Termino „sustainable development“ lietuviškų atitikmenų vartosenos socialiniuose moksluose problemos

229Terminologia | 2024 | 31 doi.org/10.35321/term31-12 Problemy stosowania litewskich odpowiedników terminu „sustainable development” w naukach społecznych Wyzwania związane ze stosowaniem litewskich odpowiedników terminu „Sustainable Development” w naukach społecznych ROMUALDAS GINEVIČIUS Wileński Uniwersytet Gedimina, Wydział Zarządzania Przedsiębiorstwem, Instytut Zarządzania Dynamicznego ORCID id: https://orcid.org/0000-0003-2067-4398 WSTĘP Tematyka zrównoważonego rozwoju w naukach społecznych w ostatnich dziesięcioleciach jest badana bardzo szeroko i wieloaspektowo – wydawane są specjalistyczne czasopisma naukowe, publikowane są monografie, odbywają się konferencje itp. W kontekście zrównoważonego rozwoju analizowane są systemy wszystkich poziomów – począwszy od mikrosystemu (przedsiębiorstwa), a skończywszy na makrosystemie (kraje, regiony) oraz megasystemie (ludzkość). Ze względu na swój charakter wszystkie one są systemami społeczno-ekonomicznymi (SES). Są to systemy społeczne, w które zintegrowano różnorodne zasoby – materialne, techniczne, informacyjne, finansowe itp. Tak szczególną uwagę poświęca się problemowi zrównoważonego rozwoju dlatego, że od jego rozwiązania w dużej mierze zależy przyszłość ludzkości. Jednak pomimo zaleceń naukowych, decyzji podejmowanych na najwyższym szczeblu oraz wysiłków instytucji międzynarodowych i światowych obecna sytuacja stale się pogarsza. Przede wszystkim przejawia się to w ocieplaniu klimatu i wynikających z niego coraz częstszych kataklizmach różnego rodzaju. Głównymi tego przyczynami są nieproporcjonalne wykorzystywanie nieodnawialnych zasobów naturalnych i technologii zanieczyszczających środowisko, rosnące ilości odpadów, nieefektywne sposoby ich przetwarzania itp. Decydują o tym zarówno warunki obiektywne, jak i subiektywne. Istota tkwi w naturze funkcjonowania SES. Warunkiem ich wszystkich istnienia jest ciągły rozwój, ponieważ jako systemy otwarte są one uwarunkowane przez środowisko. Oznacza to, że między SES a środowiskiem zachodzi ciągła wymiana: system oddziałuje na środowisko, pełniąc określone funkcje (produkcyjne, Romualdas Ginevičius 230 Litewskie odpowiedniki terminu „sustainable development” vartosenos socialiniuose moksluose problemos w zakresie usług, ochrony zdrowia, edukacji itd.). Z kolei, wykonując wspomniane funkcje, SES otrzymuje ze środowiska zasoby niezbędne do funkcjonowania – materiały, wyposażenie, finanse, informacje itp. Każda SES jest zawsze układem niższego poziomu w porównaniu ze swoim środowiskiem, dlatego musi stale dostosowywać się do wymagań środowiska. Jest to warunek przetrwania SES. Współdziałanie SES ze środowiskiem charakteryzuje się tym, że wymagania środowiska stale rosną, dlatego aby przetrwać, SES również musi się rozwijać. Ponadto zmiany tego rozwoju muszą zachodzić szybciej lub co najmniej w takim samym tempie jak potrzeby zewnętrzne. Z drugiej strony muszą one podlegać wymogom zrównoważonego rozwoju, tzn. rozwój gospodarczy, społeczny i ekologiczny musi być wzajemnie skoordynowany. Taki rozwój w krajach anglojęzycznych jednoznacznie określa się jako sustainability lub sustainable development. Inaczej jest w krajach nieanglojęzycznych – w jednym przypadku te angielskie terminy tłumaczy się jako odpowiedniki: ład, zrównoważony rozwój, w innym zaś – trwałość, trwały rozwój, tzn. omawiane