Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje

Lina Rutkienė34 Nominalizacja i rzeczownikowość architektūros ir statybos terminijoje doi.org/10.35321/term30-2 Nominalizacja i rzeczownikowość w terminologii architektūros ir statybos terminijoje architektonicznej i budowlanej Substantivization and Nounness in Architectural and Construction Terminology LINA RUTKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: https://0000-0001-6661-3115 ADNOTACJA W artykule, na podstawie terminów zebranych ze słowników terminów architektonicznych i budowlanych oraz z literatury naukowej i dydaktycznej z tych dziedzin, analizuje się kwestie nominalizacji i rzeczownikowości. Po ustaleniu, że w terminologii architektonicznej i budowlanej nominalizacji ulegają lub są używane rzeczownikowo przymiotniki z przyrostkami -inis, -inė, przymiotniki określone, imiesłowy określone oraz przymiotniki złożone, omawia się stopień rzeczownikowości tych słów występujących jako terminy. Ocenia się, do których grup tematycznych terminów należące przymiotniki i imiesłowy najczęściej wykazują skłonność do nominalizacji. SŁOWA KLUCZOWE: nominalizacja, stopień rzeczownikowości, poboczny człon terminu, termin. STRESZCZENIE Artykuł analizuje kwestie substantywizacji i nominalizacji na podstawie słowników terminologii architektonicznej i budowlanej, a także literatury naukowej i dydaktycznej z tych dziedzin. W artykule określono stopień, w jakim przymiotniki z przyrostkami -inis, -inė, przymiotniki zaimkowe, imiesłowy oraz przymiotniki złożone w terminologii architektury i budownictwa ulegają substantywizacji. Ocenia grupy tematyczne, które najczęściej podlegają substantywizacji w odniesieniu do przymiotników i imiesłowów wchodzących w skład tych terminów. SŁOWA KLUCZOWE: substantywizacja, stopień rzeczownikowości, wtórny element terminu, termin. 35Terminologija | 2023 | 30 UWAGI WSTĘPNE Daiktavardėjimas, arba substantyvizacija, lietuvių kalbotyroje dažniausiai nagrinėjamas kaip objektą pasirinkus bendrosios kalbos žodžius. Išsamiai Temat ten badały Adelė Valeckienė (1957), Pranas Kniūkšta (1976), Aldona Paulauskienė (1983, 1994), Aurimas Markevičius (2012); szeroko omówiono go również w Gramatyce języka litewskiego (LKG 1965). Zgłębiając inne tematy, kwestię substantywizacji w języku ogólnym omawiali również Sau- (2019) i in. liaus Ambrazas (1995), Vincentas Drotvinas (1963), Ramunė Vaskelaitė Jednak zjawisko to jest nie mniej istotne także dla terminologii (choć trzeba przyznać, że brakuje badań terminologicznych na omawiany temat). Słowa, które uległy substantywizacji i pełnią funkcję terminów, można zapewne znaleźć we wszystkich dziedzinach nauki, jednak nie wszystkie są odnotowywane w słownikach. W niniejszym artykule, na podstawie terminów zebranych ze słowników terminów architektury i budownictwa oraz z literatury naukowej i dydaktycznej tych dziedzin, dąży się do omówienia kwestii substantywizacji i substantywności w terminologii tych dziedzin. Aby osiągnąć cel, wyznaczono następujące zadania: 1) na podstawie spostrzeżeń językoznawców omówić zjawisko substantywizacji; 2) ustalić grupy tematyczne terminów z zakresu architektury i budownictwa, którymi są słowa skłonne do substantywizacji lub już zsubstantywizowane; 3) omówić stopnie substantywności tych terminów. Główną metodą zastosowaną w artykule jest analityczna metoda opisowa. Za pomocą tej metody zbiera się, systematyzuje i analizuje dane empiryczne oraz uogólnia wyniki. Zebrane terminy najpierw dzieli się pod względem morfologicznym na trzy grupy, następnie klasyfikuje się je w grupy tematyczne i analizuje jako członków tych grup. Materiał do badań zbierano głównie ze źródeł z końca XX – XXI wieku: słowników terminów z zakresu architektury i budownictwa (źródeł podstawowych) oraz książek dydaktycznych, monografii, podręczników, zbiorów