Rašto ženklų įvardijimas Pilypo Ruigio žodyne Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon (1747)

Terminologia / Terminology 2025, nr 32, s. 1–27 Link do treści / Contents link ISSN 2669-2198 (elektroniczne / online) Copyright © 2025 Jurgita Venckienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł o otwartym dostępie jest rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest udostępniany na zasadach otwartego dostępu i rozpowszechniany zgodnie z warunkami licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i powielanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Received: 2025-07-03. Przyjęto: / Accepted: 2025-08-25. 1 NAZYWANIE ZNAKÓW PISMA W SŁOWNIKU PILYPA RUIGIO LITTAUISCH–DEUTSCHES UND DEUTSCH–LITTAUISCHES LEXICON (1747) Nazewnictwo znaków pisma w dziele Philippa Ruhiga Littauisch–Deutsches und Deutsch– Littauisches Lexicon (1747) JURGITA VENCKIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail: jurgita.venckien[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-6305-6664 Kierunek badań naukowych: historia języka i piśmiennictwa litewskiego. https://doi.org/10.35321/term32-09 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA Kalbotyros terminų istorijai skirtame tyrime analizuojami į Pilypo Ruigio žodyną Littauisch–Deutsches oraz słowniku niemiecko-litewskim (1747) uwzględnione słowa oznaczające znaki pisma: literę, cyfrę, kropkę, znak diakrytyczny, przecinek, dwukropek. W artykule analizowane są również związki terminów ze źródłami słownika Ruigysa oraz ich rozpowszechnienie w XIX-wiecznych słownikach języka litewskiego i niemieckiego Prus Wschodnich. SŁOWA KLUCZOWE: Pilypas Ruigys, litera, cyfra, kropka, znak diakrytyczny, przecinek, dwukropek. STRESZCZENIE W niniejszym studium, poświęconym historii terminologii lingwistycznej, analizowane są wyrazy oznaczające znaki pisma: literę, znak liczbowy, kropkę, znak diakrytyczny, przecinek i dwukropek, zamieszczone w słowniku Philippa Ruhiga (Pilypas Ruigys, 1675–1749) Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon (1747). Artykuł analizuje również związki tych terminów ze źródłami słownika Ruhiga oraz ich rozpowszechnienie w litewskich i niemieckich słownikach Prus Wschodnich z XIX wieku. SŁOWA KLUCZOWE: Philipp Ruhig, litera, znak liczbowy, kropka, znak diakrytyczny, przecinek, dwukropek. 2 WPROWADZENIE Początki litewskiej terminologii językoznawczej badacze wiążą z Katechizmem Marcina Mażwida, jednak intensywniejszy etap tworzenia terminów rozpoczął się w 1 pierwszej połowie XIX wieku – do tego czasu w litewskim piśmiennictwie dominowały terminy łacińskie (Balašaitis 1961: 10). W XVII–XVIII wieku głównymi dziełami, które tworzyły i rozpowszechniały litewską terminologię, były słowniki. Najnowsze badania nad słownikiem Pilypasa Ruigysa (1675–1749) Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon (Królewiec, 1747), zwłaszcza indeks litewskich słów 2 opracowany przez Onę Aleknavičienė (Aleknavičienė 2024), pozwalają lepiej poznać całą terminologię. Historii terminów językoznawczych od Katechizmu Mažvydasa do lat pięćdziesiątych XX wieku poświęcona jest dysertacja Antanasa Balašaitisa Lietuvių kalbotyros terminų istorija (1961). Jej celem jest – 3 „pokazanie, jak wraz z powstawaniem litewskiej nauki o języku tworzono i normowano terminologię różnych jej gałęzi, jak się ona kształtowała, rozwijała, zmieniała i utrwalała w litewskim językoznawstwie” (Balašaitis 1961: 3). Chociaż wśród źródeł nie wymieniono słowników z XVII–XVIII wieku (por. Balašaitis 1961: 3), w badaniu uwzględniono również ich dane. Autor odnotował pierwsze przypadki użycia terminów językoznawczych, wśród nich było także