Termininiai būdvardžiai internetinėje žiniasklaidoje

Przymiotniki terminologiczne w mediach internetowych6Asta Mitkevičienė doi.org/10.35321/term29-01 Przymiotniki terminologiczne w mediach internetowych ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-5508-1555 ADNOTACJA W artykule, kontynuując badania nad użyciem terminów w mediach internetowych, analizowane są przymiotniki o znaczeniu specjalistycznym istotne dla terminologii. Na podstawie korpusu DELFI.lt dąży się do ustalenia tendencji w użyciu przymiotników terminologicznych uwzględnionych w słownikach ogólnych. Wyjaśnia się, czy takie przymiotniki w mediach są używane jako składniki terminów, czy tylko występują z rzeczownikami lub połączeniami rzeczownikowymi pełniącymi funkcje terminów, nie będąc częścią tych terminów, oraz czy przymiotniki terminologiczne w mediach zachowują znaczenie przedmiotowe, pozwalające uznawać je za jednostki leksyki specjalistycznej. Użycie przymiotników analizuje się z uwzględnieniem ich funkcji składniowej. SŁOWA KLUCZOWE: terminy, leksyka specjalistyczna, przymiotniki, korpus tekstów, połączenia atrybutywne. ABSTRACT Kontynuując badania nad użyciem terminów w mediach internetowych, w artykule analizuje się wyspecjalizowane przymiotniki istotne dla terminologii. Celem jest określenie tendencji w użyciu przymiotników terminologicznych, które są uwzględniane w słownikach ogólnych. Badanie, oparte na korpusie DELFI.lt, ma na celu ustalenie, czy takie przymiotniki są używane w mediach jako składniki terminów, czy też jedynie modyfikują rzeczowniki lub frazy rzeczownikowe pełniące funkcję terminów, nie będąc składnikami tych terminów, a także czy przymiotniki terminologiczne zachowują w mediach szczególne znaczenie, pozwalające uznać je za jednostki leksyki specjalistycznej. Użycie przymiotników analizuje się z uwzględnieniem ich funkcji składniowych. SŁOWA KLUCZOWE: terminy, leksyka specjalistyczna, przymiotniki, korpus, frazy atrybutywne. 7Terminologia | 2022 | 29 Za terminy tradycyjnie uważa się wyłącznie rzeczowniki i połączenia wyrazowe o charakterze rzeczownikowym, frazy rzeczownikowe1 jako pełnoprawne nazwy pojęć. Kazimieras Gaivenis twierdził, że przymiotniki mogą występować „tylko jako człony terminów złożonych, ale nie należy ich uznawać za samodzielne terminy” (Gaivenis 2002: 31). W niektórych najnowszych i fundamentalnych pracach zachodniej terminologii za veiksmažodžiai, prieveiksmiai (pvz.: Cabré 1999 111; L’Homme 2020: 63)2. Būdvardžių terminiškumas konstatuojamas Kaarinos Pitkänen-Heikterminy uznaje się nie tylko rzeczowniki, lecz także przymiotniki, kilä w artykule (2015), w którym autorka opiera się na danych z botaniki (morfologii roślin)3. Niezależnie od tego, czy przymiotniki uznaje się za terminy, czy też nie (kwestia ta nie będzie dalej omawiana w niniejszym artykule), oczywiste jest, że ich miejsce w systemach terminologicznych jest bezsporne – przymiotniki występują jako poboczne człony terminów złożonych, tzn. wraz z rzeczownikami lub rzeczownikowymi połączeniami wyrazowymi tworzą jednostki terminologiczne. Ponadto w literaturze terminologicznej wyróżnia się jeszcze jedną dużą grupę przymiotników atrybutywnych istotnych dla terminologii i terminografii – kolokaty terminów, które po prostu opisują terminy (zob. de Santiago González, Grcic Simeunovic 2017: 203). Zarówno w kolokacjach terminologicznych, jak i w członach terminów występują przymiotniki leksyki specjalistycznej lub ogólnej. Przymiotniki używane w znaczeniu specjalistycznym (dziedzinowym) można uznać za przymiotniki terminologiczne4. W terminologii litewskiej przymiotniki do tej pory analizuje się głównie jako poboczne człony terminów – omawia się ich formalny wyraz i (lub) semantykę (np.: Gaivenis 2014: 60–97; Stunžinas 2004; Auksoriūtė 2016; Zemlevičiūtė 2020 i in.). Ich terminologiczność nie jest rozważana. W niniejszym artykule, rozwijając dalej badania nad użyciem terminów w popularnych internetowych mediach (zob.: Mitkevičienė 2020, 2021), 1 Terminami złożonymi są również na przykład rzeczowniki połączone relacją współrzędną, łańcuchy połączeń wyrazowych. Według Gintautasa Akelaitisa nie wszystkie terminy trzyi wielowyrazowe należy uważać za połączenia wyrazowe (Akelaitis 2008: 6), jednak nie wyjaśniono, jaka byłaby to konstrukcja syntaktyczna. W niniejszym artykule, zgodnie z przyjętą praktyką w terminologii litewskiej, terminy złożone będą uznawane za połączenia wyrazowe. 