Terminology Work in the Translation Project Process. The Hungarian Perspective

45Terminologija | 2022 | 29 doi.org/10.35321/term29-03 Praca terminologiczna w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego. The Hungarian Perspective ÁGOTA FÓRIS Károli Gáspár University TERMIK Identyfikator ORCID: https://orcid.org/00000-0002-7599-0323 STRESZCZENIE Celem niniejszego artykułu jest zbadanie miejsca i roli terminologii oraz pracy terminologicznej w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego, a także, na podstawie literatury i praktyki dnia codziennego, zbadanie zmian dotyczących pracy terminologicznej, które zaszły na Węgrzech w ostatnich latach. Metodą analizy jest porównawcza analiza treści oraz metoda opisowa. Zarządzanie terminologią, zarządzanie dokumentami i zarządzanie (projektem) tłumaczeniowym są wzajemnie powiązane, podobnie jak wszystkie formy zarządzania treścią, a terminologia odgrywa kluczową rolę we wszystkich tych obszarach. Jakość tekstu źródłowego ma fundamentalne znaczenie dla jakości tłumaczenia, dlatego wysokiej jakości tłumaczenie zaczyna się już na etapie tworzenia treści. Począwszy od opracowania dokumentacji, proces realizacji projektu tłumaczeniowego składa się z czternastu etapów. Prace terminologiczne są w pewien sposób obecne na większości etapów procesu realizacji projektu tłumaczeniowego, a nawet odgrywają ważną rolę w etapie zerowym, czyli podczas tworzenia tekstu źródłowego. Prace terminologiczne, zarówno w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego, jak i podczas pisania dokumentacji, obejmują szereg uregulowanych procesów i etapów, z których niektóre określono w normach i omówiono również w międzynarodowej literaturze dotyczącej terminologii, tłumaczenia i komunikacji technicznej. W codziennej praktyce agencjom tłumaczeniowym coraz częściej zleca się wykonywanie prac dokumentacyjnych oprócz zadań związanych z tłumaczeniem, redakcją i korektą. Niemniej jednak stwierdzono, że na Węgrzech, w działalności agencji tłumaczeniowych oraz podczas procesu tworzenia dokumentacji technicznej, przepływy pracy związane z terminologią nie zawsze są skoordynowane, bazy terminologiczne nie zawsze są wykorzystywane, a specjaliści ds. terminologii są rzadko zatrudniani. SŁOWA KLUCZOWE: terminologia, prace terminologiczne, proces realizacji projektu tłumaczeniowego, tekst źródłowy, dokumentacja. Ágota Fóris46 Prace terminologiczne w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego. The Hungarian Perspective ADNOTACJA Celem niniejszego artykułu jest zbadanie miejsca i roli pracy terminologicznej w procesie tłumaczenia oraz zmian związanych z pracą projekto procese ir, remiantis literatūra bei kasdiene praktika, išanalizuoti pastaterminologiczną, które zaszły w ostatnich latach na Węgrzech. Przeprowadzono porównawczą analizę treści i zastosowano metodę opisową. Zarządzanie terminologią, zarządzanie dokumentami i zarządzanie tłumaczeniem (projektami) są ze sobą powiązane: wszystkie stanowią formy zarządzania treścią, a terminologia odgrywa ważną rolę. Jakość tekstu oryginalnego ma ogromne znaczenie dla jakości tłumaczenia, dlatego wysokiej jakości tłumaczenie zaczyna się od tworzenia treści. Proces realizacji projektu tłumaczeniowego składa się z czternastu etapów, a rozpoczyna się od przygotowania dokumentów. Terminologia w taki czy inny sposób uczestniczy w wielu etapach procesu realizacji projektu tłumaczeniowego, a nawet odgrywa ważną rolę na etapie zerowym, tj. podczas tworzenia tekstu oryginalnego. Zarówno w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego, jak i podczas pisania dokumentów praca terminologiczna składa się z kilku uregulowanych procesów i etapów; niektóre z nich zostały określone w normach i omówione w międzynarodowej literaturze dotyczącej terminologii, tłumaczenia i komunikacji technicznej. W codziennej praktyce biurom tłumaczeń coraz częściej powierza się nie tylko wykonywanie tłumaczeń, redakcji i korekty, lecz także prace z dokumentami. Niemniej jednak obserwuje się, że w działalności węgierskich biur tłumaczeń oraz podczas przygotowywania dokumentacji technicznej przepływy pracy terminologicznej nie zawsze są koordynowane, bazy danych terminologicznych nie zawsze są wykorzystywane, a specjaliści ds. terminologii są rzadko angażowani. SŁOWA KLUCZOWE: terminologia, praca terminologiczna, proces projektu tłumaczeniowego, tekst oryginalny, dokumentacja. 