kilka terminów ze słownika Pilypasa Ruigysa Littauisch–Deutsches und Deutsch– Littauisches Lexicon. Cel dysertacji oraz szerokie ramy chronologiczne i przedmiotowe sprawiły, że A. Balašaitis nie poszukiwał źródeł terminów używanych przez Ruigysa ani innych autorów, nie zgłębiał też rozpowszechnienia terminów. Niniejsze badanie poświęcone jest terminom oznaczającym znaki pisma, włączonym przez Ruigysa do słownika Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon (dalej – R – cały słownik, Rvl – część słownika niemiecko-litewskiego, Rlv – część słownika litewsko-niemieckiego); jego celem jest 4 ustalenie ich źródeł i rozpowszechnienia w słownikach Prus Wschodnich w XIX wieku. Zauważono, że A. Balašaitis nie włączył do zakresu wspomnianych swoich badań wszystkich terminów występujących w słowniku Ruigysa, między innymi nie wspomniał terminu skyrinėlis oznaczającego dwukropek. W jego pracy zebrano nie wszystkie synonimy terminów Ruigysa: wskazano, że R „literę” oznaczały skaitytinė, rašytinė i raštinėlis (Balašaitis 1961: 40), ale nie wspomniano raštas, raštelis; podano terminy żymelė i spakelis mające znaczenie „kropki” (Balašaitis 1961: 152), ale nie wspomniano żymė; znaczenie „przecinka” miały międzybrzžek i skyrimėlis (Balašaitis 1961: 152), ale nie odnotowano jeszcze dwóch synonimów: skyrinėlis i żymė. Ponieważ nie uwzględniono źródeł, wskazano nie wszystkie znaczenia terminów, między innymi wieloznaczny termin raštelis wspomniano 1 W Katechizmie użyto słów balsinė „samogłoska”, dvibalsinė „dyftong”, sąbalsinė „spółgłoska” (Zinkevičius 1988: 36). 2 Najwięcej badań opublikowała Vilma Zubaitienė (Zubaitienė 2006; 2010a; 2010b; 2018), a także Vincentas Drotvinas (Drotvinas 2005). O. Aleknavičienė i V. Zubaitienė przygotowały naukowe wydanie słownika Ruigysa (2024). 3 W artykule „Z historii litewskich terminów językoznawczych” A. Balašaitis omówił jedynie historię terminów dotyczących części mowy i budowy wyrazów od początku XIX wieku (Balašaitis 2010: 3–12). 4 Badacze zwrócili już uwagę na terminy R: Domas Kaunas wskazał, że do R włączono 94 terminy dotyczące pisma, książki, prasy i czytania, oraz przedstawił ich wykaz (Kaunas 1996: 141–142). 3 tylko w znaczeniu „litery”, żymelė – tylko w znaczeniu „kropki”, nie ustalono jednak, że oznaczały również „znak diakrytyczny”. Termin raištelis o tym samym znaczeniu w ogóle nie został odnotowany. Celem artykułu jest ustalenie: 1) jakie terminy oznaczające znaki pisma Ruigys włączył do swojego słownika; 2) jakie mogły być źródła terminów R; 3) czy przejęli je autorzy późniejszych słowników XIX-wiecznych Prus Wschodnich. Analiza terminów uwidoczniła również ich cechy – synonimiczność i wieloznaczność. Słowa oznaczające znaki pisma R zidentyfikowano na podstawie jego indeksu słów (Aleknavičienė 2024: 113–958). Nustatyta, kad į R įtraukta terminų raidei (raidės ir garso litewskich pojęcia nie były rozróżniane), cyfry (pojęcia cyfry i liczby nie były rozróżniane), znaku diakrytycznego, kropki, przecinka, dwukropka. Na kolejnym etapie badań poszukiwano ich powiązań z wcześniejszymi pracami. Źródła R są znane z jego przedmowy i V. svarbūs Rvl šaltiniai: Ericho Weismanno (1641–1717) žodynas Lexicon Bipartitum (Sztutgart, 1725, dalej – W; Zubaitienė 2006: 97–148), niemiecka Biblia Marcina Lutra 5 (Zubaitienė 2010a: 13), wydanie Biblii z 1735 r. BIBLIA, Tai eſti: Wiſſas Sʒwentas Raßtas, Séno ir Naujo Teſtamento (Królewiec, 1735, dalej – B 1735), z którego zbierano litewskie odpowiedniki niemieckich słów i uzupełniano rejestr Rvl (Zubaitienė 2010a: 221; 2018: 1–38). Według V. Zubaitienė Biblia była dla Ruigysa jednym z najważniejszych źródeł leksyki litewskiej, „dobrze