artykułów i konspektów wykładów. W artykule opiera się również na kilku źródłach z wcześniejszego okresu (pierwszej połowy XX wieku), potrzebnych do ukazania rozwoju terminów. Łącznie z 21 źródeł zebrano 165 niepowtarzających się terminów zsubstantywizowanych, substantywizujących się i rzeczownikowych. Terminy architektoniczne i budowlane są analizowane łącznie, ponieważ dziedziny te są ze sobą powiązane, a wiele tych samych terminów jest charakterystycznych zarówno dla terminologii architektonicznej, jak i budowlanej. Na przykład w przedmowie do słownika Valdemarasa Michalauskasa Drewniane i murowane budynki, konstrukcje oraz elementy napisano, że książka „jest przeznaczona dla studentów specjalności architektura oraz budownictwo cywilne i przemysłowe” (MMPK 1988: 3), a zatem w jednej publikacji przedstawiono zarówno terminy architektoniczne, jak i budowlane. Lina Rutkienė36 Substantywizacja i rzeczownikowość Należy zwrócić architektūros ir statybos terminijoje uwagę, że wszystkie rozważania zawarte w artykule opierają się wyłącznie na zebranym materiale – badanie innej dziedziny i innego materiału, rzecz jasna, może ujawnić inne wyniki. Badanie kwestii substantywizacji i rzeczownikowości jest trudnym zadaniem, ponieważ procesy te są stopniowe i długotrwałe; niekiedy bardzo trudno jest ustalić początek substantywizacji konkretnego wyrazu, relację między terminem dwuwyrazowym a nierzeczownikowym członem przekształcającym się w rzeczownik oraz stopień zsubstantywizowania. Jednakże omówienie, choć z punktu widzenia ilości i dziedzin nauki obejmujące niezbyt szeroki zakres, danych pochodzących z różnych okresów może, jak się uważa, dostarczyć istotnych informacji na analizowany temat. 1. WNIOSKI TEORETYCZNE DOTYCZĄCE RZECZOWNIKOWIENIA I KWESTII RZECZOWNIKOWOŚCI Substantywizacja jest jednym z typów transpozycji, czyli hipostazy1. W Słowniku terminów językoznawstwa litewskiego substantywizacja, czyli substantywizacja, definiowana jest jako „[P]rzekształcenie wyrazów innych części mowy (w języku litewskim zwłaszcza przymiotników i liczebników, a także imiesłowów) w rzeczowniki” (Gaivenis, Keinys 1990: 41). A. Paulauskienė zjawisko to, zaliczane do nieformantowego słowotwórstwa2, definiuje za pomocą kryterium znaczeniowego: „<...> jest to przekształcenie wyrazów oznaczających cechę w wyrazy oznaczające rzecz” (Paulauskienė 1983: 42). Można spotkać się z opiniami, że substantywizacji nie należy mylić z paradygmatyzacją, np. takie wyrazy jak daugiabutis (daugiabučiam (przym.) – daugiabučiui (rzecz.)), laukinis (laukiniam (przym.) – laukiniui (rzecz.)) są nie przykładami substantywizacji, lecz paradygmatyzacji. Jednak w niniejszym artykule przyjmuje się pogląd V. Urbutisa – twierdzi on, że formalne „przekształcenie dawnej paradygmy odmiany przymiotnikowej w rzeczownikową” jest jedynie dalszym etapem substantywizacji (Urbutis 2009: 349). Zatem substantywizacja wiąże się przede wszystkim ze zmianami znaczenia kategorialnego – w procesie substantywizacji zaczyna zanikać znaczenie cechy lub inne znaczenie (zależnie od części mowy), a wyraz nabywa kategorialnego znaczenia rzeczownika. W definicjach substantywizacji, czyli substantywizacji, formułowanych przez litewskich językoznawców większy nacisk kładzie się na proces przekształcenia, przejścia. Już samo daiktavar1 Hipostaza – „[P]rzekształcenie wyrazu lub formy jednej części mowy w wyraz innej części mowy: jaunoji (przymiotnik zaimkowy, który stał się rzeczownikiem), truputį (nieco przysłowiałe dopełnienie bliższe liczby pojedynczej rzeczownika), dėka (rzeczownik, który stał się przyimkiem postpozycyjnym) i tym podobne.” (Gaivenis, Keinys 1990: 79). 2 W morfologii języka litewskiego językoznawczyni uważa substantywizację za zjawisko funkcjonalnego słowotwórstwa (Paulauskienė 1994: 43–46). 