1. WPROWADZENIE 1.1. W ostatnich dziesięcioleciach metody tłumaczenia oraz osoby zaangażowane w proces tłumaczeniowy uległy znaczącym zmianom, a liczba tekstów przeznaczonych do tłumaczenia znacznie wzrosła na Węgrzech i na całym świecie. Lokalizacja i internacjonalizacja stały się jeszcze ważniejsze niż wcześniej, a zmiany te spowodowały konieczność dogłębnej organizacji i zapewnienia solidnego zaplecza technicznego dla dużych projektów tłumaczeniowych, a także potrzebę skoordynowanej pracy zespołowej (zob. Várnai, Mészáros 2011; Warburton 2015, 2021; Horváth 2016). Funkcjonowanie agencji tłumaczeniowych wymaga solidnego zaplecza technicznego i informatycznego, podejścia zorientowanego na proces oraz wdrożenia zarządzania projektami i procesów jakościowych. W wyniku lokalizacji proces tłumaczeniowy uległ fragmentacji, a rola zarządzania projektami stała się jeszcze ważniejsza niż wcześniej. Ponadto tłumacze są wspierani przez nowe rodzaje specjalistów. Ze względu na złożoność projektów tłumaczeniowych agencje tłumaczeniowe współpracują z kierownikami projektów, weryfikatorami, terminologami, specjalistami językowymi 47 Terminologija | 2022 | 29 liderami językowymi, inżynierami językowymi, specjalistami DTP itp., z których każdy odgrywa swoją rolę przed rozpoczęciem pracy tłumaczy nad tekstem lub po jej zakończeniu; help of computer-assisted translation tools. There is also a growing trend tłumaczenia są wykonywane przez agencje tłumaczeniowe, którym zleca się realizację zadań związanych z dokumentacją, oprócz tłumaczenia, redakcji i korekty. odpowiedniość terminologii oraz jej adekwatność w tekście są głównymi czynnikami decydującymi o jakości tłumaczenia; co więcej, w przypadku niektórych tekstów specjalistycznych poprawność i adekwatność terminologiczna są najważniejszą miarą jakości. Oznacza to, że z punktu widzenia pracy tłumaczeniowej i procesu realizacji projektu tłumaczeniowego tłumacz musi umieć rozwiązywać kwestie terminologiczne i posługiwać się oprogramowaniem do zarządzania terminologią, zarówno podczas analizy tekstu źródłowego, jak i podczas tworzenia tekstu w języku docelowym; w konsekwencji zarówno tłumacz, jak i agencja tłumaczeniowa muszą być dobrze poinformowani o zasadach terminologii, narzędziach terminologicznych i metodach (zob. np. Matis 2010). Produkcja dokumentacji technicznej rozwinęła się w odrębną gałąź przemysłu, podlegającą różnym normom, ustawom i przepisom (zob. Bölcskei 2021b). Ich tłumaczenie było początkowo napędzane rzeczywistymi potrzebami użytkowników, tj. udostępnieniem materiałów w równym stopniu inżynierom, użytkownikom i specjalistom ds. sprzedaży. Obecnie dokumentacja techniczna, zwłaszcza przeznaczona dla użytkowników, musi być tłumaczona i udostępniana w języku lub językach urzędowych danego kraju w taki sposób, aby informacje były identyczne we wszystkich językach i można je było łatwo znaleźć. Globalizacja i wielojęzyczny rynek gospodarczy wymagają, aby dokumentacja techniczna była dostępna w językach wszystkich krajów, w których target language documentation is regulated by law and by the legislation sprzedawany jest produkt lub świadczona jest usługa (zob. B. Papp 2021a, 2021b). Obecnie tworzenie zarówno dokumentacji w języku źródłowym, jak i obszarów, w których sprzedawany jest produkt lub świadczona jest usługa. Proces tworzenia i tłumaczenia dokumentacji technicznej staje się coraz bardziej wzajemnie powiązany, a rośnie potrzeba zintegrowania obu przepływów pracy w ramach zintegrowanego procesu projektowego (zob. Brown-Hoekstra 2010). Procesy tworzenia i tłumaczenia dokumentacji technicznej są ściśle powiązane z zarządzaniem jakością, w którym kluczową rolę odgrywają terminologia, praca terminologiczna i przepływy pracy. Według Faludiego (2020) właściwe zaprojektowanie dokumentacji źródłowej oraz Ágota Fóris48 Praca terminologiczna w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego. The Hungarian Perspective procesu zarządzania terminologią jest nie tylko ważnym elementem zarządzania jakością, lecz także (a) upraszcza i porządkuje późniejsze etapy projektów tłumaczeniowych oraz (b) może przynieść znaczący efekt redukcji kosztów przy zastosowaniu odpowiednich narzędzi technicznych. Tradycyjnie w literaturze dotyczącej przekładoznawstwa (np. Klaudy 2018) leksem translation ma dwa odrębne znaczenia: „produkt” i „proces”. Nie wszyscy autorzy zgadzają się co do tego, co dokładnie stanowi tłumaczenie oraz które produkty i procesy wchodzą w zakres przekładoznawstwa. Ponieważ termin „proces tłumaczeniowy” jest często używany w odniesieniu do pracy wykonywanej przez tłumacza, aby uniknąć niejednoznaczności, proces tłumaczeniowy realizowany przez dostawców usług tłumaczeniowych jest tutaj określany jako „proces projektu tłumaczeniowego”. 1.2. Celem niniejszego artykułu jest analiza terminologii oraz roli terges, minology work in the translation project process and to discuss the chanktóre miały miejsce w ostatniej dekadzie i są istotne dla prac terminologicznych na Węgrzech. Metodą badawczą jest porównawcza analiza treści, polegająca na przeglądzie dostępnej literatury węgierskiej i międzynarodowej oraz porównaniu aktualnych norm, a także metoda opisowa, polegająca na opisaniu prac terminologicznych w dokumentacji i In the past few years, we have conducted several studies that compleusługach tłumaczeniowych. wzajemnie się uzupełniają i wspierają pod względem tematycznym; wyniki projektu badawczego realizowanego w poprzednich latach przedstawiono w rozdziale 2. W rozdziale 3 omówiono etapy procesu projektu tłumaczeniowego, integrację tekstu źródłowego w tym procesie, konsekwencje transformacji cyfrowej, internacjonalizację i lokalizację, a także miejsce i rolę terminologii w tych procesach. 