Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje

doi.org/10.35321/term30-2 Substantywizacja i rzeczownikowość w terminologii architektury i budownictwa Substantywizacja i rzeczownikowość w terminologii architektury i budownictwa LINA RUTKIENĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: https://0000-0001-6661-3115 A N O T A C J A W artykule omówiono zagadnienia substantywizacji i rzeczownikowości na podstawie terminów zebranych ze słowników terminologii architektury i budownictwa oraz z literatury naukowej i dydaktycznej tych dziedzin. Po ustaleniu, że w terminologii architektury i budownictwa substantywizacji ulegają lub są używane rzeczownikowo przymiotniki z sufiksem -inis, -inė, przymiotniki zaimkowe, imiesłowy zaimkowe i przymiotniki złożone, omówiono stopnie rzeczownikowości tych wyrazów pełniących funkcję terminów. Oceniono, do których tematycznych grup terminów należą przymiotniki i imiesłowy najczęściej ulegające substantywizacji. SŁOWA KLUCZOWE: substantywizacja, stopień rzeczownikowości, człon podrzędny terminu, termin. A B S T R A K T Artykuł omawia zagadnienia substantywizacji i nominalizacji na podstawie słowników terminologii architektonicznej i budowlanej, a także literatury naukowej i dydaktycznej z tych dziedzin. Określa, w jakim stopniu substantywizacji podlegają przymiotniki z przyrostkami -inis, -inė, przymiotniki zaimkowe, imiesłowy oraz przymiotniki złożone w terminologii architektonicznej i budowlanej. Ocenia grupy tematyczne, do których należą przymiotniki i imiesłowy najczęściej podlegające substantywizacji w tych terminach. SŁOWA KLUCZOWE: substantywizacja, stopień rzeczownikowości, drugorzędny człon terminu, termin. 34 Lina Rutkienė Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje UWAGI WSTĘPNE Substantywizacja, czyli nominalizacja, w językoznawstwie litewskim jest najczęściej badana na materiale wyrazów języka ogólnego. Temat ten szczegółowo badały Adelė Valeckienė (1957), Pranas Kniūkšta (1976), Aldona Paulauskienė (1983, 1994) i Aurimas Markevičius (2012); został on szeroko omówiony również w Gramatyce języka litewskiego (LKG 1965). Przy okazji badań nad innymi zagadnieniami kwestie substantywizacji w języku ogólnym omawiali także Saulius Ambrazas (1995), Vincentas Drotvinas (1963), Ramunė Vaskelaitė (2019) i inni. Zjawisko to jest jednak równie istotne dla terminologii (choć trzeba przyznać, że brakuje badań terminologicznych na omawiany temat). Wyrazy poddane substantywizacji, używane jako terminy, można zapewne znaleźć we wszystkich dziedzinach nauki, lecz nie wszystkie są odnotowywane w słownikach. W niniejszym artykule, na podstawie terminów zebranych ze słowników terminologii architektonicznej i budowlanej oraz literatury naukowej i dydaktycznej z tych dziedzin, podjęto próbę omówienia zagadnień substantywizacji i rzeczownikowości w ich terminologii. W tym celu sformułowano następujące zadania: 1) omówić zjawisko substantywizacji, opierając się na ustaleniach językoznawców; 2) określić grupy tematyczne terminów architektonicznych i budowlanych, w których funkcji występują wyrazy skłonne do substantywizacji lub już jej poddane; 3) omówić stopnie rzeczownikowości tych terminów. Główną metodą zastosowaną w artykule jest metoda analityczno-opisowa. W ramach tej metody gromadzi się, porządkuje i analizuje dane empiryczne oraz podsumowuje wyniki. Zebrane terminy najpierw dzieli się pod względem morfologicznym na trzy grupy, a następnie klasyfikuje według grup tematycznych i analizuje jako ich elementy. Materiał do badania zebrano głównie ze źródeł z końca XX i XXI wieku: słowników terminologii architektonicznej i budowlanej (źródeł podstawowych) oraz książek dydaktycznych, monografii, podręczników, zbiorów artykułów i skryptów wykładów. W artykule wykorzystano również kilka źródeł z wcześniejszego okresu (pierwszej połowy XX wieku), potrzebnych do ukazania rozwoju terminów. Łącznie z 21 źródeł zebrano 165 niepowtarzających się terminów poddanych substantywizacji, podlegających jej oraz rzeczownikowych. Terminy architektoniczne i budowlane analizowane są łącznie, ponieważ dziedziny te są ze sobą powiązane, a wiele terminów jest charakterystycznych zarówno dla terminologii architektonicznej, jak i budowlanej. Na przykład we wstępie do słownika Valdemarasa Michalauskasa Budynki drewniane i murowane, konstrukcje oraz elementy napisano, że książka „jest przeznaczona dla studentów specjalności architektura oraz budownictwo cywilne i przemysłowe” (MMPK 1988: 3), a zatem w jednym wydawnictwie przedstawiono zarówno terminy architektoniczne, jak i budowlane. Terminologija | 2023 | 30 35 Należy zwrócić uwagę, że wszystkie tezy artykułu opierają się wyłącznie na zebranym materiale – badanie dotyczące innej dziedziny i innego materiału, rzecz jasna, może ujawnić odmienne wyniki. Badanie kwestii substantywizacji i substantywności jest trudnym zadaniem, ponieważ procesy te przebiegają stopniowo i trwają długo; niekiedy bardzo trudno ustalić początek substantywizacji konkretnego wyrazu, relację między terminem dwuwyrazowym a jego nieimiennym członem, który staje się rzeczownikiem, oraz stopień substantywizacji. Niemniej jednak można przypuszczać, że omówienie danych z różnych okresów, choć ich ilość jest niewielka, a zakres dziedzin nauki – wąski, może dostarczyć istotnych informacji na badany temat. 1. ROZWAŻANIA TEORETYCZNE NA TEMAT SUBSTANTYWIZACJI I SUBSTANTYWNOŚCI Substantywizacja jest jednym z typów transpozycji, czyli hipostazy1. W Słowniku terminów językoznawstwa litewskiego substantywizację, czyli substantywizację, definiuje się jako „[P]rzekształcanie wyrazów należących do innych części mowy (w języku litewskim zwłaszcza przymiotników i liczebników, a także imiesłowów) w rzeczowniki” (Gaivenis, Keinys 1990: 41). A. Paulauskienė definiuje to zjawisko, zaliczane do słowotwórstwa bezformantowego2, według kryterium znaczeniowego: „<...