odpowiedniki są używane synonimicznie. Po wyjaśnieniu przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (dalej – VLKK), że wspomniane terminy nie są równoważne, rozpoczęła się dość aktywna dyskusja na ich temat. Sytuację komplikowało to, że określenia gatunkowe tvari i darni nabierają znaczenia dopiero w połączeniu z określeniami rodzajowymi plėtra i vystymasis (VLKK KB; Žičkienė, Guogis, Gudelis 2019; Baležentis 2019; Stunžinas 2015). Ze źródeł literaturowych wynika, że we wszystkich przypadkach problem ten jest analizowany jako lingwistyczny. Jednakże zarówno znaczenie naukowe, jak i praktyczne ma także podejście pragmatyczne, ponieważ wiąże się ono z ukierunkowanym zarządzaniem SES. Podejście pragmatyczne jest możliwe, jeżeli istnieje możliwość ilościowej oceny możliwych kombinacji terminów rodzajowych (tvara, darna oraz plėtra, vystymasis). Celem artykułu jest pozycjonowanie i konceptualizacja charakterystyk rozwoju i (lub) rozwijania SES oraz związanych z nimi terminów złożonych: plėt ros tvara, plėtros darna, vystymosi tvara i vystymosi darna. PRZEGLĄD LITERATURY W odpowiedzi na pogarszającą się sytuację na Ziemi w 1987 r. wysunięto ideę zrównoważonego rozwoju. Termin zrównoważony rozwój został kanonizowany przez Gru Harlemʼa Brutlandʼa w raporcie „Nasza wspólna przyszłość” Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju Organizacji Narodów Zjednoczonych (United Nations World Commission Environment and Development – WCED). Zamiast wzrostu gospodarczego sformułowano inne podejście – zharmonizowany wzrost gospodarczy, społeczny i ekologiczny określono terminem sustainable development (Burton 1987; Freyman 2012). 231Terminologia | 2024 | 31 Ze źródeł literaturowych wynika, że w krajach nieanglojęzycznych, w tym na Litwie, angielski termin sustainability tłumaczy się różnie – trwałość, zrównoważenie, stabilność, harmonia, oszczędność, a wraz z określeniami rodzajowymi słowa te tworzą terminy złożone, np.: trwałość produkcji energii, zrównoważenie miasta, harmonia społeczna, oszczędność biologiczna (Stunžinas 2015). Zatem pozostają niewskazane zasadnicze cechy, na podstawie których można byłoby jednoznacznie odróżnić użycie ną, be to, visuose literatūros šaltiniuose nurodoma, kad jų reikšmė yra terminów trwałość, stabilność i zrównoważenie, harmonia (Žičkienė, Guogis, Gudelis 2019; Stunžinas 2015; VLKK KB; DLKŽe). Termin sustainability jest metodologicznie związany z terminem sustainable development, którego litewskie odpowiedniki to darnus vystymasis, tvarus vystymasis (Stunžinas 2015). Ponadto wskazuje się, że mogą istnieć także terminy darni plėtra i tvari plėtra (Žičkienė, Guogis, Gudelis 2019) (zob. rys. 1). Rys. 1. Litewskie odpowiedniki terminu sustainable development W źródłach literaturowych wskazuje się, że litewskie odpowiedniki angielskiego terminu sustainability: tvarumas, tvara i darnumas, darna, nie są równoważne, jednak często używa się ich, gdy mowa o tych samych kwestiach. Na przykład terminy tvarumas, tvara stosuje się w odniesieniu do różnych dziedzin działalności państwa i ich zjawisk, natomiast darnumas, darna – w odniesieniu do polityki ochrony środowiska, gospodarki, energetyki, ogólnych kwestii politycznych, polityki społecznej, turystyki, transportu, rolnictwa, rybołówstwa, miast itp. (Stunžinas 2015). Uważa się, że terminy te są derywatami należącymi do tej samej kategorii słowotwórczej, mającymi ten sam rdzeń i różniącymi