37Terminologija | 2023 | 30 Termin zarówno dėjimo, jak i substantywizacji implikuje semantem procesualności, trwania w czasie. Jednakże bez wątpienia omawiane zjawisko może być związane nie tylko z procesem przemiany, lecz także z derywacją. Stefanas Höfler, który badał substantywizację przymiotników, twierdzi, że w klasycznych językach indoeuropejskich substantywizacja może powstawać na dwa różne sposoby: 1) przymiotnik staje się rzeczownikiem w wyniku słowotwórstwa, gdy stosuje się operacje morfologiczne lub morfonologiczne – jest to tak zwana substantywizacja bezpośrednia (ang. ‘direct’ substantivization); 2) przymiotnik stopniowo staje się rzeczownikiem. pojęcie, później rzeczownik zostaje pominięty. Jest to substantywizacja zachodząca w wyniku elipsy (Höfler 2020: 181–186). Jedną z przyczyn substantywizacji tego ostatniego rodzaju należałoby uznać Iš pradžių egzistuoja būdvardžio ir daiktavardžio sintagma, žyminti sudėtinę zasadę ekonomii języka, a także terminów. Z drugiej strony zasada ta wydaje się sprzeczna z zasadą precyzji terminów, zgodnie z którą termin złożony wyraża pojęcie naukowe dokładniej, a więc i jaśniej. Bezpośrednią substantywizację w terminologii można by wiązać z tworzeniem nowych terminów według typów słowotwórczych, które ukształtowały się w wyniku substantywizacji stosowanej przez elipsę, oraz z tworzeniem nowych terminów według wzorców, z których większość również jest rezultatem substantywizacji stosowanej przez elipsę. Uwzględniając zebrany materiał, drugi przypadek (tj. tworzenie według wzorców) obejmowałby rzeczownikowe użycie przymiotników i imiesłowów z formą określoną w terminologii – gdy na potrzeby nominacji dziedziny nauki jako termin jednowyrazowy od razu wybiera się przymiotnik lub imiesłów z formą określoną, nie można mówić o tworzeniu terminu, ponieważ czynność słowotwórcza nie zachodzi tutaj, żaden formant słowotwórczy nie uczestniczy w tym procesie. Dlatego mówi się, że jest to tworzenie nowego terminu według już istniejących wzorców. Gdy terminy są tworzone według ukształtowanych typów słowotwórczych, trafniej jest mówić nie o substantywizacji (jako procesie), lecz o rzeczownikowości przymiotników i imiesłowów – takiego terminu użył Pranas Kniūkšta w monografii Priesagos -inis būdvardžiai (Kniūkšta 1976). Termin używany przez P. Kniūkštę jest w tym przypadku aktualny i zostanie zapożyczony na potrzeby niniejszego badania. Naukowiec wyróżnia kilka stopni substantywizacji. Językoznawca zalicza słowa utworzone za pomocą przyrostka -inis od razu jako rzeczowniki do grupy słów pierwszego3 stopnia substantywizacji. Kolejny (w niniejszym artykule, zgodnie z kolejnością, będziemy go nazywać drugim) stopień substantywizacji – gdy derywaty z przyrostkiem -inis „równolegle mogą być używane zarówno rzeczownikowo, jak i 3 P. Kniūkšta nie określa ani nie nazywa liczbowo, który to stopień; pisząc pierwszy, ma na myśli kolejność. Lina Rutkienė38 Rzeczownikowienie i substantywizacja przymiotnikowo“. architektūros ir statybos terminijoje Jeszcze jeden stopień (w niniejszej publikacji uznamy go za trzeci) – „[R]zeczownikowo używane są takie derywaty z przyrostkiem -inis, które poza tym są zwykle używane jako przymiotniki“ (tj. okazjonalnie zsubstantywizowane przymiotniki)4. Jednak, jak twierdzi P. Kniūkšta, „[M]oże być też odwrotnie: słowa, które utrwaliły się jako rzeczowniki, są używane przymiotnikowo“ (Kniūkšta 1976: 117–118) (czwarty stopień substantywizacji). W niniejszym badaniu podział P. Kniūkšty jest potrzebny również dlatego, że nadaje się do innych przypadków rzeczownikowienia, tj. do rzeczownikowienia i substantywizacji przymiotników oraz imiesłowów z formą określoną, a także przymiotników złożonych. Zatem, chociaż P. Kniūkšta wyróżnia jedynie stopnie rzeczownikowości derywatów z przyrostkami -inis, -inė, w niniejszym artykule podjęta zostanie próba zastosowania teorii badacza do