> jest to przekształcanie wyrazów oznaczających cechę w wyrazy oznaczające rzecz” (Paulauskienė 1983: 42). Można spotkać się z opinią, że substantywizacji nie należy mylić z paradygmatyzacją, np. wyrazy takie jak daugiabutis (daugiabučiam (przym.) – daugiabučiui (rzecz.)), laukinis (laukiniam (przym.) – laukiniui (rzecz.)) są przykładami nie substantywizacji, lecz paradygmatyzacji. W niniejszym artykule przyjęto jednak stanowisko Vincasa Urbutisa, który twierdzi, że formalne „przekształcen[ie] dawnej paradygmaty odmiany przymiotnikowej w rzeczownikową” jest jedynie dalszym etapem substantywizacji (Urbutis 2009: 349). A zatem substantywizacja wiąże się przede wszystkim ze zmianami znaczenia kategorialnego – w jej toku znaczenie cechy lub inne znaczenie (zależnie od części mowy) zaczyna zanikać, a wyraz nabiera znaczenia kategorialnego rzeczownika. W definicjach substantywizacji podawanych przez litewskich językoznawców większy nacisk kładzie się na proces przekształcania, przechodzenia. Już samo rzeczow- 1 Hipostaza – „[P]rzekształcenie wyrazu lub formy należących do jednej części mowy w wyraz należący do innej części mowy: jaunoji (przymiotnik określony, który stał się rzeczownikiem), truputį (biernik liczby pojedynczej rzeczownika, który stał się przysłówkiem), dėka (rzeczownik, który stał się postpozycją) i in.” (Gaivenis, Keinys 1990: 79). 2W morfologii języka litewskiego językoznawczyni uznaje substantywizację za zjawisko słowotwórstwa funkcjonalnego (Paulauskienė 1994: 43–46). 36 Lina Rutkienė Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje Termin „adiektywizacji”, podobnie jak „substantywizacji”, implikuje semy procesualności i trwania w czasie. Jednakże omawiane zjawisko może być oczywiście związane nie tylko z procesem przekształcania, lecz także z derywacją. Stefan Höfler, który badał substantywizację przymiotników, twierdzi, że w klasycznych językach indoeuropejskich może ona zachodzić na dwa różne sposoby: 1) przymiotnik staje się rzeczownikiem w wyniku słowotwórstwa, gdy stosuje się operacje morfologiczne lub morfonologiczne – jest to tak zwana ‘direct’ substantivization; 2) przymiotnik stopniowo staje się rzeczownikiem. Początkowo istnieje fraza przymiotnikowo-rzeczownikowa oznaczająca pojęcie złożone, a następnie rzeczownik zostaje pominięty. Jest to substantywizacja zachodząca wskutek elipsy (Höfler 2020: 181–186). Za jedną z przyczyn tego rodzaju substantywizacji należy uznać zasadę ekonomii języka, w tym także terminów. Z drugiej strony zasada ta wydaje się sprzeczna z zasadą precyzji terminów, zgodnie z którą termin złożony wyraża pojęcie naukowe dokładniej, a tym samym jaśniej. Bezpośrednią substantywizację w terminologii można byłoby wiązać z tworzeniem nowych terminów według typów słowotwórczych ukształtowanych wskutek substantywizacji zachodzącej przez elipsę oraz z tworzeniem nowych terminów na wzór istniejących, z których większość również jest rezultatem substantywizacji przez elipsę. W świetle zebranego materiału drugi przypadek (tj. tworzenie na wzór istniejących terminów) obejmowałby substantywne użycie przymiotników i imiesłowów zaimkowych w terminologii – gdy na potrzeby nominacji w danej dziedzinie nauki od razu wybiera się przymiotnik lub imiesłów zaimkowy jako termin jednowyrazowy, nie można mówić o derywacji terminu, ponieważ nie zachodzi tu akt słowotwórczy ani nie uczestniczy w nim żaden formant słowotwórczy. Dlatego mówi się, że jest to tworzenie nowego terminu na wzór już istniejących. Gdy terminy tworzy się według ukształtowanych typów słowotwórczych, trafniej jest mówić nie o substantywizacji (jako procesie), lecz o substantywności przymiotników i imiesłowów — takiego terminu użył Pranas Kniūkšta w monografii Priesagos -inis būdvardžiai (Kniūkšta 1976). Użyty przez P. Kniūkštę termin jest w tym przypadku aktualny i zostanie przejęty na potrzeby niniejszego badania. Badacz wyróżnia kilka stopni substantywności. Wyrazy utworzone od razu jako rzeczowniki za pomocą przyrostka -inis językoznawca zalicza do grupy wyrazów pierwszego³ stopnia substantywności. Kolejny stopień substantywności (w niniejszym artykule, zgodnie z kolejnością, będziemy nazywać go drugim) występuje wtedy, gdy derywaty z przyrostkiem -inis „mogą być używane równolegle zarówno substantywnie, jak i przymiotnikowo”. 3 P. Kniūkšta nie określa ani nie oznacza cyfrą, o który to stopień chodzi; pisząc pirmasis, ma na myśli kolejność. Terminologija | 2023 | 30 37 przymiotnikowo”. Jeszcze jeden stopień (w niniejszej publikacji uznamy go za trzeci) to: „[S]ubstantywnie używa się takich derywatów z przyrostkiem -inis, które poza tym są zwykle używane jako przymiotniki” (tj. okazjonalne przymiotniki podlegające substantywizacji)4. Jednak, jak zauważa P. Kniūkšta, „[M]oże być również odwrotnie: wyrazy, które utrwaliły się jako rzeczowniki, są używane przymiotnikowo” (Kniūkšta 1976: 117–118) (czwarty stopień substantywności). W niniejszym badaniu podział P. Kniūkšty jest przydatny również dlatego, że można go zastosować do innych przypadków substantywizacji, tj. substantywizacji i substantywnego użycia przymiotników zaimkowych, imiesłowów oraz przymiotników złożonych. Zatem, chociaż P. Kniūkšta wyróżnia stopnie substantywności jedynie wśród derywatów z przyrostkami -inis, -inė, w niniejszym artykule podjęta zostanie próba zastosowania teorii badacza do wszystkich odnotowanych przypadków substantywizacji i substantywności w terminologii architektury i budownictwa. Chociaż w języku ogólnym substantywizacji mogą podlegać różne części mowy, materiał empiryczny wskazuje, że w terminologii architektury i budownictwa najczęściej substantywizacji podlega przymiotnik lub jest on używany substantywnie, rzadziej zaś — imiesłów. W toku substantywizacji zmienia się i konkretyzuje znaczenie przymiotnika lub imiesłowu — obejmuje ono również znaczenie rzeczownika. Taki termin oznacza zatem całą realność oraz właściwą jej cechę, a więc ma duży ładunek semantyczny. Oczywiście wskutek substantywizacji zmieniają się cechy gramatyczne, a często także właściwości fonetyczne. 