Eponiminiai aprangos terminai „Aiškinamajame aprangos terminų žodyne“

doi.org/10.35321/term30-6 Eponimiczne terminy odzieżowe W Słowniku objaśniającym terminów odzieżowych Eponimiczne terminy odzieżowe w Słownik objaśniający terminów odzieżowych (Objaśniający słownik terminów odzieżowych) AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8655-7333 ADNOTACJA W artykule omówiono eponimiczne terminy odzieżowe znalezione w Aiškinamasis aprangos terminų žodyne (2014), opracowanym przez Stanislovasa Algimantasa Ratautasa, Eugeniję Strazdienė i Adę Gulbinienė. Na podstawie prac litewskich i zagranicznych językoznawców omówiono pojęcie eponimu i terminu eponimicznego oraz wymieniono najczęstsze wady i zalety terminów eponimicznych. Stwierdzono, że choć eponimiczne terminy odzieżowe są stosunkowo rzadkie, uzupełniają terminologię odzieżową i są bardzo ważne, a w niektórych przypadkach stanowią jedyne nazwy pojęć z zakresu odzieży. Najwięcej znalezionych terminów odzieżowych miało pochodzenie antroponimiczne i toponimiczne. Przeważają terminy pochodzące od nazwisk męskich. Eponimiczne terminy odzieżowe są pełnoprawnymi terminami, równorzędnymi z terminami nieeponimicznymi. SŁOWA KLUCZOWE: termin eponimiczny, eponim, termin odzieżowy, metonimizacja, onim. STRESZCZENIE W artykule omówiono eponimiczne terminy odzieżowe znalezione w Aiškinamasis aprangos terminų žodynas (2014; Objaśniający słownik terminów odzieżowych), opracowanym przez Stanislovasa Algimantasa Ratautasa, Eugeniję Strazdienė i Adę Gulbinienė. Na podstawie prac litewskich i zagranicznych językoznawców omówiono pojęcie eponimu i terminu eponimicznego oraz wymieniono najczęstsze wady i zalety terminów eponimicznych. Stwierdzono, że choć eponimiczne terminy odzieżowe są stosunkowo rzadkie, uzupełniają terminologię odzieżową i są bardzo ważne: w niektórych przypadkach stanowią jedyne nazwy pojęć z zakresu odzieży. Najwięcej znalezionych eponimicznych terminów odzieżowych opiera się na antroponimach 122 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Eponiminiai aprangos terminai Aiškinamajame aprangos terminų žodyne i toponimach. Przeważają terminy pochodzące od nazwisk męskich. Eponimiczne terminy odzieżowe są pełnoprawnymi terminami, równorzędnymi z terminami nieeponimicznymi. SŁOWA KLUCZOWE: termin eponimiczny, eponim, termin odzieżowy, metonimizacja, onim. WSTĘP W ostatnich latach eponimiczne terminy z różnych dziedzin cieszą się zainteresowaniem litewskich językoznawców. Kazimieras Gaivenis wspomina o eponimicznych terminach chemicznych (Gaivenis 2014 [1993]: 383; [1996]: 227) i technicznych (Gaivenis 2014 [1994]: 392), Angelė Kaulakienė – o eponimicznych terminach fizycznych (Kaulakienė 2009: 69), Nijolė Litevkienė bada eponimiczne terminy anatomiczne (Litevkienė 2006; 2010), a Laimutė Kitkauskienė – eponimiczne terminy architektoniczne, artystyczne i budowlane (Kitkauskienė 2011); transformację onimów (nazw własnych) w terminy eponimiczne omawia Jurgita Mikelionienė (2017). Brakuje jednak wciąż szczegółowych badań naukowych w języku litewskim nad zjawiskiem eponimii w terminologii. Znacznie częściej przemiana nazwy własnej w termin eponimiczny jako źródło terminologii danej dziedziny omawiana jest w pracach zagranicznych badaczy. Artykuły o eponimach i terminach eponimicznych opublikowali łotewscy językoznawcy Baiba Bankava (2011b; 2013) i Ojārs Bušas (2013). W 2011 r. B. Bankava (2011a) obroniła rozprawę Eponīmi latviešu valodā: lingvistiskais aspekts (Eponimy w języku łotewskim: aspekt lingwistyczny), w której wspomina również o terminach eponimicznych używanych w różnych dziedzinach. Linda Pietė (2007) i Linda Kurmiņa (2010) badają eponimiczne nazwy roślin w językach litewskim i łotewskim, Pavelas Nečas i Petras Hejna analizują eponimiczne terminy z zakresu medycyny sądowej (Nečas, Hejna 2012), Eva Schwarzová – eponimiczne terminy z fizyki, chemii i medycyny (Schwarzová 2013), Judyta Męžyk – eponimiczne terminy taneczne (Męžyk 2020) i tak dalej. Oprócz artykułów istotne są także źródła leksykograficzne. W 2015 r. ukazał się słownik litewski opracowany przez Mindę i Davida Kasradzių: Traumatologijos ir ortopedijos eponimai: simptomai ir sindromai. Wspomniana już B. Bankava jest autorką łotewskich słowników eponimów: Eponīmu vārdnīca (Rīga, 2007) i Jaunā eponīmu vārdnīca (Rīga, 2012). Słowniki eponimów istnieją także w innych językach, np.: A Dictionary of Eponyms (1988) Cyrila Lesliego Beechinga, A New Dictionary of Eponyms (2002) Mortona S. Freemana, Słownik eponimów czyli wyrazów odimiennych (2008) Władysława Kopalińskiego i inne. Przedmiotem niniejszego artykułu są eponimiczne terminy odzieżowe odnotowane w Aiškinamajame aprangos terminų žodyne (2014) Stanislovasa Algimantasa Ratautasa, Eugenijos Strazdienė i Ady Gulbinienė. Są one analizowane w artykule Terminologija | 2023 | 30 123 aby ukazać główne czynniki determinujące powstawanie eponimicznych terminów w dziedzinie odzieży. W tym celu postawiono następujące zadania: 1) teoretyczne wyjaśnienie pojęcia terminu eponimicznego; 2) omówienie eponimicznych terminów odzieżowych znalezionych w źródle, dotychczas nieanalizowanych przez litewskich terminologów, pod kątem relacji między onimami a nazywanymi obiektami; 3) określenie miejsca eponimicznych terminów odzieżowych w systemie terminologii odzieżowej. Zatem zadania postawione dla realizacji celu pozwalają zbadać przedmiot badań na dwóch poziomach: teoretycznym i praktycznym, ukazując najczęstsze przyczyny powstawania eponimicznych terminów odzieżowych, ich rolę i znaczenie w systemie terminologii odzieżowej. W badaniu eponimicznych terminów odzieżowych zastosowano metody analityczno-opisową i porównawczą. Można przypuszczać, że ze względu na nowatorski charakter badanie to będzie istotne nie tylko dla specjalistów w dziedzinie odzieżoznawstwa, ale także dla tłumaczy, redaktorów i innych osób stykających się z kwestią wyboru terminów odzieżowych lub ich użycia w ogóle. POJĘCIE TERMINU EPONIMICZNEGO W językoznawstwie litewskim termin eponimas (gr. eponymos – nadający komuś własne imię) jest rzadko używany. W słownikach wyrazów obcych oznacza „nazwę osoby lub rzeczy, od której coś otrzymało nazwę” (TŽŽ 2001: 213; 2013: 231). W Słowniku terminów językoznawczych opracowanym przez Kazimierasa Gaivenisa i Stasysa Keinysa definicja jest inna: eponimem nazywa się „nazwę miejscową pochodzenia antroponimicznego” (Gaivenis, Keinys 1990: 59). Jak widać, definicje słownikowe nieco się różnią. W pierwszym przypadku za eponim uznaje się nazwę, od której coś otrzymuje nazwę, np. wysokie buty na obcasie, nazwane manolais, otrzymały ją od nazwiska hiszpańskiego projektanta obuwia Manolo Blahnika. Zatem eponimem jest imię Manolo (nazwa własna). W drugim przypadku eponimem jest nazwa miejscowa (nazwa własna) utworzona od nazwy własnej (imienia, nazwiska, przezwiska itp.), którą określa się człowieka; na przykład nazwa miejscowości Giedraičiai powstała od nazwiska Giedraitis, czyli eponimem jest wyraz będący rezultatem derywacji. J. Mikelionienė nazywa eponimami takie