2 Rzeczowniki nadal uważa się za prototypowe terminy. 3 Dla terminografii istotna jest jej myśl, że specjalistyczne przymiotniki, które w tekstach dziedzinowych są używane jako predykaty, a nie jako przydawki (modyfikatory), w słownikach terminologicznych powinny mieć samodzielne hasła, ponieważ utworzone od nich abstrakty rzeczownikowe lub połączenia rzeczownikowe z ich udziałem byłyby już nienaturalne. 4 Osobno należy wspomnieć o przymiotnikach, które uległy substantywizacji i pełnią funkcję terminów. Takie przymiotniki bez wątpienia należy uznać za terminy właściwe. Wykraczają one poza przedmiot niniejszego artykułu, jednak fakt, że przymiotnik występujący jako człon podrzędny może być używany zamiast całego terminu, wzmacnia terminologiczną wartość przymiotników. Przymiotniki terminologiczne w internetowych mediach 8Asta Mitkevičienė analizowane są przymiotniki terminologiczne. Celem jest ustalenie tendencji w użyciu przymiotników terminologicznych w mediach. Dąży się do ustalenia, czy takie przymiotniki są używane jako człony terminów, czy tylko występują z rzeczownikami lub połączeniami rzeczownikowymi pełniącymi funkcje terminów, nie będąc częścią tych terminów, a także czy przymiotniki terminologiczne w mediach zachowują znaczenie dziedzinowe (przynajmniej przybliżone), pozwalające uznać dany przymiotnik za jednostkę leksyki specjalistycznej. Przymiotniki terminologiczne są częścią leksyki specjalistycznej, czyli fachowej5, a te najbardziej istotne dla społeczeństwa trafiają także do ogólnego użycia, a stamtąd – do słowników ogólnych (o leksyce specjalistycznej w Słowniku ogólnym języka litewskiego (BŽ) zob. Naktinienė 2002; należy dodać, że wymieniane są tam tylko rzeczowniki). Do badania wybrano 6 przymiotników z dziedziny medycyny6, które zostały uwzględnione w BŽ i Słowniku współczesnego języka litewskiego (DŽ). Przy wyborze przymiotników korzystano z funkcji wyszukiwania szczegółowego w systemie E. kalba, a w obu słownikach odfiltrowano wyrazy po wybraniu oznaczenia med.; dodatkowo uwzględniono często używane przymiotniki, które nie miały takiego oznaczenia, lecz były istotne dla języka i terminologii medycznej. Następnie sprawdzono, które z wybranych przymiotników są szerzej używane w mediach, chociaż bez wątpienia już sam fakt uwzględnienia tych przymiotników w słownikach ogólnych wskazuje, że nie należą one (lub nie powinny należeć) wyłącznie do wąskiego, specjalistycznego użycia. Nie unikając subiektywizmu, wybrano następujące przymiotniki relacyjne o międzynarodowym (ściślej – o międzynarodowym rdzeniu) (a) i litewskim pochodzeniu (b)7: a) immuninis, alerginis, antivirusinis oraz b) lėtinis, erkinis. Do tych przymiotników celowo, mając nadzieję uwydatnić w opozycji do alerginis terminologicznie istotne cechy, dodano także przymiotnik jakościowy alergiškas, choć już z góry można przypuszczać, że funkcja członu terminu nie jest dla niego typowa. Wybrane do badania przymiotniki pojawiły się w języku specjalistycznym, tzn. weszły do użycia ogólnego z terminologii lub języka specjalistycznego, a nie odwrotnie. Potwierdzają to dane leksykografii (zob. E. kalba) i terminografii. Do jak dotąd najbardziej wyczerpującego Słownika terminów medycznych (MedŽ), wydanego jeszcze w 1980 r., 5 O pojęciu języka specjalistycznego i jego relacji z językiem specjalnym zob. Kontutytė 2007. Do Banku terminów Republiki Litewskiej włączono odpowiedniki angielskiego terminu language for special purposes (LSP): specialioji kalba (z LST ISO 1087-1:2005), dalykinė kalba, specialioji kalba (ze Słownika terminów lingwodydaktyki, 2012). 