2. RZECZOWNIKOWE I ULEGJĄCE RZECZOWNIKOWIENIU PRZYMIOTNIKI I IMIESŁOWY W TERMINOLOGII ARCHITEKTURY I BUDOWNICTWA W języku ogólnym, jak pisze A. Paulauskienė, rzeczownikami mogą stawać się „formy przymiotników i imiesłowów z zaimkowym rodzajnikiem, derywaty z przyrostkami -inis, -inė (malkinė), -ienė (bulvienė), -ėtis (varsškėtis), wyrazy złożone i prefiksalne (juodadarbis, beprotis, begalvis), ponieważ znaczenie i struktura gramatyczna każdego z nich umożliwiają pełnienie funkcji rzeczownika” (Paulauskienė 1983: 43). Dane z omawianego badania wykazały, że w terminologii architektury i budownictwa przypadków rzeczownikowienia i użycia rzeczownikowego jest znacznie mniej: rzeczownikowieją lub są używane rzeczownikowo 1) przymiotniki z przyrostkami -inis, -inė, 2) przymiotniki i imiesłowy z zaimkowym rodzajnikiem oraz 3) przymiotniki złożone. Dane ilościowe przedstawiono na rys. 1. 4 A. Paulauskienė omawia takie przypadki, mówiąc o rzeczownikowym użyciu przymiotnika (Paulauskienė 1994: 39). 38 Lina Rutkienė Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje 26% terminów wyrażonych przez przymiotniki i imiesłowy z zaimkowym rodzajnikiem używane rzeczownikowo 13% terminów wyrażonych przez złożone przymiotniki używane rzeczownikowo 61% terminów z przymiotnikowymi przyrostkami -inis, -inė Rys. 1. Przypadki rzeczownikowienia i użycia rzeczownikowego w terminologii architektury i budownictwa 2.1. Terminy z przymiotnikowymi przyrostkami -inis, -inė Problematyczne kwestie dotyczące terminów zawierających te przyrostki należy omówić szerzej. Główne pytanie brzmi: czy derywaty z tymi przyrostkami, występujące jako terminy, można w ogóle wiązać z rzeczownikowieniem? W językoznawstwie istnieją różne opinie także w kwestii przyporządkowania do kategorii części mowy derywatów z tym przyrostkiem, które mają znaczenie rzeczownikowe. P. Kniūkšta w Gramatyce współczesnego języka litewskiego wyrazy z przyrostkami -inis, -inė zaliczane do kategorii rzeczowników, takie jak milinė, nosinė, skardinė, stoginė, vamzdinė i podobne, uważa za przymiotniki używane rzeczownikowo (Kniūkšta 1976). Stasys Keinys w opublikowanym niemal w tym samym czasie artykule omawia terminy takie jak durpinė, muitinė, siurblinė i in. jako rzeczowniki (Keinys 1975: 71). W Gramatyce współczesnego języka litewskiego, omawiając derywaty z przyrostkiem -inė, stwierdza się, że „[Z]naczna część rzeczowników z tym przyrostkiem (podobnie jak z następującym dalej przyrostkiem -inis) była początkowo, jak się zdaje, zwykłymi przymiotnikami -inis, -inė, które dopiero później uległy substantywizacji” (DLKG 2005: 115). S. Ambrazas określa -ina, -inė, -inis jako przyrostki przymiotnikowe (Ambrazas 1995: 191). A. Markevičius zwraca uwagę, że „[Z] powodu braku jasnych kryteriów rozróżniania przymiotnika i rzeczownika w różnych słownikach panuje niemałe zamieszanie” (Markevičius 2012: 144). Wracając do terminów z zakresu architektury i budownictwa, należy podkreślić, że większość z nich została utworzona jako rzeczowniki — zgodnie z ukształtowanym typem słowotwórczym. W świetle teorii stopni rzeczownikowości P. Kniūkšty terminy te należałyby do pierwszego stopnia rzeczownikowości. Większość takich terminów prawdopodobnie nigdy nie funkcjonowała jako przymiotniki; nie odnotowano ich w słownikach w użyciu przymiotnikowym (np.: areštinė ALKAAŽ 2009, kareivinės ALKAAŽ 2009, lif­tinė STŽ 2002). Zatem również w tym przypadku należy mówić nie o rzeczownikowieniu, lecz o rzeczownikowości. W ujęciu synchronicznym takie terminy należy wiązać z morfologicznym słowotwórstwem. Jak twierdzi V. Urbutis, „[R]zeczownikowienie Terminologija | 2023 | 30 39 może zakończyć się tym, że dawna przyrostek przymiotnikowy synchronicznie jest już postrzegany jako przyrostek słowotwórczy rzeczownika” (Urbutis 2009: 350). Jednak w ujęciu diachronicznym można dostrzec związki z substantywizacją, widoczne są przyczyny powstania typu słowotwórczego. Zatem terminy zawierające przyrostki -inis, -inė często nie są uznawane za przykłady substantywizacji; dostrzega się jedynie związki z tym zjawiskiem i, powołując się na P. Kniūkštę, można mówić o stopniu ich rzeczownikowości. Z drugiej strony niektóre jednowyrazowe terminy z przyrostkami -inis, -inė mogą być również rezultatem substantywizacji. Jednak przy badaniu synchronicznym, bez dostrzegania konkurencji między terminem jedno- i dwuwyrazowym, trudno dokładnie ustalić, które utworzono według typu słowotwórczego, a które są rezultatem przejścia. W terminologii architektury i budownictwa jest niemało jednowyrazowych terminów z przyrostkami -inis, -inė: znaleziono 101 terminów należących do dwóch głównych grup tematycznych: nazw miejsc i konstrukcyjnych części budynku. Jak wskazują dane empiryczne, za pomocą derywatów z przyrostkami -inis, -inė najczęściej nazywa się miejsca. Grupę tę można podzielić na mniejsze podgrupy: 1. Są to głównie nazwy budynków, pomieszczeń i instytucji, w których znajduje się, wykonuje lub wytwarza to, co określa wyraz podstawowy. Widać to nie tylko w znaczeniu słowotwórczym, lecz także w definicjach terminów: durpinė „szopa, w której składuje się torf” STŽT 1978: 49; kareivinė „pomieszczenia dla wojskowych od czasów rzymskich” ALKAAŽ 2009: 23; merginė „pokój dziewcząt” ALKAAŽ 2009: 32; padarginė „miejsce, pomieszczenie do przechowywania narzędzi” MMPK 1988: 44; paukštinė „obora dla ptaków, kurnik” MMPK 1988: 75; sargybinė „budka lub wieżyczka strażnicza, wznoszona przy zamku, pałacu dworskim albo bramie miejskiej” ALKAAŽ 2009: 23; varpinė „osobny budynek lub część budynku przylegająca do kościoła, przeznaczona do zawieszenia dzwonów” ALKAAŽ 2009: 26; pašarinė „część stodoły, w której składa się plewy i paszę” MMPK 1988: 75; degutinė „pomieszczenie lub dół, w którym wypala się dziegieć” STŽT 1978: 43. 