nazwy własne, „które stają się terminami” (Mikelionienė 2017: 127). Na podstawie tej definicji można stwierdzić, że badaczka skupia uwagę przede wszystkim nie na samej nazwie własnej uznawanej za eponim, lecz na apelatywizacji, czyli procesie, w którym nazwa własna staje się terminem. Analizując pojęcie eponimu w pracach zagranicznych językoznawców, zauważono, że również nie istnieje jedna jednoznaczna koncepcja eponimo. David Crystal twierdzi, że eponim to „osoba, od której imienia coś otrzymało nazwę 124 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Eponiminiai aprangos terminai Aiškinamajame aprangos terminų žodyne (np. wynalazek lub miejsce), imię; nazywane także apelatywem” (Crystal 2008: 173). Jego definicja jest zatem zgodna z definicjami podawanymi w słownikach wyrazów obcych, a także w Cyfrowym słowniku języka niemieckiego (Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache, DWDS; zob. tabela 1) i Słowniku terminów literackich (LT; zob. tamże). W Oxford learner’s dictionary za eponim uznaje się „osobę lub rzecz albo nazwę osoby lub rzeczy, od której nazwano miejsce, wynalazek, odkrycie itp.” (OLD; zob. tabela 1). W Cambridge Dictionary definicja jest równie niejednoznaczna: za eponim uznaje się zarówno samą rzecz lub osobę, jak i nazwę rzeczy lub osoby: „<...> nazwa przedmiotu lub działalności, która jest zarazem imieniem osoby, która jako pierwsza wytworzyła ten przedmiot lub podjęła tę działalność” (CD; zob. tabela 1). Wynika z tego, że w tych słownikach za eponimy uznaje się zarówno samych dawców nazw (rzeczy (obiekty), osoby itp.), jak i wyrazy utworzone od imienia dawcy nazwy. Jak wynika z tabeli 1, Merriam-Webster podaje dwa znaczenia eponimo. Drugie znaczenie, inaczej niż w źródłach wymienionych wcześniej, wiąże się z używanymi w medycynie nazwami leków lub chorób, które uznaje się za eponimy, albo z eponimami powstałymi od nazw leków lub chorób. Ogólnie rzecz biorąc, należy powiedzieć, że medycyna jest jedną z dziedzin, w których eponimów jest prawdopodobnie najwięcej. Tatiana Canziani twierdzi, że eponimami medycznymi są wyrazy nazywające zespoły chorobowe, choroby, urazy, zabiegi chirurgiczne, objawy kliniczne itp., utworzone od imienia lub nazwiska osoby, która jako pierwsza opisała te zjawiska; rzadziej — od imienia lub nazwiska pacjenta, u którego po raz pierwszy opisano określony objaw kliniczny, chorobę itp. (Canziani 2011: 227). Podsumowując różne definicje, można stwierdzić, że eponimy różnią się nie tylko sposobem powstania — jedne są eponimami prostymi, inne zaś derywatami — lecz także semantyką. Mark Nicholas wyróżnia pięć typów eponimów: antroponimiczne, geograficzne, literackie, mitologiczne i naukowe (Nichol 2011). Wspomniana już T. Canziani, omawiając eponimy medyczne, dzieli je na trzy grupy: 1) eponimy właściwe, w których przed wyrazem nomenklaturowym (choroba, zespół chorobowy itp.) podaje się nazwisko naukowca, który jako pierwszy opisał zjawisko określane tym wyrazem nomenklaturowym (choroba Alzheimera); 2) eponimy toponimiczne, w których przed nazwą pospolitą, czyli wyrazem nomenklaturowym, podaje się nazwę miejscowości, w której dane zjawisko zaobserwowano po raz pierwszy (zespół sztokholmski); 3) autoeponimy, związane z osobą, Terminologija | 2023 | 30 125 który rzeczywiście chorował i (lub) zmarł na chorobę nazwaną jego nazwiskiem (choroba Thomsena). Według T. Canzianiego eponimów właściwych jest najwięcej (Canziani 2011: 227–228). Istnieje wiele klasyfikacji eponimów, zależnych od dziedziny. Zależą one od tego, jak szczegółowo i na podstawie jakiego konkretnego aspektu chce się pogrupować eponimy. Należy podkreślić, że eponimy różnią się także budową. Tatjana Karavaeva, opierając się na klasyfikacji przedstawionej w książce Toma McArthura The Oxford Companion to the English Language (1996), wyróżnia pięć typów eponimów: 1) proste, 2) złożone i o konstrukcji określeniowej, 3) utworzone za pomocą przyrostków, 4) skróty oraz 5) eponimy kontaminacyjne (Karavaeva 2011: 81). Eponimami prostymi są wyrazy pospolite powstałe od rzeczowników własnych (np. bojkot pochodzi od nazwiska brytyjskiego agenta Charlesa C. Boycotta, lincz – od nazwiska plantatora z Wirginii Charlesa Lyncha). Eponimy złożone, jak pisze badaczka, to eponimy wielowyrazowe, składające się zarówno z nazw własnych (zwykle imion i nazwisk), jak i wyrazów pospolitych (np. maszyna Turinga została nazwana na cześć brytyjskiego matematyka Alana Turinga). Osobno wyróżnia się eponimy utworzone za pomocą przyrostków (np. derywat z przyrostkiem –izm makiawelizm wiąże się z nazwiskiem Niccola Machiavellego). Skróty eponimiczne są używane rzadko (np. program antywirusowy nazywany po angielsku Casper powstał przez skrócenie nazwiska jego twórcy, Eugene’a Caspersky’ego). Rzadziej spotyka się także eponimy kontaminacyjne (np. niksonomika powstała z nazwiska prezydenta Richarda Nixona i wyrazu ekonomia) (więcej zob. Karavaeva 2011: 81–82). T. Karavaeva twierdzi, że wraz z postępem nauki omówione typy eponimów przestały wystarczać. Wyróżnia jeszcze jeden możliwy typ – eponimy powstałe ze skrótowców utworzonych z imion lub nazwisk osób. Barbara Cappuzzo pisze o wielowyrazowych eponimach hybrydowych, zawierających zarówno człony eponimiczne, jak i człony terminów objaśniających (Cappuzzo 2008: 27). Latvių kalbotyros terminų aiškinamajame žodyne (VPSV 2007) pateikiama išsamesnė eponimo apibrėžtis – nors akcentuojamas pats apeliatyvacijos procesas, kai tikrinis žodis virsta bendriniu, bet kartu minimas ir jau aptartas eponimų nevienodumas (žr. 1 lentelę ir 2 išnašą). Be to, šiame žodyne patikslinama, kad eponimais gali būti tiek iš tikrinių žodžių kilę tikriniai žodžiai, tiek iš tikrinių žodžių atsiradę bendriniai žodžiai. Tikrinio žodžio tapimas bendriniu žodžiu, įvardijančiu tam tikrą sąvoką, leidžia kalbėti apie iš eponimų atsiradusius terminus ar terminus, turinčius eponiminės kilmės dėmenų. 126 Aušra Rimkutė-Ganausauskienė Eponiminiai aprangos terminai Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Chociaż, jak już wspomniano, litewscy terminolodzy dość rzadko badają terminy eponimiczne, podejmowano próby zdefiniowania, czym jest termin eponimiczny. J. Mikelionienė twierdzi, że „[T]erminy eponimiczne to nazwy pojęć utworzone od wyrazu własnego” (Mikelionienė 2017: 127). W Małym słowniku terminologii Reginy Kvašytė terminem tym określa się „termin, którego człon podrzędny utworzono od imienia lub nazwiska naukowca, działacza albo innej osoby” (Kvašytė 2005: 66). A zatem definicja ta pozwala wnioskować, że za eponimiczne uznaje się wyłącznie nazwy złożone. Można więc stwierdzić, że jest ona zbyt wąska, ponieważ po pierwsze obejmuje jedynie antroponimy występujące jako człon podrzędny, a po drugie nie uwzględnia terminów jednowyrazowych. Ponadto w słowniczku pierwszeństwo przyznano terminowi termin antroponimiczny, natomiast termin eponimiczny podano jako synonim (Kvašytė 2005: 66). Należy dodać, że w niektórych pracach, omawiając konkretne terminy eponimiczne, określa się je precyzyjniej jako terminy odimienne (Kaulakienė 2009: 69, 164) lub nazwy odimienne (Stankevičienė 2013: 152). Tabela 1. Definicje terminu eponim w zagranicznych źródłach leksykograficznych ŹRÓDŁA DEFINICJE EPONIMU VPSV 20071 eponīms Nazwa własna, od której przez apelatywizację powstał rzeczownik pospolity, na przykład nazwisko Galife > galife, nazwa miejscowa Konjaka > konjaks, lub inna nazwa własna dowolnego rodzaju utworzona od tej nazwy, na przykład łotewskie imię własne Laima jako podstawa motywująca nazwy przedsiębiorstwa Laima, nazwisko Bolivars jako podstawa motywująca nazwę państwa Bolīvija. Eponimem bywa też nazywany rzeczownik pospolity powstały od nazwy własnej wskutek jej apelatywizacji, na przykład galifē, konjaks, makintošs2 CD eponym nazwa przedmiotu lub czynności, która jest również nazwą osoby, która jako pierwsza wytworzyła ten przedmiot lub wykonała tę czynność3 1 Zob. dostęp online: https://termini.gov.lv/kolekcijas/93/skirklis/417483 [dostęp 2023-01-11]. 