Eponiminiai aprangos terminai „Aiškinamajame aprangos terminų žodyne“

122 Eponimiczne terminy odzieżowe Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Aušra RimkutėGanusauskienė doi.org/10.35321/term30-6 Eponimiczne terminy odzieżowe W objaśniającym słowniku terminów odzieżowych Eponimiczne terminy odzieżowe w Aiškinamasis aprangos terminų žodynas (Objaśniający słownik terminów odzieżowych) AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8655-7333 ADNOTACJA W artykule analizowane są eponimiczne terminy odzieżowe znalezione w Słowniku objaśniającym terminów odzieżowych (2014), opracowanym przez Stanislovasa Algimantasa Ratautasa, Eugeniję Strazdienė i Adę Gulbinienė. Na podstawie prac językoznawców litewskich i zagranicznych omawia się pojęcie eponimu i terminu eponimicznego, wymienia się najczęstsze wady i zalety terminów eponimicznych. gos terminai yra gana reti, tačiau jie papildo aprangos terminiją ir yra labai svarStwierdza się, że choć terminy eponimiczne dotyczące odzieży są niejednoznaczne, w niektórych przypadkach są jedynymi nazwami pojęć związanych z odzieżą. Znaleziono przede wszystkim terminy odzieżowe pochodzenia antroponimicznego i toponimicznego. Przeważają terminy pochodzące od nazwisk męskich. Eponimiczne terminy odzieżowe są pełnoprawnymi terminami obok terminów nieeponimicznych. SŁOWA KLUCZOWE: termin eponimiczny, eponim, termin odzieżowy, metonimizacja, onim. ABSTRACT Artykuł analizuje eponimiczne terminy odzieżowe występujące w Aiškinamasis aprangos terminų žodynas (2014; Objaśniający słownik terminów odzieżowych), opracowanym przez Stanislovasa Algimantasa Ratautasa, Eugeniję Strazdienė i Adę Gulbinienė. Na podstawie prac językoznawców litewskich i zagranicznych omówiono pojęcia eponimu i terminu eponimicznego, a także wymieniono najczęstsze wady i zalety terminów eponimicznych. Stwierdzono, że chociaż eponimiczne terminy odzieżowe są stosunkowo rzadkie, uzupełniają terminologię odzieżową i są bardzo ważne: w niektórych przypadkach są jedynymi nazwami pojęć związanych z odzieżą. Największa liczba znalezionych eponimicznych terminów odzieżowych opiera się na 123Terminologija | 2023 | 30 oraz toponimy. Przeważają terminy wywodzące się od nazwisk męskich. Eponimiczne terminy odzieżowe są pełnoprawnymi terminami obok terminów nieeponimicznych. SŁOWA KLUCZOWE: termin eponimiczny, eponim, termin odzieżowy, metonimizacja, onim. ĮVADAS Pastaraisiais metais įvairių sričių eponiminiai terminai sulaukia lietuvių kalbininkų susidomėjimo. Kazimieras Gaivenis mini eponiminius cheantrop-onimach mijos (Gaivenis 2014 [1993]: 383; [1996]: 227; terminach technicznych (Gaivenis 2014 [1994]: 392), Angelė Kaulakienė – eponimiczne terminy fizyki (Kaulakienė 2009: 69), Nijolė Litevkienė analizuje eponimiczne terminy anatomii (Litevkienė 2006; 2010), Laimutė Kitkauskienė – eponimiczne terminy architektury, sztuki i budownictwa (Kitkauskienė 2011), natomiast transformację onimów (nazw własnych) w terminy eponimiczne omawia Jurgita Mikelionienė (2017). Jednak wciąż brakuje szczegółowych badań naukowych w języku litewskim dotyczących zjawiska eponimii w terminologii. Znacznie częściej przemianę nazwy własnej w termin eponimiczny jako źródło terminologii określonej dziedziny omawia się w pracach zagranicznych naukowców. Artykuły o eponimach i terminach eponimicznych opublikowali łotewscy językoznawcy Baiba Bankava (2011b; 2013) i Ojāras Bušas (2013). W 2011 r. B. Bankava (2011a) obroniła rozprawę Eponīmi latviešu valodā: lingvistiskais aspekts (Eponimy w języku łotewskim: aspekt lingwistyczny), w której wspomina również o terminach eponimicznych używanych w różnych dziedzinach. Linda Pietė (2007) i Linda Kurmiņa (2010) badają eponimiczne nazwy roślin w językach litewskim i łotewskim, Pavelas Nečas i Petras Hejna analizują eponimiczne terminy medycyny sądowej (Nečas, Hejna 2012), a Eva Schwarzová – eponimiczne terminy fizyki, chemii i medycyny (Schwarzová 2013), Judyta Mężyk – eponimiczne terminy taneczne (Mężyk 2020) i in. Oprócz artykułów istotne są również źródła leksykograficzne. W 2015 r. wydano przygotowany przez Mindę i Davida Kasradzów słownik w języku litewskim Traumatologijos ir ortopedijos eponimai: simptomai ir sindromai. Wspomniana już B. Bankava jest autorką łotewskich słowników eponimów: Eponīmu vārdnīca (Rīga, 2007) i Jaunā eponīmu vārdnīca (Rīga, 2012). Słowniki eponimów istnieją również w innych językach, np. : Cyrilo Leslie’o Beechingo A Dictionary of Eponyms (1988), Mortono S. Freemano A New Dictionary of Eponyms (2002), Władysławo Kopalińskio Słownik eponimów czyli wyrazów odimiennych (2008) ir kt. Przedmiotem niniejszego artykułu są eponimiczne terminy odzieżowe odnotowane w Słowniku objaśniającym terminów odzieżowych (2014) autorstwa Stanislovasa Algimantasa Ratautasa, Eugeniji 124 Eponimiczne terminy odzieżowe Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Aušra RimkutėGanusauskienė Strazdienė i Ady Gulbinienė. W artykule analizuje się je w celu ujawnienia głównych czynników decydujących o powstawaniu terminów eponimicznych w dziedzinie odzieży. W tym celu stawia się następujące zadania: 1) teoretycznie wyjaśnić pojęcie terminu eponimicznego; 2) omówić