2. Derywaty z przyrostkami -inis, -inė nazywają miejsce przeznaczone do tego, co określa wyraz podstawowy. Choć wyrazy z pierwszej grupy również mają odcień znaczeniowy przeznaczenia, tutaj znaczenie to jest wyraźniejsze; ponadto wyrazami podstawowymi w pierwszej grupie są rzeczowniki konkretne, a w tej — abstrakcyjne. Jednak w większości przypadków znaczenie przeznaczenia nie jest aktualizowane w definicjach, np.: pavėsinė „niewielki, lekki budyneczek letni w ogrodzie lub parku, zwykle bez drzwi i okien” MMPK 1988: 79, „niewielka budowla o kształcie altany, charakterystyczna dla ogrodów i parków XVI–XIX wieku 40 Lina Rutkienė Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje architektury; [A]część zespołu architektonicznego, najczęściej jednokondygnacyjny, wolno stojący budynek” ALKAAŽ 2009: 124. Do pozostałych podgrup należy niewiele terminów. Terminy z przymiotnikowymi przyrostkami -inis, -inė mogą też nazywać budowlę znajdującą się w miejscu określonym przez wyraz podstawowy: žeminė „budowla wykopana w ziemi” ALKAAŽ 2009: 55, albo wykonaną w sposób wskazany przez wyraz podstawowy: krėstinė „lepianka z gliny” ALKAAŽ 2009: 5. Większość derywatów z przyrostkami -inis, -inė, które występują jako jednowyrazowe terminy architektoniczne i budowlane oznaczające miejsca, należałaby — w świetle stopni rzeczownikowości wyróżnionych przez P. Kniūkštę — do pierwszego z czterech wymienionych stopni. Jednak w słownikach V. Michalauskasa odnotowano parę terminów drugiego stopnia rzeczownikowości: derywaty z przyrostkami -inis, -inė są używane zarówno w znaczeniu przymiotnikowym, jako określenia głównego członu terminu dwuwyrazowego, jak i w znaczeniu rzeczownikowym, jako termin jednowyrazowy, np. mėsinė – mėsinė kamera MMPK 1988. W wymienionych słownikach znacznie częstsza od tej konkurencji jest konkurencja przyrostków używanych do tworzenia nazw miejsc, por.: arklinė – arklidė STŽT 1978, avinė – avidė STŽT 1978, kiaulinė – kiaulidė, kiaulinis STŽT 1978, ledinė – ledainė MMPK 1988, paukštinė – paukštidė, paukštininkas MMPK 1988. Mówiąc o nazwach miejsc, które od początku tworzono jako rzeczowniki, należy zwrócić uwagę na diachroniczne badania S. Ambraza nad litewskimi nazwami miejsc: badacz twierdził, że tworzenie w języku litewskim nazw pomieszczeń za pomocą przyrostka -inė mogły stymulować derywaty języków słowiańskich z -ьn’a. Zdaniem S. Ambraza „[T]ego typu derywaty spotykamy już w dawnych tekstach” (Ambrazas 1995: 191). A zatem takie wyrazy utworzone według słowiańskiego modelu słowotwórczego można by uznać za kalki słowotwórcze — w tym przypadku mamy już do czynienia z substantywizacją lub rzeczownikowością w innym języku; nie jest to zjawisko w naszym języku. Jednak takie kalki słowotwórcze mogły również przyczynić się do powstania typu słowotwórczego w języku litewskim. Typ ten stał się dość produktywny w terminologii architektury i budownictwa — zarówno w XX, jak i XXI wieku w literaturze naukowej z omawianych dziedzin spotyka się wiele nazw miejsc, czyli jednowyrazowych terminów z przymiotnikowymi przyrostkami -inis, -inė. W Słowniku terminów budowlanych (STŽ 2002) znaleziono ich 21, a w Objaśniającym słowniku architektury angielsko-litewskim (ALKAAŽ 2009) — 16. Warto wspomnieć, że dawniej, jak twierdził P. Kniūkšta, ten typ słowotwórczy nie mógł być produktywny, ponieważ wówczas, zdaniem językoznawcy, „nie mogłyby się rozpowszechnić wyrazy z hybrydalnym przyrostkiem przyrostkiem -inyčia <...>. Ponadto również litewskie nazwy miejsc Terminologija | 2023 | 30 41 pavadinimai buvo populiaresni su priesagomis -idė, -udė“ (Kniūkšta 1976: 117). Gal galima manyti, kad šiam darybos tipui lietuvių kalboje įsitvirtinti padėjo būtent terminija. Jak widać z przykładów, wszystkie wymienione nazwy miejsc są rodzaju żeńskiego. Najprawdopodobniej jest to formalny wskaźnik związku drugiego członu terminu dwuwyrazowego z dawnym głównym członem terminu, takim jak patalpa, kamera itp. Nazwy innej grupy tematycznej – konstrukcyjnych części budynku – tworzy się jednak zarówno w rodzaju żeńskim, jak i męskim. Niekiedy to samo pojęcie określają rzeczowniki mające przyrostek przymiotnikowy w różnych rodzajach: garinis / garinė „otwór, przez który para uchodzi do komina” STŽT 1978. Są jednak terminy o wspólnym temacie słowotwórczym, w których rodzaj męski oznacza jedno pojęcie z tej samej grupy tematycznej, a żeński – inne, np.: skersinė – spyrys, skersinis – traversa STŽT 2002. Natomiast np. dūminis („otwór dymny”), dūminė („wędzarnia; kiepski pokój; dom mieszkalny bez komina” MMPK 1988: 47) nazywają elementy należące do różnych grup tematycznych. Omawiana grupa tematyczna składa się zasadniczo z dwóch podgrup: nazw różnych otworów w budynku służących poprawie jakości powietrza wewnątrz oraz nazw belek, bali i desek pełniących określoną funkcję konstrukcyjną. Do pierwszej podgrupy należałyby np. takie terminy: aukštinis, dūminis, kiaurinis „małe okienko w suficie chaty dymnej, przez które uchodzi dym” STŽT 1978: 27, 84; miglinė „otwór, przez który para uchodzi do komina” MMPK 1988: 33; orinė „wywietrznik” MMPK 1988. Przykładami terminów z drugiej podgrupy są balkinis „belka ścienna, na której układa się belki stropowe” STŽT 1978: 29; gairinė „bal w kalenicy dachu” STŽT 1978: 52; ilginis „podłużna belka podporowa” ALKAAŽ 2009: 26; ilaidinė, spraustlentė STŽT 2002; išilginis „nadproże, bal, belka, żerdź, układana wzdłużnie” STŽT 1978: 66; pagegninis „ściana podtrzymująca krokwie” MMPK 1988: 46; pamტinis „pierwszy, dolny bal ściany, układany na fundamencie” MMPK 1988: 58; pavартinė „deska układana przy okapie” MMPK 1988: 78. Pod względem znaczenia słowotwórczego w tej grupie tematycznej dominują nazwy, których podstawa wskazuje, do czego służy nazywany obiekt (orinė „otwór, okienko wentylacyjne”) albo gdzie się znajduje (pavartinė „deska przy okapie”), bądź w jaki sposób jest układany (išilginis „układany wzdłużnie”). Jak widać, dwa pierwsze znaczenia pokrywają się ze znaczeniami słowotwórczymi nazw miejsc. Jednak w odróżnieniu od pierwszej grupy tematycznej w literaturze naukowej z zakresu architektury i budownictwa XXI wieku nie znaleziono ani jednego nowego terminu z przyrostkami -inis, -inė, który nazywałby otwory w budynku. 