2. WĘGIERSKIE ASPEKTY I PROJEKTY BADAWCZE 2.1. Najpierw chciałbym przedstawić dwie główne organizacje działające na węgierskim polu terminologii, aby zobrazować tło organizacyjne naszych działań. W następnej części krótko podsumowuję zrealizowane przez nas projekty badawcze. Węgierska Rada Terminologii (MaTT, web2) została utworzona w 2005 roku pod auspicjami Węgierskiej Komisji UNESCO. Pierwszym przewodniczącym był profesor Vilmos Voigt. Zadaniem Węgierskiej Rady Terminologii jest jednoczenie i koordynowanie badaczy, nauczycieli oraz specjalistów ties in Hungary and to facilitate the exchange of information between redziałających w dziedzinie terminologii. 49Terminologija | 2022 | 29 Promuje i wspiera badania oraz edukację w zakresie terminologii, a także exchange of scientific information. It organises regular meetings, conferorganizuje konferencje, prezentacje książek i cykle wykładów poświęconych terminologii. MaTT jest węgierską organizacją członkowską Infoterm. Grupa Badawcza Terminologii i Komunikacji (TERMIK, web3) została utworzona w 2009 roku na Wydziale Nauk Humanistycznych i Społecznych Uniwersytetu Reformowanego Kościoła Węgierskiego im. Károlego Gáspára. W pracach grupy jako wolontariusze-badacze uczestniczą nauczyciele, studenci, doktoranci oraz zaproszeni naukowcy. TERMIK jest członkiem Europejskiego Stowarzyszenia Terminologii (EAFT). 2.2. W latach 2018–2021 TERMIK prowadził badania nad lingwistycznymi aspektami tworzenia dokumentacji, opracowywania treści i pisania technicznego w ramach projektu zatytułowanego „Język węgierski i kultura zawodowa. Badania lingwistyczne języka węgierskiego w dziedzinie opracowywania treści i dokumentacji technicznej”. Zagadnienia opracowywania treści, dokumentacji i pisania technicznego są pod wieloma względami związane z badaniami lingwistycznymi, zwłaszcza w odniesieniu do terminologii, tłumaczenia i badań lingwistycznych tekstu. Ponadto wyniki i metody badawcze lingwistyki mają praktyczne zastosowanie w tych dziedzinach. Kiedy rozpoczęliśmy ten projekt, mieliśmy trzy główne cele: zbadanie (1) relacji między opracowywaniem treści, dokumentacją, pisaniem technicznym i lingwistyką, (2) roli lingwistyki w procesie dokumentacji oraz (3) możliwości prowadzenia badań lingwistycznych w tych obszarach. Skupiliśmy się przede wszystkim na związku tych dyscyplin z terminologią, tekstami specjalistycznymi i tłumaczeniem. Interesowały nas również terminologiczne i komunikacyjno-pragmatyczne aspekty komunikacji zawodowej oraz związane z nią procesy. W rezultacie tego projektu badawczego opublikowaliśmy dwa tomy wyboru artykułów w języku węgierskim. W pierwszym tomie (Fóris, Bölcskei 2019) skupiliśmy się przede wszystkim na badaniach związanych z terminologią, tłumaczeniem, analizą tekstu i normalizacją, a także na ich znaczeniu dla szkolnictwa wyższego w związku z dokumentacją, opracowywaniem treści i pisaniem technicznym. W drugim tomie (Fóris, Bölcskei 2021a) odnieśliśmy się do zmienionego środowiska komunikacji technicznej, procesów (np. przemysłowych, biznesowych, usługowych, dokumentacyjnych), a także aspektów prawnych i normalizacyjnych Ágota Fóris50 Praca terminologiczna w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego. The Hungarian Perspective uwarunkowań. Autorzy zgłębili również cechy typologiczne, semantyczne, leksykalne i ortograficzne tekstów technicznych w dziedzinach technicznych, a medical documentation. We are hoping to make our work accessible to także z perspektywy odbiorców międzynarodowych, dlatego przetłumaczyliśmy from these two publications and compiled a volume in English (Fóris, wybrane artykuły Bölcskei 2021b). Tom ten składa się z trzech części: pierwsza część zawiera opracowania dotyczące komunikacji technicznej, druga dotyczy dokumentacji, terminologii i tłumaczenia, a trzecia odnosi się do tekstów technicznych. Kwestie opracowywania treści, dokumentacji i pisania technicznego są ściśle związane z dziedziną terminologii, zważywszy na znaczącą rolę, jaką terminy odgrywają w języku specjalistycznym (LSP). Zainteresowanie wzajemnymi powiązaniami tych dziedzin z terminologią rozwinęło się u mnie wraz z utworzeniem studiów magisterskich z terminologii oraz instytucjonalnym nauczaniem terminologii na poziomie studiów magisterskich na Uniwersytecie Károlego Gáspára (KRE) (więcej na ten temat zob.: Fóris 2014). W latach 2011–2018 41 studentów ukończyło studia magisterskie z terminologii. Niestety, pomimo pomyślnej akredytacji i sukcesu, ten niezależny kierunek studiów został zlikwidowany przez ministerstwo odpowiedzialne za szkolnictwo wyższe i nie udało nam się go ponownie uruchomić. Będziemy jednak mogli uruchomić specjalizację „Lingwistyka stosowana (pisarstwo techniczne, terminologia i zarządzanie treścią)” w innej formie, jako specjalizację na studiach magisterskich z języka i literatury węgierskiej od 2023 roku. 2.3. W latach 2018–2020 Grupa Badań Międzykulturowych i Warsztat Przekładu (web1) Uniwersytetu Károlego Gáspára prowadziły badania nad przekładem i terminologią w ramach podprojektu „Związek przekładu i terminologii. Rola