znalezione w źródle dotychczas niezbadane przez litewskich terminologów eponimiczne terminy odzieżowe według relacji onimów z nazywanymi obiektami; 3) ustalić miejsce eponimicznych terminów odzieżowych w systemie terminów odzieżowych. W związku z tym zadania wyznaczone w celu realizacji celu pozwalają zbadać przedmiot badań na dwóch poziomach: teoretycznym i praktycznym, uwypuklając tym samym najczęstsze przyczyny powstawania eponimicznych terminów odzieżowych, ich rolę i znaczenie w systemie terminów odzieżowych. W badaniu eponimicznych terminów odzieżowych stosuje się analityczno-opisową i porównawczą metodę. Niewykluczone, że ze względu na nowatorstwo badanie to będzie istotne nie tylko dla specjalistów w dziedzinie odzieżoznawstwa, lecz także dla tłumaczy, redaktorów i innych osób stykających się z kwestią wyboru terminów odzieżowych lub ogólnie z ich użyciem. EPONIMINIO TERMINO SAMPRATA Lietuvių kalbotyroje terminas eponimas (gr. eponymos – suteikiantis kam choć swoje imię) jest używany rzadko. W słownikach wyrazów międzynarodowych określa się nim „imię osoby lub nazwę rzeczy, według której coś zostaje nazwane” (TŽŽ 2001: 213; 2013: 231). W przygotowanym przez Kazimierasa Gaivenisa i Stasysa Keinysa Słowniku terminów językoznawczych definiuje się go inaczej: za eponim uważa się „nazwę miejscowości pochodzenia osobowego” (Gaivenis, Keinys 1990: 59). Jak widać, pojęcia przedstawione w słownikach nieco się różnią. W pierwszym przypadku za eponim uważa się nazwę, według której coś zostaje nazwane, np. zgodnie z imieniem hiszpańskiego projektanta obuwia Manola Blahnika buty na wysokich obcasach nazywa się manolami. Tak więc za eponim uważa się imię Manolo (wyraz pospolity). W drugim przypadku za eponim uważa się nazwę miejscowości (wyraz pospolity), powstałą od wyrazu pospolitego (imienia, nazwiska, przezwiska itp.), którym nazywa się człowieka, np. nazwa miejscowości Giedraičiai powstała od nazwiska Giedraitis, tzn. wyraz uznawany za eponim jest rezultatem derywacji. J. Mikelionienė eponimami nazywa takie wyrazy pospolite, „które stają się terminami” (Mikelionienė 2017: 127). Opierając się na tym rozumieniu, można zauważyć, że badaczka skupia główną uwagę nie na samym wyrazie pospolitym uznawanym za eponim, lecz na apelatywizacji, tj. procesie, w którym wyraz pospolity staje się terminem. Analizując pojęcie eponimu w pracach zagranicznych językoznawców, zauważono, że również nie istnieje jedna jasna koncepcja eponimu. David Crystal twierdzi, że eponim to „imię osoby, od której imienia coś otrzymało nazwę 125Terminologija | 2023 | 30 (np. wynalazek lub miejsce); nazywane również apelatywem“ (Crystal 2008: 173). Jego koncepcja pokrywa się zatem z definicjami podawanymi w słownikach wyrazów międzynarodowych, a także w Cyfrowym słowniku języka niemieckiego (Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache, DWDS; zob. tabelę 1) i Słowniku terminów literackich (LT; zob. tamże). W Oxford learner’s dictionary eponim, podobnie jak w Cambridge Dictionary, komas „asmuo ar daiktas arba asmens ar daikto pavadinimas, nuo kurio pavadinta vieta, išradimas, atradimas ir pan.“ (OLD; žr. 1 lentelę). Kembridefiniowany jest równie dwuznacznie, tzn. eponimem nazywa się zarówno sam przedmiot lub osobę, jak i nazwę przedmiotu lub osoby: „<...> nazwa obiektu lub działalności, która jest zarazem imieniem osoby, która jako pierwsza wytworzyła obiekt lub wykonała daną działalność“ (CD; zob. tabelę 1). Wynika z tego, że w tych słownikach eponimami są zarówno sami dawcy nazw (przedmioty (obiekty), osoby itp.), jak i słowa utworzone od imienia dawcy nazwy. Jak wynika z tabeli 1, w słowniku Merriam-Webster (Merriam-Webster, MW) podano dwa znaczenia eponimu. Drugie znaczenie, inaczej niż we wspomnianych wcześniej źródłach, wiąże się z używanymi w medycynie nazwami leków lub chorób, które uważa się za eponimy, albo z eponimami powstałymi od nazw leków lub chorób. Ogólnie rzecz biorąc, należy stwierdzić, że medycyna jest jedną z tych dziedzin, w których eponimów jest prawdopodobnie najwięcej. Tatiana Canziani twierdzi, że eponimami w dziedzinie medycyny są słowa nazywające zespoły, choroby, obrażenia, procedury chirurgiczne, objawy kliniczne itd., powstałe od imienia lub nazwiska osoby, która jako pierwsza opisała wspomniane zjawiska, rzadziej zaś – od imienia lub nazwiska pacjenta, u którego po raz pierwszy opisano określony objaw kliniczny, chorobę itp. (Canziani 2011: 227). Podsumowując różne ujęcia, można stwierdzić, że eponimy ogólnie różnią się nie tylko sposobem powstania – jedne są eponimami prostymi, inne zaś derywatami – lecz także swoją semantyką. Markas Nicholas wyróżnia pięć typów eponimów: antropimiczne, geograficzne, literackie, mitologiczne i naukowe (Nichol 2011). Wspomniana już T. Canziani, omawiając eponimy medyczne, dzieli je na trzy grupy: 1) eponimy właściwe, gdy przed wyrazem nomenklaturowym (choroba, zespół itd.) zapisuje się imię i nazwisko naukowca, który jako pierwszy opisał zjawisko określane wyrazem nomenklaturowym (choroba Alzheimera); 2) eponimy toponimiczne, gdy przed nazwą pospolitą, tj. wyrazem nomenklaturowym, zapisuje się nazwę miejscowości, w której dane zjawisko zaobserwowano