6 Medycyna należy do tych dziedzin, których terminologia najczęściej dociera do społeczeństwa. Vida Žilinskienė na podstawie zaświadczeń słownikowych ustaliła, że w trzecim wydaniu DŽ podano 227 terminów medycznych; pod względem liczbowym przewyższała je leksyka 3 dziedzin specjalistycznych (Žilinskienė 1997: 46). 7 W gramatyce funkcjonalnej – przymiotniki klasyfikujące (Valeckienė 1998: 123). 9Terminologija | 2022 | 29 W odrębnych artykułach uwzględniono także przymiotniki, a wśród nich można znaleźć również kilka obiektów niniejszego badania – imuninis, lėtinis, erkinis. Źródłem badania jest 70-milionowy korpus DELFI.lt reprezentujący media internetowe, utworzony na podstawie publikacji z lat 2014–2016 popularnego portalu informacyjnego o tej samej nazwie (szerzej zob. LKKŽ 2019: 14–15). Ten sam korpus był już wykorzystywany do badania terminów w mediach (Mitkevičienė 2020, 2021), ponadto właśnie ten korpus (a także utworzona na jego podstawie baza danych) jest wykorzystywany do badań stałych połączeń języka litewskiego (np.: Bielinskienė ir kt. 2019; Kovalevskaitė ir kt. 2021 i in.)8. A zatem po wyodrębnieniu wspomnianych przymiotników przystąpiono do analizy ich konkordancji. Łącznie przejrzano ponad 3 300 wierszy: lėtinis – 1 084, imuninis – 949, alergiškas – 455, alerginis – 434, antivirusinis – 221, erkinis – 170. Na podstawie kontekstu w pierwszej kolejności wybrano te wiersze, w których mowa o kwestiach zdrowotnych lub medycznych. W ten sposób wyodrębniono przykłady niemerytorycznego, a dokładniej – niemedycznego, użycia przymiotników. Następnie na poziomie połączenia wyrazowego ustalono rzeczowniki określane (modyfikowane) przez przymiotniki, a na poziomie zdania – użycie przymiotników jako predykatywów9. Analizując użycie przymiotników, uwzględnia się ich funkcję składniową, dlatego osobno analizowane są przymiotniki jako atrybuty i jako predykatywy (por. przypis 3). Typową strukturę terminu i cechę gatunkową przymiotnik sygnalizuje w pozycji atrybutu, dlatego podczas analizy przymiotników atrybutywnych w pierwszej kolejności próbowano ustalić, w których połączeniach są one składnikiem terminu – członem zależnym. W tym celu połączeń atrybutywnych znalezionych w korpusie szukano w słownikach i leksykonach z zakresu medycyny, w Banku Terminów LR, w Powszechnej Encyklopedii Litewskiej (VLEe) i in. (zob. dalej), a także w Google Scholar10. Niemniej jednak należy przyznać, że taka metoda ustalania terminologiczności połączeń (na podstawie formy i dziedziny) jest niedoskonała; z drugiej strony nie ma 8 Jak już podkreślono wcześniej (Mitkevičienė 2021), do korpusu DELFI.lt wchodzą teksty heterogeniczne: zawierają one informacje z komunikatów prasowych, prac popularnonaukowych lub naukowych, w tekstach może być cytowana lub przytaczana zarówno wypowiedź specjalisty medycznego, jak i stwierdzenia nadawcy niezwiązane bezpośrednio z medycyną, przedstawiane są interpretacje dziennikarza itp. Różnice te niewątpliwie wpływają również na użycie terminów i leksyki specjalistycznej, jednak ze względu na charakter źródła (korpus tekstów medialnych, a nie konkretne teksty) w niniejszym badaniu nie uwzględnia się tych różnic – analizowany materiał traktowany jest jako część dyskursu internetowych mediów, którego odbiorcą jest szeroka publiczność. 9 Pojęcie predykatywu obejmuje predykatywy łącznikowe, wolne predykatywy wtórne i obligatoryjne predykatywy wtórne; między nimi z morfosyntaktycznego punktu widzenia nie ma ścisłych granic (Holvoet, Tamulionienė 2005: 137). Predykatywy wtórne w gramatyce tradycyjnej nazywane są przydawkami orzecznikowymi (tamże: 117). 