terminologii w transferze międzykulturowym”. W wyniku projektu badawczego opublikowano książkę w języku węgierskim (Fóris 2020), którą następnie przetłumaczono na język angielski (Fóris 2022). Książka omawia relację między tłumaczeniem a terminologią oraz między teorią a praktyką w kontekście badań i ekspertyzy; analizuje i opisuje relacje oraz bazy danych terminologicznych w procesie tłumaczenia. Rozprawa doktorska Andrei Faludi between translation and terminology and explores the role of terminology (2020) jest ściśle związana z tym tematem, ponieważ miała na celu zbamine the translation and documentation processes from a project-based 51Terminologija | 2022 | 29 perspektywę oraz określenie miejsca i roli pracy terminologicznej w tych procesach, przedstawienie codziennej praktyki węgierskich agencji tłumaczeniowych i autorów tekstów specjalistycznych, a także porównanie teorii i praktyki. 2.4. „Terminologia jest formą treści, dlatego zarządzanie terminologią jest formą zarządzania treścią” (Warburton 2021: 74). Obecnie tworzenie treści i zarządzanie treścią stanowią duże i dochodowe sektory usług: od wielkich korporacji cyfrowych po małe i średnie przedsiębiorstwa wiele firm zajmuje się tworzeniem treści i zarządzaniem treścią. Dla lingwistów pytanie brzmi, gdzie i w którym momencie językoznawstwo może zaangażować się w tworzenie treści. Jednym z możliwych kierunków badań jest analiza samego procesu: procesu pisania, sekwencji etapów, uczestników, przygotowania terminologicznego tekstów oraz tworzenia i zarządzania językowymi bazami danych (np. bazami danych terminologicznych). Normy i przewodniki stylistyczne dotyczące pisania tekstów technicznych koncentrują się w dużej mierze na procesie tworzenia tekstu oraz na przedstawianiu wytycznych. Drugi nurt badań koncentruje się na analizie „produktu językowego”: cechach wytworzonych tekstów, wpływie grupy docelowej na rodzaj tekstu oraz językowych cechach każdego gatunku i typu tekstu. Z językowego punktu widzenia teksty techniczne można analizować za pomocą tych samych metod, które stosuje się w badaniach nad tekstami języka ogólnego: z perspektywy leksykalnej, stylistycznej, semantycznej (np. użycia metafory, metonimii), a także tekstowej i komunikacyjno-pragmatycznej. Możemy badać zarówno teksty jednojęzyczne, jak i teksty tworzone lub tłumaczone na kilka języków. W kontekście opisowych badań językoznawczych podchodzimy do tekstów i ich cech z różnych perspektyw wykraczających poza tradycyjne podejście socjolingwistyczne, w tym komunikacyjno-pragmatyczne, lingwistyki tekstu, leksykalno-terminologiczne oraz funkcjonalno-kognitywne. Kolejny nurt badań dotyczy wyboru języka dla tekstów specjalistycznych. Zazwyczaj teksty LSP są pisane w języku angielskim, a następnie tłumaczone z angielskich tekstów źródłowych na inne języki. Angielski jest zatem podstawowym językiem piśmiennictwa technicznego, zwłaszcza w przedsiębiorstwach międzynarodowych. Jednak nie wszystkie teksty źródłowe są napisane w języku angielskim. Na przykład wiele tekstów źródłowych jest również napisanych po francusku i nierzadko teksty są przepisywane w innych językach zamiast tłumaczone (Kóbor 2021). Często niektóre teksty od początku Ágota Fóris52 Praca terminologiczna w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego. The Hungarian Perspective powstają w kilku językach lub są pisane w języku źródłowym (często angielskim) – niekoniecznie przez rodzimych użytkowników tego języka – a następnie lub równocześnie tłumaczone na inne języki. Zazwyczaj nie ma informacji o tym, czy teksty powstałe w ten sposób zostały napisane przez autorów rodzimych czy nierodzimych, i nie zawsze jest jasne, który język był językiem źródłowym (lub oryginalnym). Autorzy tekstów w języku źródłowym powinni pisać w sposób umożliwiający łatwe i skuteczne tłumaczenie (lokalizację) na inne języki; innymi słowy, muszą umiędzynarodowić tekst źródłowy. Ponadto tłumacze tekstów muszą posiadać gruntowną znajomość cech danego rodzaju tekstów w języku docelowym. W idealnym przypadku osoby z danej firmy, profesji lub dyscypliny dbają o spójność terminologii używanej w tekstach w różnych językach, tworząc bazę terminologiczną, która może wspierać kodyfikację i rozpowszechnianie terminów. Przykłady tego rodzaju zwykle można znaleźć w profesjach, w których kluczową kwestią jest zapewnienie ekspertom możliwości szybkiej współpracy bez utraty informacji (jak w przypadku projektów lotniczych, zob. Eito Brun 2016) podczas złożonych projektów, w których uczestnicy mogą znajdować się w znacznej odległości geograficznej od siebie. Tworzenie baz terminologicznych i korzystanie z nich jest równie ważne w codziennej pracy i badaniach, ponieważ dokumentacja jest zazwyczaj tłumaczona na inne języki nie przez badaczy ani innych specjalistów, lecz przez tłumaczy. Często mają oni niewielką wiedzę na temat danej dziedziny naukowej lub technicznej albo nie mają jej wcale, ponieważ nie są częścią jej wspólnoty dyskursu; dlatego require a terminology database of the specific language to utilise in order tłumacze często [muszą], aby ukończyć swoją pracę. 