po raz pierwszy 126 Eponimiczne terminy odzieżowe Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Aušra RimkutėGanusauskienė (zespół sztokholmski); 3) autoeponimy związane z osobą, która rzeczywiście chorowała i (lub) zmarła na chorobę nazwaną w ten sposób (choroba Thomsena). Według T. Canzianiego eponimów właściwych jest najwięcej (Canziani 2011: 227–228). Klasyfikacji eponimów, w zależności od dziedziny, jest więcej niż jedna. Zależą one od tego, jak szczegółowo i w jakim konkretnym aspekcie chce się pogrupować eponimy. Należy podkreślić, że eponimy różnią się także swoją budową. Tatjana Karavaeva, opierając się na klasyfikacji przedstawionej w książce Toma McArthura The Oxford Companion to the English Language (1996), wyróżnia pięć typów eponimów: 1) proste, 2) złożone i konstrukcje atrybutywne, 3) utworzone za pomocą przyrostków, 4) skróty oraz 5) eponimy kontaminacyjne (Karavaeva 2011: 81). Za eponimy proste uważa się wyrazy pospolite powstałe od rzeczowników własnych (np.: boikot powstał od nazwiska brytyjskiego agenta Charlesa C. Boycotta, lincz – od nazwiska plantatora z Wirginii Charlesa Lyncha). Jak pisze badaczka, eponimy złożone to wielowyrazowe eponimy, które składają się zarówno z nazw własnych (zwykle imion i nazwisk), jak i wyrazów pospolitych (np. maszyna Turinga została nazwana na cześć brytyjskiego matematyka Alana Turinga). Osobno wyróżnia się eponimy utworzone za pomocą przyrostków (np. derywat z przyrostkiem -izm, makiawelizm, wiąże się z nazwiskiem Niccola Machiavellego). Skróty eponimów są używane rzadko (np. program antywirusowy komputera w języku angielskim nazywa się Casper, co jest skróceniem nazwiska jego twórcy Eugene’a Caspersky’ego). Rzadziej występują także eponimy kontaminacyjne (np. niksonomika powstała z nazwiska prezydenta Richarda Nixona i słowa ekonomika) (szerzej zob. Karavaeva 2011: 81–82). T. Karavaeva twierdzi, że wraz z postępem nauki omówione wyżej typy eponimów nie są już wystarczające. Wyróżnia ona jeszcze jeden możliwy typ – eponimy powstałe ze skrótów, gdy skróty są utworzone z imion lub nazwisk osób. Barbara Cappuzzo mówi o wielowyrazowych eponimach hybrydowych, zawierających zarówno człony eponimiczne, jak i człony terminów objaśniających (Cappuzzo 2008: 27). W objaśniającym słowniku łotewskich terminów językoznawczych (VPSV 2007) podano bardziej szczegółową definicję eponimu – choć akcentuje się jos procesas, kai tikrinis žodis virsta bendriniu, bet kartu minimas ir jau aptartas eponimų nevienodumas (žr. 1 lentelę ir 2 išnašą). Be to, šiame sam proces apelatywizacji, w słowniku doprecyzowano, że eponimami mogą być zarówno nazwy własne pochodzące od wyrazów pospolitych, jak i wyrazy pospolite powstałe od nazw własnych. Przejście nazwy własnej do kategorii rzeczowników pospolitych, oznaczających określone pojęcie, pozwala mówić o terminach powstałych od eponimów lub o terminach mających człony pochodzenia eponimicznego. 127Terminologia | 2023 | 30 Nors eponiminius terminus lietuvių terminologai, kaip jau minėta, nagrinėja gana retai, tačiau bandymų apibrėžti, kas yra eponiminis terminas, istnieje. J. Mikelionienė twierdzi, że „[E]ponimiczne terminy to nazwy pojęć utworzone od nazwy własnej” (Mikelionienė 2017: 127). W Słowniczku terminologii dydaktycznej Reginy Kvašytė omawiany termin definiuje się jako „termin, którego człon poboczny utworzono od imienia lub nazwiska naukowca, działacza bądź innej osoby” (Kvašytė 2005: 66). Zatem ta definicja pozwala zrozumieć, że za eponimiczne uważa się wyłącznie terminy złożone, a pavadinimai. Dėl to galima tvirtinti, kad tokia apibrėžtis per siaura, nes, pirma, aprėpia tik šalutiniu dėmeniu einančius antroponimus, antra, neanie terminy jednowyrazowe. Ponadto w słowniczku pierwszeństwo przyznaje się terminowi termin osobowy, natomiast termin eponimiczny podaje się jako synonim (Kvašytė 2005: 66). Należy dodać, że w niektórych pracach, omawiając konkretne terminy eponimiczne, określa się je dokładniej – nazywa się je terminami od nazwisk (Kaulakienė 2009: 69, 164) lub nazwami od nazwisk (Stankevičienė 2013: 152). Tabela 1. Definicje terminu eponim w zagranicznych źródłach leksykograficznych ŠALTINIAI EPONIMO APIBRĖŽTYS VPSV 20071eponim Nazwa własna, od której w wyniku apelatywizacji powstała nazwa pospolita, na przykład nazwisko Galifē > galifē, nazwa miejscowości Konjaka > konjaks, lub od której powstała inna nazwa własna dowolnego rodzaju, na przykład łotewskie imię Laima jako motywator nazwy przedsiębiorstwa Laima, nazwisko Bolivars jako motywator nazwy państwa Bolīvija. Eponimem niekiedy nazywa się także nazwę pospolitą, która powstała od nazwy własnej w wyniku apelatywizacji tej nazwy własnej, na przykład galifē, konjaks, makintošs2 CD eponym nazwa przedmiotu lub czynności, która jest również nazwą osoby, która jako pierwsza wytworzyła ten przedmiot lub wykonała tę czynność3 1 Zob. dostęp w internecie: https://termini.gov.lv/kolekcijas/93/skirklis/417483 [dostęp: 2023-01-11]. 2 Tę definicję, przetłumaczoną na język litewski, znajdujemy w artykule L. Kurmiņy: „<...> nazwa własna, która w wyniku apelatywizacji stała się nazwą pospolitą, na przykład nazwisko Galifē > galifē, <...