wyrazów pospolitych z innych języków, z wyjątkiem wyrazów obcych lub ich połączeń tradycyjnie stosowanych w niektórych dziedzinach (najczęściej łacińskich). W razie potrzeby wyraz z innego języka (najczęściej termin) można podać w nawiasie obok litewskiego” (TAPRR 2013: 6.2). Przy odpowiedniku należy podać skrót nazwy języka (TAPRR 2021: 134). Terminy często trafiają obecnie do krajowych aktów prawnych z aktów prawnych Unii Europejskiej, a ich tłumaczenie wymaga rozstrzygania kwestii zapożyczania i 5 Czystość języka i terminologii zasadniczo nie jest postrzegana jako wymóg; jest to pozajęzykowa zasada normalizacji języka, niezwiązana z samym systemem językowym, polegająca na przyznawaniu pierwszeństwa wyrazom rodzimym (Gaivenis, Kaulakienė 2014 [1996]: 229–230). Terminologija | 2022 | 29 123 inne problemy powodujące negatywne nastawienie do języka dokumentów: „Teksty pełne zapożyczeń, dosłownych tłumaczeń lub żargonu są trudne do zrozumienia i stają się źródłem krytyki aktów prawnych Unii, które w takich przypadkach uważa się za «obce»” (BPV 2015: 5.4). Stąd dążenie do tego, aby tekst brzmiał naturalnie i nie sprawiał wrażenia tłumaczenia. Wymóg jasności stawiany językowi prawnemu ma zastosowanie również do terminologii prawnej (prawotwórstwo opiera się zresztą na zasadzie jasności (TPĮ 2012: 3)). Wymóg ten można postrzegać jako przeciwieństwo złożoności, niejasności i wyszukania, co prowadzi do dążenia do stosowania prostych terminów. Autorom aktów prawnych Unii Europejskiej zaleca się „starać się wyrażać cel przepisu prawnego prostymi słowami, tak aby można go było łatwo przedstawić. W miarę możliwości należy posługiwać się językiem potocznym. W razie potrzeby należy przedkładać jasność sformułowań nad wyszukany styl” (BPV 2015: 1.4.1). Brak jasności może stanowić przeszkodę zarówno dla tłumaczy aktów prawnych, jak i ich stosujących, dlatego „tekst źródłowy musi być całkowicie nieskomplikowany, jasny i zrozumiały, ponieważ jeśli będzie zbyt złożony lub dwuznaczny, po przetłumaczeniu na jeden lub kilka innych języków Unii może stać się nieprecyzyjny, przybliżony lub całkowicie błędny” (BPV 2015: 5.2). Coraz częściej mówi się obecnie o języku płynnym, prostym, uproszczonym (ang. plain language), analizuje się możliwości upraszczania języka prawnego i zastępowania terminów prostszymi, tak aby język prawny był zrozumiały bez pomocy specjalistów (Čės­nienė 2014b). W tym kontekście pojawiła się już koncepcja intralingwistycznego tłumaczenia języka prawnego, czyli rozszerzania pojęcia tłumaczenia i mówienia o tłumaczeniu w obrębie tego samego języka, aby tekst prawny stał się bardziej przystępny dla docelowych odbiorców, ułatwić jego odbiór specjalistom lub uprościć go dla niespecjalistów (Čės­nienė 2014a). Praktyka nie wskazuje jednak na razie, by dążenie do uproszczenia języka prawnego przyniosło jakiekolwiek bardziej wymierne rezultaty. W zaleceniach dotyczących redagowania litewskich aktów prawnych nie wyróżniono wymogu zwięzłości terminów6 (nie mógłby on zresztą być wymogiem bezwzględnym, a jedynie zaleceniem), jednak dla wygody przewidziano możliwość tworzenia w akcie prawnym skrótów terminów, obowiązujących wyłącznie w tym akcie; w aktach powiązanych lub wykonawczych należałoby wprowadzać je od nowa. 6 W praktyce redagowania aktów prawnych niekiedy dąży się wręcz nadmiernie do zwięzłości terminów, poświęcając precyzję. Wymóg zwięzłości wskazuje się wśród kryteriów dotyczących terminów dla tłumaczy aktów prawnych UE, aby termin był wygodny w użyciu (TV 2006: 1.1). Istnieją poglądy, że długość terminu może świadczyć albo o jego nowości, albo o niedostatecznym znormalizowaniu. Zakłada się, że im bardziej rozwinięta i znormalizowana jest terminologia, tym więcej powinno być krótszych terminów (Kaulakienė, Makariūnienė 2014 [1999]: 36). W praktyce normalizacyjnej kryterium zwięzłości nie ma jednak pierwszeństwa. 124 Alvydas Umbrasas | Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu naujo (TAPRR 2013: 6.5; TAPRR 2021: 116). Rekomendacijose aiškiai pasakyta, kad teisės aktų terminai turi būti tikslūs (TAPRR 2013: 6.5; TAPRR 2021: 11). Čia reikia turėti omenyje, kad tikslumo reikalavimas gali prieštarauti trumpumo reikalavimui. Kita vertus, termino tikslumo samprata gali būti diskusijų objektas. K. Gaivenis tikslumą pirmiausia sieja su vienareikšmiškumu ir reikšmės apibrėžtumu, tačiau pripažįsta, kad šie dalykai sunkiai pasiekiami (Gaivenis 2014 [1994]: 207). Akivaizdu, kad apskritai kalboje terminų vienareikšmiškumas yra utopija, apie jį galima kalbėti nebent tik vienos konkrečios terminų sistemos ribose (Keinys 2003: 50). Terminų dviprasmiškumo vengimas teisės akte (BPV 2015: 6.2) visiškai suprantamas, tačiau vienos reikšmės turėjimas savaime negarantuoja termino tikslumo. Rengiantiems teisės aktus sakoma, kad „[S]iekiant tikslumo ir norint išvengti aiškinimo problemų gali tekti apibrėžti terminą“ (BPV 2015: 6.2.3). Lyginant terminą su apibrėžtimi jau galima kalbėti apie jo tikslumą. Termino tikslumas, be abejo, susijęs su jo semantika, siejasi ir su motyvacija, tačiau, kaip teisingai pastebi K. Gaivenis, negalima sakyti, kad motyvuoti terminai yra tikslūs, o nemotyvuoti – netikslūs (Gaivenis 2014 [1994]: 208). Termino motyvacija gali būti ir neaiški (svarbu, kad nebūtų klaidinanti), bet reikia pripažinti, kad motyvuotų terminų aiškumas didesnis7. Vien tik aiškumo savaime neišeina tapatinti su tikslumu, bet paprastai laikoma privalumu, jei terminas gali būti aiškus ir be apibrėžties. Tikslumo matavimas gali būti grindžiamas apibrėžtyje nurodytų