się formantami słowotwórczymi (Vas kelienė, Kučinskienė 2012; Pikčilingis 1969; Stunžinas 2015). Użycie wymienionych terminów można pozycjonować, opierając się na tym, że oznaczają one jedną Romualdas Ginevičius 232 Litewskie odpowiedniki terminu „sustainable development“ vartosenos socialiniuose moksluose problemos cechę. Zrównoważony rozwój, trwałość oznacza „długowieczność, stałość” (tvarus 1. „mocny, trwały”, 2. „stały, niezmienny”, 3. „mający odporność, wytrzymały, odporny”, 4. „trwający długo, nieprzemijający” (LKŽe), harmonijność, harmonia – „równowagę, zgodność” (darnus „który jest zgodny, uzgodniony” DLKŽe), oszczędność (tausus „oszczędny, dbający, nie rozrzutny” LKŽe). Tak trwałość i harmonijność rozumieją również inni autorzy (Baležentis 2019; Žičkienė, Guogis, Gudelis 2019; Stunžinas 2015). Jednak pomimo różnicy znaczeń omawianych terminów do tej pory są one używane jako odpowiedniki angielskiego terminu sustainable development (VLKK KB; Stunžinas 2015). W niektórych przypadkach termin ten tłumaczy się odpowiednikiem tvarumas (Kabulova 2023; Sviderskė 2014; Volkov 2018), w innych przypadkach – darnumas (Činčikaitė 2013; Gedvilaitė 2019; Oželienė 2019; Starynina 2020). Z rys. 1 wynika, że development w języku litewskim rozumiany jest również dwojako. Tłumaczy się go odpowiednikami plėtra i vystymasis. W źródłach literaturowych podkreśla się, że pojęcia te nie są równoważne. W preambule Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy podkreśla się harmonijny i zrównoważony rozwój. Termin plėtra bardziej nadaje się do stosowania w przypadkach, gdy mowa o zmianach ilościowych, natomiast vystymasis — gdy chce się nazwać zmiany jakościowe (ten ostatni jest odpowiednikiem międzynarodowego słowa ewolucja) (VLKK KB). Zdaniem Skaidrė Žičkienė, Arvydasa Guogisa i Dangisa Gudelisa termin development powinien być tłumaczony wyłącznie odpowiednikiem vystymasis i nie może być tłumaczony odpowiednikiem plėtra, ponieważ ten ostatni oznacza „wzrost”, co zasadniczo jest sprzeczne z koncepcją sustainable development, opartą nie na zmianach ilościowych, lecz jakościowych (Žičkienė, Guogis, Gudelis 2019). Twierdzenie to opiera się na tym, że parametry ilościowe, z punktu widzenia teorii rozwoju, charakteryzują się dużym ryzykiem społecznym i środowiskowym. Jako przykład przedstawia się doświadczenia nowo uprzemysłowionych krajów Azji Południowej, które bezwarunkowo „poświęciły” rozwój społeczny i środowiskowy celom rozwoju gospodarczego. W rzeczywistości przyczyny takiej sytuacji są głębsze i, można twierdzić, tymczasowe. Nieprzestrzeganie (lub niemożność przestrzegania) zasad zrównoważonego rozwoju jest charakterystyczne dla krajów rozwijających się. Jednak im wyższy jest poziom ich rozwoju gospodarczego, tym większą uwagę poświęca się rozwojowi społecznemu i środowiskowemu. Świadczy o tym doświadczenie rozwiniętych krajów Unii Europejskiej. Łącząc litewskie odpowiedniki terminu sustainability tvarumas i darnumas z litewskimi odpowiednikami terminu sustainable development plėtra i vystymasis, można utworzyć macierz terminów rozwoju SES (zob. rys. 2). 