2 Tę definicję, przetłumaczoną na język litewski, znajdujemy w artykule L. Kurminasa: „<...> nazwa własna, która wskutek apelatywizacji stała się rzeczownikiem pospolitym, na przykład nazwisko Galifė > galifė, <...> albo nazwa, od której pochodzi inna nazwa własna dowolnego podrodzaju, na przykład łotewskie imię własne Laima jako nazwa motywująca nazwę przedsiębiorstwa Laima <...>. Eponimem bywa też nazywany rzeczownik pospolity powstały od nazwy własnej przez jej apelatywizację, na przykład galifė, konjakas, makintošas” (Kurminą 2010: 355). 3 Zob. dostęp online: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/eponym [dostęp 2023-01-11]. Terminologija | 2023 | 30 127 ŠALTINIAI EPONIMO APIBRĖŽTYS MW eponym 1. one for whom or which something is or is believed to be named 2. a name (as of a drug or a disease) based on or derived from an eponym4 LT eponym An eponym refers to a person or thing after which something else is named5 OLD eponym a person or thing, or the name of a person or thing, from which a place, an invention, a discovery, etc. gets its name6 DWDS Eponym von einer Person hergeleiteter Name7 LTD EPONYM: A word that is derived from the proper name of a person or place. For instance, the sandwich gained its name from its inventor, the fourth Earl of Sandwich. The word lynch comes from Captain William Lynch, who led bands of vigilantes to hang hoboes and bums residing near Pittsylvania County. The verb shanghai, meaning to kidnap or press into forced labor, comes from the practices of conscription common in the oriental city of Shanghai. The word stentorian comes from the loud-mouthed Stentor in Greek legend, and herculean comes from the muscle-bound Hercules, and so on8 Kai kurie užsienio kalbininkai, nagrinėdami konkrečios srities terminus, pvz.: medicinos, chemijos, geografijos, šokio ir pan., vartoja terminą eponimas (Bankava 2011a; Męzyk 2020; Ziyayeva, Bannapova 2022 ir kt.), o ne eponiminis terminas (Ummatova 2022). Tai leidžia daryti prielaidą, kad tam tikrais atvejais jie susiaurina termino eponimas reikšmę (vartoja iš eponimo padaryto žodžio reikšme) ir jį vartoja kalbėdami apie konkrečius eponiminius terminus. Paprastai laikomasi požiūrio, kad eponiminiai terminai yra tie terminai, kurie susiję su tikrų ar išgalvotų asmenų vardais (antroponimais) arba vietų vardais (toponimais) (Cappuzzo 2008; Nečas, Hejna 2012 ir kt.). Taip pat teigiama, kad eponimai yra „tarpkultūrinių 4 Žr. prieigą internete: https://www.merriam-webster.com/dictionary/eponym [žiūrėta 2023-01-11]. 5 Žr. prieigą internete: https://literaryterms.net/eponym/ [žiūrėta 2023-01-11]. 6 Žr. prieigą internete: https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/eponym [žiūrėta 2023-01-11]. 7 Žr. prieigą internete: https://www.dwds.de/wb/Eponym [žiūrėta 2023-01-11]. 8 Žr. prieigą internete: http://web.cn.edu/kwheeler/lit_terms_E.html [žiūrėta 2023-01-11]. 128 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Eponiminiai aprangos terminai Aiškinamajame aprangos terminų žodyne mainų rezultatas“ (Popescu, Șorcaru 2020). Kaip tik todėl kai kuriuos eponiminius terminus atpažinti nėra lengva (Somford 2018: 12), o jų tiesioginė sąsaja su tikriniu žodžiu, kuriuo įvardijamas tam tikras gyvas ar negyvas objektas, atsekama tik turint pakankamai reikiamos srities informacijos, pvz., ne kiekvienas, besidomintis kulinarija, pasakytų, kad pavadinimas plombyras yra kilęs nuo Prancūzijos miesto Plombjero (Plombières) pavadinimo (TŽŽ 2013: 644) ar kad fizikos terminas voltas susijęs su italų fiziko Alessandro Giuseppes Voltos pavarde (VLEe) ir pan. Be abejo, žinant eponiminio termino atsiradimo istoriją, lengviau suvokti ir motyvaciją, ir sąvokos pavadinimo kilmę. Sutariama, kad apskritai apeliatyvacija (dar vadinama deonimizacija, eponimizacija) – tikrinių žodžių pereiga į bendrinius žodžius – nėra dažnas naujų sąvokų pavadinimų kūrimo būdas, tačiau šis būdas praturtina bet kurios srities terminiją. Tyrėjai P. Nečas ir P. Hejna išskiria eponiminių terminų privalumus – šie terminai yra ekonomiški, lengviau įsimenami ir santykinai paprastesni (Nečas, Hejna 2012: 25). Vienas dažniausių eponiminių terminų trūkumų – jų netikslumas (ypač daug apie tai kalbama medicinos srities eponimų tyrimuose, pvz., Kumar, Brazel, Benjamin, Brem 2022), dviprasmiškumas, nesistemiškumas, semantinė „tuštuma“, neskaidrumas (Canziani 2011: 231). Eponimų atsiranda tada, kai norima pagerbti mokslininką ar kitą asmenį, vienaip ar kitaip susijusį su eponiminiu terminu įvardijamu dalyku (Lončar, Anić 2014: 37). Tokiu atveju eponiminis terminas atsiranda iš asmens vardo, pavardės ar kito asmens vardo. Pasitaiko atvejų, kai aptariami terminai sukuriami norint įvardyti vietą, kuri yra svarbi tam tikro dalyko atsiradimui, kilmei, paplitimui ir pan. Tai leidžia manyti, kad eponiminių terminų atsiradimui didžiulę įtaką turi ekstralingvistiniai veiksniai, tokie kaip poreikis įamžinti tam tikrą asmenį (taip pat ir literatūrinį) ar vietą. Apskritai eponiminiai terminai formuojami sąmoningai ir gerai apgalvotai, jie susiję ir su tam tikro dalyko istorija, atspindi tam tikrus kultūrinius aspektus, yra tarsi tam tikras paveldas ateinančioms kartoms. Eponimai skiriasi ne tik savo semantika, bet ir sandara. Nevieniodos sandaros yra ir eponiminiai terminai – vieni vientisiniai, kiti sudėtiniai. Remiantis Valentinos Skujinos eponiminių terminų skirstymu pagal jų apeliatyvacijos (deonimizacijos) laipsnį į dalines arba visiškos apeliatyvacijos terminus (Skūjiņa 1993 [2002]; plg. Mikელიონienė vartoja visiškai ir iš dalies deonimizuoti terminai; Mikelionienė 2017: 129), vientisiniai eponiminiai terminai laikytini visiškos apeliatyvacijos terminais. Dalinės apeliatyvacijos Terminologija | 2023 | 30 129 terminais laikomi sudėtiniai terminai, kurių paprastai vienas dėmuo (dažniausiai šalutinis) yra kilęs iš eponimo. Sudėtiniai eponiminiai terminai nuo kitų skiriasi rašyba – paprastai iš tikrinių žodžių kilę dėmenys rašomi didžiąja raide. Eponiminiu dėmeniu išskiriami esminiai apibrėžiamos sąvokos požymiai, susiję su tikriniu žodžiu (tam tikro asmens pavardė, vietovardžiu