požymių atitikimu ir būtų svarbesnis vertinant ne giminius, o rūšinius terminus. Pastarųjų terminų rūšinių požymių įvardijimas distinktyvumo atžvilgiu ypač svarbus, o tai lemia ir tikslumą. Przy sporządzaniu opinii prawnych dotyczących projektów krajowych aktów prawnych ocenia się, czy stosowane w projekcie terminy prawne „są zgodne z terminami przyjętymi w obowiązujących regulacjach prawnych, przede wszystkim w aktach prawnych regulujących podobne stosunki prawne” (TINTARR 2010: 15.3.3). Zalecenia dotyczące redagowania aktów prawnych Unii Europejskiej również podkreślają, że terminologię należy stosować konsekwentnie, opierając się na już obowiązujących aktach prawnych (BPV 2015: 6.2.1). Dąży się również do spójności terminologii w obrębie tego samego aktu prawnego, jego załączników oraz aktów wykonawczych (BPV 2015: 6; 6.2.1). Zachowanie spójności jest istotne przy opracowywaniu projektów nowelizacji aktów prawnych, tak aby w tekście jednolitym 7 Można przypuszczać, że na przykład dobrze uzasadnione neologizmy mają większe szanse się przyjąć. Terminologija | 2022 | 29 125 neatsirastų terminologinių skirtybių (TAPR 2021: 111). Taikymo patogumo atžvilgiu gerai, kai sutampa nacionalinių ir Europos Sąjungos teisės aktų terminai, tačiau dėl susiklosčiusių tradicijų tai ne visada pasiekiama ir nebūtinai visada siektina. Terminų nuoseklumo reikalavimas apskritai atsiskleidžia per vienodumo siekį. Europos Sąjungos teisės aktų rengėjams paaiškinama: „Terminijos nuoseklumas reiškia, kad vienodoms sąvokoms reikšti turi būti vartojami tie patys terminai, o tas pats terminas neturi būti vartojamas skirtingoms sąvokoms reikšti“ (BPV 2015: 6.2). Antroji teiginio dalis orientuoja į daugiareikšmiškumą, o jis, kaip rodo praktika, apskritai yra neišvengiamas, tačiau vienareikšmiškumas siektinas bent jau susijusių teisės aktų ribose. Praktikoje dėl daugiareikšmiškumo didelių problemų paprastai nekyla (prireikus padeda apibrėžtis) arba jos yra retos, daugiau problemų kelia sinonimija, ypač kol terminai yra nauji, nes skirtingos raiškos priemonės kartais gali klaidinti, kurti sąvokų skirtingumo iliuziją. Susijusiuose europiniuose teisės aktuose skirtingai išversti tapatūs terminai gali kelti taikymo problemų ir kelti sumaištį tuos teisės aktus įgyvendinančiuose nacionaliniuose teisės aktuose, todėl sinonimų vengimo siekis (BPV 2015: 1.4.1) natūraliai kyla norint užtikrinti terminijos nuoseklumą. Jis pasiekiamas ir per suderinamumą – ES teisės aktų rengėjams pasirenkant vartoti teisės terminus siūloma atsižvelgti į šių aktų daugiakalbį pobūdį, todėl nurodoma vengti sąvokų ir terminų, būdingų tik tam tikroms nacionalinėms teisės sistemoms, juos vartoti atsargiai (BPV 2015: 5; 5.3.2). Kartu, kiek įmanoma, siekiama teisės aktų terminų, jų sampratų derėjimo su terminais mokslo, technikos ir apskritai bendrinėje kalboje (BPV 2015: 6). Wymóg systemowości terminów nie jest bezpośrednio wymieniony w zaleceniach dotyczących redagowania aktów prawnych, jednak ma znaczenie w praktyce i stosuje się go przy porządkowaniu terminów z każdej dziedziny8. Można stwierdzić, że terminy nie funkcjonują pojedynczo – stanowią część określonego systemu terminologicznego. Tłumaczom aktów prawnych UE zaleca się dążenie do systemowości terminów: „Stosując istniejące terminy lub tworząc nowe, należy zadbać o ich zgodność z systemem” (TV 2006: 1.1). Wymóg systemowości można traktować zarówno jako wymóg logiczny, jak i językowy. K. Gaivenis uznaje wymóg systemowości terminów za logiczny i wiąże go z klasyfikacją pojęć oraz logicznym podziałem 8 Należy mieć na uwadze, że zasada systemowości jest jedną z zasad stosowanych w prawotwórstwie w ogóle, zgodnie z którą dąży się między innymi do tego, aby przepisy prawne były ze sobą zgodne (TPĮ 2012: 3). 126 Alvydas Umbrasas | Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu podstawy. Dla terminologii istotna jest klasyfikacja hierarchiczna, w której między klasyfikowanymi grupami ustala się relacje nadrzędności i podrzędności, oraz klasyfikacja fasetowa, w której zbiór dzieli się według różnych kryteriów (Gaivenis 2014 [1994]: 211–213). Zatem w tym aspekcie termin aktu prawnego nie może znaleźć się na niewłaściwym poziomie klasyfikacyjnym (np. termin nadrzędny wśród podrzędnych) ani w niewłaściwej grupie klasyfikacyjnej (na przykład przy klasyfikowaniu czynności wśród nich nie powinien znaleźć się ich rezultat). W praktyce systemowość często ocenia się jednak pod kątem formy terminu, uwzględniając zarazem jego treść i podstawę klasyfikacji, tj. wymogi językowe i logiczne działają tu łącznie; dąży się do tego, by formy terminów należących do określonej grupy klasyfikacyjnej były ze sobą zgodne. Nie chodzi przy tym wyłącznie o typowość słowotwórczą (o której wspomina K. Gaivenis (2014 [1994]: 213)), na przykład o wybór tej samej kategorii lub formatu słowotwórczego, lecz także o ujednolicanie konstrukcji składniowych pełniących funkcję terminów, dostosowywanie liczby wyrazów itp. Wspominając o słowotwórstwie, należy także wymienić wymóg dogodności słowotwórczej terminów. Dogodność słowotwórcza9 rozumiana jest jako przydatność terminu do tworzenia nowych wyrazów semantycznie i formalnie od niego zależnych, tj. innych terminów (Gaivenis 2014 [1994]: 210). Zalecenia dotyczące redagowania aktów prawnych nie poruszają tej kwestii; w praktyce terminologicznej związanej z aktami prawnymi wymogu tego nie zalicza się zresztą do najważniejszych, choć nie jest on ignorowany. Tłumaczom aktów prawnych UE wskazuje się, że termin powinien nadawać się do tworzenia nowych