233Terminologija | 2024 | 31 Ostatecznym celem zmian rozwoju SES jest zrównoważony rozwój, tj. nieustanne zmiany jakościowe. Z drugiej strony są one rezultatem jej zmian ilościowych. Nie bez powodu mówi się, że bez ilości trudno osiągnąć jakość. Na tej podstawie na rys. 3 przedstawiono związki między rozwojem i ewolucją SES. Rys. 2. Litewskie terminy rozwoju SES Rys. 3. Krąg rozwoju SES Z rys. 3 wynika, że sytuacje zmian rozwoju SES (trwałość i zrównoważenie rozwoju, trwałość i zrównoważenie ewolucji) są rezultatem rozwoju. Zasadniczo są to jej charakterystyki ilościowe lub jakościowe. Ich konceptualizacja stwarza możliwość ilościowej oceny stanu. Romualdas Ginevičius 234 Litewskie odpowiedniki terminu „sustainable development“ vartosenos socialiniuose moksluose problemos METODOLOGICZNE PODSTAWY ILOŚCIOWEJ OCENY ZMIAN ROZWOJU SES Z przedstawionych w artykule źródeł literaturowych wynika, że termin sustainable development jest analizowany jako problem lingwistyczny. Nie ma badań, które analizowałyby ją systemowo, tj. oceniałyby możliwe powiązania i zależność rozwoju SES. Jednakże zarówno znaczenie naukowe, jak i praktyczne ma podejście pragmatyczne. Wszystkie rzeczywiste SES, począwszy od przedsiębiorstwa, a skończywszy na państwach lub ich związkach, dążą do stałego zwiększania efektywności funkcjonowania. Jest to bezpośrednio związane z ich ukierunkowanym rozwojem, który jest możliwy, jeżeli istnieje możliwość ilościowej oceny obecnego stanu (Ginevičius 2009). Z rys. 3 wynika, że ostatecznym celem funkcjonowania SES jest zrównoważony rozwój, który zależy od trwałości rozwoju i harmonijności rozwoju. Z kolei zrównoważony rozwój zależy od jego trwałości. Ani VLKK, ani inne źródła nie wskazują, od czego zależy użycie terminów tvari plėtra i darni plėtra. Przedstawia się ogólne, tj. zależne od kontekstu, zalecenie (VLKK KB; Stunžinas 2015). Termin tvari plėtra jest używany w odniesieniu do różnych dziedzin działalności państwa i ich zjawisk: polityki (wspólnot politycznych, strategii), gospodarki (finansów, rynku, zakupów, kredytowania, przedsiębiorstw), polityki społecznej (systemu emerytalnego), energetyki (dostaw energii, paliwa), polityki środowiskowej, ekologii (obszarów wiejskich, zasobów ryb), transportu (lotnictwa), rolnictwa, rybołówstwa (floty), turystyki, produkcji, budownictwa, miast. Termin darni plėtra jest używany w tekstach dotyczących polityki środowiskowej, gospodarki, energetyki, zagadnień ogólnych, polityki społecznej, turystyki, transportu, rolnictwa, rybołówstwa, miast (Stunžinas 2015; VLKK KB). Na podstawie tych przykładów nie widać dużej jasności co do użycia terminów tvari plėtra i darni plėtra. Aby wyjaśnić kwestię użycia, należy bliżej przyjrzeć się istniejącym sposobom oceny trwałości i zrównoważenia. Włączanie do ich systemu coraz większej liczby wskaźników zwiększa nie adekwatność oceny zrównoważenia rozwoju SES, lecz adekwatność oceny stanu rozwoju SES. Stan ten stanowi podstawę oceny zrównoważenia rozwoju SES, a nie samo zrównoważenie. Obecnie najwięcej badań poświęca się ocenie stanu komponentów zrównoważonego modelių – 70 visuotinų, per 100 – nacionalinių, daugiau kaip 70 – regiorozwoju SES. Świadczy o tym fakt, że na świecie nalicza się ponad 500 zestawów wskaźników zrównoważonego rozwoju oraz około 300 zestawów lokalnych (Kates et al. 2001; Parris, Kates 2003; Čiegis, Ramanauskienė, Šimanskienė 2010), za pomocą których ocenia się komponenty zrównoważonego rozwoju SES – środowisko, stan rozwoju społeczno-ekonomicznego (Lancker, Nijkamp 2000; Prescott-Allen 1995; Nordhaus, Tobin 1973; Morris 1979; Berke, Manta 1999; Zolotas 1981; Wackernagel, Rees 1997). Mniej badań, 235Terminologia | 2024 | 31 poświęca się ogólnie stanowi rozwoju SES (jego zrównoważeniu). Na przykład w