ar kt.). Paminėtina ir tai, kad eponiminiai terminai dažniausiai atsiranda metonimizacijos būdu, rečiau – metaforizacijos (Skujiņa 1993 [2002]; Mikelionienė 2017). Remiantis tiek Lietuvos, tiek užsienio mokslininkų sampratomis, galima apibendrintai teigti, kad eponimu laikomas arba 1) pats tam tikro vardo davėjas (tai gali būti ne tik tikriniu žodžiu įvardijamas asmuo, bet ir vieta ar kitas dalykas), arba 2) išvestinis žodis, atsiradęs iš vardo davėjo vardo. Kadangi eponimas yra tiesiogiai susijęs su asmeniu, reiškiniu ar kt. dalyku, kurio vardu pavadinamas tam tikras objektas, šiame straipsnyje eponiminiu terminu laikomas toks terminas, kuris yra padarytas iš tam tikro eponimo (tai gali būti tiek paprastasis žodis, tiek darinys) arba kuris turi iš eponimo padarytą dėmenį ar dėmenų. ANALIZA EPONIMICZNYCH TERMINÓW ODZIEŻOWYCH W Objaśniającym słowniku terminów odzieżowych znaleziono łącznie 86 eponimicznych terminów odzieżowych: 76 proc. terminów jednowyrazowych i 24 proc. wielowyrazowych. We wstępie do źródła napisano, że słownik „zawiera ponad 6000 terminów litewskich wraz z ich odpowiednikami w języku angielskim, niemieckim, francuskim i rosyjskim” (AATŽ 2014: 4). Tak więc wśród tak licznych terminów badane jednostki stanowią zaledwie 1,4 proc. terminów odnotowanych w słowniku. Należy dodać, że w omawianym słowniku występuje więcej terminów eponimicznych, są to jednak terminy nazywające urządzenia (maszyna Blake’a, maszyna Mackaya, powiększalnik Martindale’a), określone detale lub konstrukcje (umocowanie Derby’ego, konstrukcja Derby’ego) albo terminy z zakresu chemii (merceryzacja) i mechaniki (próba twardości Brinella, próba twardości Rockwella, próba twardości Shore’a). Terminy te nie są uznawane za nazwy odzieży, dlatego nie są analizowane w artykule. Analiza eponimicznych terminów odzieżowych nie jest możliwa bez przeglądu nazw własnych, od których pochodzą. Jak wiadomo, nazwy własne są różnorodne, dlatego nie istnieje jedna odpowiednia dla nich klasyfikacja (Mickienė, Bačiūnaitė-Lūžienė 2013: 18). Ze względu na relację nazw do nazywanych obiektów rzeczywistości można wyróżnić dwie duże grupy nazw własnych: 1) nazwy istot żywych oraz 2) nazwy obiektów (rzeczy) nieożywionych, które w razie potrzeby dzieli się dalej. 130 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Eponiminiai aprangos terminai Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Rys. 1. Podział eponimicznych terminów odzieżowych według pochodzenia (proc.) į dar smulkesnes grupes (Jakaitienė 2010: 267). Gyvųjų būtybių vardai dažniausiai skirstomi į antroponimus, zoonimus ir mitonimus, o negyvųjų objektų (dalykų) vardai – į toponimus (oikonimus, hidronimus, oronimus, drimonimus, urbanonimus ir kt.), kosmonimus ir astronimus, susisiekimo priemonių vardus, periodinių leidinių pavadinimus ir kt. (Mickienė, Bačiūnaitė-Lūžienė 2013: 20). Aiškinamajame aprangos terminų žodyne rasti eponiminiai terminai aprašomi skirstant juos į tris grupes: 1) toponiminės kilmės, 2) antroponiminės kilmės ir 3) kitos kilmės sąvokų pavadinimai. 1. Nazwy pojęć pochodzenia toponimicznego Badanie wykazało, że terminy odzieżowe pochodzące od toponimów stanowią 42 proc. wszystkich terminów eponimicznych (rys. 1). Terminy te można podzielić bardziej szczegółowo według obiektów nazywanych przez wyrazy podstawowe. Najwięcej znaleziono eponimicznych terminów odzieżowych utworzonych od nazw miast lub ich części: angora AATŽ 2014: 20, angora wilna AATŽ 2014: 440 (od dawnej nazwy miasta Ankara w Turcji: Angora), bolonia AATŽ 2014: 95 (od nazwy włoskiego miasta Bolonia (wł. Bologna)), styl charlestoński AATŽ 2014: 387 (od nazwy amerykańskiego miasta Charleston (ang. Charleston) w stanie Karolina Południowa), czelsi AATŽ 2014: 101 (od nazwy londyńskiej dzielnicy Chelsea (ang. Chelsea)), denim AATŽ 2014: 108 (od nazwy francuskiego miasta Nîmes, por. fr. (serge) de Nîmes), duffel AATŽ 2014: 121 (od nazwy belgijskiego miasta Duffel (belg. Duffel)), everet AATŽ 2014: 137 (od nazwy miasta Everett w stanie Massachusetts (ang. Everett)), fes AATŽ 2014: 138 (od nazwy marokańskiego miasta Fez)9, kolor hawański AATŽ 2014: 381 (od nazwy kubańskiej 9 Nazwa wiąże się z nazwą Fezu, dawnej stolicy Maroka (arab. Fās, fr. Fès; VLEe). Fez, jak podaje Powszechna Encyklopedia Litewska, to „męska czapeczka z czerwonego filcu w kształcie ściętego stożka, z czarnym lub niebieskim chwostem”; jako synonim podano feskà (VLEe). Terminologija | 2023 | 30 131 sostinės Havanos pavadinimą), kordobanai AATŽ 2014: 210, kordobanas AATŽ 2014: 210, Kordobos oda AATŽ 2014: 210 (pagal Ispanijos Kordobos miesto (isp. Córdoba) pavadinimą), muslinas AATŽ 2014: 265 (pagal Irako Mosulo miesto pavadinimą), nairitas AATŽ 2014: 266 (pagal senovės Urartu valstybės Nairi miesto pavadinimą), tiulis AATŽ 2014: 419 (pagal Prancūzijos Tiulio (pranc. Tulle) miesto pavadinimą), Venecijos nėriniai AATŽ 2014: 267 (pagal Italijos miesto Venecija pavadinimą). W Objaśniającym słowniku terminów odzieżowych znaleziono eponimiczne terminy odzieżowe, których pochodzenie wiąże się z innymi nazwami miejscowości: utworzone od nazwy stanu: kaszmir AATŽ 2014: 185 (od nazwy indyjskiego stanu Kaszmir (hindi i urdu Kaśmir, ang. Kashmir; VLEe)), utworzone od nazwy kraju związkowego: buty heskie AATŽ 2014: 84 (związane z żołnierzami z Hesji; Hesja (niem. Hessen) to kraj związkowy w środkowej części Niemiec; VLEe), utworzone od nazwy wsi: kersey AATŽ 2014: 190 (od nazwy angielskiej wsi Kersey (ang. Kersey)). Niektóre jednowyrazowe terminy odzieżowe pochodzą od nazw państw: maroken AATŽ 2014: 243 (od nazwy państwa Maroko), wengerka ntk. AATŽ 2014: 437, węgierskie AATŽ 2014: 437 (od nazwy państwa Węgry (węg. Magyarország; VLEe)). Osobno można wymienić takie terminy wielowyrazowe, jak kalifornijska konstrukcja AATŽ 2014: 206 (por. Kalifornia; przypuszczalnie konstrukcję obuwia zaczęto wytwarzać w Kalifornii), kubański obcas AATŽ 2014: 293 (por. Kuba; obuwie z takim obcasem pojawiło się na Kubie na początku lat 80. XX w.) oraz francuski obcas AATŽ 2014: 294 (por. Francja; w XVII w. król Francji Ludwik XIV nosił buty z takim obcasem, nazywanym także obcasem krokulowym); ich człony określające opierają się na nazwach państw, w których obiekt określany przez człon główny terminu wielowyrazowego był rozpowszechniony lub z których się wywodził. Esama eponiminių aprangos terminų, atsiradusių iš salų pavadinimų: bikinis AATŽ 2014: 93 (pagal Ramiojo vandenyno salos Bikinių (angl. Bikini) pavadinimą), džersis AATŽ 2014: 130 (pagal Didžiosios Britanijos Džersio salos (angl. Jersey), kurioje pradėtas audinys gaminti, pavadinimą), kapriai AATŽ 2014: 183 (pagal Italijai priklausančios Kaprio salos (it. Capri) pavadinimą), taip pat ir kitų geografinių objektų pavadinimų: karakulis AATŽ 2014: 184 (pagal Karakulio oazės Uzbekijoje pavadinimą), panama AATŽ 2014: 300 (plg. Panamos kanalas). Vilnonio audinio pavadinimas ševiotas AATŽ 2014: 403 atsirado iš Šiaurės Škotijos Ševioto kalnų (angl. Cheviot Hills; VLEe) pavadinimo. 