terminów, co określa się jako wymóg produktywności (TV 2006: 1.1). W językoznawstwie produktywność rozumie się zazwyczaj jako cechę formatu słowotwórczego lub określonego typu słowotwórczego, można ją jednak przypisać także wyrazowi podstawowemu. Do wymogów stawianych terminom zalicza się niekiedy stałość, tak jest na przykład w zaleceniach dla tłumaczy aktów prawnych UE. Zalecono im, że „terminy powinny być stałe, niezmieniane co kilka czy kilkanaście lat. Niekiedy nawet nie całkiem dokładne, lecz utrwalone i powszechnie używane terminy są lepsze niż nowe, dokładne, ponieważ zmiana terminu w świadomości użytkowników nie jest łatwa” (TV 2006: 1.1). Stałość jest jednak raczej zasadą normalizacji terminologii niż wymogiem; w praktyce rzeczywiście stara się jej przestrzegać. Jak pisze K. Gaivenis, „[C]elem normalizacji terminologii jest nieprzyspieszanie zmian terminów i utrzymywanie niezmienności mikrosystemów terminologicznych” (Gaivenis 2014 9 Dogodność słowotwórcza była także nazywana potencjałem słowotwórczym, perspektywicznością słowotwórczą (Keinys 1980: 45–46). Terminologija | 2022 | 29 127 [1996]: 227). Zazwyczaj zmienia się terminy, które nie zdążyły się jeszcze utrwalić i występują w wariantach, natomiast tradycyjnych raczej się nie rusza10. W SPRAWIE WYMOGÓW DOTYCZĄCYCH DEFINICJI TERMINÓW AKTÓW PRAWNYCH Do logicznych wymogów stawianych terminom K. Gaivenis zalicza wymóg precyzji definicji11 (Gaivenis 2014 [1994]: 211). Nie jest jednak właściwe uznawanie tego za wymóg dotyczący samych terminów. Wymogi dotyczące definicji można zasadnie traktować jako odrębne. Naukowcy, kierując się logiką i innymi kryteriami, wyróżniają od dwóch lub kilku do nawet kilkudziesięciu typów definicji (szerzej zob. Rimkutė 2021: 180–184). Wymogów stawianych definicjom oczywiście nie ma aż tak wiele; zależą one od tego, kto jest adresatem definicji i w jakim medium jest ona publikowana (np. podręcznik, monografia naukowa, słownik terminologiczny, norma terminologiczna itp.). Podobnie jak wymogi dotyczące terminów, wymogi dotyczące definicji mogą być językowe i logiczne. Wśród litewskich językoznawców najwięcej uwagi definicjom terminów poświęcił chyba K. Gaivenis, ale w swoich pracach nie usystematyzował wymogów dotyczących definicji. Uczony ten zwrócił uwagę, że definicje terminów mogą różnić się od zwykłych definicji leksykograficznych, a przy ich opracowywaniu należy stosować model wskazujący najbliższe pojęcie nadrzędne i różnice gatunkowe, przestrzegając następujących najważniejszych zasad: „a) definicja musi być adekwatna, tj. zakres pojęcia definiowanego musi być równy zakresowi pojęcia definiującego; b) nie może zawierać błędnego koła; c) musi być precyzyjna, jasna i jednoznaczna; d) nie może być negatywna” (Gaivenis 2014 [1979]: 116). Inne źródła wskazują także na wymóg uzgadniania definicji między sobą, podawania cech istotnych, dążenia do zwięzłości, unikania objaśniania za pomocą słów tożsamych z terminem itp. (szerzej zob. Rimkutė 2021: 184–185). Wymogi dotyczące definicji terminów przyjęte w nauce można przynajmniej częściowo stosować także przy formułowaniu definicji terminów aktów prawnych, jednak krajowych 10 K. Gaivenis opisał zderzenie tradycji i nowości w terminologii, uwzględniając dążenie do postępu i funkcjonalną celowość: „Niektórzy autorzy norm terminologicznych stanowczo domagają się, by normy terminologiczne były obowiązkowe, a przedstawiona w nich terminologia pozostawała niezmienna przez dziesięciolecia. W odniesieniu do systemu terminologicznego wymóg ten jest nierealny, ponieważ jego elementy składowe muszą stale się zmieniać i odnawiać. Tylko w takim przypadku system będzie się nieustannie doskonalił. W przeciwnym razie system ulegnie degradacji. Zasada stałości terminologii nie stoi więc na przeszkodzie zmianom systemu, lecz jedynie hamuje jego niecelowe rozbijanie. Oceniając utrwalony termin, należy przede wszystkim rozważyć nie to, pod jakim względem nowy termin jest lepszy, lecz dlaczego stary termin jest zły” (Gaivenis 2014 [1996]: 228–229). 11 K. Gaivenis wspomina o precyzji definicji, obecnie jednak zazwyczaj używa się terminu definicja. Właśnie porządkowanie terminologii aktów prawnych przyczyniło się do upowszechnienia tego terminu, ponieważ termin definicja jest używany w ustawie o Banku Terminów (LRTBĮ 2003) i aktach prawnych wdrażających tę ustawę. 128 Alvydas Umbrasas | Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu Zalecenia dotyczące redagowania aktów prawnych stawiają bardzo niewiele wymagań wobec definicji terminów. Definicje terminów używanych w aktach prawnych, podobnie jak same terminy, muszą oczywiście spełniać wymóg poprawności, ponieważ jest to ogólny wymóg językowy dotyczący aktów prawnych. Prawie nie stawia się wymagań logicznych, ustanawia się jedynie ograniczenia w tworzeniu definicji: „[P]ojęcie zdefiniowane w jednej ustawie nie powinno być definiowane w innych ustawach, chyba że definicja pojęcia zawarta w ustawie szczególnej jest właściwa wyłącznie dla określonej dziedziny stosunków” (TAPRR 2013: 6.5; TAPRR 2021: 11). Jednocześnie stanowi się, że „[W] aktach prawnych wykonujących ustawy nie należy definiować pojęć używanych lub już zdefiniowanych w ustawach; można natomiast definiować pojęcia używane wyłącznie w danym akcie wykonawczym” (TAPRR 2021: 11). Jeżeli terminy użyte w akcie prawnym są rozumiane tak, jak zdefiniowano je w innych aktach prawnych, należy wskazać, definicjami których aktów prawnych się kierowano (TAPRR 2021: 35, 48). O treści definicji powiedziano jedynie, że „nie powinny one