> lub od której powstała inna nazwa własna dowolnego podrodzaju, na przykład łotewskie imię Laima jako nazwa motywująca nazwę przedsiębiorstwa Laima <...>. Eponimem nazywa się niekiedy także nazwę pospolitą powstałą od nazwy własnej w wyniku apelatywizacji tej nazwy własnej, na przykład galifė, konjakas, makintošas” (Kurmiņa 2010: 355). 3 Zob. dostęp online: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/eponym [dostęp 2023-01-11]. 128 Eponimiczne terminy odzieżowe Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Aušra RimkutėGanusauskienė ŠALTINIAI EPONIMO APIBRĖŽTYS MW eponym 1. osoba lub rzecz, od której coś pochodzi lub od której, jak się uważa, coś zostało nazwane 2. nazwa (na przykład leku lub choroby) oparta na eponimie lub od niego wywodząca się4 LT eponym Eponim oznacza osobę lub rzecz, od której coś innego otrzymało nazwę5 DAWNY eponim osoba lub rzecz, albo nazwa osoby lub rzeczy, od której miejsce, wynalazek, odkrycie itp. otrzymuje swoją nazwę6 DWDS Eponim – nazwa wywiedziona od osoby7 LTD EPONYM: Słowo wywodzące się od nazwy własnej osoby lub miejsca. Na przykład kanapka zawdzięcza swoją nazwę jej wynalazcy, czwartemu hrabiemu Sandwich. Słowo lynch pochodzi od kapitana Williama Lyncha, który dowodził grupami samozwańczych stróżów prawa, wieszających włóczęgów i obiboków mieszkających w pobliżu hrabstwa Pittsylvania. Czasownik shanghai, oznaczający porwanie lub wcielenie do pracy przymusowej, pochodzi od powszechnych praktyk poboru do wojska w orientalnym mieście Szanghaju. Słowo stentorian pochodzi od głośnomównego Stentora z mitologii greckiej, a herculean od muskularnego Herkulesa — i tak dalej8 Niektórzy zagraniczni językoznawcy, analizując terminy z określonej dziedziny, np. medycyny, chemii, geografii, tańca itp., używają terminu eponim (Bankava 2011a; Mężyk 2020; Ziyayeva, Bannapova 2022 i in.), a nie termin eponimiczny (Ummatova 2022). Pozwala to przypuszczać, że w pewnych przypadkach zawężają oni znaczenie terminu eponim (używają go w znaczeniu słowa utworzonego od eponimu) i posługują się nim, mówiąc o konkretnych terminach eponimicznych. Zwykle przyjmuje się, że terminy eponimiczne to terminy związane z imionami i nazwiskami prawdziwych lub fikcyjnych osób (antroponimami) albo nazwami miejsc (toponimami) (Cappuzzo 2008; Nečas, Hejna 2012 i in.). Twierdzi się również, że eponimy są „wynikiem międzykulturowych 6 Zob. dostęp online: https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/eponym [dostęp 4 Žr. prieigą internete: https://www.merriam-webster.com/dictionary/eponym [žiūrėta 2023-01-11]. 5 Žr. prieigą internete: https://literaryterms.net/eponym/ [žiūrėta 2023-01-11]. 2023-01-11]. 7 Zob. dostęp online: https://www.dwds.de/wb/Eponym [dostęp 2023-01-11]. 8 Zob. dostęp online: http://web.cn.edu/kwheeler/lit_terms_E.html [dostęp 2023-01-11]. 129Terminologija | 2023 | 30 wymian” (Popescu, Şorcaru 2020). Właśnie dlatego niektóre terminy eponimiczne nie są łatwe do rozpoznania (Somford 2018: 12), a ich bezpośredni związek z nazwą własną, którą określa się pewien żywy lub nieożywiony obiekt, można prześledzić dopiero po uzyskaniu wystarczającej wiedzy z danej dziedziny, np. nie każdy, kto interesuje się kulinariami, powiedziałby, że nazwa plombyras pochodzi od nazwy francuskiego miasta Plombjer (Plombières) (TŽŽ 2013: 644) albo że termin fizyczny volt jest związany z nazwiskiem włoskiego fizyka Alessandro Giuseppe Volty (VLEe) itd. Bez wątpienia znajomość historii powstania terminu eponimicznego ułatwia zrozumienie zarówno jego motywacji, jak i słów – nie jest to częsty sposób sąvokos pavadinimo kilmę. Sutariama, kad apskritai apeliatyvacija (dar vadinama deonimizacija, eponimizacija) – tikrinių žodžių pereiga į bendrinius tworzenia nazw nowych pojęć, jednak sposób ten wzbogaca terminologię każdej dziedziny. Badacze P. Nečas i P. Hejna wyróżniają zalety terminów eponimicznych – terminy te są ekonomiczne, łatwiejsze do zapamiętania i stosunkowo prostsze (Nečas, Hejna 2012: 25). Jedną z najczęstszych wad terminów eponimicznych jest ich nieprecyzyjność (szczególnie dużo mówi się o tym w badaniach nad eponimami z dziedziny medycyny, np. Kumar, Brazel, Benjamin, Brem 2022), wieloznaczność, niesystemowość, semantyczna „pustka”, nieprzejrzystość (Canziani 2011: 231). Eponimy pojawiają się wtedy, gdy chce się uczcić naukowca lub inną osobę w taki czy inny sposób związaną z przedmiotem określanym przez termin eponimiczny (Lončar, Anić 2014: 37). W takim przypadku termin eponimiczny powstaje od imienia, nazwiska lub innej nazwy osobowej. Zdarzają się przypadki, gdy omawiane terminy tworzy się w celu nazwania miejsca, które ma znaczenie dla powstania, pochodzenia, rozpowszechnienia itp. określonego przedmiotu. Pozwala to sądzić, że na powstawanie terminów eponimicznych ogromny wpływ mają czynniki ekstralingwistyczne, takie jak potrzeba upamiętnienia określonej osoby (w tym także literackiej) lub miejsca. Ogólnie rzecz biorąc, terminy eponimiczne są formowane świadomie i starannie przemyślane, wiążą się również z historią określonego przedmiotu, odzwierciedlają pewne aspekty kulturowe, są niejako pewnym dziedzictwem dla przyszłych pokoleń. Eponimy różnią się nie tylko semantyką, lecz