3. TERMINOLOGIA W PROCESIE REALIZACJI PROJEKTU TŁUMACZENIOWEGO 3.1. Proces realizacji projektu tłumaczeniowego Szondy (2016) dzieli proces tłumaczenia na pięć głównych części: 1. Rozpoczęcie (prośba o wycenę; specyfikacja zadania, gromadzenie informacji; ustalanie ceny, wycena); 2. Planowanie (harmonogram; planowanie etapów projektu, ustalanie terminów); 3. Przygotowanie (przygotowanie plików; dodawanie materiałów referencyjnych, przygotowanie terminologii; tworzenie projektu w narzędziu CAT); 4. Tłumaczenie (wykorzystanie pamięci tłumaczeniowej do wstępnego przetłumaczenia pliku; tłumaczenie; decyzje dotyczące terminologii, wyszukiwanie informacji; przegląd, weryfikacja); 5. Zamknięcie (samokontrola; handing over the files to the client). 53Terminologija | 2022 | 29 W literaturze międzynarodowej i węgierskiej niektórzy autorzy (np. Horváth 2011; Mohácsi-Gorove 2014) dokonali dotychczas przeglądu i analizy całego procesu realizacji projektu tłumaczeniowego. Tymczasem większość autorów koncentruje się na poszczególnych etapach procesu, przy czym najczęściej analizowane są fazy przygotowania, właściwego tłumaczenia oraz korekty. Proces realizacji projektu tłumaczeniowego w praktyce obejmuje 10–15 etapów. Norma EN ISO 17100:2015/AMD 1:2017 „Usługi tłumaczeniowe – Wymagania dotyczące świadczenia usług tłumaczeniowych – Zmiana 1”, która została również wprowadzona na Węgrzech (MSZ EN ISO 17100:2019), podsumowuje minimalne wymagania dotyczące usług tłumaczeniowych. As Faludi (2020) pointed out in her PhD thesis, the ISO standard does postprodukcja, redakcja i DTP; przygotowanie plików do zatwierdzenia, nie obejmuje wszystkich etapów stosowanych w praktyce międzynarodowej, ani też literatura nie przedstawia jednolitej interpretacji procesu realizacji projektu tłumaczeniowego. Innymi słowy, nie istnieje jednolita definicja procesu realizacji projektu tłumaczeniowego na potrzeby zarządzania jakością usług of a Hungarian translation agency and the actual ISO standard. In her tłumaczeniowych. Faludi oparła swoje badania nad złożonym procesem realizacji projektu tłumaczeniowego na pracach dotyczących systemu zarządzania jakością, a proces realizacji projektu tłumaczeniowego podzieliła na trzynaście (13) etapów. Podsumowała etapy procesu realizacji projektu tłumaczeniowego i umieściła w tabeli zadania językowe i terminologiczne związane z każdym etapem projektu (tabela 1). Etapy omawiane w literaturze z językowego punktu widzenia, takie jak tłumaczenie i rewizja dwujęzyczna, nie zostały szczegółowo opisane. Tabela 1. Zadania językowe i terminologiczne na poszczególnych etapach projektu tłumaczeniowego (źródło: Fóris 2022: 93, oryginał w języku węgierskim: Faludi 2020: 69–70.) ETAPY PROJEKTU ZADANIA JĘZYKOWE I TERMINOLOGICZNE 1. przygotowanie projektu • analiza tekstu źródłowego • przygotowanie terminologii • przygotowanie/wybór pamięci tłumaczeniowej (TM) i bazy terminologicznej (TB) • opracowanie przewodnika stylistycznego • przegląd innych dostępnych źródeł • wybór uczestników projektu (po określeniu subdomeny), baz terminologicznych oraz ich kategoryzacji i możliwych kryteriów oceny; np. 2. file preparation • identifying the content to translate • definiowanie jednostki tłumaczeniowej 3. zob. literatura dotycząca tłumaczeń Ágota Fóris60 Praca terminologiczna w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego. The Hungarian Perspective Tamás i Sermann (2019) przedstawili ramy kryteriów oceny. Inne badania szczegółowo przedstawiają opracowanie konkretnej bazy terminologicznej dla tłumaczy. Przykłady obejmują opracowanie angielsko-węgierskiej bazy terminologii fizyki laserów (Fóris, B. Papp 2015) lub opracowanie bazy terminologicznej OFFI (Węgierskiego Biura Tłumaczeń i Poświadczania), nazwanej IUSTerm (Tamás 2020). Faludi (2020, 2021) wykorzystała wywiady z węgierskimi dostawcami usług tłumaczeniowych i autorami dokumentacji technicznej, aby zbadać rolę procesu tworzenia dokumentacji i pracy terminologicznej w złożonym procesie tworzenia i tłumaczenia dokumentacji. Zbadała, czy w praktyce agencji tłumaczeniowych istniała akceptowana praktyka zarządzania dokumentacją i jej tłumaczenia oraz zarządzania terminologią. Dane dotyczące praktyki pracy terminologicznej zebrano w formie wywiadów ustrukturyzowanych, tj. na podstawie wcześniej sformułowanych pytań. Wywiady przeprowadzono z redaktorami technicznymi i dostawcami usług tłumaczeniowych działającymi na rynku węgierskim. Główne ustalenia z wywiadów były następujące: –„Wywiady ujawniły, że procesy zarządzania terminologią oraz korzystanie z baz danych terminologicznych nie stały się jeszcze powszechną praktyką wśród dostawców usług tłumaczeniowych ani w przygotowywaniu dokumentacji.” Dzieje się tak pomimo faktu, że normy i literatura zwracają uwagę na potrzebę prowadzenia prac terminologicznych oraz korzyści z nich zarówno w zarządzaniu dokumentami, jak i w procesie tłumaczenia. – Przeprowadzone wywiady wykazały, że praca terminologiczna jest uważana za ważną, jednak nie ma konsensusu co do jej okoliczności i