10 W artykule nie rozróżnia się terminów używanych w nauce i w popularyzacji nauki, a także przez badaczy medycyny i praktyków (lekarzy itp.). Przymiotniki terminologiczne w mediach internetowych 10 Asta Mitkevičienė całkowicie wiarygodny i inny możliwy sposób ustalania terminów – selekcja terminów dokonywana przez specjalistów z danej dziedziny (ponadto sposób ten jest trudniejszy do zrealizowania). W artykule unika się przedstawiania danych ilościowych, ponieważ nie we wszystkich przypadkach można z całą pewnością stwierdzić, że dane połączenie jest terminem; ponadto, jak będzie widać dalej, w różnych źródłach te same pojęcia mogą być nazywane odmiennie. UŻYCIE ATRYBUTYWNE Immunologiczny. Ten przymiotnik nie jest jeszcze zdefiniowany w BŽ, a w DŽ go nie ma. Do Bazy danych stałych połączeń języka litewskiego włączono połączenie pełniące funkcję terminu imuninė sistema, którego frekwencja wynosi 783. Stanowi to około 83 proc. wszystkich przypadków użycia przymiotnika imuninis. W korpusie odnotowano również więcej terminów, w których ten przymiotnik pełni funkcję członu podrzędnego: ochrona immunologiczna, reakcja immunologiczna, komórki immunologiczne, mechanizmy immunologiczne, pamięć immunologiczna, procesy immunologiczne, surowica immunologiczna, profil immunologiczny itd. Terminologiczność tych połączeń potwierdzają dane Słownika objaśniającego terminów immunologii i alergologii (AIATŽ), VLEe i (lub) wyniki wyszukiwania w Google Scholar. Omawiany przymiotnik wraz z rzeczownikami o znaczeniu abstrakcyjnym tworzy również połączenia atrybutywne, np.: produkcja immunologiczna, opór immunologiczny, siły immunologiczne, zdolności immunologiczne itd., które nie są terminami, choć są używane w kontekście tematyki zdrowotnej. Rzeczowniki w tych połączeniach często wyrażają pozytywną ocenę układu odpornościowego (lub odporności). Niemniej granica między terminami i nieterminami nie jest ścisła; przykładowo podczas badania połączenie imuninės priežastys początkowo przypisano do nieterminów, jednak później trzeba było skorygować klasyfikację, ponieważ ustalono, że zostało ono włączone do Banku Terminów Republiki Litewskiej (źródła artykułów terminologicznych – Nazewnictwo histologii i embriologii medycznej (2001) oraz Terminy anatomii, histologii i embriologii weterynaryjnej (1998)). Należy dodać, że połączenia użyte w korpusie mogą być traktowane jako nieterminy, jednak mogą pełnić funkcję członów podrzędnych terminów (por. przykład z korpusu imuninė kilmė i termin imuninės kilmės odos reakcija IATE). Ponadto w tekście spójnym terminy skraca się eliptycznie, stosuje się ich krótsze warianty, dlatego przymiotnik modyfikuje inny rzeczownik i zastępuje połączenie, por. imuninis komponentas w korpusie oraz imuninės sistemos komponentai AIATŽ 200. Kolejna wyodrębniona grupa połączeń atrybutywnych z immuninis – połączenia, których nadrzędny człon jest terminem medycznym, jednak same połączenia 11Terminologija | 2022 | 29 nie pełnią funkcji terminu, jak na przykład hormony immunologiczne, geny immunologiczne. Przymiotnik nie jest w nich częścią terminu. Szerszy kontekst połączeń pozwala stwierdzić, że takie połączenia umożliwiają wyraźniejsze przekazywanie informacji o mažiau žinomas sąvokas – citokinus (a) ir didįjį audinių dermės kompleksą (MHC)11 (b): (a) Są niczym hormony immunologiczne, które koordynują reakcje immunologiczne, odpowiedź immunologiczną. [Gyvenimas] (b) Wyniki te nie są sprzeczne z wcześniejszymi badaniami, które wykazały, że geny immunologiczne, znane jako MHC, są bardziej zróżnicowane <...>. [Gyvenimas] Można stwierdzić, że nie tylko rzeczowniki tworzące te połączenia, lecz także przymiotnik są uznawane przez adresatów za zrozumiałe również dla niespecjalistów, ponieważ tylko w takim przypadku mogą pełnić funkcję objaśniającą. Alergiczny i uczuleniowy. Alergiczny BŻ wyjaśnia się jako „związany z alergią”, a więc poprzez słowo, które funkcjonuje jako termin (alergia). Po przejrzeniu konkordancji tego przymiotnika w badanym korpusie zauważono, że najczęściej jest on używany w połączeniu reakcja alergiczna (około 60 proc. wierszy)12, tzn. występuje jako poboczny składnik terminu. W korpusie znaleziono także więcej połączeń atrybutywnych z alergiczny, co do których terminologiczności nie ma wątpliwości, ponieważ, podobnie jak reakcja alergiczna, zostały one włączone do AIATŽ. Są to alergiczna astma oskrzelowa, choroba alergiczna, synonimiczne terminy alergiczny nieżyt nosa i alergiczny nieżyt nosa. W korpusie odnotowano warianty skróconych terminów medycznych z alergiczny, np.: alergiczne zapalenie