wszystkich znalezionych przypadków substantywizacji i rzeczownikowości w terminologii architektury i budownictwa. Chociaż w języku ogólnym substantywizacji mogą ulegać różne części mowy, materiał empiryczny pokazuje, że w terminologii architektury i budownictwa najczęściej substantywizacji ulega lub rzeczownikowo używany jest przymiotnik, rzadziej – imiesłów. W procesie substantywizacji zmienia się i konkretyzuje znaczenie przymiotnika lub imiesłowu – obejmuje ono również znaczenie rzeczownika. Zatem taki termin oznacza całą realność oraz właściwą jej cechę, a więc ma duży ładunek semantyczny. Oczywiście w wyniku substantywizacji zmieniają się cechy gramatyczne, często – także właściwości fonetyczne. 2. PRZYMIOTNIKI RZECZOWNIKOWE I SUBSTANTYWIZUJĄCE SIĘ ORAZ IMIESŁOWY W TERMINOLOGII ARCHITEKTURY I BUDOWNICTWA W języku ogólnym, jak pisze A. Paulauskienė, rzeczownikami mogą stawać się „formy określone przymiotników i imiesłowów, derywaty z przyrostkami -inis, -inė (málkinė), -ienė (bulvinė), -ėtis (varšktis), wyrazy złożone i przedrostkowe (juodadabis, beprtis, begavis), ponieważ znaczenie i struktura gramatyczna wszystkich tych wyrazów są odpowiednie do pełnienia funkcji rzeczownika” (Paulauskienė 1983: 43). Dane omawianego badania wykazały, że w terminologii architektury i budownictwa przypadków substantywizacji i rzeczownikowości jest znacznie mniej: substantywizacji ulegają lub rzeczownikowo używane są 1) przymiotniki z przyrostkami -inis, -inė, 2) przymiotniki określone i imiesłowy określone oraz 3) przymiotniki złożone. Dane ilościowe przedstawiono na ryc. 1. 4 A. Paulauskienė omawia takie przypadki, mówiąc o rzeczownikowym użyciu przymiotnika (Paulauskienė 1994: 39). 39Terminologija | 2023 | 30 2.1. Terminai su būdvardinėmis priesagomis -inis, -inė Problematyczne kwestie dotyczące terminów zawierających te przyrostki należałoby omówić szerzej. Główne pytanie brzmi: czy w ogóle należy zaliczać čius terminais, galima sieti su daiktavardėjimu? Kalbotyroje yra įvairių derywaty tych przyrostków, zgodnie z poglądami i ze względu na rzeczownikowe znaczenie derywatów tych przyrostków, do kategorii części gramatikoje daiktavardžio kategorijai priskiriamus žodžius su priesagomis -inis, -inė, tokius kaip milinė, nosinė, skardinė, stoginė, vamzdinė ir pan., laiko mowy. P. Kniūkšta o rzeczownikowo używanych przymiotnikach współczesnego języka litewskiego (Kniūkšta 1976). Stasys Keinys w opublikowanym niemal w tym samym czasie artykule omawia takie terminy, jak durpinė, muitinė, siurblinė itd., jako rzeczowniki (Keinys 1975: 71). W Gramatyce współczesnego języka litewskiego, omawiając derywaty z przyrostkiem -inė, napisano, że „[Z]naczna część rzeczowników z tym przyrostkiem (podobnie jak z omówionym dalej przyrostkiem -inis) była początkowo, jak się zdaje, zwykłymi przymiotnikami -inis, -inė, które dopiero później uległy substantywizacji” (DLKG 2005: 115). S. Ambrazas przyrostki -ina, -inė, -inis nazywa przyrostkami przymiotnikowymi (Ambrazas 1995: 191). A. Markevičius zwraca uwagę na to, że „[Z] powodu braku wyraźnych kryteriów rozróżniania przymiotnika i rzeczownika w różnych słownikach panuje niemałe zamieszanie” (Markevičius 2012: 144). Wracając do terminów architektury i budownictwa, należy podkreślić, że większość z nich utworzono jako rzeczowniki – zgodnie z ukształtowanym typem słowotwórczym. Opierając się na teorii stopni rzeczownikowości P. Kniūkšty, terminy te należałyby do pierwszego stopnia rzeczownikowości. Większość takich terminów prawdopodobnie nigdy nie funkcjonowała jako przymiotniki, nie odnotowano ich w słownikach jako przymiotników (np.: areštinė ALKAAŽ 2009, kareivinės ALKAAŽ 2009, liftinė STŽ 2002). Tak więc w tym przypadku również właściwiej jest mówić nie o substantywizacji, lecz o rzeczownikowości. Takie terminy, oceniane synchronicznie, należy wiązać