132 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Eponiminiai aprangos terminai Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Osobno można wyróżnić terminy dotyczące odzieży, które wywodzą się od nazw tytułów związanych z określoną miejscowością: Česterfildo płaszcz AATŽ 2014: 297 (od nazwy tytułu wspomnianego już hrabiego Chesterfield, Philipa Stanhope’a, pochodzącej od nazwy miejscowości Chesterfield), kardiganas AATŽ 2014: 184, smailiakaklis kardiganas AATŽ 2014: 184 (od tytułu hrabiego Cardigan, Jamesa Brudenella — walijskiego miasta Cardigan, por. ang. Cardigan), velingtonai AATŽ 2014: 436 i pusvelingtoniai AATŽ 2014: 341 (od tytułu księcia Wellington — angielskiego miasta Wellington, por. ang. Wellington). Chociaż tytuły te otrzymywali ludzie, same nazwy tytułów pochodzą od nazw obiektów nieożywionych — miejscowości. Znaleziono eponimiczne terminy utworzone od nazw uniwersytetów: kembridžai AATŽ 2014: 188, Kembridžo błękit cambridge’owski AATŽ 2014: 381 (od nazwy Uniwersytetu w Cambridge), oksfordai AATŽ 2014: 280, Oksfordo błękit oksfordzki AATŽ 2014: 381 (od nazwy Uniwersytetu Oksfordzkiego). Mniej niż połowa eponimicznych terminów dotyczących odzieży odnotowanych w Aiškinamajame aprangos terminų žodyne powstała od toponimów nazywających różne miejsca lub miejscowości. Przykłady pokazują, że wśród eponimicznych terminów dotyczących odzieży, których podstawowe wyrazy nazywają określone obiekty, przeważają terminy pochodzące od nazw miast, państw, regionów, wysp i innych miejsc geograficznych. Terminy te powstały w drodze metonimizacji, innymi słowy, wskutek logicznego związku między miejscem określanym nazwą własną a odzieżą, materiałem lub innym obiektem odzieżowym z nim związanym. Jak pokazują przykłady, miejsce zazwyczaj wiąże się z powstaniem, wytwarzaniem, rozpowszechnieniem itp. 2. Nazwy pojęć pochodzenia antroponimicznego Terminy pochodzenia antroponimicznego stanowią 44 proc. badanego zbioru (rys. 1). Większość terminów pochodzących od nazwisk można powiązać z nazwiskami wynalazców, twórców, pionierów, a także osób popularyzujących (oficerów, aktorów, osób posiadających określony tytuł itp.): batistas AATŽ 2014: 89 (tkanina nazwana od nazwiska mistrza Jeana Baptiste’a, który mieszkał w XIII w. w Cambrai we Francji), bekešas AATŽ 2014: 92 (od nazwiska węgierskiego dworzanina i ozdobnika Kaspara Békésa), bliukeriai AATŽ 2014: 94 (od nazwiska pruskiego feldmarszałka Gebharda Blüchera, który poprowadził armię pruską do bitwy pod Waterloo), bouleris AATŽ 2014: 95 (od nazwiska kapelusznika Williama Bowlera, który w połowie XIX w. spopularyzował ten kapelusz), Brauno pas AATŽ 2014: 117 (od nazwiska brytyjskiego generała Samuela Browne’a), frančius AATŽ 2014: 141 (od nazwiska angielskiego feldmarszałka Johana Frencha), Terminologija | 2023 | 30 133 galifė AATŽ 2014: 143 (pagal prancūzų kavalerijos generolo Gastono Galliffet’o pavardę), gibsonai AATŽ 2014: 151 (pagal amerikiečių dailininko ir iliustratoriaus Charleso Gibsono pavardę), rokas AATŽ 2014: 203 (pagal turtingo anglo Williamo Coke’o, kuriam buvo pagaminta ši skrybėlė, pavardę), makintošas AATŽ 2014: 242 (pagal škotų chemiko ir išradėjo Charleso Macintosho pavardę), martensai AATŽ 2014: 244 (pagal vokiečių ortopedo daktaro Klauso Maertenso pavardę), leotardas AATŽ 2014: 234 (pagal XIX a. vid. prancūzų cirko artisto Jules’o Léotard’o pavardę), plimsoliai AATŽ 2014: 322 (pagal anglo Samuelio Plimsollio pavardę), reglano paltas AATŽ 2014: 298 (pagal britų feldmaršalo Fitzroy’aus Raglano pavardę), siluetas AATŽ 2014: 362 (pagal XVIII a. prancūzų finansų ministro Étienne’o de Silhouette’o, kurio šešėlinė karikatūra buvo nupiešta jam netekus posto, pavardę), stetsonas AATŽ 2014: 386 (pagal JAV skrybėlių gamintojo Johano Stetsono pavardę), Šanel rankinukas AATŽ 2014: 344, Šanel tipo avalynė AATŽ 2014: 69 (pagal prancūzų dizainerės Gabrielle’ės Chanel pavardę). Kaip matyti iš pavyzdžių, rašyba išsiskiria dvižodis terminas reglano paltas – šalutinis dėmuo rašomas iš mažosios raidės. Galbūt taip yra dėl to, kad iš tikrinio žodžio (pavardės) atsiradęs bendrinis žodis imamas vartoti kaip terminas, o vėliau, prireikus įvardyti tam tikrą rūšį, atsiranda rūšinis terminas. Neatmetina, kad rašyba mažąja raide gali būti ir korektūros klaida. Nieco mniej jest terminów dotyczących odzieży pochodzących od nazwisk osób posiadających określony tytuł (hrabiego, lorda, kardynała, księcia): derbiai AATŽ 2014: 108 (od nazwiska angielskiego hrabiego Edwarda Derby’ego), derbis AATŽ 2014: 108 (od nazwiska wspomnianego już hrabiego E. Derby’ego, który w połowie XIX w. spopularyzował ten kapelusz), kromveliai AATŽ 2014: 217 (od nazwiska lorda protektora Anglii Olivera Cromwella z XVII w.), reglanas AATŽ 2014: 349 (od nazwiska brytyjskiego feldmarszałka Fitzroya Raglana), rišelje AATŽ 2014: 351 (od nazwiska kardynała Armanda Richelieu). W źródle znaleziono jeden termin, którego pochodzenie wiąże się z przydomkiem osoby posiadającej określony tytuł: kaligos AATŽ 2014: 180 (od nazwiska cesarza Gajusza Cezara Germanika Kaliguli, noszącego strój wojskowy). Osobną grupę stanowią eponimiczne terminy dotyczące odzieży nazwane od imion. Przede wszystkim należy wymienić jednowyrazowe nazwy odzieży utworzone od imion postaci literackich: džuljetės AATŽ 2014: 133 (od imienia Julii, bohaterki utworu Williama Shakespeare’a), faustai AATŽ 2014: 138 (od imienia Fausta, bohatera literackiego), romeo AATŽ 2014: 352 (od 134 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Eponiminiai aprangos terminai Aiškinamajame aprangos terminų žodyne imienia Romea, bohatera utworu W. Shakespeare’a). Człon podrzędny jednego złożonego eponimicznego terminu dotyczącego odzieży wiąże się z imieniem postaci religijnej — Jezusa: Jėzaus sandały AATŽ 2014: 355. Członami podrzędnymi trzech kolejnych złożonych terminów eponimicznych są imiona znanych osób: człon podrzędny terminu Alberto pantofle AATŽ 2014: 405 wiąże się z księciem Albertem, mężem królowej Wiktorii, który spopularyzował te pantofle; człon podrzędny terminu Henriko czapka AATŽ 2014: 189 wiąże się z imieniem księcia Prus Henryka; człon podrzędny terminu Ramzio sandały AATŽ 2014: 356 — z imieniem egipskiego faraona Ramzesa. Pod względem słowotwórczym wyróżnia się jednowyrazowy termin eponimiczny napoleonbačiai AATŽ 2014: 266. Pierwszy człon tego terminu złożonego wiąże się z imieniem cesarza Francji Napoleona III, a drugi człon — bačiai — jest stosunkowo często używany do nazywania butów, np. sportbačiai, pusbačiai. Znaleziono dwa eponimiczne terminy dotyczące odzieży utworzone od imion i nazwisk postaci literackich: meridžinės AATŽ 2014: 260 (od imienia i nazwiska Mary Jane, bohaterki komiksów rysowanych na początku XX w. przez Richarda Feltona Outcaulta), Piterio Peno kołnierz AATŽ 2014: 28 (od imienia i nazwiska Piotrusia Pana, bohatera utworu szkockiego pisarza Jamesa Matthew Barriego). Jak wynika z analizy terminów pochodzenia antroponimicznego nazywających określoną odzież lub określone czynności wykonywane podczas szycia odzieży, zazwyczaj nie są one wiązane z konkretną osobą, tzn. ich pierwotne znaczenie jak gdyby zaciera się z upływem czasu, blaknie, a termin zaczyna oznaczać konkretną rzecz (przedmiot, czynność), np. termin derbiai kojarzy się przede wszystkim z butami, a nie z angielskim hrabią E. Derbym, który je lubił i nosił, a ściślej — z jego nazwiskiem. Zazwyczaj tylko osoby interesujące się historią obuwia potrafią wyjaśnić, dlaczego buty te tak się nazywają. Terminy te, podobnie jak terminy pochodzenia toponimicznego, powstały również w drodze metonimizacji. Najwięcej znaleziono terminów pochodzących od nazwisk i imion, najmniej zaś terminów dotyczących odzieży utworzonych od imienia i nazwiska osoby, a także terminów pochodzących od przydomków. Przeważają terminy utworzone od nazwisk i imion męskich. 