skóry (por. alergiczne kontaktowe zapalenie skóry AIATŽ), astma alergiczna, chociaż można dyskutować o relacji tego ostatniego z wymienionym terminem alergiczna astma oskrzelowa, ponieważ na przykład w ICD-10-AM podano właśnie połączenie astma alergiczna. O terminologiczności innych połączeń z alergiczny rozstrzyga się na podstawie użycia w tekstach z dziedziny medycyny (użycie sprawdzano w Google Scholar oraz w niewielkim Korpusie Alergologii13). Na tej podstawie za terminy można prawdopodobnie uznać połączenia procesy alergiczne, zapalenie alergiczne, wysypka alergiczna, dermatoza alergiczna, choroby alergiczne itp. Na podstawie kilku atrybutów korpusu tekstów 11 Skrótem MHC oznacza się pojęcie, które w języku litewskim nazywane jest różnie – wielki kompleks zgodności tkankowej AIATŽ, kompleks zgodności tkankowej VLEe. 12 Zalicza się tu również połączenia z wtrąconymi wyrazami, np. alerginė uždegiminė reakcija. 13 Korpus Alergijos, liczący 117 000 słów, został automatycznie utworzony przez autorkę artykułu na początku 2021 r. z tekstów zamieszczonych na stronach internetowych allergomedica.lt i rutadubakiene.com, z wykorzystaniem Sketch Engine (Kilgarriff i in. 2014). Przymiotniki terminologiczne w mediach internetowych 12 Asta Mitkevičienė junginiais įvardijamos sąvokos, t. y. juos galima laikyti terminais, tačiau būdvardis juose būtų daiktavardžio kilmininko konkurentas, pvz.: alerginiai tyrimai, alerginis testas, alerginiai simptomai. Wątpliwy jest terminologiczny charakter połączenia alerginis sudirginimas, choć połączenie to pochodzi z dziedziny medycyny, natomiast alerginiai atvejai, którego główny człon nie jest nawet terminem, należy w ogóle uznać za przykład nieprecyzyjnego wyrażenia. Pokrewny przymiotnik alergiškas został w BŽ uwzględniony w dwóch znaczeniach, z których pierwsze – dosłowne – pochodzi z dziedziny medycyny. Znaczenie to („wrażliwy na alergeny”) jest objaśniane na podstawie rzeczownika alergen występującego jako termin (por. alerginis – przez alergię)14. Dominującym syntaktycznym użyciem tego przymiotnika jest użycie predykatywne (około 62 proc. wierszy konkordancji), natomiast jego użycie atrybutywne jest semantycznie ograniczone15. W Korpusie występuje jako atrybut rzeczowników oznaczających istoty żywe (człowiek, osoba, dziecko, niemowlę, pacjent, użytkownik, śpiewak; pies, koń itp.), z których tylko pacjent jest terminem z dziedziny nauk medycznych i nauk o zdrowiu16. Niejednokrotnie taki określany wyraz zostaje pominięty, a przymiotnik jest używany rzeczownikowo, por.: A l e r g i c z n y m z a l e c a się specjalne okłady z błota. [Życie] Wyróżnia się połączenie alergiczna skóra – przymiotnik określa organ człowieka, a samo połączenie najprawdopodobniej jest terminem17. Inne odnotowane w Korpusie użycie atrybutywne jest błędne, ponieważ przymiotnik alergiczny został użyty w niewłaściwym znaczeniu – „wywołujący alergię”, tj. zamiast uczulający, por.: alergiczna roślina, alergiczny produkt. Przewlekły. W BŽ przymiotnik przewlekły objaśniany jest jako „trwający powoli, przez dłuższy czas”, podawany jest synonim (chroniczny), a przykłady pochodzą z dziedziny medycyny lub są z nią związane (przewlekłe napromienianie). Samo wyjaśnienie znaczenia leksykalnego nie ukierunkowuje na medycynę. W Banku terminów RL terminy z członem lėtinis należą, według źródeł – słowników, do dziedziny obronności: lėtinė apšvita, lėtinė apšvitos dozė i lėtinė spindulinė liga. 14 Wiele przymiotników istotnych dla języka specjalistycznego można wyjaśnić jedynie na podstawie informacji specjalistycznych (L’Homme 2020: 62). 15 Pierwsze znaczenie słowa alergiškas w BŽ ilustrują wyłącznie przykłady jego użycia predykatywnego. 16 W bazie danych stałych połączeń języka litewskiego można znaleźć 2 połączenia – alergiškas žmogus (częstość 91) i alergiškas vaikas (23). 