z morfologicznym słowotwórstwem. Jak twierdzi V. Urbutis, „[S]ubstantywizacja 1 ryc. Przypadki substantywizacji i rzeczownikowości w terminologii architektury i budownictwa terminów wyrażonych terminów wyrażonych terminów mających 26 % przyrostki przymiotnikowe -inis, -inė daiktavardiškais įvardžiuotiniais būdvardžiais ir dalyviais 61 % 13 % daiktavardiškais sudurtiniais būdvardžiais Lina Rutkienė40 Nominalizacja i substantywizacja mogą zakończyć się tym, architektūros ir statybos terminijoje że dawna przyrostek przymiotnikowy synchronicznie jest już postrzegany jako przyrostek słowotwórczy rzeczownika” (Urbutis 2009: 350). Jednakże w ujęciu diachronicznym dostrzega się związki z nominalizacją, widoczne są przyczyny powstania tego typu słowotwórczego. A zatem terminy zawierające często przyrostki -inis, -inė nie są uznawane za przykłady nominalizacji, dostrzega się jedynie związki i, powołując się na P. Kniūkštę, można mówić o stopniu ich substantywizacji. Z drugiej strony niektóre jednowyrazowe terminy z przyrostkami -inis, -inė mogą być również rezultatem nominalizacji. Jednakże przy badaniu synchronicznym, bez dostrzeżenia konkurencji między terminem jednowyrazowym a dwuwyrazowym, dokładne ustalenie, które zostały utworzone według tego typu słowotwórczego, a które są rezultatem przejścia, jest trudne. Jednowyrazowych terminów z przyrostkami -inis, -inė w terminologii architektury i budownictwa jest niemało: znaleziono 101 terminów, przypisanych do dwóch głównych grup tematycznych: nazw miejsc i konstrukcyjnych części budowli. Jak pokazują dane empiryczne, najczęściej przy pomocy derywatów z przyrostkami -inis, -inė nazywane są miejsca. Grupę tę można jeszcze podzielić na mniejsze podgrupy: 1. W większości są to nazwy budynków, pomieszczeń, instytucji, w których znajduje się, odbywa się, jest wytwarzane to, co zostało powiedziane przez wyraz podstawowy. Wynika to nie tylko ze znaczenia słowotwórczego, lecz także z definicji terminów: durpinė „szopa, w której składuje się torf” STŽT 1978: 49; kareivinės „pomieszczenia dla wojskowych od czasów rzymskich” ALKAAŽ 2009: 23; merginė „pokój dziewcząt” ALKAAŽ 2009: 32; padarginė „miejsce, pomieszczenie do przechowywania narzędzi” MMPK 1988: 44; paukštinė „obora dla ptaków, kurnik” MMPK 1988: 75; sargybinė „budka lub wieżyczka strażnika, wznoszona przy zamku, dworze lub bramach miejskich” ALKAAŽ 2009: 23; varpinė „oddzielny budynek lub część budynku, przylegająca do kościoła, przeznaczona do zawieszania dzwonów” ALKAAŽ 2009: 26; pašarinė „część stodoły przeznaczona do zsypywania plew i paszy” MMPK 1988: 75; degutinė „pomieszczenie lub dół, w którym wypala się kas pasakyta pamatiniu žodžiu. Nors pirmosios grupės žodžiai irgi turi smołę” STŽT 1978: 43. 2. Formantami -inis, -inė nazywa się miejsce przeznaczone do czegoś, z odcieniem znaczenia przeznaczenia, jednak tutaj znaczenie przeznaczenia jest wyraźniejsze; ponadto wyrazy podstawowe pierwszej grupy są rzeczownikami konkretnymi, natomiast tej grupy – rzeczownikami abstrakcyjnymi. Jednak w wielu przypadkach w definicjach znaczenie przeznaczenia nie jest aktualizowane, np.: pavėsinė „niewielki, lekki letni budyneczek w ogrodzie lub parku, zwykle bez drzwi i okien” MMPK 1988: 79, „niewielka budowla o kształcie altany, charakterystyczna dla ogrodów i parków XVI–XIX w. 41Terminologija | 2023 | 30 architekturze; [C]zęść zespołu architektonicznego, najczęściej wolno stojący, parterowy budynek” ALKAAŽ 2009: 124. Do pozostałych podgrup należy niewiele terminów. Terminami zawierającymi przymiotnikowe formanty -inis, -inė można również nazywać budowlę, która znajduje się w miejscu wskazanym przez wyraz podstawowy: žeminė „budowla wykopana w ziemi” ALKAAŽ 2009: 55, lub która została wykonana w sposób wskazany przez wyraz podstawowy: krėstinė „chatka ulepiona z gliny” ALKAAŽ 2009: 5. Większość