3. Nazwy pojęć innego pochodzenia Terminy z tej grupy stanowią 14 proc. wszystkich eponimicznych terminów odzieżowych (rys. 1). W pierwszej kolejności należy wymienić terminy odzieżowe pochodzące od nazwy własnej produktu lub marki: goreteksas AATŽ 2014: 153 (od znaku towarowego Gore-Tex, kojarzonego z nazwiskiem ojca-wynalazcy Wilberta L. Gore’a i jego syna Roberta W. Gore’a), kedai AATŽ 2014: 186 (od nazwy Keds), klarinas AATŽ 2014: 194 (od znaku towarowego Clarino). Terminologija | 2023 | 30 135 pavadinimą), laikra AATŽ 2014: 230 (pagal Du Pont de Nemours (JAV bendrovės gaminamo elastano prekės pavadinimą Lycra), liureksas AATŽ 2014: 239 (pagal 1946 m. sukurto prekių ženklo Lurex pavadinimą). Iš prekių ženklų kilę terminai reti. Šiais atvejais semantinis ryšys tarp prekių ženklo kaip onimo ir juo įvardijamos aprangos yra tas, kad prekių ženklo simbolinis pavadinimas imamas vartoti konkrečiai aprangai ar iš jos gaminamai medžiagai įvardyti: prekių ženklas Keds – batams, Clarino – sintetinei odai, Lycra – elastanui. Taigi, onimas virsta eponiminiu terminu ir tarsi netenka iki tol turėto išskirtinumo ir kartu įgyja naujų ypatybių. Šiuolaikinės aprangos srityje šio tipo eponiminių pavadinimų yra ir daugiau, pvz.: inkariukai, krok­sai, konversiukai, ugsai ir kt. Pastarieji fiksuojami Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne (NDe). Yra eponiminių terminų, kilusių iš pilies: balmoralai AATŽ 2014: 76 (pagal karališkosios Balmoralo pilies Škotijoje pavadinimą), uosto: satinas AATŽ 2014: 357 (pagal senovinį arabišką vieno kinų uosto pavadinimą), laivo: bleizeris AATŽ 2014: 94 (pagal laivo Blazer pavadinimą), gamyklos: džेलiai AATŽ 2014: 130 (pagal prancūzų gamyklos Jelly Shoes pavadinimą), firmos: salpa AATŽ 2014: 354 (pagal italų firmos Salpa pavadinimą), mados salono: gabardinas AATŽ 2014: 143 (pagal prancūzų mados salono Gabardin pavadinimą) pavadinimų. Rastas vienas eponiminis terminas, atsiradęs iš muzikos grupės simbolinio pavadinimo: bitlai AATŽ 2014: 101 (pagal grupės The Beatles pavadinimą). Zatem w tej grupie eponimicznych terminów odzieżowych przeważają terminy pochodzące od nazw symbolicznych, które pod względem gramatycznym uznaje się za rzeczowniki własne. Jak wspomniano na początku artykułu, przeważają jednowyrazowe eponimiczne terminy odzieżowe. Wszystkie pod względem pochodzenia, z wyjątkiem terminu pusvelingtoniai, należy uznać za zapożyczenia. Nieco inaczej jest w przypadku złożonych eponimicznych terminów odzieżowych, gdyż zaledwie kilka z nich można uznać za zapożyczenia (Čarlstono stilius, Jėzaus sandalai); pozostałe mają pochodzenie mieszane, tzn. zawierają człon podrzędny, najczęściej obcego pochodzenia, czyli zapożyczony (Havanos spalva, Šanel rankinukas, Brauno diržas itd.), a w rzadszych przypadkach człon podrzędny jest formacją hybrydową (kaliforninė konstrukcija). Zapożyczone jednowyrazowe eponimiczne terminy odzieżowe pozwalają stwierdzić, że wyrazy własne (imiona, nazwiska, przezwiska, nazwy miejsc) stały się eponimami nie w języku litewskim, lecz przede wszystkim w języku, w którym określany eponimicznym terminem element odzieży powstał. A zatem w przypadku jednowyrazowych eponimicznych terminów odzieżowych obcego pochodzenia 136 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Eponiminiai aprangos terminai Aiškinamajame aprangos terminų žodyne do litewskiej terminologii odzieżowej zapożycza się gotowe eponimiczne terminy odzieżowe. W źródle nie odnotowano eponimicznych terminów rodzimego pochodzenia litewskiego. Wyniki badania pozwalają stwierdzić, że około jedna czwarta (24,5 proc.) jednowyrazowych i złożonych terminów odzieżowych nie jest jedynym oznaczeniem danego pojęcia. Terminy te funkcjonują jako synonimy, przy czym w Aiškinamajame aprangos terminų žodyne pierwszeństwo przyznano terminom, których człony nie pochodzą od wyrazów własnych: balmoralai zob. avalynė uždėtine jungtimi; bitlai zob. čelsiai; bliukeriai zob. avalynė uždėtiniais šoneliais; bouleris zob. katiliukas; derbiai zob. avalynė uždėtiniais šoneliais; derbis zob. katiliukas; Kembridžo mėlynoji spalva zob. šviesiai mėlyna spalva; kokas zob. katiliukas; marokenas zob. tymas; oksfordai zob. avalynė uždėtine jungtimi; Oksfordo mėlynoji spalva zob. tamsiai mėlyna spalva; rišelė zob. avalynė uždėtine jungtimi; stetsonas zob. kaubojiška skrybėlė. Te uznawane za podstawowe terminy mogły powstać na podstawie samych definicji, w których wyodrębnia się najbardziej charakterystyczne cechy pojęć, oraz z potrzeby uporządkowania i ujednolicenia systemu terminologii odzieżowej. Porównanie eponimicznych i nieeponimicznych terminów odzieżowych pokazuje, że pierwsze są krótsze, a ich motywacja wiąże się z osobą lub miejscem, podczas gdy podawane jako podstawowe terminy nieeponimiczne są dłuższe i bardziej złożone, lecz z terminologicznego punktu widzenia semantycznie precyzyjniejsze i wyraźniej oddają treść pojęcia. Jak już wspomniano, niespecjalistom trudniej powiązać terminy eponimiczne z osobami, miejscami lub innymi desygnatami nazw własnych; bardzo często występują one wyłącznie w literaturze specjalistycznej. Ogólnie rzecz biorąc, omawiając powstawanie terminów eponimicznych w dziedzinie odzieży lub w innych dziedzinach, warto dodać, że nie są one neutralne stylistycznie, a ich powstanie wiąże się w dużym stopniu z subiektywnym pragnieniem upamiętnienia twórcy, wynalazcy, popularyzatora, miejscowości lub innego obiektu, żywego bądź nieożywionego, z którym związana jest nazwa pojęcia. Terminy eponimiczne niewątpliwie wiążą się z treściami historycznymi i kulturowymi, istotnymi dla powstania danego terminu, a także dla komunikacji specjalistycznej. W rzadkich przypadkach, jak wynika z przykładów, to samo pojęcie określa więcej niż jeden termin eponimiczny: balmoralai, oksfordai, rišelė – avalynė uždėtine jungtimi; bliukeriai, derbiai – avalynė uždėtiniais šoneliais; bouleris, derbis, kokas – katiliukas. Zasadniczo pokazuje to, że termin eponimiczny jest umowny i często nie jest jedynym określeniem, a w niektórych przypadkach może być wręcz wynikiem braku zgody. Niezależnie jednak od tego, czy wybiera się termin eponimiczny, czy nieeponimiczny, podstawowa funkcja terminu odzieżowego pozostaje taka sama — nominacyjna, tzn. dokładne, jednoznaczne i zwięzłe nazywanie Terminologija | 2023 | 30 137 