17 W korpusie współczesnego języka litewskiego można znaleźć połączenie alergiškos akys. 13Terminologija | 2022 | 29 W mediach omawiany przymiotnik jest najczęściej używany w kontekście medycznym lub zdrowotnym. Jest używany jako poboczny człon terminów, np.: choroba przewlekła, przewlekła infekcja, przewlekła depresja, przewlekły nieżyt nosa, przewlekła obturacyjna choroba płuc, przewlekła migrena, przewlekła białaczka szpikowa, przewlekłe niedokrwienie mózgu, przewlekła pokrzywka, przewlekłe zatrucie, przewlekłe zapalenie trzustki, przewlekły lęk, przewlekłe zapalenie gruczołu krokowego, przewlekły ból, przewlekła biegunka, przewlekłe zapalenie zatok, przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, przewlekła niewydolność żylna, przewlekłe zapalenie wątroby typu C (por. przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu C ICD-10-AM), przewlekły proces zapalny, przewlekła niedomykalność zastawki aortalnej itd. O tym, czy połączenie należy uznać za termin, rozstrzyga się na podstawie ICD-10-AM, nomenklatury SNOMED CT, a także wyników wyszukiwania w Google Scholar. Jak widać z przykładów, terminy z lėtinis są zarówno bardzo wyspecjalizowane (przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy), jak i szerzej stosowane (przewlekła biegunka, por. synonimy biegunka, diarrea). Przymiotnik ten wyraża jedną z istotnych cech chorób, objawów lub stanów, dlatego jest produktywnym członem terminologii i języka medycznego. Przymiotnik lėtinis jest często używany przy objaśnianiu innych pojęć, np. : Śródmiąższowe zapalenie pęcherza moczowego – p r z e w l e k ł a , zapalna, niebakteryjna choroba pęcherza moczowego. [Życie] P r z e w l e k ł e zaburzenie neurologiczne – narkolepsja – pojawia się, gdy mózg nie reguluje prawidłowo cykli snu i czuwania. [Žycie] Przymiotnikiem przewlekły określa się również pojęcia oznaczane terminami, jednak sam przymiotnik nie jest częścią tych terminów, np.: przewlekła choroba Leśniowskiego-Crohna, przewlekła cukrzyca, przewlekła otyłość itd. – przymiotnik po prostu nazywa cechę właściwą pojęciu wyrażanemu przez termin (choroba Leśniowskiego-Crohna, cukrzyca, otyłość są chorobami przewlekłymi). Zasadniczo przymiotnik jest zbędny, jednak dołączany do terminu najprawdopodobniej w celu podkreślenia cechy wyrażanej przez przymiotnik, dla jasności lub w celach dydaktycznych. W korpusie znaleziono połączenia, w których omawiany przymiotnik określa nie termin, a ponadto samo połączenie nie jest terminem, np.: przewlekłe problemy, przewlekłe kłopoty zdrowotne, przewlekły scenariusz choroby itd. Z drugiej strony takie połączenia również są używane w kontekście zdrowia. Antywirusowy. Przymiotnik antywirusowy, który można znaleźć w BŽ za pomocą wyszukiwania z oznaczeniem med., został uwzględniony w dwóch znaczeniach: pierwsze, nowsze, należy do dziedziny informatyki („przeznaczony do profilaktyki i ochrony przed wirusami komputerowymi”), natomiast drugie, pierwotne, – do dziedziny medycyny („przeznaczony do leczenia chorób wywołanych przez wirusy Przymiotniki terminologiczne w internetowych mediach 14 Asta Mitkevičienė wywołanych przez wirusy”). Antywirusowy funkcjonuje jako poboczny składnik terminów, a w terminologii informatycznej został transterminologizowany (zapożyczony) z dziedziny medycyny18. W Banku Terminów Republiki Litewskiej terminy z członem antivirusinis pochodzą wyłącznie z dziedziny informatyki: program antywirusowy, działający w tle program antywirusowy, program antywirusowy do przeglądania, zatem przymiotnik jest w nich używany w innym znaczeniu. W badanym korpusie tylko w mniej niż jednej czwartej (około 22 proc.) wierszy konkordancji słowa antivirusinis przymiotnik ten został użyty w znaczeniu niekomputerowym. Przymiotnik występuje jako podrzędny człon terminów medycznych, np.: leki przeciwwirusowe, preparaty przeciwwirusowe, leczenie przeciwwirusowe itd. Opisuje on również rzeczowniki, które nie wskazują bezpośrednio na nauki medyczne i nauki o zdrowiu, mają szerszy zakres użycia, dlatego nie można dokładnie stwierdzić, czy takie połączenia są terminami, czy nie, np.: działanie przeciwwirusowe, substancja przeciwwirusowa, właściwości przeciwwirusowe, cechy przeciwwirusowe itd. Ponadto dopiero na podstawie szerszego kontekstu ustalono, że połączenia te są używane w kontekście nauk o zdrowiu i nauk przyrodniczych (terminologia i leksyka interdyscyplinarna są naturalnym faktem językowym), a nie w kontekście informatyki. Z użycia przymiotnika wynika, że leksykalne znaczenie słowa antivirusinis jest szersze („działający przeciwko wirusom, skierowany przeciwko wirusom”) niż wskazano w BŽ, gdzie wiąże się je wyłącznie z leczeniem. Przymiotnik antivirusinis w różnych znaczeniach tworzy połączenia atrybutywne, występujące jako terminy lub człony terminów, z tymi samymi rzeczownikami (np.: ochrona, środek), por. : (a) W 2007 r. grupa naukowców <...