określać wymagań, warunków itp.” (TAPRR 2021: 11). Podobnie autorom aktów prawnych UE wskazuje się, że definicje terminów nie mogą zawierać samodzielnych przepisów normatywnych12 (BPV 2015: 14), a w definicjach lepiej nie zamieszczać treści, które mogłyby zostać wskazane jako zakres stosowania aktu prawnego lub przedmiot regulacji (BPV 2015: 13.4). Autorom aktów prawnych przypomina się, że muszą konsekwentnie stosować w całym tekście przedstawione przez siebie definicje terminów, a terminy powinny być używane właśnie w znaczeniu, które im nadano (BPV 2015: 6.4). W aktach prawnych próbuje się ograniczać rozumienie terminów: „[D]efinicja terminu nie może być sprzeczna ze zwyczajowym znaczeniem terminu” (BPV 2015: 14.1). Zasadniczo dąży się do tego, by terminy były rozumiane tak, jak zwykle rozumie się je w regulowanej dziedzinie, oraz by były jasne także bez definicji. Jednocześnie podkreśla się potrzebę definicji, jeśli zwyczajowe rozumienie terminu w akcie prawnym zostaje zawężone lub rozszerzone. Ustawa Republiki Litewskiej o Banku Terminologicznym Republiki Litewskiej (LRTBĮ 2003), obowiązująca już od niemal dwóch dekad, oraz akty prawne służące jej wykonaniu sprawiły, że kwestii opracowywania terminów w aktach prawnych poświęca się stosunkowo dużo uwagi. Od 2005 r. Bank Terminologiczny Republiki Litewskiej jest stopniowo uzupełniany przez instytucje państwowe o terminy z aktów prawnych, a Podkomisja Terminologiczna Państwowej Komisji Języka Litewskiego, zbierając się przeciętnie co tydzień, 12 Uzasadnienie odwołuje się nie tylko do logiki definicji, lecz także do przeszkód w praktycznym stosowaniu. „[N]ie należy włączać do definicji samodzielnych reguł nie tylko po to, by zachować precyzję logiczną. Jeżeli do definicji terminów włącza się takie elementy, istnieje ryzyko, że czytelnik, interpretując je, nie zauważy tych elementów normatywnych, które nie zostały przedstawione w jednym miejscu wraz z pozostałymi elementami normatywnymi” (BPV 2015: 14.4). Terminologija | 2022 | 29 129 (z wyjątkiem lata) na niemal każdym posiedzeniu omawia po kilkadziesiąt terminów pochodzących z ustaw, rozporządzeń ministrów i innych aktów prawnych13. Praktyka pokazuje, że stosunkowo rzadko sam termin budzi dyskusje; podczas posiedzeń najwięcej uwag dotyczy definicji. Uwagi te często mają charakter redakcyjny i są w taki czy inny sposób związane z doborem sformułowania, nierzadko jednak pojawiają się pytania o jasność, precyzję i inne aspekty związane z treścią pojęcia. Jedną z możliwych przyczyn problemów z definiowaniem terminów w aktach prawnych jest niewystarczające uregulowanie definicji terminów w tej dziedzinie. Ujmując rzecz ogólnie, terminy w aktach prawnych definiuje się na trzy sposoby: objaśniający (przez wskazanie cech), wyliczający oraz odsyłający. Wymóg dotyczący redagowania aktów prawnych, by nie definiować tego, co zostało już zdefiniowane, a także bezpośrednie stosowanie części aktów prawnych Unii Europejskiej, prowadzą do powstawania definicji odsyłających, np.14: akredytacja – w znaczeniu określonym w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 765/2008 z dnia 9 lipca 2008 r. ustanawiającym wymagania w zakresie akredytacji i nadzoru rynku odnoszące się do wprowadzania produktów do obrotu i uchylającym rozporządzenie (EWG) nr 339/93. placówka konsularna Republiki Litewskiej – pojęcie rozumiane w znaczeniu określonym w Statucie konsularnym. obrót hurtowy weterynaryjnymi produktami leczniczymi – pojęcie odpowiada pojęciu „dystrybucja hurtowa” zdefiniowanemu w art. 36 rozporządzenia (UE) 2019/64. istotna zmiana badania klinicznego produktu leczniczego – pojęcie to odpowiada pojęciu „istotna zmiana” i jest używane w tym samym znaczeniu, jakie określono w art. 2 ust. 2 pkt 13 rozporządzenia (UE) nr 536/2014. Niekiedy podejmuje się próbę wskazania cech, a zarazem zamieszczenia odesłania, np.: ostateczny odbiorca korzyści – osoba prawna lub fizyczna, której przekazuje się finansowanie ze środków instrumentu finansowego. Pojęcie to odpowiada pojęciu „ostateczny odbiorca korzyści” zawartemu w art. 2 pkt 12 rozporządzenia (UE) nr 1303/2013. przeciążenie sieci elektroenergetycznej – sytuacja, w której sieć elektroenergetyczna nie jest w stanie przyjąć całej ilości energii elektrycznej oferowanej przez uczestników rynku energii elektrycznej, ponieważ sieć 13 Jesienią 2022 r. w Banku Terminologicznym Republiki Litewskiej zgromadzono z aktów prawnych około 18 000 artykułów terminologicznych zatwierdzonych przez Państwową Komisję Języka Litewskiego. Więcej o koncepcji tej bazy danych, jej zawartości i podstawach prawnych zob. Umbrasas 2013. 14 Podane niżej przykłady pochodzą z Banku Terminologicznego Republiki Litewskiej oraz ze zbiorów terminów w projektach aktów prawnych przekazywanych do tego banku. Nie podaje się konkretnych aktów prawnych ani ich projektów, ponieważ w tym przypadku nie ma to większego znaczenia. Istotniejsze są same modele wyrażania niż miejsce ich występowania. 