warunków. Zdaniem niektórych respondentów prace terminologiczne są potrzebne tylko wtedy, gdy tłumaczenie stanowi część projektu dokumentacyjnego, podczas gdy inni uważają, że baza danych terminologicznych służy wyłącznie do uwzględniania terminów zabronionych. Istnieją jednak również przykłady realizacji prac terminologicznych w bardzo zaawansowany i uregulowany sposób, a baza terminologiczna jest szeroko dostępna dla autorów dokumentacji, tłumaczy i innych specjalistów językowych. […] – Praca terminologiczna i zarządzanie terminologią, niezależnie od stopnia zaawansowania tego procesu, jest wspólnym działaniem w tych dziedzinach 61Terminologija | 2022 | 29 niczni pisarze i tłumacze korzystają z tej of translation services and technical writing. Only rarely do techsamej, wspólnej bazy terminologicznej lub wspólnie nad nią pracują. Zarządzanie terminologią jest co najwyżej tylko częścią procesu job for technical writers, and the same applies to translation service usługodawców (tzn. praca terminologiczna jest rozproszona w całym and the companies typically do not employ a dedicated person to procesie zarządzania przepływami pracy związanymi z terminologią). – Żaden z ankietowanych pisarzy technicznych nie pełni roli w monitorowaniu procesu produkcyjnego ani jakości tłumaczeń na język docelowy, a usługodawcy tłumaczeniowi również nie mają wyznaczonej osoby odpowiedzialnej za opracowywanie tekstu źródłowego — ani pod względem terminologii, ani innych czynników związanych z jakością (np. ortografii). Prawdopodobnie błędy komunikacyjne po obu stronach wynikają z tego problemu. Szczególnie interesujące jest przygotowanie tekstu źródłowego, ponieważ wśród usługodawców tłumaczeniowych panuje ogólna zgoda co do tego, że najważniejszą częścią pracy terminologicznej jest przygotowanie tekstu źródłowego oraz że jest to główny powód, dla którego rozumieją oni znaczenie zatrudnienia terminologa. Niemniej jednak z powyższych danych jasno wynika, że tekst źródłowy nie jest często przygotowywany. […] – Kolejnym godnym uwagi ustaleniem jest to, że zgodnie z odpowiedziami udzielonymi w wywiadach pisarze techniczni są bardziej świadomi znaczenia, metodologii i roli pracy terminologicznej oraz zarządzania terminologią niż agencje tłumaczeniowe. Wynika to prawdopodobnie z faktu, że autorzy tekstów technicznych częściej są zatrudniani przez duże międzynarodowe przedsiębiorstwa, w których zarządzanie terminologią jest wyraźnie bardziej rozwinięte, niż przez MŚP [ekspertów dziedzinowych] działające na rynku węgierskim” (Faludi 2021: 219–220). Powyższe pokazuje, że praca terminologiczna, zarówno w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego, jak i podczas tworzenia dokumentacji, obejmuje szereg uregulowanych procesów i etapów, z których część jest określona w normach, a także omawiana w literaturze dotyczącej terminologii, tłumaczeń i komunikacji technicznej. Niemniej jednak w funkcjonowaniu agencji tłumaczeniowych i w procesie tworzenia dokumentacji technicznej always coordinated, terminology databases are not always used, and termiprzepływy pracy związane z terminologią nie są [uregulowane], a specjaliści ds. terminologii są rzadko zatrudniani. Ágota Fóris62 Praca terminologiczna w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego. The Hungarian Perspective 4. WNIOSKI Podsumowując, możemy stwierdzić, że zarządzanie terminologią, zarządzanie dokumentami i zarządzanie tłumaczeniem (projektem) są formami zarządzania treścią. Terminologia odgrywa kluczową rolę w każdym rodzaju procesu opracowywania i zarządzania treścią. W literaturze terminologicznej szeroko omawia się dokumentację i jej główne rodzaje: pisanie techniczne, tłumaczenie techniczne i dokumentację techniczną. Klucz do jednoznaczności i profesjonalizmu zależy od właściwego, dokładnego i spójnego stosowania terminologii. Procesy tworzenia dokumentacji i realizacji projektów tłumaczeniowych wzajemnie na siebie wpływają i, zgodnie z Brown-Hoekstra (2010), konieczne jest w przyszłości zintegrowanie procesów tworzenia dokumentacji i tłumaczenia. Dlatego proces realizacji projektu tłumaczeniowego powinien obejmować krok zerowy (tworzenie tekstu źródłowego, tj. przygotowanie dokumentacji), a praca terminologiczna jest w jakiś sposób obecna w większości kroków procesu realizacji projektu tłumaczeniowego, począwszy od tego kroku zerowego. W codziennej praktyce agencje tłumaczeniowe na Węgrzech coraz częściej otrzymują zlecenia na wykonywanie prac związanych z tworzeniem dokumentacji, oprócz zadań tłumaczeniowych, redakcyjnych i korektorskich. Proces tworzenia wysokiej jakości wielojęzycznej dokumentacji rozpoczyna się od internacjonalizacji, podczas której tekst źródłowy jest pisany lub dostosowywany tak, aby nadawał się do tłumaczenia. Jednak w procesie tworzenia dokumentacji technicznej i funkcjonowania agencji tłumaczeniowych obiegi pracy związane z terminologią nie zawsze są skoordynowane, a bazy danych terminologicznych nie zawsze są wykorzystywane. Użytkownicy lubią znajdować informacje w swoim własnym języku; dlatego dokumentacja