42 Lina Rutkienė Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje W terminologii architektury i budownictwa występuje więcej terminów z przyrostkami przymiotnikowymi -inis, -inė, jednak ze względu na ich niewielką liczbę wyodrębnianie jakichkolwiek grup tematycznych byłoby niecelowe. Jako przykłady można podać takie terminy jak kirvinė „zakrzywiony kij przy ścianie, na którym zawiesza się siekierę” STŽT 1978: 85 lub molinė „gliniana dachówka” MMPK 1988: 33. Mówiąc o terminach z przyrostkami –inis, –inė, warto zauważyć, że część z nich (np. daržinė, kiaulinė, mėsinė, skersinis) trafiła do terminologii architektury i budownictwa z języka ogólnego lub żywego języka ludowego. A zatem proces przechodzenia w kategorię rzeczowników albo tworzenie wyrazów według ukształtowanego typu słowotwórczego zachodziło w języku ogólnym lub żywym języku ludowym, a dopiero później wyrazy te zostały poddane terminologizacji. 2.2. Terminy wyrażone przez zsubstantywizowane przymiotniki określone i imiesłowy określone Przechodząc do kolejnego omawianego przypadku – substantywizacji i rzeczownikowego użycia przymiotników i imiesłowów złożonych – warto odwołać się do badań A. Valeckienė. Zdaniem językoznawczyni cecha wyrażana przez przymiotniki złożone „wiąże się tylko z określonymi rzeczami, sama może je określać, dlatego nazwa rzeczy jest zbędna” (Valeckienė 1957: 253). Ta myśl częściowo pomaga również zrozumieć przyczynę substantywizacji imiesłowów złożonych. Badaczka mówi jednak o wyrazach języka ogólnego, a w odniesieniu do terminologii należy pamiętać o wymogu jasności i precyzji terminu. Zwłaszcza gdy ten sam przymiotnik złożony i imiesłów pełnią funkcję określeń różnych terminów, forma substantywizowana może budzić wątpliwości. Z drugiej strony, zdaniem A. Valeckienė omawiany przypadek substantywizacji jest zjawiskiem dawnym, które mogło „zachodzić od samego początku pojawienia się funkcjonalnych znaczeń przymiotników złożonych – od ukształtowania się form złożonych” (Valeckienė 1957: 256), można więc przypuszczać, że z czasem może ukształtować się sposób tworzenia terminów polegający na wybieraniu do nominacji skłonnego do substantywizacji przymiotnika i imiesłowu złożonego, a taki sposób tworzenia terminów jest produktywny. Należy jednak dodać, że substantywizowane formy złożone mogą pojawić się w terminologii również jako rezultat terminologizacji – substantywizacja dokonała się w języku ogólnym, a jako termin wybiera się już substantywizowaną formę złożoną. Na przykład wyrazy takie jak gyvenamoji, miegamasis są, jak wynika z Słownika języka litewskiego (LKŽe), poświadczone również w języku ludowym, toteż najprawdopodobniej trafiły do terminologii architektury i budownictwa w drodze terminologizacji. Terminologija | 2023 | 30 43 Zatem w tym przypadku również bardziej uzasadnione jest mówienie nie o substantywizacji, lecz o rzeczownikowym użyciu w terminologii. Mimo to w terminologii architektury i budownictwa nie ma wielu substantywizowanych zaimkowo-określonych przymiotników i imiesłowów. W przeczytanej literaturze znaleziono zaledwie 21 takich terminów, należących jednak do dość różnych grup tematycznych. Podobnie jak wśród derywatów z przyrostkiem -inis, -inė, przeważają wśród nich nazwy miejsc. Omawiane wyrazy oznaczają budynki lub pomieszczenia przeznaczone do wykonywania określonej czynności przez człowieka (np. miegamasis „pomieszczenie przeznaczone do spania”). Wszystkie znalezione terminy z tej grupy tematycznej to substantywizowane imiesłowy bierne czasu teraźniejszego: gyvenamoji STŽ 1978, laukiamasis STŽ 2002, miegamasis MMPK 1988, STŽ 2002, ALKAAŽ 2009, priimamasis ALKAAŽ 2009. Większość terminów z tej grupy tematycznej wyrażonych przez substantywizowane imiesłowy należałoby prawdopodobnie uznać za przykłady drugiego stopnia rzeczownikowości – imiesłowy te funkcjonują w terminologii architektury i budownictwa także jako atrybuty terminów nadrzędnych (por.: gyvenamoji patalpa PKSŽ 2009, miegamasis kambarys PKSŽ 2009). Termin priimamasis konkuruje jednak wyłącznie z wariantem priėmimo kambarys – w czytanych źródłach nie znaleziono połączenia priimamasis kambarys. Ogólnie rzecz biorąc, analiza zebranego materiału nie wykazała, by przedrostkowe przymiotniki i imiesłowy miały skłonność do substantywizacji. Możliwe, że termin priimamasis nie jest wynikiem substantywizacji, lecz powstał w drodze bezpośredniego tłumaczenia rosyjskiego wyrazu приёмная. Omawiane terminy z kolejnej grupy tematycznej – nazwy farb – również należą przeważnie do drugiego stopnia rzeczownikowości. Są używane zarówno przymiotnikowo – jako atrybuty członu nadrzędnego terminów dwuwyrazowych – jak i rzeczownikowo, jako terminy jednowyrazowe. W Statybos terminų žodyne terminy juodieji, raudonieji podano z odsyłaczem do terminów dwuwyrazowych juodieji dažai, raudonieji dažai (STŽ 2002). Konkurencja między tymi terminami jest, jak można sądzić, zjawiskiem długotrwałym, odnotowanym w słowniku. Główny redaktor wspomnianego słownika, Antanas Kudzys, pisał, że opracowując słownik, korzystał z międzywojennej literatury budowlanej (Kudzys 2002), a w podręcznikach z tego okresu używane są zarówno terminy juodieji, raudonieji, jak i juodieji dažai, raudonieji dažai. Termin žalieji w STŽ 2002 podano już jednak bez odsyłacza do wariantu dwuwyrazowego. W Statybos terminų žodyne wyłącznie jako rzeczowniki podano jeszcze dwie nazwy z innej grupy tematycznej – elementów konstrukcyjnych: uždaromoji STŽ 2002, skirstomoji STŽ 2002. W innych źródłach nie udało się znaleźć tych terminów – ani w użyciu rzeczownikowym, ani przymiotnikowym. Prawdopodobnie zostały one 44 Lina Rutkienė Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje utworzone przez redaktorów słownika na podstawie już istniejących przykładów. Warto też zwrócić uwagę, że zgodnie z Bankiem Terminów Republiki Litewskiej w innych dziedzinach skirstomoji, uždaromoji są używane wyłącznie jako atrybuty członów nadrzędnych terminów, np.: skirstomoji dėžutė LRTBe, uždaromoji armatūra LRTBe. Takie terminy jak dedamoji STŽ 2002, pastovioji STŽ 2002 prawdopodobnie przeniknęły do terminologii budowlanej z innych dziedzin – matematyki i fizyki. 