pojęcia z dziedziny odzieży, a zarazem zapewnianie jasnego i jednoznacznego użycia terminu w literaturze naukowej. Zasadniczo terminy eponimiczne wzbogacają terminologię. W rzadkich przypadkach termin eponimiczny, różniący się zaledwie końcówką, choć utworzony od tej samej nazwy własnej, może być dla użytkownika mylący, np. por. nazwę obuwia derbiai i nazwę nakrycia głowy derbis, wiążące się z nazwiskiem angielskiego hrabiego E. Derby’ego. Jednowyrazowe terminy określające różne elementy odzieży są krótkie i wygodne, ale zarazem łatwe do pomylenia; ponadto, jak wspomniano wcześniej, oba mają więcej niż jeden synonim. Wraz ze wzrostem liczby badań nad terminami eponimicznymi warto w przyszłości zbadać również częstotliwość ich użycia. Pozwoliłoby to na bardziej uzasadnione wnioski dotyczące rozpowszechnienia terminów eponimicznych jako jednego ze sposobów tworzenia terminów, a także tendencji w ich użyciu i wyborze. WNIOSKI 1. Eponimiczne terminy odzieżowe to nazwy pojęć z zakresu odzieży utworzone od onimów. Powstawanie tych terminów w dziedzinie odzieży determinują przede wszystkim nie czynniki lingwistyczne (zwięzłość, ekonomiczność, rozpowszechnienie, trwałość itp.), lecz ekstralingwistyczne, takie jak chęć nazwania osób, które stworzyły, wynalazły, rozpoczęły produkcję lub spopularyzowały określony rodzaj odzieży bądź jej elementy, dążenie do uhonorowania konkretnych osób, a także związek z określonymi miejscami geograficznymi, w których daną odzież stworzono, była popularna lub się rozpowszechniła. Terminy eponimiczne można uznać za wyraz szacunku, odkrycia naukowego, uznania wkładu danej osoby lub po prostu rezultat wymiany kulturowej. 2. Dane Słownika objaśniającego terminów odzieżowych pokazują, że eponimiczne terminy odzieżowe stanowią zaledwie około 1,4 proc. wszystkich terminów odzieżowych. Większość eponimicznych terminów odzieżowych (około 75,5 proc.) to jedyne nazwy pojęć (wełna angorska, bekėšas, blezer, blukery, pas Brauna, duffel, dżersej, gabardyna, galife, gibsony, buty heskie, sandały Jezusa, kaszmir, cambridge, kerza i in.). Pozostałe badane eponimiczne terminy odzieżowe są używane jako synonimy obok terminów odzieżowych dokładniejszych pod względem terminologicznym (blukery, melonik, derby, kok, oksfordy, stetson i in.). W Słowniku objaśniającym terminów odzieżowych znaleziono najwięcej terminów eponimicznych opartych na antroponimach (imionach, nazwiskach, przezwiskach) i toponimach (nazwach miast, państw, wysp itp.). Osobną grupę stanowią terminy wywodzące się od nazw symbolicznych. 3. Eponimiczne terminy odzieżowe zajmują ważne miejsce w litewskiej terminologii odzieżowej. Tworzenie terminów od wyrazów własnych to jeden z możliwych i, jak 138 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Eponiminiai aprangos terminai Aiškinamajame aprangos terminų žodyne pokazują wyniki badań, rzadkich i złożonych sposobów nazywania pojęć. Eponimiczne terminy odzieżowe, zwłaszcza jednowyrazowe, choć są niedoskonałymi pod względem terminologicznym, zwięzłymi nazwami pojęć odzieżowych, w niektórych przypadkach stanowią jedyne tradycyjnie używane terminy odzieżowe w litewskiej terminologii odzieżowej. ŠALTINIAI AATŽ 2014: Stanislovas Algimantas Ratautas, Eugenija Strazdienė, Ada Gulbinienė. Aiškinamasis aprangos terminų žodynas: daugiau nei 6000 terminų lietuvių, anglų, vokiečių, prancūzų ir rusų kalbomis, Kaunas: Technologija. CD – Cambridge Dictionary. Prieiga internete: https://dictionary.cambridge.org/. DWDS – Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache. Prieiga internete: https://www.dwds.de/. LT – Literary Terms. Prieiga internete: https://literaryterms.net/. LTD – Literary Terms and Definition. Prieiga internete: http://web.cn.edu/kwheeler/lit_terms_E.html. MW – Merriam-Webster Dictionary. Prieiga internete: https://www.merriam-webster.com/. OLD – Oxford Learner‘s Dictionaries. Prieiga internete: https://www.oxfordlearnersdictionaries.com. TŽŽ 2001 – Tarptautinių žodžių žodynas, ats. red. A. Kinderys, Vilnius: Alma littera. TŽŽ 2013 – Tarptautinių žodžių žodynas, redaktorių taryba: A. Kaulakienė ir kt., Vilnius: Alma littera. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija, e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2001–2020. Prieiga internete: www.vle.lt. VPSV – Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca, Rīga: Valsts valodas aģentūra, 2007. Prieiga internete: https://termini.gov.lv/ [žiūrėta 2023-01-11]. LITERATŪRA Andersen Janet Byron 1996: The Language of Eponyms. – Journal of the Royal College of Physicians of London 30(2), 174–177. Bankava Baiba 2007: Eponīmu vārdnīca, Rīga: Valsts valodas aģentūra. Bankava Baiba 2011a: Eponīmi latviešu valodā: lingvistiskais aspekts: promocijas darbs filoloģijas doktora grāda iegūšanai valodniecības zinātnes nozarē, Rīga: Latvijas universitāte. Bankava Baiba 2011b: Eponīmi latviešu valodā. – Valodas prakse: vērojumi un ieteikumi: populārzinātnisku rakstu krājums 6, Rīga: Latgales druka, 58–71. Bankava Baiba 2012: Jaunā eponīmu vārdnīca, Rīga: Valsts valodas aģentūra. Bankava Baiba, Bušs Ojārs 2013: Daži eponīmu veidošanās terminoloģiskie un semantiskie aspekti. – Linguistica Lettica 21, 78–85. Beeching Cyril Leslie 1988: A Dictionary of Eponyms, 2end. ed., Oxford; New York: Oxford University Press. Canziani Tatiana 2011: The status of medical eponyms: advantages and disadvantages. – Teaching Medical English: Methods and Models, red. A. Loiacono, G. Lamartino, K. S. Grego, Italy: Publisher Monza, 227–238. Cappuzzo Barbara 2008: Eponyms or Descriptive Equivalent Terms? The Question of Scientific Accuracy in Medical Discourse. – Quaderno II, 25–35. Crystal David 2008: A Dictionary of Linguistics and Phonetics, Sixth Edition, Oxford: Blackwell Publishing. Freeman Morton S. 2002: A New Dictionary of Eponyms, Oxford University Press. Prieiga internete: https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195093544.001.0001/acref-9780195093544; jessioonid=C5247DD8651F5FE4171AE62DB1DBE370. DOI: 10.1093/acref/9780195093544.001.0001. Gaivenis Kazimieras 2014 [1993]: Chemijos nomenklatūros įvairenybės. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 381–389. Gaivenis Kazimieras 2014 [1994]: Technikos terminijos norminimo mažmožiai. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 390–396. Gaivenis Kazimieras 2014 [1996]: Apie du terminų norminimo principus. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 224–229. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Terminologija | 2023 | 30 139 Jakaitienė Evalda 2010: Leksikologija: studijų knyga, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Karavaeva Tatjana L. 2011: Structural and semantic types of eponyms. – Notes on Onomastics 14, 80–89. Prieiga internete: http://karpenko.in.ua/wp-content/uploads/2013/02/Karavaev.pdf. Kasradze Mindia, Kasradze David 2015: Traumatologijos ir ortopedijos eponimai: simptomai ir sindromai, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. Kaulakienė Angelė 2009: Lietuvių fizikos terminijos raida: monografija, Vilnius: leidykla „Technika“. Kitkauskienė Laimutė 2011: Eponiminiai architektūros, meno ir statybos terminai lietuvių kalboje. – Santalka: filologija, edukologija 19(1), 48–58. Kopaliński Władysław 2008: Słownik eponimów czyli wyrazów odmiennych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Kumar Priyanka, Brazel Danielle, Benjamin David J., Brem Elizabeth 2022: Eponyms in medical oncology. – Cancer Treatment and Research Communications 31. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ctarc.2022.100516. Kurminā Linda 2010: Eponiminiai augalų pavadinimai latvių ir lietuvių kalbose: darybos būdai. – Leksikografija ir leksikologija 2, sud. V. Sakalauskienė, A. Auksoriūtė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 355–367. Kvašytė Regina 2005: Mokomasi terminologijos žodynėlis, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. Litevkienė Nijolė 2006: Lietuviški ir lotyniški sudėtiniai anatomijos terminai: humanitarinių mokslų daktaro disertacija, Kaunas [Šiauliai]: Šiaulių universiteto leidykla. Litevkienė Nijolė 2010: Eponyms of Anatomy. – Vārds un tā pētīšanas aspekti 14(1), 156–161. Lončar Maja, Anić Ana Ostroški 2014: Eponymous medical terms as a source of terminological variation. – Languages for Special Purposes in a Multilingual, Transcultural World, Proceedings of the 19th European Symposium on Languages for Special Purposes, eds. G. Budin, V. Lušicky, 8–10 July 2013, Vienna, Austria, Vienna: University of Vienna, 36–44. Prieiga internete: https://www.researchgate.net/publication/312200297_Eponymous_medical_terms_as_a_source_of_terminological_variation. Mežyk Judyta 2020: Eponyms in Dance Terminology as an Object of Translation. – Półrocznik Językoznawczy Tertium. Tertium Linguistic Journal 5(2), 183–201. DOI: https://doi.org/10.7592/Tertium2020.5.2.Mezyk. Mickienė Ilona, Bačiūnaitė-Lužienė Lina 2013. Onomastikos įžvalgos: mokomoji metodinė knyga [e. išteklius], Vilnius: Vilniaus universitetas. Prieiga internete: https://www.knf.vu.lt/dokumentai/failai/katedru/lietuviiu/Onomastikos_izvalgos_Mickiene_Baciunaite-Luziene_2013.pdf. Mikelionienė Jurgita 2017: Tarp tautinių terminų apeliatyvacijos aspektai. – Terminologija 24, 127–144. NDe – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas [tęstinis internetinis žinynas nuo 2011 m.], aut. R. Miliūnaitė, A. Aleksaitė. Prieiga internete: https://ekalba.lt/naujazodziai/naujienos. Nečas Pavel, Hejna Petr 2012: Eponymické termíny v soudním lékařství. – Soudní lékařství 2, 25–30. Prieiga internete: https://www.researchgate.net/publication/228059262_Presentation_of_eponymous_terms_in_forensic_medicine. Nichol Mark 2011: 5 Types of Eponym. Prieiga internete: https://www.dailywritingtips.com/5-types-of-eponyms/. Pieteida 2007: Personvārdi latviešu un lietuviešu augu nosaukumos. – Vārds un tā pētīšanas aspekti 11, 45–53. Popescu Floriana, Șorcaru Daniela 2020: Eponyms: an instance of linguistic interculturality. – Culture, subculture, counterculture, Galați: Europlus,160–168. Schwarzová Eva 2013: Eponyme als Bestandteil der fach spezifischen Lexik der Naturwissenschaften. – Slowakische Zeitschrift für Germanistik 5(1), 111–118. Prieiga internete: https://d-nb.info/112219322X/34#page=111. Skujiņa Valentina 1993 [2002]: Latviešu terminoloģijas izstrādes principi, Otrais, labotais un papildinātais izdevums, Rīga: LVI. Prieiga internete: http://www.vvk.lv/?sadala=217. Somford Matthijs Paul 2018: Eponymous terms in orthopaedic surgery: PhD thesis, Amsterdam: Universiteit van Amsterdam. Prieiga internete: https://pure.uva.nl/ws/files/21008656/Thesis.pdf. Stankevičienė Sigita 2013: Gamtos mokslų kalba: gretinamasis vokiečių ir lietuvių kalbų leksinių-semantinių aspektų tyrimas: daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universitetas. Prieiga internete: http://talpykla.elaba.lt/elaba-fedora/objects/elaba:2091553/datastreams/MAIN/content. Ummatovna Makhsudova Holiskhon 2022: Lexico-semantic characteristics of eponymic terminology. – Berlin Studies Transnational Journal of Science and Humanities 2, 341–348. Prieiga internete: https://berlinstudies.de/index.php/berlinstudies/article/view/552/512. 140 Aušra Rimkutė-Ganusa uskienė Eponiminiai aprangos terminai Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Ziyayeva Sevara Anvarovna, Bannapova Zulxumor Xatamovna 2022: Semantic aspects of the english terminology of clothing and fashion design. – Scientific culture 8(3), 212–236. Prieiga internete: https://sci-cult.org/index.php/sc/pdf/212.pdf. EPONYMOUS CLOTHING TERMS IN AIŠKINAMASIS APRANGOS TERMINŲ ŽODYNAS (EXPLANATORY DICTIONARY OF CLOTHING TERMS) Summary The eponymous terms of various fields (anatomy, physics, chemistry, architecture, etc.) are being increasingly analysed in the works of Lithuanian linguists. According to the works of Lithuanian and foreign scholars, eponymous clothing terms are clothing terms that are derived from names. The article analyses the eponymous clothing terms in Aiškinamasis aprangos terminų žodynas (2014; Explanatory Dictionary of Clothing Terms) compiled by Stanislovas Algimantas Ratautas, Eugenija Strazdienė, and Ada Gulbinienė. These terms make up only about 1.4 per cent of all clothing terms. The majority of eponymous clothing terms (about 75.5 per cent) are only the names of concepts (angoros vilna, bekėšas, bleizeris, bliukeriai, Brauno diržas, diufelis, džersis, gabardinas, galifė, gibsonai, Heseno batai, Jėzaus sandalai, kašmyras, kემბridžai, kerza, etc.). The rest of the eponymous clothing terms researched are used as synonyms alongside more terminologically accurate clothing terms (bliukeriai, bouleris, derbiai, kokas, oksfordai, stetsonas, etc.). The dictionary mainly contains eponymous terms based on anthroponyms (names, surnames, nicknames) and toponyms (names of cities, countries, islands, etc.). A separate group consists of terms derived from symbolic names. Eponymous clothing terms take up an important place in Lithuanian clothing terminology. Creating terms from names is one of the possible and, as the research results show, rare and complex ways of naming a concept. Although they are terminologically imperfect concise names of clothing concepts, in certain cases eponymous clothing terms, especially one-word terms, are the only traditionally used clothing terms in Lithuanian clothing terminology. The emergence of these terms in the field of clothing is primarily determined not by linguistic (shortness, economy, prevalence, permanence), but by extralinguistic factors, such as the desire to name the individuals who created, invented, started producing, or popularised certain clothes or their details, the desire to honour certain persons associated with specific geographic areas where the clothes were created, popular, or common. In general, eponymous terms can be considered signs of respect, scientific discovery, recognition of a particular person’s contribution, or simply a result of cultural exchange. Gauta 2022-10-08 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] Terminologija | 2023 | 30 141