techniczna, zwłaszcza przeznaczona dla użytkowników, powinna być tłumaczona na język(i) urzędowy(e) danego kraju i udostępniana w mikrotekstach w taki sposób, aby informacje były takie same we wszystkich językach i można było je łatwo wyszukiwać. To wyjaśnia, dlaczego rola dokumentacji technicznej stała się ostatnio ważniejsza: globalizacja i wielojęzyczny rynek gospodarczy wymagają, aby dokumentacja techniczna była dostępna we wszystkich językach, w których produkt lub usługa jest wprowadzana na rynek. Uwaga końcowa: Badania te były wspierane przez projekt zatytułowany „Relationship of Translation and Terminology. The Role of Terminology in Intercultural Transfer” Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych Uniwersytetu Károliego Gáspára Węgierskiego Kościoła Reformowanego. 63Terminologija | 2022 | 29 SOURCES EN ISO 17100:2015/AMD 1:2017 Translation services – Requirements for translation services – Amendment 1. ISO 12616-1:2021 Terminology work in support of multilingual communication – Part 1: Fundamentals of translation-oriented terminography. MSZ EN ISO 17100:2019 EV Fordítási szolgáltatások. Fordítási szolgáltatások követelményei (ISO 17100:2015 + Amd 1:2017) EGYESÍTETT VÁLTOZAT. web1 = Intercultural Research Group and Translation Workshop at the Faculty of Humanities and Social Sciences at the KRE. Available at: https://btk.kre.hu/index.php/interkulturalis-kutatocsoport-esforditomuhely.html [accessed July 20, 2022]. web2 = MaTT (Council of Hungarian Terminology). Available at: www.matt.hu [accessed July 20, 2022]. web3 = Terminology and Communication Research Group (TERMIK) at the Faculty of Humanities and Social Sciences at the KRE. Available at: https://btk.kre.hu/index.php/2015-12-05-09-31-20/ karikutatocsoportok/824-terminologiai-kutatocsoport-termik.html [accessed July 20, 2022]. SOURCES – PUBLICATIONS OF TERMIK AND THE INTERCULTURAL RESEARCH GROUP Fóris Ágota, Bölcskei Andrea (eds.) 2019: Dokumentáció, tartalomfejlesztés és szakírás, Budapest: KRE – L’Harmattan. Fóris Ágota, Bölcskei Andrea (eds.) 2021a: Tartalomfejlesztés és dokumentáció. Nyelvészeti vonatkozások, Budapest: KRE – L’Harmattan. Fóris Ágota, Bölcskei Andrea (eds.) 2021b: Linguistic Research in the Fields of Content Development and Documentation, Budapest/Paris: KRE – L’Harmattan. Fóris Ágota 2020: Fordítás és terminológia. Elmélet és gyakorlat, Budapest: KRE – L’Harmattan. Fóris Ágota 2022: Translation and Terminology. Theory and Practice in Hungary, Budapest/Paris: KRE – L’Harmattan. REFERENCES Bölcskei Andrea 2021a: Practices in Technical Communication and the Latest Challenges. – Linguistic Research in the Fields of Content Development and Documentation, eds. Á. Fóris, A. Bölcskei, Budapest/ Paris: KRE – L’Harmattan, 75–94. Bölcskei Andrea 2021b: What Do Technical Writers Do and What Do They Learn? – Linguistic Research in the Fields of Content Development and Documentation, eds. Á. Fóris, A. Bölcskei, Budapest/Paris: KRE – L’Harmattan, 95–118. B. Papp Eszter 2021a: Professional Documentation in the 21st Century. – Linguistic Research in the Fields of Content Development and Documentation, eds. Á. Fóris, A. Bölcskei, Budapest/Paris: KRE – L’Harmattan, 41–58. B. Papp Eszter 2021b: Documentation 4.0. – Linguistic Research in the Fields of Content Development and Documentation, eds. Á. Fóris, A. Bölcskei, Budapest/Paris: KRE – L’Harmattan, 59–74. Brown-Hoekstra Kit 2010: How documentation and translation processes affect each other. – Tcworld magazine 10. Available at: https://www.tcworld.info/e-magazine/translation-and-localization/howdocumentation-and-translation-processes-affect-each-other-126/ [accessed 20 August, 2022]. Cabré Maria Teresa 1999: Terminology. Theory, methods and applications, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins. Cadieux Pierre, Esselink Bert 2004: GILT: Globalization, Internationalization, Localization, Translation. – Globalization Insider XI(1.5), 1–5. Czinkóczki Ágnes, Fehér Ildikó 2021: How is Technical Content Created? The Lifecycle of Technical Documentation. – Linguistic Research in the Fields of Content Development and Documentation, eds. Á. Fóris, A. Bölcskei, Budapest/Paris: KRE – L’Harmattan, 119–135. Eito Brun Ricardo 2016: Design of an Ontologies for the Exchange of Software Engineering Data in the Aerospace Industry. – Knowledge Engineering and Semantic Web 649, eds. A. C. Ngonga Ngomo, P. Křemen (Communications in Computer and Information Science, 649), Cham, Springer, 3–17. Ágota Fóris64 Terminology Work in the Translation Project Process. The Hungarian Perspective Eito Brun Ricardo 2020: Terminology as the Basis for Building Engineering Feature-based Models. – Terminologija 27, 186–200. DOI: doi.org/10.35321/term27-08. Faludi Andrea 2020: A terminológiai munka helye és szerepe a dokumentációkészítés és -fordítás komplex folyamatában: PhD thesis, Budapest: ELTE. Faludi Andrea 2021: Terminology Work in the Process of Technical Writing and Translation. – Linguistic Research in the Fields of Content Development and Documentation, eds. Á. Fóris, A. Bölcskei, Budapest/ Paris: KRE – L’Harmattan, 203–225. Fóris Ágota, B. Papp Eszter 2015: Creating an English-Hungarian Termbase for Laser Physics. The DictionELI. – Terminologija 22, 26–38. Fóris Ágota, Faludi Andrea 2021: Technical Writing and Documentation as Intralingual Technical Translation. – Linguistic Research in the Fields of Content Development and Documentation, eds. Á. Fóris, A. Bölcskei, Budapest/Paris: KRE – L’Harmattan. 