2.3. Człony podrzędne skłonne do substantywizacji, wyrażone przymiotnikami złożonymi Trzeci przypadek substantywizacji wiąże się z przymiotnikami złożonymi pełniącymi funkcję atrybutów terminologicznych. Należy przyznać, że w przypadku złożonych rzeczowników występujących jako terminy często trudno ustalić, które z nich są przymiotnikami poddanymi substantywizacji, a które zostały utworzone jako rzeczowniki, ponieważ zarówno przy tworzeniu przymiotników złożonych, jak i rzeczowników złożonych stosuje się zasadniczo te same podstawowe typy słowotwórcze. Być może właśnie to jest najważniejszą przyczyną, dla której w tej grupie terminów (znaleziono ich 43) najwięcej jest wyrazów drugiego stopnia rzeczownikowości, czyli takich, które są używane zarówno przymiotnikowo, jak i rzeczownikowo. Jeśli chodzi o konkurencję między terminem jednowyrazowym wyrażonym przymiotnikiem złożonym a terminem dwuwyrazowym, którego człon podrzędny wyrażony jest przymiotnikiem złożonym, na podstawie materiału empirycznego można stwierdzić, że w późniejszej literaturze najczęściej używany jest termin jednowyrazowy – w tym przypadku niewątpliwie można więc mówić o procesie substantywizacji, który, jak określa to S. Höfler, zachodzi wskutek elipsy. Jest ona związana z morfologiczno-składniowym tworzeniem terminów. Substantywizacja ta obejmuje złożenia z różnych grup terminów, występujące jako atrybuty terminów dwuwyrazowych: 1) nazwy miejsc – jednak nie pomieszczeń (jak wynikało z omówienia terminów z poprzednich grup), lecz wyłącznie budynków, np.: daugiaaukštis namas MSSA 1955 – daugiaaukštis PKSŽ 2009, daugiabutis namas MSSA 1955, RLKP 1959, ALKA 1980 – daugiabutis DFSRL 2012, ŠVOK 2019; 2) nazwy maszyn, np.: akmenskal dė mašina SDKŽ 1940 – akmenskaldė KP 1978, STŽ 2002; 3) nazwy narzędzi, np.: tridantis įrankis JTŽ 1982 – tridantis STŽ 2002; 4) nazwy materiałów, np.: angliarūgštė rūgštis SŽD 1939 – angliarūgštė RLSTŽ 1992. Jak wynika ze źródeł, proces substantywizacji jest związany z użyciem terminów – świadczą o tym terminy znalezione w podręcznikach i książkach dydaktycznych. Nie można jednak wykluczyć również możliwości, że niektóre Terminologija | 2023 | 30 45 Rzeczownikowienie złożeń, czyli przekształcanie się członów pobocznych w terminy, jak określa to Alvydas Umbrasas, ma charakter wyłącznie „sytuacyjny” (Umbrasas 2010: 118). W angielsko-litewskim słowniku objaśniającym terminologię architektoniczną zauważono jeszcze jedną tendencję: jako termin podaje się złożenie używane rzeczownikowo, natomiast w definicji terminu jest ono używane przymiotnikowo: keturkolonė „świątynia starożytna o czterech kolumnach; jej główna fasada ma cztery kolumny” ALKAAŽ 2009: 161. Zatem wielowyrazowy termin, którego atrybutem jest przymiotnik keturkolonė, staje się podstawą objaśnienia terminu keturkolonė. Zarówno ten przykład, jak i inne przykłady pokazują, że termin wielowyrazowy jest, rzecz jasna, jaśniejszy i dokładniejszy. Przyczyna ta prawdopodobnie wpływa na jeszcze jedno zjawisko związane z rzeczownikowieniem i użyciem rzeczownikowym, analizowane przez P. Kniūkštę w odniesieniu do rzeczownikowego użycia derywatów z przyrostkiem –inis: przymiotnikowe użycie przymiotników, które uległy substantywizacji. Dotychczas w niniejszym artykule nie omawiano takich przykładów — w terminologii architektonicznej i budowlanej nie zaobserwowano ani derywatów z przyrostkami –inis, –inė, ani przymiotników czy imiesłowów z formą określoną, które utrwaliły się jako rzeczowniki, lecz później zostały użyte przymiotnikowo lub imiesłowowo, to znaczy ponownie wystąpiły jako człony poboczne terminów dwuwyrazowych. W analizie trzeciego przypadku znaleziono jednak dwa terminy związane właśnie z takim procesem, który moglibyśmy nazwać desubstantywizacją. W terminologii budowlanej już około połowy XX wieku występują utrwalone terminy savaeigė i savivartis. Jednak termin savaeigė w SEŽ 1967 w niektórych późniejszych źródłach zastępuje wariant dwuwyrazowy savaeigė mašina BŽSM 1982, a termin savivartis w SP 1965, PLST 1972, STŽ 2002 — savi vartis sunkvežimis PAPŠ 20085. Oczywiście takie przypadki desubstantywizacji również mogą być wyłącznie kontekstowe, czyli sytuacyjne. Niemniej, szukając odpowiedzi na pytanie, co może sprzyjać desubstantywizacji terminów, warto powrócić do zasady precyzji. Być może tej desubstantywizacji (choćby sytuacyjnej) sprzyja wzrost liczby terminów dwuwyrazowych, których człon poboczny aktualizuje tę samą cechę i jest wyrażony tym samym przymiotnikiem złożonym, co wiąże się z rozwojem nauki. Na przykład w samym Angielsko-litewskim i litewsko-angielskim słowniku terminów budowlanych ten sam przymiotnik złożony savaeigis występuje jako człon poboczny kilku terminów dwuwyrazowych: savaeigis kranas ALLA 1993, savaeigis skirstytuvas ALLA 1993, savaeigis gręžtuvas ALLA 1993, savaeigis skreperis ALLA 1993. Na podstawie 5 W 1966 roku Kazimieras Gaivenis savi varčiu vs. savi varčiu sunkvežimiu zilustrował rzeczownikowienie przymiotników lub imiesłowów pełniących funkcję przydawek (Gaivenis 2014 [1966]: 505–506). 