także budową. Również terminy eponimiczne mają różnorodną budowę – jedne są jednoczłonowe, inne złożone. Opierając się na podziale terminów eponimicznych Valentiny Skujiņy według stopnia ich apelatywizacji (deonimizacji) na terminy częściowej lub całkowitej apelatywizacji (Skujiņa 1993 [2002]; por. Mikelionienė używa określeń terminy całkowicie i częściowo zdeonimizowane; Mikelionienė 2017: 129), jednowyrazowe terminy eponimiczne 130 Eponimiczne terminy odzieżowe Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Aušra RimkutėGanusauskienė uznaje się za terminy całkowitej apelatywizacji. Za terminy częściowej apelatywizacji uważa się terminy złożone, których zazwyczaj jeden człon (najczęściej poboczny) wywodzi się od eponimu. Złożone terminy eponimiczne różnią się od innych pisownią – zazwyczaj człony pochodzące od nazw własnych zapisuje się wielką literą. Człon eponimiczny wyodrębnia istotne cechy definiowanego pojęcia związane z nazwą własną (nazwiskiem określonej osoby, nazwą miejscowości itp.). Należy również wspomnieć, że terminy eponimiczne najczęściej powstają w wyniku metonimizacji, rzadziej – metaforyzacji (Skujiņa 1993 [2002]; Mikelionienė 2017). Na podstawie koncepcji zarówno litewskich, jak i zagranicznych naukowców można ogólnie stwierdzić, że za eponim uważa się albo 1) samego dawcę określonej nazwy (może nim być nie tylko osoba określana nazwą własną, lecz także miejsce lub inny obiekt), albo 2) wyraz pochodny powstały od imienia lub nazwy dawcy. Ponieważ eponim jest bezpośrednio związany z osobą, zjawiskiem lub innym obiektem, którego imieniem nazywa się określony obiekt, w niniejszym artykule za termin eponimiczny uważa się taki termin, który został utworzony od określonego eponimu (może to być zarówno wyraz prosty, jak i derywat) lub który zawiera składnik albo składniki utworzone od eponimu. ANALIZA EPONIMICZNYCH TERMINÓW ODZIEŻOWYCH W objaśniającym słowniku terminów odzieżowych znaleziono ogółem 86 eponimicznych terminów odzieżowych: 76 proc. jednowyrazowych i 24 proc. złożonych. We wstępie do źródła napisano, że w słowniku „podano ponad 6000 litewskich terminów wraz z ich odpowiednikami w języku angielskim, niemieckim, francuskim i rosyjskim” (AATŽ 2014: 4). A zatem wśród takiej mnogości terminów badane stanowią zaledwie 1,4 proc. terminów odnotowanych w słowniku. Należy dodać, że w omawianym słowniku występuje więcej terminów eponimicznych, są to jednak terminy nazywające urządzenia (maszyna Blake’a, maszyna McKaya, powiększalnik Martindale’a), określone detale lub konstrukcje (umocowanie derbyjskie, konstrukcja derbyjska) albo terminy z zakresu chemii (mercerowanie) i mechaniki (próba twardości Brinella, próba twardości Rockwella, próba twardości Shore’a). Terminów tych nie uważa się za terminy Eponiminių aprangos terminų analizė neįmanoma be tikrinių žodžių, iš kurių jie atsirado, apžvalgos. Kaip žinoma, tikriniai žodžiai yra įvairūs, nazywające odzież, dlatego w artykule nie są analizowane. dlatego nie istnieje jedna odpowiednia dla nich klasyfikacja (Mickienė, Bačiūnaitė-Lūžienė 2013: 18). Ze względu na stosunek nazw do nazywanych obiektów rzeczywistości można wyróżnić dwie duże grupy nazw własnych: 1) nazwy istot żywych oraz 2) nazwy obiektów (rzeczy) nieożywionych, a te w razie potrzeby dzieli się 137Terminologia | 2023 | W 30 przypadkach terminów odzieżowych do litewskiej terminologii odzieżowej zapożyczane są już gotowe eponimiczne terminy odzieżowe. W źródle terminów eponimicznych pochodzenia litewskiego nie odnotowano. Wyniki badania pozwalają stwierdzić, że około jedna czwarta (24,5 proc.) jednoi wielowyrazowych terminów odzieżowych nie stanowi jedynych oznaczeń pojęć. Są one stosowane jako terminy synonimiczne, przy czym w Słowniku objaśniającym terminów odzieżowych pierwszeństwo przyznaje się tym terminom, których człony nie pochodzą od nazw własnych: balmoralai zob. obuwie zapinane klamrą; bitlai zob. chelsea; bliukeriai zob. obuwie z naszywanymi bokami; bouleris zob. melonik; derbiai zob. obuwie z naszywanymi bokami; derby zob. melonik; kolor Cambridge blue zob. kolor jasnoniebieski; kok zob. melonik; maroken zob. skóra safianowa; oxfordy zob. obuwie z nakładanym noskiem; kolor Oxford blue zob. kolor ciemnoniebieski; richelieu zob. obuwie z nakładanym noskiem; stetson zob. kapelusz kowbojski. Terminy uznawane za podstawowe mogły powstać z samych definicji, w których wyróżnia się najbardziej wyraziste cechy pojęć, oraz z potrzeby uporządkowania, a tym samym ujednolicenia systemu terminów dotyczących ubioru. Porównując eponimiczne i nieeponimiczne terminy dotyczące ubioru, widać, że te pierwsze są krótsze, ich motywacja wiąże się z osobą lub miejscowością, natomiast przedstawiane jako podstawowe terminy nieeponimiczne są, przeciwnie, dłuższe i bardziej złożone, jednak z terminologicznego punktu widzenia dokładniejsze semantycznie, wyraźniej ujawniają treść pojęcia. Jak już wspomniano, niespecjalistom trudniej powiązać terminy eponimiczne z osobami, miejscowościami lub innymi nazywającymi je wyrazami własnymi i bardzo często są one używane wyłącznie w literaturze specjalistycznej. Ogólnie mówiąc o powstawaniu terminów eponimicznych w viu noru