jednym z badań ustalono stan rozwoju społeczno-ekonomicznego regionów Litwy, który określono za pomocą zintegrowanego indeksu zrównoważonego rozwoju (Čiegis, Ramanauskienė, Šimanskienė 2010). Oceniając rozwój regionu Tajlandii, połączono trzy wskaźniki: PKB na mieszkańca, emisję CO2 i zużycie energii (Chansarn 2013). Analizowano również zrównoważenie rozwoju krajów rozwijających się (Peru, Mauritiusu, Filipin, Bangladeszu, Ghany, Indii itd.), które oceniano wyłącznie na podstawie wskaźnika PKB (Babu, Datta 2015). W innym badaniu za pomocą metod wielokryterialnych określono stan rozwoju regionów Włoch. Model oceny obejmował 18 wskaźników: 9 przeznaczonych na potrzeby oceny rozwoju środowiskowego, 9 – społeczno-ekonomicznego (Boggia, Cortina 2010). Ocenę rozwoju regionu Suihua w Chinach przeprowadzono na podstawie 28 wskaźników: 10 przeznaczono na rozwój gospodarczy, 10 – środowiskowy, a 8 – społeczny (Jia Zhou et al. 2007). Ocena rozwoju miasta Kermanszah w Iranie opiera się już na 44 wskaźnikach: 23 przeznaczono na postęp społeczny, 8 – na wzrost gospodarczy, a 13 – na ochronę środowiska (Somayeh Zinatizadeh et al. 2017). Wszystkie te wskaźniki stanu rozwoju SES w badaniach określono jako oceny zrównoważenia rozwoju, choć nie analizowano, w jaki sposób rozwój poszczególnych grup wskaźników został wzajemnie skoordynowany. Istotną cechą oceny jest długoterminowość (VLKK KB), którą można traktować jako ilościową charakterystykę procesu rozwoju. A zatem stan trwałości można ocenić dopiero po zakończeniu analizowanego okresu. Zasadniczą cechą zrównoważenia, harmonii jest zgodność rozwoju komponentów SES (VLKK KB). Oznacza to zatem już rezultat jakościowy, z którego wynika struktura procesu rozwoju, a zrównoważenie można mierzyć w dowolnym momencie. Zwykle robi się to w okresie odpowiadającym długości analizowanego okresu (na koniec roku). Często, mimo że trwałość rozwoju jest warunkiem zrównoważenia, niemal się jej nie analizuje. Podejmowano próby ilościowej oceny dynamiki rozwoju (Ginevičius 2019; Gedvilaitė 2019). Jedną z przyczyn takiej sytuacji jest to, że termin sustainable development tłumaczy się na język litewski tak samo jak darni plėtra. Nie ma nawet jednoznacznie rozumianego tłumaczenia terminów tvari plėtra i darni plėtra na język angielski. Odpowiedź kryje się w przyjętej przez Organizację Narodów Zjednoczonych w 2015 r. „Agendzie na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030”. Przewidziano w niej 17 celów, a cel 8 brzmi następująco: „Promować trwały, inkluzywny i zrównoważony wzrost gospodarczy <...>“ („Promote sustai ned, inclusive and sustainable economic growth <...>“) (UN. Transforming our World: <…> 2015). Oznacza to, że odpowiednikiem litewskiego słowa tvarus w języku angielskim jest sustained, natomiast słowa darnus – sustainable. Angielski termin development tłumaczy się za pomocą odpowiedników plėtra i vys tymasis, dlatego pojawia się niemałe zamieszanie. Uwzględniając to, że rozwój obejmuje Romualdas Ginevičius 236 Ilościowe odpowiedniki litewskiego terminu „sustainable vartosenos socialiniuose moksluose problemos development“, a rozwój jakościowe zmiany, angielskim odpowiednikiem terminu plėtra mógłby być growth, a terminu vystymasis – development (zob. rys. 4). Aby ustalić sytuację ilościowej oceny zrównoważenia rozwoju SES, należy dokonać przeglądu istniejących sposobów jego oceny. Kryterium ich przydatności może stanowić zasadnicza cecha