130 Alvydas Umbrasas | Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu elementy nie byłyby w stanie wytrzymać takiej ilości tej energii. Pojęcie to odpowiada pojęciu „przeciążenie” podanemu w art. 2 pkt 4 rozporządzenia (UE) nr 2019/943. Takie podwójne podanie częściowo stoi w sprzeczności z obowiązującymi wymogami dotyczącymi sporządzania aktów prawnych, ale w razie potrzeby pozwala skorygować brzmienie definicji, zredagować ją językowo, nadać jej większą płynność itp. Ogólnie rzecz biorąc, odsyłaczowe powiązanie terminów umożliwia doprecyzowanie terminu, jeśli zachodzi taka potrzeba (co widać na podanych już przykładach), albo zmianę błędnych terminów (zanim zostaną zmienione w powiązanych aktach prawnych), jak na przykład w tym przypadku: kiškiažvėriai – pojęcie to odpowiada pojęciu „zajęczaki”, zdefiniowanemu w pkt 1.4 części 1 załącznika I do rozporządzenia (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiającego szczególne wymagania dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego. Należy dodać, że powstawanie definicji odsyłaczowych bywa również uwarunkowane wewnętrznymi przyczynami dotyczącymi aktu prawnego – jeżeli cech pojęcia jest wiele i zostały szczegółowo określone w osobnym artykule aktu prawnego, zamiast wymieniać te cechy w definicji, po prostu odsyła się do artykułu tego samego aktu prawnego, np.: duże ryzyko ubezpieczeniowe – ryzyko ubezpieczeniowe spełniające kryteria wskazane w art. 10 niniejszej ustawy. System aktów prawnych i ich hierarchia wpływają na definicje zawarte w aktach prawnych – odsyłaczowe objaśnianie pojęć jest w tym przypadku uzasadnione specyfiką samego procesu legislacyjnego. Z jednej strony użytkownikom trudniej jest korzystać z aktu prawnego (muszą sięgać również do innych aktów prawnych), ale z drugiej strony jednolitość pojęć ułatwia korygowanie przepisów. Najczęściej jednak pojęcia w aktach prawnych objaśnia się nie przez odesłanie, lecz przez wskazanie cech albo wyliczenie wszystkich elementów składających się na dane pojęcie. Definicje enumeratywne wyraźnie ograniczają zakres pojęcia – obejmuje ono tylko to, co konkretnie wskazano, np.: placówka konsularna – konsulat generalny, konsulat, wicekonsulat lub agencja konsularna państwa obcego w Republice Litewskiej. wskaźniki jakości mleka – ogólna liczba bakterii (tys. jtk/ml), liczba komórek somatycznych (tys./ml), substancje inhibitorowe (hamujące) oraz temperatura zamarzania mleka (m°C). podmiot prowadzący działalność reklamową – reklamodawca, dostawca usług reklamowych. Definicje enumeratywne nie są w aktach prawnych zbyt częste, ponieważ pojęcia zazwyczaj obejmują zbyt wiele elementów, by można je było wszystkie wymienić, Terminologija | 2022 | 29 131 albo nie wszystkie możliwe przypadki są znane z góry, zakres elementów nie jest zamknięty. Ponieważ wyliczenie przesądza o zamkniętym charakterze zbioru elementów, uwzględnienie dodatkowych elementów wymagałoby zmiany aktu prawnego. W przypadku wyliczenia wyzwanie może stanowić relacja między terminem a definicją, np.: podmiot leczniczy świadczący usługi szczepień – VšĮ Lietuvos sveikatos mokslų universiteto Kauno ligoninė, VšĮ Vilniaus universiteto ligoninė Santaros klinikos, VšĮ Klaipėdos universitetinė ligoninė, VšĮ Respublikinė Panevėžio ligoninė, VšĮ Respublikinė Šiaulių ligoninė. Taka definicja implikuje zamknięty wykaz podmiotów leczniczych świadczących usługi szczepień, jednak, jak można przypuszczać, w rzeczywistości usługi szczepień świadczą nie tylko wymienione podmioty. Problem polega na tym, że w projekcie aktu prawnego, z którego zaczerpnięto tę definicję, mowa jest wyłącznie o szczepieniu określoną szczepionką. Wskazuje to, że w tym przypadku nie chodzi o zdefiniowanie podanego terminu (w danej sytuacji jest on zbyt ogólny), lecz jedynie o wskazanie, komu powierza się określone w akcie prawnym funkcje związane ze szczepieniami. Nie jest to zatem kwestia definicji; podmioty zobowiązane na mocy aktu prawnego lepiej wskazać w którymś z jego artykułów, a nie w części dotyczącej terminów i definicji. Dążąc w niektórych przypadkach do większej precyzji i jasności pojęcia, wyliczający sposób definiowania można połączyć ze wskazaniem cech, np.: wskaźniki jakości usług zaopatrzenia w wodę pitną i odprowadzania ścieków – wskaźniki (zaopatrzenia w wodę pitną, ciśnienia dostarczanej wody pitnej, przerw w dostawie wody pitnej, jakości wody pitnej, obsługi abonentów i użytkowników, odbioru ścieków, zalewania ściekami, przerw w odprowadzaniu ścieków), na podstawie których określa się jakość usług zaopatrzenia w wodę pitną i odprowadzania ścieków. Najbardziej charakterystyczne dla aktów prawnych są definicje objaśniające (oparte na cechach). Jako pojęcie nadrzędne w takiej definicji zazwyczaj wskazuje się pewne pojęcie ogólniejsze (czasem więcej niż jedno) oraz cechy wyróżniające, np.: jednostka kontroli zgodności – osoba prawna lub oddział przedsiębiorstwa mającego siedzibę w państwie Europejskiego Obszaru Gospodarczego, zarejestrowany w Republice Litewskiej, oceniające zgodność poprzez pomiary, monitorowanie, badania i kontrole parametrów określonych w aktach prawnych i/lub normach. jednostka podlegająca konsolidacji – jednostka, której dane ze sprawozdań finansowych są konsolidowane w skonsolidowanym sprawozdaniu finansowym grupy jednostek sektora publicznego. 