> odkryła i opisała w czasopiśmie „Science” nowy system a n t y w i r u s o w e j o c h r o n y bakterii, który nazwała CRISPR. [Nauka] Należy niezwłocznie zadbać o bezpieczeństwo telefonu – zainstalować o p r o g r a m o w a n i e a n t y w i r u s o w e . [Nauka] (b) Niedawno przeprowadzone badania dowiodły, że doskonale zwalcza on różne infekcje i jest skutecznym ś r o d k i e m a n t y w i r u s o w y m . [Życie] Eksperyment przeprowadziliśmy, aby zwrócić uwagę społeczności zajmującej się bezpieczeństwem komputerowym na brak sprawdzania za pomocą wielu ś r o d k ó w a n t y w i r u s o w y c h <...>. [Nauka] 18 Oczywiście można rozumować, że przymiotnik antivirusinis został utworzony od informatycznego terminu virusas, nie można jednak zaprzeczyć, że taki przymiotnik był już używany w języku litewskim i ponadto jego użycie prawdopodobnie nie było wąskie (por. choćby termin antivirusiniai vaistai, istotny także dla ogółu społeczeństwa, uwzględniony w Encyklopedii Medycznej (MedE)). 21Terminologija | 2022 | 29 LKŽe – Słownik języka litewskiego (t. I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: G. Naktinienė (redaktor naczelna), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (wersja zaktualizowana, 2018). Dostęp w internecie: www.lkz.lt. Bank terminów Republiki Litewskiej. Dostęp w internecie: http://terminai.vlkk.lt/ [dostęp we wrześniu 2022 r.]. MedE – Encyklopedia medyczna 1–2, red. V. J. Grabauskas i in., Wilno: Wydawnictwo Naukowe i 1991–1993. Encyklopedyczne, MedŽ – Vytautas Astrauskas, Stasys Biziulevičius, Salezijus Pavilonis, Adomas Vaitilavičius, Aleksandras Vileišis. Słownik terminów medycznych, Wilno: Mokslas, 1980 [wyszukiwanie za pośrednictwem raštija.lt]. Asta Mitkevičienė 2020: Terminy w mediach internetowych (badanie 108–127. rozpoznawcze). – Terminologija 27, Asta Mitkevičienė 2021: Terminy i terminy już niebędące terminami w mediach popularnych. – Acta Linguistica Lithuanica 84, 98–121. Naktinienė Gertrūda 2002: Prezentacja leksyki specjalistycznej w „Słowniku ogólnego języka litewskiego”. – Kalbos kultūra 75, 47–56. Pitkänen-Heikkilä Kaarina 2015: Przymiotniki jako terminy. – Terminology 21(1), 76–101. SNOMED CT – przeglądarka SNOMED CT. Dostęp w internecie: https://www.snomed.lt/snomed-ct/ [dostęp 2020 r. w lipcu]. Stunžinas Robertas 2004: Złożone przymiotniki terminologii elektrotechnicznej. – Terminologija 11, 52–69. TLK-10-AM – TLK-10-AM Systematyczny wykaz chorób, 2015. Dostęp online: http://ebook.vlk.lt/e.vadovas/ index.jsp. ULAC – Choroby zakaźne. Dostęp online: http://www.ulac.lt/ligos [dostęp: lipiec 2022 r.]. Valeckienė Adelė 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii. VLEe – Powszechna encyklopedia litewska, wersja elektroniczna, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Dostęp online: https://www.vle.lt/ [dostęp: sierpień 2022 r.]. VPLŽ – Encyklopedia opieki nad dzieckiem i chorób 1, red. naczelny V. Basys, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2005. Wikipedia. Dostęp online: https://www.wikipedia.org/. Zemlevičiūtė Palmira 2020: Dwuwyrazowe nazwy złożone z końca XIX – początku XX wieku z głównym członem „liga” i członami zależnymi wyrażonymi przymiotnikami. – Terminologija 27, 233–257. Žilinskienė Vida 1997: Prezentacja terminów w III wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego”. – Acta Linguistica Lithuanica 37, 46–52. PRZYMIOTNIKI TERMINOLOGICZNE W MEDIACH INTERNETOWYCH Streszczenie W artykule omówiono