46 Lina Rutkienė Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje Jak zauważa A. Paulauskienė, jeśli bardzo wyraźna lub wyjątkowa cecha przedmiotu wiąże się tylko z określonym przedmiotem, to „z czasem sama nazwa przedmiotu staje się jakby zbędna” (Paulauskienė 1983: 43). Jest to zapewne jedna z najważniejszych przyczyn rzeczownikowienia, czyli substantywizacji, jako procesu. A zatem za przyczynę desubstantywizacji należy uznać zjawisko przeciwne: gdy tę samą cechę zaczyna się wiązać z kilkoma różnymi przedmiotami i trzeba je nazwać, nazwa przedmiotu staje się niezbędna. WNIOSKI 1. Rzeczownikowienie wyrazów jest starym i wciąż zachodzącym zjawiskiem językowym, obejmującym zarówno wyrazy języka ogólnego, jak i terminy. Rzeczownikowienie jest procesem ciągłym w czasie, związanym ze słowotwórstwem morfosyntaktycznym terminów i ich użyciem; wiąże się ze słowotwórstwem morfologicznym terminów według typów słowotwórczych oraz z tworzeniem terminów na wzór istniejących przykładów. 2. Na podstawie materiału empirycznego w terminologii architektonicznej i budowlanej stwierdzono trzy przypadki rzeczownikowienia i użycia rzeczownikowego, tj. rzeczownikowieniu ulegają lub są używane rzeczownikowo przymiotniki z przyrostkami –inis, –inė, przymiotniki z formą określoną i imiesłowy z formą określoną, a także przymiotniki złożone. Synchroniczne badanie rzeczownikowienia i użycia rzeczownikowego terminów, przy niedostatecznym uwzględnieniu konkurencji terminów jedno- i dwuwyrazowych, często nie pozwala ustalić, czy termin używany rzeczownikowo powstał według typu słowotwórczego lub na wzór istniejących przykładów, czy też pojawił się w wyniku przejęcia przez człon poboczny funkcji członu głównego terminu. Wiele źródeł odnotowuje jednak omawianą konkurencję. 3. Większość derywatów z przymiotnikowym przyrostkiem –inis, –inė, pełniących funkcję terminów w architekturze i budownictwie, oznacza miejsca (budynki i inne obiekty związane z działalnością człowieka) lub elementy konstrukcyjne budowli. Przymiotniki i imiesłowy z formą określoną używane rzeczownikowo również najczęściej pełnią funkcję nazw miejsc; rzadziej stosuje się je do nazywania farb i detali konstrukcyjnych. Rzeczownikowieniu ulegające przymiotniki złożone obejmują nazwy miejsc, maszyn, narzędzi i materiałów. Badanie wykazało zatem, że we wszystkich trzech przypadkach, zarówno w XX, jak i w XXI wieku, przymiotniki i imiesłowy należące do terminologicznej grupy nazw miejsc ulegają rzeczownikowieniu lub są używane rzeczownikowo. 4. Terminy utworzone według typu słowotwórczego, który ukształtował się w wyniku rzeczownikowienia wyrazów, należą zazwyczaj do pierwszego (według klasyfikacji rzeczownikowości P. Kniūkšty Terminologija | 2023 | 30 47 (kolejność stopni), natomiast te, które powstały w wyniku procesu substantywizacji członu podrzędnego, należą do drugiego stopnia substantywności. Gdy przymiotnik lub imiesłów przejmuje znaczenie głównego członu terminu dwuwyrazowego, wyrażonego rzeczownikiem, człon główny może zostać pominięty, a wówczas człon podrzędny staje się nazwą całej realii. Jednak wraz z rozwojem nauki i pojawianiem się większej liczby terminów złożonych, których atrybutem członu głównego jest ten sam przymiotnik lub imiesłów, części mowy używane w funkcji rzeczownikowej mogą powodować niejasności. Wówczas prawdopodobne jest zjawisko odwrotne – desubstantywizacja. Zjawisko to zaobserwowano wśród zsubstantywizowanych przymiotników złożonych pełniących funkcję terminów z zakresu architektury i budownictwa. Aby dokładniej zbadać substantywizację i substantywność w terminologii, należałoby zgromadzić więcej materiału empirycznego, ocenić relację między terminem dwuwyrazowym a jego nieimiennym członem przekształcającym się w rzeczownik oraz ustalić, jaki wpływ na substantywizację mają zasady ekonomii terminologicznej, jasności i precyzji. ŠALTINIAI ALKA – Anglų–lietuvių kalbos architektūros terminų žodynėlis, sud. A. Glemžienė, Vilnius: VISI, 1980. ALKAAŽ – Anglų–lietuvių kalbų aiškinamasis architektūros žodynas, sud. L. Kitkauskienė, N. Kitkauskas, Vilnius: Technika, 2009. ALLA – Anglų–lietuvių kalbų statybos terminų žodynas, sud. A. Kudzys, Vilnius: Technika, 1993. BŽSM – Bendrosios žinios apie statybos mašinas: paskaitų konspektas, aut. D. Midvikis, J. Starkus, Vilnius: LTSR aukšt. ir spec. vid. mokslo ministerija, 1982. DFSRL – Daugiabučių funkcines struktūros raida Lietuvoje, aut. V. Gerdvilis, Vilnius: Technika, 2012. ĮTŽ – Jaunojo tinkuotojo žinynas, aut. V. I. Goriačevas, vert. A. Zimanienė, Vilnius: Mokslas, 1982. KP – Konstrukciniai plienai, aut. A. Pavaras, Vilnius: Mokslas, 1978. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas. Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. LRTBe – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga internete: http://terminai.vlkk.lt/. MMPK – Mediniai ir mūriniai pastatai, konstrukcijos ir elementai: mokomoji knygelė, aut. V. Michalauskas, Vilnius: VISI rotaprintas, 1988. MSSA – Miestų sodybinės statybos architektūra, aut. A. Spelskis, Vilnius: Valstybinės politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1955. PAPŠ – Pastato apdaila. Pastato šiltinimas ir tinkavimas. Apdaila plytelėmis ir apdailos elementų montavimas: vadovėlis, aut. M. Černius, E. Kuliešius, V. Rutkevičienė, V. Savarauskienė, Vilnius: Mintis, 2008. PKSŽ – Pastatų konstruktoriaus ir statybininko žinynas, red. kolg. J. Gajauskas, J. Jonas Amšiejus ir kt., Kaunas: Naujasis lankas, 2009. PLST – Prancūzų–lietuvių statybos terminų žodynėlis, sud. A. Gudaitis, Vilnius: VISI, 1972. RLKP – Rusų–lietuvių kalbų politechninis žodynas, red. kol. A. Novodorski, L. Kumpikas, J. Mikućkas, J. Stanaitis, S. Vasauskas, J. Vidmantas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1959. RLSTŽ – Rusų–lietuvių kalbų statybos terminų žodynas, aut. J. Kivilša, A. Kudzys, A. Rosinas, Vilnius: Lietuvos ūkis, 1992. SDKŽ – Statybos darbininkų kvalifikacijos žinynas, reng. S. V. Bašinskij, P. V. Blaževič, I. A. Petrov, Kaunas: Vilnius, 1940. SEŽ – Statybos ekonomisto žinynas, aut. P. Rogožinas, Vilnius: Mintis, 1967. 