132 Alvydas Umbrasas | Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu wskaźniki nadzoru nad projektem – wskaźniki charakteryzujące żywotność ekonomiczną beneficjentów pomocy, ich sytuację finansową oraz realizację projektu. Ustalenie cech odróżniających pojęcie jest jednym z najważniejszych celów, jakie powinien stawiać sobie autor definicji. Porównajmy następujące objaśnienia: założyciel partii politycznej – obywatel Republiki Litewskiej albo obywatel innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej stale zamieszkujący w Republice Litewskiej. założyciel partii politycznej – obywatel Republiki Litewskiej, który ukończył 18 lat i zakłada partię polityczną. W przeciwieństwie do drugiego przypadku w pierwszym przypadku w formule definiującej nie ma żadnych cech, które czyniłyby ją definicją definiowanego terminu. Rozłożenie domniemanego stwierdzenia założycielem partii politycznej może być obywatel Republiki Litewskiej albo obywatel innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej stale zamieszkujący w Republice Litewskiej na dwie części nie sprawia automatycznie, że druga część staje się definicją; należy ją przeformułować, wskazując cechy i wiążąc je z terminem. Po wyodrębnieniu cech pojęcia drugim krokiem byłaby już ocena samego terminu. Porównajmy: administrator świadczeń – instytucja upoważniona przez Rząd Republiki Litewskiej. administrator państwowych świadczeń przeznaczonych na utrzymanie dzieci – instytucja upoważniona przez Rząd Republiki Litewskiej do administrowania państwowymi świadczeniami przeznaczonymi na utrzymanie dzieci. W pierwszym przypadku również nie ma tu logicznego związku między terminem a rzekomą definicją (wskazuje się jedynie, komu powierza się funkcję administrowania świadczeniami, ale nie jest to przedmiot definicji). Gdy w definicji występują cechy (drugi przykład), staje się jasne, o jakie świadczenia chodzi, co stwarza podstawę do nazwania pojęcia dokładniejszym terminem, lepiej odpowiadającym cechom tego pojęcia. Uzgodnienie terminu i definicji jest głównym zadaniem, które pojawia się przy porządkowaniu terminów aktów prawnych i ich definicji. Ogólnie rzecz biorąc, należy stwierdzić, że definicje terminów aktów prawnych nie zawsze odpowiadają znanemu w nauce klasycznemu modelowi definiowania per genus proximum et differentiam specificam (w którym wskazuje się najbliższy rodzaj oraz różnice gatunkowe). Wynika to z tego, że celem dokumentu niekoniecznie jest zdefiniowanie pojęcia – wskazanie jego cech i odróżnienie go od innych pojęć. Często chodzi po prostu o ograniczenie, w kontekście aktu prawnego, zbioru elementów wchodzących w skład pojęcia, np.: Terminologija | 2022 | 29 133 osoba prawna – osoba prawna, inna organizacja lub jej jednostka organizacyjna utworzona w państwach Unii Europejskiej lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego. projekt – projekt przygotowany w celu zaspokojenia potrzeb biznesowych, zawodowych, naukowych, badawczych i innych, z wyłączeniem konsumpcji, oraz opublikowany na platformie finansowania społecznościowego, którego właściciel stara się pozyskać środki finansowania społecznościowego na jego realizację. Jak widać, wyjaśnienie jest tu tautologiczne15 (co do zasady uważa się to za wadę definicji), jednak w tym przypadku podmiot prawodawczy nie dąży do wskazania cech osoby prawnej (jest to raczej przedmiot teorii prawa), lecz jedynie wskazuje, które osoby prawne mają dla niego znaczenie. Podobnie jest w przypadku projektu – ze względów praktycznych wybiera się termin o szerszym znaczeniu, odpowiadający istocie zagadnienia (przecież chodzi nie o dowolny projekt), i ogranicza zbiór projektów, które mają znaczenie. Przy ograniczaniu zakresu pojęcia w definicji można częściowo stosować zarówno metodę wyliczenia, jak i metodę wskazywania określonych cech. W zależności od dziedziny i potrzeb ten sam termin (zbieżność formy sama w sobie nie świadczy o tożsamości pojęcia) może być definiowany w różnych aktach prawnych przez odesłanie, wyliczenie lub wskazanie cech, np.: instytucja kredytowa – instytucja kredytowa zdefiniowana w art. 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 575/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych oraz zmieniającego rozporządzenie (UE) nr 648/2012 (Dz.U. 2013 L 176, s. 1), jej oddział albo oddział instytucji kredytowej z państwa trzeciego, utworzony w Republice Litewskiej. instytucja kredytowa – bank, oddział banku zagranicznego, Litewska Centralna Unia Kredytowa lub unia kredytowa. instytucja kredytowa – przedsiębiorstwo posiadające licencję na przyjmowanie depozytów lub innych środków podlegających zwrotowi od nieprofesjonalnych uczestników rynku i udzielanie im pożyczek oraz prowadzące taką działalność. Jak wspomniano, zalecenia dotyczące sporządzania aktów prawnych zasadniczo nie wskazują, jak należy definiować terminy występujące w aktach prawnych. Choć można przynajmniej częściowo uznać, że obowiązują ogólne zasady i wymagania terminologiczne, przedstawienie określonych modeli definicji i wymagań prawdopodobnie ułatwiłoby prace prawodawcze, tym bardziej że dziedzina ta ma swoją specyfikę, niespotykaną w innych obszarach zastosowania terminów (np. w słownikach terminologicznych). W tym celu przydałyby się szerzej zakrojone badania terminów używanych w aktach prawnych i ich definicji. 15 Tautologia – błąd logiczny w dowodzie lub definicji, polegający na opisywaniu definiowanego pojęcia za pomocą niego samego lub jego synonimu (VLEe). 134 Alvydas Umbrasas | Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu WNIOSKI PODSUMOWUJĄCE Ustawa Republiki Litewskiej o Banku Terminologicznym Republiki Litewskiej oraz akty prawne wdrażające tę ustawę regulują prawnie zarządzanie terminami aktów prawnych, co skłania do oceny wymagań stawianych terminom w aktach prawnych. Zalecenia dotyczące opracowywania projektów aktów prawnych zobowiązują do przestrzegania wymagań terminologii prawniczej i norm ogólnego języka litewskiego oraz wyraźnie stanowią, że terminy aktów prawnych muszą być precyzyjne i poprawne, a także zgodne z terminami używanymi w już obowiązujących aktach prawnych. A zatem wymagania poprawności językowej, precyzji logicznej i konsekwencji są uznawane, można powiedzieć, za najważniejsze, ponieważ zostały wyrażone wprost. Wymóg zgodności terminów z terminami z innych aktów prawnych częściowo