įvardyti kūrėją, išradėją, populiarintoją, vietovę ar kitą, tiek gyvą, tiek negyvą, objektą, su kuriuo susijęs sąvokos pavadinimas. Neabejotinai dziedzinie ubioru lub innej dziedzinie, można dodać, że terminy eponimiczne nie są stylistycznie neutralne, ich powstanie jest silnie związane z subiektyeponiminiai terminais związane z treścią historyczną i kulturową, istotną dla powstania konkretnego terminu, a także dla komunikacji branżowej. W rzadkich przypadkach, jak widzieliśmy na przykładach, to samo pojęcie określane jest więcej niż jednym terminem eponimicznym: balmoralai, oksfordai, rišeljė – obuwie z przyszytą cholewką; bliukeriai, derbiai – obuwie z naszywanymi bokami; bouleris, derbis, kokas – melonik. Zasadniczo wskazuje to, że termin eponimiczny jest umowny i często niejedyny, a w pewnych przypadkach – być może także wynikiem nieporozumienia. Jednak w każdym przypadku, niezależnie od tego, czy wybiera się użycie terminu eponimicznego, czy nieeponimicznego, podstawowa funkcja terminu dotyczącego odzieży pozostaje taka sama – nominacyjna, tj. dokładne, jednoznaczne i krótkie nazwanie 138 Eponimiczne terminy dotyczące odzieży Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Aušra RimkutėGanusauskienė pojęcie odzieży, a zarazem zapewnić jasne i niedwuznaczne użycie terminu w literaturze naukowej. Zasadniczo terminy eponimiczne wzbogacają terminologię. W rzadkich przypadkach dla użytkownika termin eponimiczny, który różni się zaledwie końcówką, choć został utworzony od tego samego wyrazu własnego, może być mylący, np. por. nazwę obuwia derbiai i nazwę nakrycia głowy derbis, wiązane z nazwiskiem angielskiego hrabiego E. jantys vientisiniai terminai trumpi, patogūs, bet kartu lengvai supainiojami, be to, abu turi, kaip minėta anksčiau, ne po vieną sinonimą. Derby’ego. Nazywająca różną odzieżW przyszłości, wraz ze wzrostem liczby badań nad terminami eponimicznymi, celowe byłoby zbadanie również częstotliwości użycia terminów eponimicznych. Pozwoliłoby to bardziej uzasadnione mówić o rozpowszechnieniu terminów eponimicznych jako jednego ze sposobów tworzenia terminów, a także o tendencjach w ich użyciu lub wyborze. WNIOSKI 1. Terminy eponimiczne odzieży – nazwy pojęć związanych z odzieżą utworzone od onimów. Pojawienie się tych terminów w dziedzinie odzieży determinują lingvistiniai (trumpumas, ekonomiškumas, paplitimas, pastovumas ir kt.), przede wszystkim czynniki ekstralingwistyczne, takie jak chęć nazwania osób, które stworzyły, wynalazły, rozpoczęły produkcję lub spopularyzowały określoną odzież bądź jej elementy, dążenie do uhonorowania określonych osób, a także związek z konkretnymi miejscowościami geograficznymi, w których odzież ta została stworzona, była popularna lub się rozpowszechniła. Terminy eponimiczne można uznać za oznaki szacunku, odkrycia naukowego, uznania wkładu określonej osoby lub po prostu za rezultat wymiany kulturowej. 2. Dane Słownika objaśniającego terminów odzieżowych pokazują, że eponimiczne terminy odzieżowe stanowią zaledwie około 1,4 proc. wszystkich terminów odzieżowych. Większość eponimicznych terminów odzieżowych (około 75,5 proc.) to jedyne nazwy pojęć (wełna angorska, bekiesz, blezer, blüchers, pas Browna, duffel, dżersej, gabardyna, galifet, gibsony, buty heskie, sandały Jezusa, kaszmir, cambridge’y, kerza itd.). Pozostała część badanych eponimicznych terminów odzieżowych jest używana jako synonimy obok terminów odzieżowych dokładniejszych pod względem terminologicznym (blüchers, melonik, derby, kok, oksfordy, stetson itd.). W Słowniku objaśniającym terminów odzieżowych znaleziono najwięcej terminów eponimicznych, których podstawą są antroponimy (imiona, nazwiska, przezwiska) i toponimy (nazwy miast, państw, wysp itd.). Odrębną grupę stanowią terminy wywodzące się od nazw symbolicznych. 3. Eponimiczne terminy odzieżowe zajmują ważne miejsce w litewskiej terminologii odzieżowej. Tworzenie terminów z wyrazów własnych jest 139Terminologija | 2023 | 30 rodo tyrimo rezultatai, retų bei sudėtingų sąvokos įvardijimo būdų. Eponiminiai aprangos terminai, ypač vientisiniai, nors ir yra terminologiškai netobuli jednym z możliwych sposobów nazywania pojęć związanych z odzieżą, a jako zwięzłe nazwy pojęć odzieżowych są one jednak w pewnych przypadkach jedynymi tradycyjnie używanymi terminami odzieżowymi w litewskiej terminologii odzieżowej. ŠALTINIAI AATŽ 2014: Stanislovas Algimantas Ratautas, Eugenija Strazdienė, Ada Gulbinienė. Aiškinamasis aprangos terminų žodynas: daugiau nei 6000 terminų lietuvių, anglų, vokiečių, prancūzų ir rusų kalbomis, Kaunas: Technologija. CD – Cambridge Dictionary. Prieiga internete: https://dictionary.cambridge.org/. DWDS – Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache. Prieiga internete: https://www.dwds.de/. LT – Literary Terms. Prieiga internete: https://literaryterms.net/. LTD – Literary Terms and Definition. Prieiga internete: http://web.cn.edu/kwheeler/lit_terms_E.html. MW – Merriam-Webster Dictionary. Prieiga internete: https://www.merriam-webster.com/. OLD – Oxford Learner‘s Dictionaries. Prieiga internete: https://www.oxfordlearnersdictionaries.com. TŽŽ 2001 – Tarptautinių žodžių žodynas, ats. red. A. Kinderys, Vilnius: Alma littera. TŽŽ 2013 – Tarptautinių žodžių žodynas, redaktorių taryba: A. Kaulakienė ir kt., Vilnius: Alma littera. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija, e. variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2001–2020. Prieiga internete: www.vle.lt. VPSV – Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca, Rīga: Valsts valodas aģentūra, 2007. Prieiga internete: https://termini.gov.lv/ [žiūrėta 2023-01-11]. LITERATURA Andersen Janet Byron 1996: The Language of Eponyms. – Journal of the Royal College of Physicians of London 30(2), 174–177. Bankava Baiba 2007: Eponīmu vārdnīca, Rīga: Valsts valodas aģentūra. Bankava Baiba 2011a: Eponīmi latviešu valodā: lingvistiskais aspekts: promocijas darbs filoloģijas doktora grāda iegūšanai valodniecības zinātnes nozarē, Rīga: Latvijas universitāte. Bankava Baiba 2011b: Eponīmi latviešu valodā. – Valodas prakse: vērojumi un ieteikumi: populārzinātnisku rakstu krājums 6, Rīga: Latgales druka, 58–71. Bankava Baiba 2012: Nowy słownik eponimów, Ryga: Państwowa Agencja Językowa. Bankava Baiba, Bušs Ojārs 2013: Niektóre terminologiczne i semantyczne aspekty tworzenia eponimów. – Linguistica Lettica 21, 78–85. Beeching Cyril Leslie 1988: A Dictionary of Eponyms, 2end. red., Oxford; Nowy Jork: Oxford University Press. Canziani Tatiana 2011: Status eponimów medycznych: zalety i wady. – Teaching Medical Cappuzzo Barbara English: Methods and Models, red. A. Loiacono, G. Iamartino, K. S. Grego, Italy: Publisher Monza, 227–238. 2008: Eponimy czy opisowe terminy równoważne? Kwestia dokładności naukowej w dyskursie medycznym. – Quaderno II, 25–35. Crystal David 2008: Słownik językoznawstwa i fonetyki, wydanie szóste, Oxford: Blackwell Publishing. Freeman Morton S. 2002: Nowy słownik eponimów, Oxford University Press. Dostęp online: https:// www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195093544.001.0001/acref-9780195093544;jsessi onid=C5247DD8651F5FE4171AE62DB1DBE370. DOI: 10.1093/acref/9780195093544.001.0001. Gaivenis Kazimieras 2014 [1993]: Różnorodności nomenklatury chemicznej. – Kazimieras Gaivenis. Pisma wybrane, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 381–389. Gaivenis Kazimieras 2014 [1994]: Drobiazgi normalizacji terminologii technicznej. – Kazimieras Gaivenis. Pisma wybrane, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 390–396. Gaivenis Kazimieras 2014 [1996]: O dwóch zasadach normalizacji terminów. – Kazimieras Gaivenis. Wybrane pisma, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 224–229. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. 140 Eponimiczne terminy odzieżowe Aiškinamajame aprangos terminų žodyne Aušra RimkutėGanusauskienė Jakaitienė Evalda 2010: Leksykologia: podręcznik akademicki, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Karavaeva Tatjana L. 2011: Strukturalne i semantyczne typy eponimów. – Notes on Onomastics 14, 80–89. Dostęp w internecie: http://karpenko.in.ua/wp-content/uploads/2013/02/Karavaev.pdf. Kasradze Mindia, Kasradze David 2015: Eponimy traumatologii i ortopedii: objawy i zespoły, Kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Kaulakienė Angelė 2009: Rozwój litewskiej terminologii fizycznej: monografia, Wilno: wydawnictwo „Technika“. Kitkauskienė Laimutė 2011: Eponimiczne terminy architektury, sztuki i budownictwa w języku litewskim. – Santalka: filologia, edukologia 19(1), 48–58. Kopaliński Władysław 2008: Słownik eponimów czyli wyrazów odimiennych, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Kumar Priyanka, Brazel Danielle, Benjamin David J., Brem Elizabeth 2022: Eponimy w onkologii medycznej. – Cancer Treatment and Research Communications 31. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ctarc.2022.100516. Kurmiņa Linda 2010: Eponimiczne nazwy roślin w języku łotewskim i litewskim: sposoby derywacji. – Leksykografia i leksykologia 2, red. V. Sakalauskienė, A. Auksoriūtė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Kvašytė Regina 2005: 355–367. Słowniczek terminologii dydaktycznej, Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego VšĮ. Litevkienė Nijolė 2006: Litewskie i łacińskie złożone terminy anatomiczne: rozprawa doktorska z nauk humanistycznych, Kowno [Szawle]: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Litevkienė Nijolė 2010: Eponimy anatomii. – Vārds un tā pētišanas aspekti 14(1), 156–161. Lončar Maja, Anić Ana Ostroški 2014: Eponimiczne terminy medyczne jako źródło wariantywności terminologicznej. – Języki do celów specjalistycznych w wielojęzycznym, transkulturowym świecie, materiały z 19. Europejskiego Sympozjum Języków do Celów Specjalistycznych, red. G. Budin, V. Lušicky, 8–10 lipca 2013, Wiedeń, Austria, Wiedeń: Uniwersytet Wiedeński, 36–44. Dostęp online: https://www.researchgate.net/ publication/312200297_Eponymous_medical_terms_as_a_source_of_terminological_variation. Mężyk Judyta 2020: Eponimy w terminologii tańca jako przedmiot tłumaczenia. – Półrocznik Językoznawczy Tertium. Czasopismo językoznawcze Tertium 5(2), 183–201. DOI: https://doi.org/10.7592/ Tertium2020.5.2.Mezyk. Mickienė Ilona, Bačiūnaitė-Lūžienė Lina 2013. Onomastikos įžvalgos: mokomoji metodinė knyga [e. išteklius], Vilnius: Vilniaus universitetas. Prieiga internete: https://www.knf.vu.lt/dokumentai/ failai/katedru/lietuviu/Onomastikos_izvalgos_Mickiene_Baciunaite-Luziniene_2013.pdf. Mikelionienė Jurgita 2017: Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych. – Terminologija 24, 127–144. NDe – Baza danych neologizmów języka litewskiego [ciągłe internetowe kompendium od 2011 r.], aut. R. Miliūnaitė, A. Aleksaitė. Dostęp w internecie: https://ekalba.lt/naujazodziai/naujienos. Nečas Pavel, Hejna Petr 2012: Terminy eponimiczne w medycynie sądowej. – Soudní lékařství 2, 25–30. Dostęp online: https://www.researchgate.net/publication/228059262_Presentation_of_eponymous_ terms_in_forensic_medicine. Nichol Mark 2011: 5 typów eponimów. Dostęp w internecie: https://www.dailywritingtips.com/5-types-ofeponyms/. Pieté Linda 2007: Imiona osobowe w łotewskich i litewskich nazwach roślin. – Słowo i aspekty jego badania 45–53. 11, Popescu Floriana, Şorcaru Daniela 2020: Eponimy: przykład międzykulturowości językowej. – Kultura, subkultura, kontrkultura, Galaţi: Europlus,160–168. Schwarzová Eva 2013: Eponimy jako składnik specjalistycznego leksykonu nauk przyrodniczych. – Słowackie Czasopismo Germanistyki 5(1), 111–118. Dostęp w internecie: https://d-nb. info/112219322X/34#page=111. Skujiņa Valentina 1993 [2002]: Zasady opracowywania terminologii łotewskiej, drugie, poprawione i uzupełnione wydanie, Ryga: LVI. Dostęp w internecie: http://www.vvk.lv/?sadala=217. Somford Matthijs Paul 2018: Terminy eponimiczne w chirurgii ortopedycznej: rozprawa doktorska, Amsterdam: Universiteit van Amsterdam. Dostęp w internecie: https://pure.uva.nl/ws/files/21008656/Thesis.pdf. Stankevičienė Sigita 2013: Język nauk przyrodniczych: badanie porównawcze leksykalno-semantycznych aspektów języka niemieckiego i litewskiego: rozprawa doktorska, Wilno: Uniwersytet Wileński. Dostęp online: http://talpykla. elaba.lt/elaba-fedora/objects/elaba:2091553/datastreams/MAIN/content. Ummatovna Makhsudova Holiskhon 2022: Leksykalno-semantyczna charakterystyka terminologii eponimicznej. – Berlin Studies Transnational Journal of Science and Humanities 2, 341–348. Dostęp w internecie: https:// berlinstudies.de/index.php/berlinstudies/article/view/552/512. 141Terminologija | 2023 | 30 Ziyayeva Sevara Anvarovna, Bannapova Zulxumor Xatamovna 2022: Aspekty semantyczne angielskiej terminologii odzieży i projektowania mody. – Kultura naukowa 8(3), 212–236. Dostęp online: https:// sci-cult.org/index.php/sc/pdf/212.pdf. EPONYMOUS CLOTHING TERMS IN AIŠKINAMASIS APRANGOS TERMINŲ ŽODYNAS (EXPLANATORYDICTIONARY OF CLOTHING TERMS) Streszczenie Terminy eponimiczne z różnych dziedzin (anatomii, fizyki, chemii, architektury itp.) są coraz częściej analizowane w pracach litewskich językoznawców. Według prac litewskich i zagranicznych badaczy eponimiczne terminy odzieżowe to terminy odzieżowe wywodzące się od nazw. Artykuł analizuje eponimiczne terminy odzieżowe zawarte w Aiškinamasis aprangos terminų žodynas (2014; Objaśniający słownik terminów odzieżowych), opracowanym przez Stanislovasa Algimantasa Ratautasa, Eugeniję Strazdienė i Adę Gulbinienė. Terminy te stanowią zaledwie około 1,4 procent wszystkich terminów odzieżowych. Większość eponimicznych terminów odzieżowych (około 75,5 procent) to wyłącznie nazwy pojęć (angoros vilna, bekešas, bleizeris, bliukeriai, Brauno diržas, diufelis, džersis, gabardinas, galifė, gibsonai, Heseno batai, Jėzaus sandalai, kašmyras, kembridžai, kerza itd.). Pozostałe zbadane eponimiczne terminy odzieżowe są używane jako synonimy obok dokładniejszych terminologicznie terminów odzieżowych (bliukeriai, bouleris, derbiai, kokas, oksfordai, stetsonas itp.). Słownik zawiera głównie terminy eponimiczne oparte na antroponimach (imionach, nazwiskach, pseudonimach) i toponimach (nazwach miast, państw, wysp itp.). Odrębną grupę stanowią terminy wywodzące się od nazw symbolicznych. Eponimiczne terminy odzieżowe zajmują ważne miejsce w litewskiej terminologii odzieżowej. Tworzenie terminów od nazw jest jednym z możliwych i, jak pokazują wyniki badań, rzadkich oraz złożonych sposobów nazywania pojęcia. Chociaż są terminologicznie niedoskonałymi, zwięzłymi nazwami pojęć związanych z odzieżą, w niektórych przypadkach eponimiczne terminy odzieżowe, zwłaszcza terminy jednowyrazowe, są jedynymi tradycyjnie używanymi terminami odzieżowymi w litewskiej terminologii odzieżowej. Pojawienie się tych terminów w dziedzinie odzieży jest determinowane przede wszystkim nie przez czynniki językowe (krótkość, ekonomiczność, rozpowszechnienie, trwałość), lecz przez czynniki pozajęzykowe, takie jak pragnienie nazwania osób, które stworzyły, wynalazły, rozpoczęły produkcję określonych ubrań lub ich elementów albo spopularyzowały je, oraz pragnienie uhonorowania określonych osób związanych z konkretnymi obszarami geograficznymi, na których ubrania te powstały, były popularne lub powszechnie używane. Ogólnie rzecz biorąc, terminy eponimiczne można uznać za wyraz szacunku, odkrycia naukowego, uznania wkładu konkretnej osoby lub po prostu rezultat wymiany kulturowej. Otrzymano 2022-10-08 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: [email protected]