48 Lina Rutkienė Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje SP – Statybos pagrindai, aut. A. Iljičiovas, A. Kokinas, J. Rebortovičius, vert. R. Kuosaitė, Vilnius: Vaizdas, 1965. STŽ – Statybos terminų žodynas, aut. A. Kudzys, A. Rosenas, B. Kudzienė, Vilnius: Lietuvos mokslas, 2002. STŽT – Statybos terminų žodynas. Trobesiai, aut. V. Michalauskas, Vilnius: VISI, 1978. ŠŽD – Statyba II. Žemės darbai, aut. J. Šimoliūnas, Kaunas: Spindulys, 1939. ŠVOK – Šildymas, vėdinimas, oro kondicionavimas: teorija ir praktika, aut. J. Čiuprinskienė, K. Čiuprinskas, V. Motuzienė, Vilnius: Super namai, 2019. LITERATŪRA Ambrazas Saulius 1995: Lietuvių kalbos kuopinių ir vardažodinių vietų pavadinimų darybos raida. – Lietuvių kalbotyros klausimai: gramatika ir leksikologija 33, 180–200. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, 4-as patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. Drotvinas Vincentas 1963: Lietuvių literatūrinės kalbos sudurtinių būdvardžių struktūriniai-semantiniai tipai (remiantis XVI–XVIII a. raštų medžiaga). – Kalbotyra 6, 75–97. Gaivenis Kazimieras 2014 [1966]: Sudėtiniai terminai su žodžiu mašina. – Kazimieras Gaivenis. Rinktiniai raštai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 505–506. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Vilnius: Šviesa. Höfler Stefan 2020: Substantivization of adjectives. – Indo-European linguistics 8, 181–204. Keinys Stasys 2005 [1975]: Priesaginė lietuviškų terminų daryba. – Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 21–77. Kniūkšta Pranas 1976: Priesagos -inis būdvardžiai: daryba, reikšmės, gramatiniai sinonimai, Vilnius: Mokslas. Kudzys Antanas 2002: Kad susikalbėtume. – Mokslo Lietuva 19(265). Prieiga internete: http://mokslasplius.lt/mokslo-lietuva/2002-2004/200219/20021902.htm [žiūrėta 2019 m. sausio–kovo mėn.]. LKG – Lietuvių kalbos gramatika 1: Fonetika ir morfologija, vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1965. Markevičius Aurimas 2012: Kalbos dalių paribio problemos. – Acta Linguistica Lithuanica 67, 140–155. Paulauskienė Aldona 1983: Lietuvių kalbos morfologijos apybraiža, Kaunas: Šviesa. Paulauskienė Aldona 1994: Lietuvių kalbos morfologija: paskaitos lituanistams, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Umbrasas Alvydas 2010: Lietuvių teisės terminija 1918–1940 metais: pagrindinių kodeksų terminai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Urbutis Vincas 2009: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Valeckienė Adelė 1957: Dabartinės lietuvių kalbos įvardžiuotinių būdvardžių vartojimas. – Literatūra ir kalba 2, 161–328. Vaskelaitė Ramunė 2019: Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: kodifikuotoji norma ir jos neaiškumai, – Bendrinė kalba 92. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2019~1583831591243/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content. SUBSTANTIVISATION AND NOUNNESS IN ARCHITECTURAL AND CONSTRUCTION TERMINOLOGY Summary Substantivisation is an old yet ongoing linguistic phenomenon that encompasses both general language words and terminology. This article explores substantivisation and nounness issues based on architectural and construction terminology, drawing from dictionaries of architectural and construction terms and other scientific and educational literature. The research material was mainly collected from sources dating from the late twentieth century to the twenty-first century, resulting in 165 terms compiled from a total of 21 sources. While various parts of speech tend to undergo substantivisation in everyday language, empirical evidence shows that in architectural and Terminologija | 2023 | 30 49 construction terminology, adjectives are most frequently nominalized or used in a noun-like way, while participles are less common. Substantivization is both an ongoing process in terms of time, related to morphological and syntactic term formation, and an action performed from an external source, linked to morphological term formation according to formation types and term creation by examples. During substantivization, the meaning of the adjective or participle becomes more specific and concrete, encompassing the meaning of a noun. Thus, such a term denotes the entire reality and its characteristic feature, which means it has a significant semantic load. Grammatical features often change due to substantivization, including phonetic characteristics. It was found that there are three cases of substantivization in architecture and construction terminology, namely, adjectives with the suffixes –inis, –inė, definite adjectives and adjectival participles, and compound adjectives. Most derivatives with adjectival suffixes –inis, –inė in architecture and construction terms refer to places (buildings and other structures related to human activity) or structural components of a building. Nominalized definite adjectives and participles are also typically used as place names, albeit less commonly used for materials and structural components. Compound adjectives undergoing substantivization encompass the names of places, machinery, tools, and materials. According to the formation type that has developed due to substantivization, terms are usually in the first degree of nounness (in terms of the nounness degrees sequence by P. Knjiūkšta), and as the process of secondary element nominalization progresses, they reach the second degree of nounness. When an adjective or participle takes on the meaning of a two-word term, expressed by a noun, the primary element may be omitted, and the secondary element becomes the name of the entire entity. However, as science develops and more complex compound terms emerge, where the attribute of the primary element is the same adjective or participle, parts of speech used in a noun-like way may lead to ambiguities. In such cases, de-substantivization is expected. This phenomenon has been observed in the group of compound adjectives that have undergone substantivization in architecture and construction terminology. Gauta 2023-10-06 Lina Rutkienė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] 50 Lina Rutkienė │ Daiktavardėjimas ir daiktavardiškumas architektūros ir statybos terminijoje