wyspecjalizowane przymiotniki istotne dla terminologii (przymiotniki terminologiczne). Celem jest określenie tendencji w użyciu litewskich przymiotników terminologicznych w mediach. Badanie ma na celu ustalenie, czy przymiotniki terminologiczne są używane w mediach jako składniki terminów, czy jedynie modyfikują rzeczowniki lub frazy rzeczownikowe pełniące funkcję terminów, nie będąc składnikami tych terminów, oraz czy przymiotniki terminologiczne zachowują w mediach szczególne znaczenie (przynajmniej przybliżone), pozwalające uznać je za jednostki leksyki specjalistycznej. Przymiotniki terminologiczne są częścią leksyki specjalistycznej, a te, które są najbardziej istotne dla ogółu społeczeństwa, przechodzą również do użycia ogólnego i później są włączane do słowników ogólnych. W artykule omówiono sześć przymiotników medycznych uwzględnionych w ogólnych słownikach języka litewskiego. Nie unikając subiektywizmu, wybrano następujące przymiotniki relacyjne: imuninis ‘odpornościowy’, alerginis ‘alergiczny’, antivirusinis ‘przeciwwirusowy’, lėtinis ‘przewlekły’ i erkinis ‘kleszczowy’. Celowo przymiotnik jakościowy Do tych przymiotników relacyjnych dodano również alergiškas ‘alergiczny’, przewidując uwypuklenie terminologicznie istotnych cech w jego opozycji do alerginis ‘alergiczny’. The source of the research is the publicly available DELFI.lt corpus compiled from publications of the popular news portal of the same name and representing online mediach. Ponieważ uwzględniono funkcje składniowe przymiotników, przymiotniki występujące jako przydawki i jako orzeczniki analizowano oddzielnie. Ponieważ typowa struktura terminu i cecha nadrzędna są sygnalizowane przez przymiotnik w pozycji przydawkowej, pierwszym zadaniem w analizie przymiotników występujących jako przydawki było zidentyfikowanie fraz, w których pełnią one funkcję składników terminu. Analiza użycia sześciu przymiotników medycznych w popularnych mediach internetowych pokazuje, że są one najczęściej używane w znaczeniu specjalistycznym. Dominujące użycie przymiotników relacyjnych imuninis, alerginis, lėtinis, antivirusinis i erkinis ma charakter atrybutywny, natomiast przymiotnika jakościowego alergiškas — predykatywny. Wszystkie analizowane przymiotniki relacyjne funkcjonują jako składniki terminów; Ze względu na częstość występowania w konkordancji danego przymiotnika niektóre terminy (imuninė sistema ‘układ odpornościowy’, alerginė reakcija ‘reakcja alergiczna’, erkinis ecefalitas ‘kleszczowe zapalenie mózgu’) można uznać za prototypowy przykład użycia tego przymiotnika w mediach. Przymiotniki relacyjne modyfikują również terminy, nie będąc składnikami tych terminów, chociaż model frazy atrybutywnej jest analogiczny do terminu. Prawdopodobne jest, że przymiotnik został dodany w celu dydaktycznym lub aby wyraźniej przekazać informację dziedzinową. Przymiotniki modyfikują również rzeczowniki lub frazy rzeczownikowe, które nie pełnią funkcji terminów (przynajmniej w medycynie); tak właśnie przymiotnik alergiškas jest zwykle używany w pozycji atrybutywnej. Analiza orzecznikowego użycia przymiotników potwierdziła, że przymiotnik alergiškas można również uznać za jednostkę terminologiczną: koreluje on z semantycznie i morfologicznie powiązanym terminem alergija ‘alergia’. Oba są używane z tymi samymi kontentywami. Nie wszystkie analizowane przymiotniki relacyjne funkcjonują w mediach jako predykaty, a te, które tak funkcjonują, tworzą przekształcenia terminów złożonych lub fraz atrybutywnych z tej samej dziedziny co podmiot zdania. Przenośne, niespecjalistyczne użycie badanych przymiotników nie jest częste w mediach; alergiškas, jako jedyny spośród analizowanych, który w słownikach ogólnych ma znaczenie przenośne, jest nieco częściej używany w swoim odterminologizowanym znaczeniu. Analizowane przymiotniki (choć nie wszystkie) funkcjonują jako składniki fraz determologizowanych: są składnikami terminów determologizowanych. Otrzymano 2022-10-17 Asta Mitkevičienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: [email protected]