implikuje również wymóg systemowości. Ten ostatni wymóg, podobnie jak możliwy do sformułowania wymóg jasności terminów, wiąże się z zasadami jasności i systemowości stosowanymi ogólnie w procesie stanowienia prawa. Inne znane w nauce wymagania dotyczące terminów, takie jak zwięzłość, wygoda słowotwórcza i neutralność emocjonalna, nie zostały wyraźnie sformułowane w zaleceniach dotyczących opracowywania aktów prawnych. W praktyce w aktach prawnych dąży się do zwięzłości terminów, jednak zwięzłość nie jest postrzegana jako wymóg; wynika raczej z powodów praktycznych i z chęci zapewnienia wygody użycia. Konflikt między precyzją a zwięzłością bywa trudny do rozstrzygnięcia, dlatego zalecenia dotyczące opracowywania aktów prawnych dopuszczają stosowanie skróconych wariantów terminów, zapewniając tym samym łatwiejsze funkcjonowanie terminów umownych w tekście. W aktach prawnych powszechną praktyką jest definiowanie używanych terminów, jednak zalecenia dotyczące opracowywania aktów prawnych zasadniczo nie wskazują, jak należy to robić; jedynie oddzielają normatywne postanowienia aktu prawnego od definicji terminów, tj. zakazują formułowania w definicjach wymagań, warunków itp. (należy to czynić w tekście aktu prawnego). Autorzy aktów prawnych niekiedy próbują w definicjach wskazywać przedmiot regulacji aktu, funkcje przypisane podmiotom itp., jednak kwestie te dotyczą nie definicji pojęć, lecz postanowień określających znaczenie zawartych w tekście aktu prawnego. Praktyka pokazuje, że terminy w aktach prawnych definiuje się zazwyczaj w sposób objaśniający (wskazujący cechy), wyliczający lub odsyłający. Definicje odsyłające pojawiły się wskutek przyjęcia założenia opartego na powiązaniach i hierarchii aktów prawnych, zgodnie z którym nie należy definiować terminów z aktów prawnych wyższego szczebla ani terminów zdefiniowanych w innych powiązanych aktach prawnych. Model sformułowania definicji odsyłającej nie jest ustandaryzowany; nie można wykluczyć, że ze względu na bezpośrednie stosowanie niektórych aktów prawnych Unii Europejskiej takich definicji będzie przybywać. Definicje wyliczające są niekiedy wygodne w aktach prawnych, lecz szersze ich zastosowanie ogranicza zasadniczo Terminologija | 2022 | 29 135 charakter samych pojęć — pojęcie niezbyt często obejmuje znany z góry, skończony zbiór elementów. Zazwyczaj wygodniej jest wskazać cechy, tak aby pojęcie mogło obejmować elementy znane oraz potencjalne. Do formułowania definicji można stosować znane w nauce logiczne wymagania dotyczące definicji terminów, jednak specyfika aktów prawnych wskazuje, że warto byłoby uwzględnić w zaleceniach dotyczących opracowywania aktów prawnych również wskazówki w sprawie definicji terminów. Obecne uregulowanie definicji terminów aktów prawnych jest niewystarczające. Ogólnie należy pamiętać, że definicja stanowi podstawę zarządzania terminami — jest podstawą oceny precyzji i jasności terminu, dlatego od definicji zależy również realizacja wymagań stawianych samemu terminowi. LITERATŪRA Akelaitis Gintautas, Pečkuvienė Laima, Žilinskienė Vida 2009: Specialybės kalba: administracinės kalbos vadovėlis, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras. BPV 2008: Europos Parlamento, Tarybos ir Komisijos bendrasis praktinis vadovas asmenims, rengiantiems Bendrijos teisės aktus, Liuksemburgas: Europos Bendrijų oficialiųjų leidinių biuras. BPV 2015: Europos Parlamento, Tarybos ir Komisijos bendrasis praktinis vadovas asmenims, rengiantiems Europos Sąjungos teisės aktus, Liuksemburgas: Europos Sąjungos leidinių biuras. Češienė Žaneta 2014a: Intralingvistinio vertimo samprata ir jos evoliucija teisiniame diskurse. – Logos 78, 194–202. Prieiga internete: http://www.litlogos.eu/L78/Logos_78_194_202_Cesniene.pdf. Češienė Žaneta 2014b: Lexical Units Impeding the Perception of Legalese in the Context of Plain Language. – Res Humanitariae 16, 37–53. Prieiga internete: https://e-journals.ku.lt/journal/RH/article/1874/info. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: LKI leidykla. Gaivenis Kazimieras 2014 [1979]: Bendrieji lietuvių terminijos kūrimo ir norminimo principai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 107–117. Gaivenis Kazimieras 2014 [1994]: Kalbiniai ir loginiai terminų reikalavimai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 204–213. Gaivenis Kazimieras 2014 [1996]: Apie du terminų norminimo principus. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 224–229. Gaivenis Kazimieras, Kaulakienė Angelė 2014 [1996]: Ekstralingvistiniai terminų norminimo principai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 229–235. ĮTARR 1998: Įstatymų ir kitų teisės aktų rengimo rekomendacijos (patvirtintos Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 1998 m. rugpjūčio 17 d. įsakymu Nr. 104). Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.84BA09B7F50B. ĮTARR 2002: Įstatymų ir kitų teisės aktų rengimo rekomendacijos (patvirtintos Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 1998 m. rugpjūčio 17 d. įsakymu Nr. 104 (Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2002 m. kovo 21 d. įsakymo Nr. 75 redakcija)). Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.6E8262E60853. ĮTNARTĮ 1995: Lietuvos Respublikos įstatymų ir kitų teisės norminių aktų rengimo tvarkos įstatymas Nr. I-872. Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.502CB1B9F3DB. Kaulakienė Angelė, Makariūnienė Eglė 2014 [1999]: Statistinis terminų trumpumo vertinimas. – Angelė Kaulakienė. Terminologija. Terminografija. Terminija: straipsnių rinkinys, Vilnius: Technika, 36–38. Keinys Stasys 1980: Terminologijos abėcėlė, Vilnius: Mokslas. Keinys Stasys 2003: Dėl mokslo terminų vienareikšmiškumo supratimo. – Terminologija 20, 47–55. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/471. LRTBĮ 2003: Lietuvos Respublikos terminų banko įstatymas Nr. IX–1950. Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.D1F51C2190D5/asr. 136 Alvydas Umbrasas | Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu Rimkutė Aušra 2021: Sudėtinio termino dėmenų ir apibrėžties subordinacija: vieno atvejo analizė. – Terminologija 28, 175–191. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/2095. TAPRR 2013: Teisės aktų projektų rengimo rekomendacijos (patvirtintos Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2013 m. gruodžio 23 d. įsakymu Nr. 1R-298). Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/9f8e8430723411e3a1f1b21417c4c75e. TAPRR 2021: Teisės aktų projektų rengimo rekomendacijos (patvirtintos Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2013 m. gruodžio 23 d. įsakymu Nr. 1R-298 (Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2021 m. lapkričio 18 d. įsakymo Nr. 1R-388 redakcija)). Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/12575f60488c11ec992fe4cdfceb5666. TINTARR 2010: Teisinių išvadų dėl norminių teisės aktų projektų rengimo rekomendacijos (patvirtintos Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2009 m. gegužės 29 d. įsakymu Nr. 1R-168 (Lietuvos Respublikos teisingumo ministro 2010 m. rugsėjo 8 d. įsakymo Nr. 1R-190 redakcija)). Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.78663FCA5223. TPĮ 2012: Lietuvos Respublikos teisėkūros pagrindų įstatymas Nr. XI-2220. Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.B4FA4C56B8D5. TV 2006: Terminologijos vadovėlis: Europos Komisijos Vertimo raštu generalinio direktorato Lietuvių kalbos departamento vertėjams, Liuksemburgas. Prieiga internete: https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/terminology_guidelines_lt.pdf. Umbrasas Alvydas 2008: Lietuvių teisės terminografija: nuo rankraščių iki duomenų bazių. – Specialybės kalba: terminija ir studijos: mokslinių straipsnių rinkinys, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras, 100–109. Umbrasas Alvydas 2013: Lietuvos Respublikos terminų bankas: 10 metų po įstatymo priėmimo. – Terminologija 20, 96–122. Prieiga internete: https://journals.lki.lt/terminologija/article/view/475. VKĮ 1995: Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymas Nr. I-779. Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/lt/legalAct/TAR.0B0253BB424C. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija, e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Prieiga internete: https://www.vle.lt. ON THE REQUIREMENTS FOR THE TERMS OF LEGAL ACTS AND THEIR DEFINITIONS Summary The article analyses the requirements for legal terms not only from a terminological point of view, but also from the point of view of legal regulation. The aim is to find out what requirements are placed on legal terms and their definitions in the sources governing the drafting of legislation, to assess the sufficiency of these requirements, and to provide some practice-based insights and recommendations. The focus of the paper is on the terminological aspects of the legislation adopted in Lithuania, i.e., national legislation, but the context of European Union legislation is also considered where appropriate, as the terminological nature of these pieces of legislation is similar. The guidelines for drafting legal acts oblige compliance with the requirements of legal terminology and the norms of the standard Lithuanian language; they make it clear that the terminology of legal acts must be precise, correct, and consistent with the terminology of the existing legal acts. The requirements for linguistic correctness, logical precision, and consistency are thus considered to be of paramount importance, as they are explicitly stated. The requirement that terms be consistent with the terms in other legal acts implies, to some extent, the requirement of systematicity. The latter requirement, as well as the requirement of the clarity of terms, is linked to the Terminologija | 2022 | 29 137 principles of clarity and systematicity applied to legislation in general. Other requirements for terms known in terminology theory, such as conciseness and derivability, are not explicitly expressed in the drafting guidelines. It is common practice for legislation to define the terms to be used, but the drafting guidelines do not, in principle, specify how this should be done. The guidelines only distinguish regulatory provisions in legislation from definitions of terms, i.e., they do not allow requirements, conditions, etc. to be imposed in the definitions. In practice, it appears that terms are usually defined in legislation by reference to the attributes of the concept, by listing the elements included in the concept or by reference. The pattern of the formulation of definitions is not standardised. While the formulation of definitions may be subject to the logical requirements of definitions known in terminology theory, the specific nature of legislation suggests that it would be worthwhile to include guidance on the definition of terms in the drafting guidelines. The current regulation of definitions of terms in legislation is insufficient. Gauta 2022-11-03 Alvydas Umbrasas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] 138 Alvydas Umbrasas | Teisės aktų terminų ir jų apibrėžčių reikalavimų klausimu