zrównoważonego rozwoju – stopień zgodności stanu rozwoju komponentów SES (gospodarczego, społecznego i środowiskowego). Ze źródeł literaturowych wynika, że obecnie ocena zrównoważenia rozwoju jest przeprowadzana w dwóch aspektach: oceny grup wskaźników poszczególnych komponentów rozwoju SES albo oceny całego SES. Wszystkie takie propozycje, metodologie i systemy wskaźników charakteryzuje ta sama wada metodologiczna. Uważa się, że wszystkie one ukazują zrównoważenie rozwoju SES, choć z oceną zrównoważenia nie mają nic wspólnego. Z badań nad rozwojem trwałym i zrównoważonym wynika, że użycie tych terminów zależy od charakteru ocenianego zjawiska. Może to być system społeczno-ekonomiczny jako całość albo jego poszczególne komponenty. W pierwszym przypadku można wyodrębnić wszystkie trzy komponenty niezbędne dla koncepcji zrównoważonego rozwoju – ekonomiczny, społeczny i środowiskowy – oraz ustalić, w jakim stopniu stan ich rozwoju był skoordynowany, tj. ustalić zrównoważenie ich rozwoju. Nie można tego zrobić, jeżeli oceniany jest pojedynczy komponent lub grupy jego wskaźników. Na przykład nant galima teigti, kad tikslinga kalbėti apie miesto, įmonės, šalies, jos regiodążenie do ustalenia w ten sposób zrównoważenia rozwoju środowiskowego byłoby raczej pozbawione sensu. Podsumowano zrównoważenie rozwoju podmiotów należących do SES oraz trwałość ekonomicznego, społecznego i środowiskowego rozwoju miasta, przedsiębiorstwa, kraju i jego regionów. Tak samo należy mówić nie o równowadze polityki, gospodarki, energetyki, polityki społecznej, transportu, turystyki, rolnictwa, rybołówstwa, lecz o trwałości ich rozwoju (pod warunkiem, że ich stan można ocenić ilościowo). Rys. 4. Angielskie terminy dotyczące trwałości i równowagi rozwoju SES 237Terminologija | 2024 | 31 Ilościową ocenę równowagi rozwoju SES przeprowadza się na określonych etapach. Najpierw sporządza się listę wskaźników rozwoju społeczno-ekonomicznego SES (odpowiednich jest wiele obecnych tak zwanych systemów wskaźników równowagi). Następnie przypisuje się je komponentom zrównoważonego rozwoju – ekonomicznemu, społecznemu, środowiskowemu. Potem przeprowadza się ilościową ocenę rozwoju komponentów (Ginevičius i in. 2022; Gedvilaitė 2019; Volkov 2018; Trishch i in. 2021; Trishch i in. 2023). Turint te oceny, ostatecznie ocenia się spójność rozwoju SES (zob. rys. 5). Z rys. 3 wynika, że wszystkie charakterystyki relacji rozwoju SES są wzajemnie powiązane: trwałość rozwoju i spójność rozwoju są rezultatem trwałości rozwoju, natomiast spójność rozwoju – rezultatem trwałości rozwoju i spójności rozwoju. Zatem podstawowym wskaźnikiem jest trwałość rozwoju. Jak wskazano, odzwierciedla on rozwój jako proces. Nie można stwierdzić, czy SES rozwijał się trwale, opierając się wyłącznie na wynikach jednego roku. W VLKK KB również wskazuje się, że jest to proces długoterminowy. Jako charakterystyka rozwoju wskazuje on zmiany ilościowe zachodzące w analizowanym okresie. Okres ten również nie został szczegółowo omówiony w literaturze naukowej. Można byłoby stwierdzić, że jest to najmniejszy odcinek czasu, na podstawie którego można adekwatnie ocenić rozwój analizowanego zjawiska. Na tej podstawie można przedstawić graficzny model analityczny ilościowej oceny trwałości rozwoju SES (zob. rys. 6). Rys. 6. Graficzny model analityczny ilościowej oceny trwałości rozwoju SES rys. 5. Schemat strukturalny ilościowej oceny zrównoważonego rozwoju SES