derywatów z przyrostkami -inis, -inė, występujących jako jednowyrazowe terminy architektoniczne i budowlane oznaczające miejsca, zgodnie ze stopniami rzeczownikowości P. Kniūkšty, należałaby do pierwszego stopnia spośród wymienionych czterech. Jednak w słownikach V. Michalauskasa odnotowano parę terminów drugiego stopnia rzeczownikowości, tj. derywaty z przyrostkami -inis, -inė, używane zarówno w znaczeniu przymiotnikowym jako atrybuty nadrzędnego członu terminu dwuwyrazowego, jak i w znaczeniu rzeczownikowym jako termin jednowyrazowy, np. mėsinė – mėsinė kamara MMPK 1988. O wiele częstsza niż ta konkurencja jest jednak w wymienionych słownikach konkurencja przyrostków używanych do tworzenia nazw miejsc, por.: arklinė – arklidė STŽT 1978, avinė – avidė STŽT 1978, kiaulinė – kiaulidė, kiaulinis STŽT 1978, ledinė – ledainė MMPK 1988, paukštinė – paukštidė, paukštininkas MMPK 1988. Mówiąc o nazwach miejsc, które od początku tworzono jako rzeczowniki, należy zwrócić uwagę na diachroniczne badania S. Ambraza dotyczące litewskich nazw miejsc: uczony twierdził, że tworzenie w języku litewskim nazw pomieszczeń za pomocą przyrostka -inė mogły inspirować derywaty języków słowiańskich z -ьn’a. Zdaniem S. Ambraza „[T]ego typu derywaty znajdujemy już w dawnych pismach” (Ambrazas 1995: 191). A zatem takie wyrazy utworzone według słowiańskiego modelu słowotwórczego można byłoby uznać za kalki słowotwórcze – w tym przypadku mamy już do czynienia z substantywizacją lub rzeczownikowością w innym języku, nie jest to zjawisko naszego języka. Takie kalki słowotwórcze mogły jednak przyczynić się również do ukształtowania litewskiego typu słowotwórczego. Ten typ słowotwórczy stał się dość produktywny w terminologii architektonicznej i budowlanej – zarówno w XX w., jak i w XXI w. w literaturze naukowej omawianych dziedzin znajduje się niemało nazw miejsc – jednowyrazowych terminów z przyrostkami przymiotnikowymi -inis, -inė. W Słowniku terminów budowlanych (STŽ 2002) wykryto ich 21, a w Objaśniającym słowniku architektury angielsko-litewskim (ALKAAŽ 2009) – 16. Należy wspomnieć, że dawniej, zdaniem P. Kniūkšty, ten typ słowotwórczy nie powinien był być produktywny, ponieważ wówczas, według językoznawcy, „nie mogłyby się rozpowszechnić słowa z hybrydowym przyrostkiem przyrostek -inyčia <...>. Ponadto także litewskie nazwy miejsc Lina Rutkienė42 Nominalizacja i rzeczownikowość były popularniejsze z architektūros ir statybos terminijoje przyrostkami -idė, -udė“ (Kniūkšta 1976: 117). Można przypuszczać, że właśnie terminologia pomogła temu typowi słowotwórczemu utrwalić się w języku litewskim. Jak widać z przykładów, wszystkie wspomniane nazwy miejsc są rodzaju żeńskiego. Najprawdopodobniej jest to formalny wykładnik związku pobocznego członu terminu dwuwyrazowego z dawnym głównym członem terminu, takim jak patalpa, kamara itp. Natomiast nazwy innej grupy tematycznej – konstrukcyjnych części budowli – tworzy się zarówno w rodzaju żeńskim, jak i męskim. Czasami to samo pojęcie określane jest rzeczownikami zawierającymi przymiotnikowy przyrostek różnego rodzaju gramatycznego: garinis / garinė „otwór umożliwiający wydostawanie się pary do komina” STŽT 1978. Istnieją jednak terminy o wspólnym rdzeniu, w których rodzaj męski oznacza jedno pojęcie z tej samej grupy tematycznej, a rodzaj żeński – inne, np.: skersinė – spyrys, skersinis – traversa STŽ 2002. Natomiast np. dūminis („wysoki”), dūminė („wędzarnia; nędzny pokój; dom mieszkalny bez komina” MMPK 1988: 47) oznaczają przedstawicieli różnych grup tematycznych. Omawiana grupa tematyczna składa się zasadniczo z dwóch podgrup: nazw różnego rodzaju otworów budynku, przeznaczonych do poprawy jakości powietrza wewnątrz budynku, oraz nazw belek, kłód i desek pełniących określoną funkcję konstrukcyjną. Do pierwszej podgrupy należałyby np. takie terminy: aukštinis, dūminis, kiaurinis „okienko w suficie dūminės pirkios umożliwiające wydostawanie się dymu” STŽT 1978: 27, 84; miglinė „otwór umożliwiający wydostawanie się pary do komina” MMPK 1988: 33; orinė „wywietrznik” MMPK 1988. Przykładami terminów drugiej podgrupy byłyby balkinis „ścienny element drewniany, na którym układa się belki” STŽT 1978: 29; gairinė „kłoda w kalenicy dachu” STŽT 1978: 52; ilginis „podłużna belka podporowa” ALKAAŽ 2009: 26; įlaidinė, spraustlentė STŽ 2002; išilginis „nadproże, kłoda, belka, żerdź 1988: 58; pavartinė „pavartėje uždedama lenta“ MMPK 1988: 78. układana wzdłuż” STŽT 1978: 66; pagegninis „bierwiono podtrzymujące krokwie” MMPK 1988: 46; pamatinis „pierwsza, dolna kłoda ściany, układana na fundamencie” MMPK Jeśli chodzi o znaczenie słowotwórcze, w tej grupie tematycznej przeważają nazwy, których słowo podstawowe wskazuje, do czego przeznaczony jest nazywany przedmiot (orinė „otwór, okienko dla powietrza”) lub gdzie się znajduje (pavartinė „deska przy wjeździe do podwórza”), albo jak jest układany (išilginis „układany wzdłuż”). Jak widać, dwa pierwsze znaczenia pokrywają się ze znaczeniami słowotwórczymi nazw miejsc. Jednakże, w przeciwieństwie do pierwszej grupy tematycznej, w literaturze naukowej dotyczącej architektury i budownictwa XXI w. nie znaleziono ani jednego nowego terminu z przyrostkami -inis, -inė, którym nazywano by otwory budynku. 49Terminologia | 2023 | 30 SP – Podstawy budownictwa, aut. A. Iljičiovas, A. Kokinas, J. Rebortovičius, tłum. R. Kuosaitė, Wilno: 1965. Vaizdas, STŽ – Słownik terminów budowlanych, aut. A. Kudzys, A. Rosenas, B. Kudzienė, Wilno: Lietuvos mokslas, 2002. STŽT – Słownik terminów budowlanych. Budynki, aut. V. Michalauskas, Wilno: VISI, 1978. SŽD – Budownictwo II. Roboty ziemne, aut. J. Šimoliūnas, Kowno: Spindulys, 1939. HVAC – ogrzewanie, wentylacja, klimatyzacja: teoria i praktyka, aut. J. Čiuprinskienė, K. Čiuprinskas, V. Motuzienė, Wilno: Super namai, 2019. LITERATŪRA Ambrazas Saulius 1995: Lietuvių kalbos kuopinių ir vardažodinių vietų pavadinimų darybos raida. – Lietuvių kalbotyros klausimai: gramatika ir leksikologija 33, 180–200. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, 4-as patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. Drotvinas Vincentas 1963: Lietuvių literatūrinės kalbos sudurtinių būdvardžių struktūriniai-semantiniai tipai (remiantis XVI—XVIII a. raštų medžiaga). – Kalbotyra 6, 75–97. Gaivenis Kazimieras 2014 [1966]: Sudėtiniai terminai su žodžiu mašina. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 505–506. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Vilnius: Šviesa. Höfler Stefan 2020: Substantivization of adjectives. – Indo-European linquistics 8, 181–204. Keinys Stasys 2005 [1975]: Priesaginė lietuviškų terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 21–77. Kniūkšta Pranas 1976: Priesagos -inis būdvardžiai: daryba, reikšmės, gramatiniai sinonimai, Vilnius: Mokslas. Kudzys Antanas 2002: Kad susikalbėtume. – Mokslo Lietuva 19(265). Prieiga internete: http://mokslasplius. lt/mokslo-lietuva/2002-2004/200219/20021902.htm [žiūrėta 2019 m. sausio–kovo mėn.]. LKG – Lietuvių kalbos gramatika 1: Fonetika ir morfologija, vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1965. Markevičius Aurimas 2012: Kalbos dalių paribio problemos. – Acta Linguistica Lithuanica 67, 140–155. Paulauskienė Aldona 1983: Lietuvių kalbos morfologijos apybraiža, Kaunas: Šviesa. Paulauskienė Aldona 1994: Lietuvių kalbos morfologija: paskaitos lituanistams, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Umbrasas Alvydas 2010: Lietuvių teisės terminija 1918–1940 metais: pagrindinių kodeksų terminai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Urbutis Vincas 2009: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Valeckienė Adelė 1957: Dabartinės lietuvių kalbos įvardžiuotinių būdvardžių vartojimas. – Literatūra ir kalba 2, 161–328. Vaskelaitė Ramunė 2019: Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: kodifikuotoji norma ir jos neaiškumai, – Bendrinė kalba 92. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LTLDB-0001:J.04~2019~1583831591243/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content. SUBSTANTIVISATION AND NOUNNESS IN ARCHITECTURAL AND CONSTRUCTION TERMINOLOGY Podsumowanie Substantywizacja jest starym, lecz wciąż zachodzącym zjawiskiem językowym, obejmującym zarówno wyrazy języka ogólnego, jak i terminologię. Artykuł bada kwestie substantywizacji i rzeczownikowości na podstawie terminologii architektonicznej i budowlanej, czerpiąc ze słowników terminów architektonicznych i budowlanych oraz innej literatury naukowej i dydaktycznej. Materiał badawczy zebrano głównie ze źródeł datowanych od końca XX wieku do XXI wieku, uzyskując 165 terminów zestawionych łącznie z 21 źródeł. Podczas gdy w języku codziennym różne części mowy mają tendencję do podlegania substantywizacji, dane empiryczne pokazują, że w terminologii architektonicznej i budowlanej Lina Rutkienė50 Nominalizacja i rzeczownikowość W terminologii budowlanej najczęściej architektūros ir statybos terminijoje nominalizowane są przymiotniki lub używane w sposób zbliżony do rzeczowników, podczas gdy imiesłowy występują rzadziej. Substantywizacja jest zarówno procesem process in terms of time, related to morphological and syntactic term formation, and zachodzącym do dziś, jak i działaniem wykonywanym ze źródła zewnętrznego, związanym z morfologicznym tworzeniem terminów zgodnie z typami słowotwórczymi oraz tion, the meaning of the adjective or participle becomes more specific and concrete, encompassing the meaning of a noun. Thus, such a term denotes the entire reality and tworzeniem terminów na podstawie przykładów. Podczas substantywizacji charakterystyczną cechą jest to, że ma ona istotny ładunek semantyczny. W wyniku substantywizacji często zmieniają się cechy gramatyczne, w tym właściwości fonetyczne. Stwierdzono, że w terminologii architektury i budownictwa występują trzy przypadki substantywizacji, mianowicie przymiotniki z przyrostkami -inis, -inė, przymiotniki określone i imiesłowy przymiotnikowe oraz przymiotniki złożone. Większość derywatów z przyrostkami przymiotnikowymi -inis, -inė w terminach architektonicznych i budowlanych odnosi się do miejsc (budynków i innych obiektów związanych z działalnością człowieka) lub elementów konstrukcyjnych budynku. Znominalizowane przymiotniki określone i imiesłowy są również zazwyczaj używane jako nazwy miejsc, choć rzadziej stosuje się je do materiałów i elementów konstrukcyjnych. Przymiotniki złożone podlegające substantywizacji obejmują nazwy miejsc, maszyn, narzędzi i materiałów. Zgodnie z typem formacji, który rozwinął się w wyniku substantywizacji, terminy zwykle znajdują się na pierwszym stopniu rzeczownikowości (w sekwencji stopni rzeczownikowości według P. Kniūkšty), a w miarę postępu procesu nominalizacji elementu wtórnego osiągają drugi stopień rzeczownikowości. Gdy przymiotnik lub imiesłów przyjmuje znaczenie dwuwyrazowego terminu wyrażonego rzeczownikiem, element nadrzędny może zostać pominięty, a element podrzędny staje się nazwą całego obiektu. Jednak wraz z rozwojem nauki i pojawianiem się bardziej złożonych terminów złożonych, w których określeniem elementu nadrzędnego jest ten sam przymiotnik lub imiesłów, części mowy używane w sposób rzeczownikowy mogą prowadzić do niejednoznaczności. W takich przypadkach oczekuje się desubstantywizacji. Zjawisko to zaobserwowano w grupie przymiotników złożonych, które uległy substantywizacji w terminologii architektury i budownictwa. Otrzymano 2023-10-06 Lina Rutkienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: [email protected]