157–176. Fóris Ágota 2014: Terminology and LSP in higher education in Hungary. – Terminology – responsibility and awareness, ed. J. Hoel (Terminologen No. 2 – Terminologi ansvar og bevissthet), Oslo: Sprakradet, 90–100. Available at: http://eaft-aet.net/fileadmin/files/EAFT_Summit_2012/Proceedings_ EAFTSummit2012.pdf. Gouadec Daniel 2002: Traduction, terminologie, rédaction. – Colloque international 2001 sur la traduction specialisée. Université de Rennes 2, Paris: La Maison du Dictionnaire. Horváth Ildikó (ed.) 2016: The Modern Translator and Interpreter, Budapest: ELTE Eötvös. Horváth Péter Iván 2011: A szakfordítások lektorálása. Elmélet és gyakorlat, Budapest: Tinta. Kóbor Márta 2021: Features of Texts on Websites and Characteristics of Their Translation. – Linguistic Research in the Fields of Content Development and Documentation, eds. Á. Fóris, A. Bölcskei, Budapest/ Paris: KREc – L’Harmattan, 177–202. Matis Nancy 2010: Terminology Management during Translation Projects: Professional Testimony. Linguaculture 1(1), 107–115. DOI: doi:10.47743/lincu-2010-1-0226. Mohácsi-Gorove Anna 2014: A minőség fogalma a fordítástudományban és a lektorálás mint minőségbiztosítási garancia: PhD thesis, Budapest: ELTE. Snopek Márta 2016: Localisation. – The Modern Translator and Interpreter, ed. I. Horváth, Budapest: ELTE Eötvös, 113−122. Steurs Frieda, De Wather Ken, De Malsche Evy 2015: Terminology tools. – Handbook of Terminology I, eds. H. J. Kockaert, F. Steurs, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 222–249. Szondy Melinda 2016: Freelance Translators as Service Providers. – The Modern Translator and Interpreter, ed. I. Horváth, Budapest: ELTE Eötvös, 29–43. Tamás Dóra Mária 2014: Gazdasági szakszövegek fordításának terminológiai kérdéseiről, Budapest: ELTE BTK Fordítóés Tolmácsképző Tanszék. Tamás Dóra Mária 2020: Az OFFI Zrt. tevékenységének és terminológiai projektjeinek bemutatása. – Nyelv, kultúra, identitás. Alkalmazott nyelvészeti kutatások a 21. századi információs térben: I. Terminológia, lexikográfia, fordítás, eds. Á. Fóris, A. Bölcskei, Budapest: Akadémiai Kiadó. DOI: 10.1556/9789634545354, https://mersz.hu. Tamás Dóra Mária, Sermann Eszter 2019: Evaluation System for Online Terminological Databases. – Terminologija 26, 24–46. DOI: doi.org/10.35321/term26-02. Várnai Judit Szilvia, Mészáros Andrea Éva 2011: Fordítókalauz, Budapest: Tinta. Warburton Kara 2015: Managing terminology in commercial environments. – Handbook of Terminology I, eds. H. J. Kockaert, F. Steurs, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins, 360–392. Warburton Kara 2021: The Corporate Terminologist, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins. 65Terminologija | 2022 | 29 PRACA TERMINOLOGICZNA W PROCESIE PROJEKTU TŁUMACZENIOWEGO. ASPEKTY WĘGIERSKIE Streszczenie Celem niniejszego artykułu jest zbadanie miejsca i roli pracy terminologicznej w procesie projektu tłumaczeniowego oraz przeanalizowanie, na podstawie literatury i codziennej praktyki, zmian zachodzących w ostatnich latach w związku z pracą terminologiczną. Przeprowadzono porównawczą analizę treści i zastosowano metodę opisową. Zarządzanie terminologią, zarządzanie dokumentami i zarządzanie tłumaczeniami (projektami) są ze sobą powiązane: wszystkie stanowią formy zarządzania treścią, a terminologia odgrywa ważną rolę. Jakość tekstu oryginalnego ma ogromne znaczenie dla jakości tłumaczenia, dlatego wysokiej jakości tłumaczenie zaczyna się od tworzenia treści. Proces projektu tłumaczeniowego składa się z czternastu etapów, a rozpoczyna się od przygotowania dokumentów. W taki czy inny sposób praca terminologiczna uczestniczy w wielu etapach procesu projektu tłumaczeniowego, a nawet odgrywa ważną rolę na etapie zerowym, tj. podczas tworzenia tekstu oryginalnego. Zarówno w procesie realizacji projektu tłumaczeniowego, jak i podczas pisania dokumentów praca terminologiczna składa się z kilku uregulowanych procesów i etapów; niektóre z nich są określone w normach i omówione w międzynarodowej literaturze dotyczącej terminologii, tłumaczeń i komunikacji technicznej. W codziennej praktyce biurom tłumaczeń coraz częściej powierza się nie tylko tłumaczenie, redakcję i korektę, lecz także prace związane z dokumentami. Mimo to w działalności biur tłumaczeń oraz podczas przygotowywania dokumentacji technicznej przepływy pracy terminologicznej nie zawsze są koordynowane, bazy danych terminologicznych nie zawsze są wykorzystywane, a specjaliści ds. terminologii są angażowani rzadko. Otrzymano 2022-10-31 Ágota Fóris Károli Gáspár University TERMIK 1146 Budapeszt, aleja Dózsy Györgya 25–27. (Węgry) E-mail [email protected]