odzwierciedlała możliwości synonimii języka litewskiego, a także możliwości tłumaczenia nazw nowych pojęć religijnych (osób, przedmiotów i innych realiów)” (Zubaitienė 2018: 4). Do tłumaczenia słów niemieckich i sporządzenia rejestru Rlv Ruigys korzystał z trzeciego wydania słownika Konstantinasa Sirvydasa Dictionarium trium lingvarum (Wilno, 1677, dalej – SD 1677), jednak analiza porównawcza wykazała, że nie ma powiązań terminów oznaczających znaki pisma z tym słownikiem. Ważnym źródłem R jest słownik Fryderycha Wilhelma Haka Vocabularium (Halle, 1730, dalej – H, Hvl – część niemiecko-litewska, Hlv – część litewsko-niemiecka; Zubaitienė 2010a: 82, 160, 221), ponadto Ruigys mógł opierać się także na 6 rękopiśmiennych XVII– XVIII-wiecznymi słownikami Lexicon Lithuanicum (dalej – Lex), Clavis Germanico-Lithvana (dalej – C), tak zwanym słownikiem Krauzego 7 (dalej – Q), Lexicon Germanico– Lithvanicvm et Lithvanico–Germanicvm Jakuba Brodowskiego (dalej – B) lub odpisami tych słowników (Zubaitienė 2010a: 222–223). Tak zwanego praskiego 8 niemiecko-litewskiego rękopiśmiennego słownika (dalej – P) 9 5 Z którego wydania Biblii Lutra lub konkordancji korzystał Ruigys, jak dotąd nie ustalono (Zubaitienė 2010a: 201; 2018: 33–34). W artykule tekst niemiecki cytowany jest z wydania Nowego Testamentu z 1727 r. (dalej – NT 1727). 6 Zob. wydanie krytyczne H Zubaitienė 2012a, indeks litewskich słów zob. Zubaitienė 2012b. 7 O związkach rękopiśmiennych słowników zob. Urbutis 2008: 622–623. 8 Ruigys korzystał również z rękopiśmiennych materiałów Ernesta Diceliusa (1629–1692), ale nie zostały one odnalezione (Zubaitienė 2010a: 222). Jeszcze kilka źródeł R nie ma znaczenia dla tego badania: dzieła Ruigysa Meletema ([1735]) i Betrachtung der Littauiſchen Sprache, in ihrem Urſprunge, Weſen und Eigenſchaften (Królewiec, 1747), z których do R przejęto wyrażenia i ilustracyjne połączenia wyrazowe (Zubaitienė 2010a: 190, 310), gramatyki języka litewskiego Daniela Kleina, Teofila Gotliba Szulca i Krystupa Sapūnasa (na nich Ruigys mógł się opierać, podając 4 V. Zubaitienė nie wymieniła P wśród źródeł R w 2010 r., ponieważ dowiedziano się o nim dopiero w 2011 r. Jak wykazała analiza tekstologiczna przeprowadzona przez Birutė Triškaitė, P „jest odpisem wcześniejszego małolitewskiego rękopiśmiennego słownika”, związanym z Lex i Q (Triškaitė 2014: 313), zatem również jego materiał jest ważny przy analizie źródeł leksyki R. Porównanie z niemieckimi i łacińskimi terminami odnotowanymi w tych słownikach pozwoliło dokładniej ustalić oznaczane pojęcia. Następnie przeanalizowano rozpowszechnienie terminów oznaczających znaki pisma R. R wraz z gramatyką syna Ruigysa Povila Fryderycha einer Littauischen Grammatick (Królewiec, 1747) cieszyły się uznaniem współczesnych. O. Aleknavičienė wskazała, że „pruski historyk Johann Friedrich Goldbeck (1748–1812) w dziele Literarische Nachrichten von Preußen (1781–1783) stwierdził, że są to najlepsze książki, jakie tylko mogą być do nauki języka, chwalone przez wszystkich znawców tego języka” (Aleknavičienė 2024: 13). W niniejszym artykule analizuje się, czy badane terminy zostały przejęte do późniejszych prac – drukowanych w XIX w. słowników języka litewskiego i niemieckiego – Kristijonasa Gotlybasa Milkausa (1732–1807) Littauiſch=Deutſches und Deutſ (Królewiec, 1800; dalej – M, Mvl – część niemiecko-litewska, Mlv – część litewsko-niemiecka), Georga Heinricha Ferdinanda Nesselmanna (1811–1881) Wörterbuch der Littauiſchen Sprache (Królewiec, 1851; dalej – N) oraz Fryderycha Kurschaita (1806–1884) Wörterbuch der littauischen Sprache (dalej – K) – Deutsch–Littauisches Wörterbuch 1–2 (Hala, 1870–1874; dalej – Kvl) i Littauisch–Deutsches Wörterbuch (Hala, 1883; dalej – Klv). Według O. Aleknavičienė R i wspomniana gramatyka języka litewskiego, autorstwa syna Ruigysa, skłoniły K. G. 10 Milkausa do przygotowania poprawionego i uzupełnionego wydania R – M (Aleknavičienė 2024: 13–14). O tym, że K. G. Milkus korzystał z R, świadczy tytuł jego słownika: Littauiſch–Deutſches und Deutſch–Littauiſches rinn das vom Pfarrer Ruhig zu Walterkehmen ehemals heraus gegebene ʒwar ʒum Grunde gelegt. G. H. Nesselmann we wstępie do swojego słownika wskazał źródła, z których materiału korzystał; wśród nich znajduje się również słownik Ruigysa (N V). F. Kurschait, przygotowując Kvl i Klv, najprawdopodobniej nie opierał się bezpośrednio na R, lecz korzystał ze słowników rękopiśmiennych (Тrishkaite 2011: 40, 44) oraz M i N (Drotvinas 2006: 33) – z tych ostatnich mógł przejąć terminy z R. odniesienia gramatyczne (Zubaitienė 2010a: 300), Bajki Ezopa Jonasa Szulca (1706), z których być może zaczerpnięto przykłady języka mówionego (Zubaitienė 2010a: 300–301). 9 Zob. szerzej. Lemeškin 2013: 269–279. 10 Jak K. G. Milkus zmieniał materiał R, zob. Zubaitienė 2003: 127–178. 5 HASŁO W Rvl uwzględniony niem. Hasło Buchstabe „litera” (w gramatykach XVII–XVIII wieku i później, aż do początku XX wieku, nie odróżniano litery od dźwięku) oraz wskazano cztery jego litewskie odpowiedniki: 11 skaitytinė, rašytinė, raštelis, raštas (zob. rys. 1). Rysunek 1. Rvl 87: litewskie odpowiedniki słowa Buchſtabe: Skaitytinė, Raßytinė, Raßtélis, Ráßtas; LMAVB RSS: LK–18/10 Wykaz uzupełnia hasło nagłówkowe Rlv raštinėlis, zatem łącznie było pięć terminów R, oznaczających „literę” (ich znaczenia i formy zob. Aleknavičienė 12 2024: 731, 691), por. : Rvl 87: Buchſtabe, Skaitytinė, ês, f. Raßytinė, ês, f. Raßtélis, élio, m. Matt. V. 18. Ráßtas, to, m. Rom. II. 29. Rlv 118: Raßtinėlis ėlio, m. eine Buchſtabe. Hvl 165: Buchſtabe Skaitytine, Raßtelis. Lex 20a: Buchſtabe Skaititine. C I 405: Buchſtabe. Skaitytine, ês. F. Q 105: Buchſtabe Skaitytine. B 301: Buchſtab Skaitytine Lev 19,28 Matth 5,18. P 47v: Termin oznaczający literę został 13 W 83: Buchſtaben. litera, gramma, elementa, character. włączony do niemiecko-litewskich słowników językowych z XVII–XVIII w. – rękopiśmiennych Lex, C, Q, B, P i H. Niem. Buchstabe w niemiecko-litewskich słownikach językowych miał dwa litewskie odpowiedniki – skaitytinė i raštelis, por. : W SD 1677 również podano słowo oznaczające literę: Litera, czćionká Litera. Litera SD 1677 109, lecz łacińskiego litera, podanego zamiast litewskiego odpowiednika, Ruigys nie włączył do swojego słownika. 11 R podał również czasownik buchſtabiren, Bokßtabėróju, Raßytines ſudemi Rvl 87, wcześniej występujący w W: Buchſtabieren. coordinare literas & ſyllabas W 83; B nie ma jego tłumaczenia: [Buchſtab]biren B 301. W innych źródłach tego czasownika nie było. 12 A. Balašaitis odnotował z R tylko trzy słowa oznaczające literę: skaitytinė, rašytinė, raštinėlis (Balašaitis 1961: 40). 13 Za dane ze słownika praskiego serdecznie dziękuję dr Birute Triškaite. 6 Czytelnia Termin skaitytinė podany przez Ruigysa w Rvl jako pierwszy z odpowiedników niemieckiego Buchstabe (zob. rozdział „Litera”) oraz jako hasło w Rlv, ponadto użyty przy objaśnianiu słowa silbė „sylaba”, 14 por. : Rvl 87: Buchſtabe, Skaitytinė, ês, f. Rlv 131: Skaitytinė, ês, f. der Buchſtabe. Rvl 347: Syllbe, Sillbė, ês, f. Skaitytinės wiėnu kart ißkalbamos. 29. Termin skaitytinė jest znany od pierwszych pism litewskich: użyto go w Katechizmie Mažvydasa (Balašaitis 1961: 39), w Ewangeliach i Epistołach Baltramiejausa Vilentasa, w Margaricie Teologiškoje Simona Vaišnora oraz w Postyli Jokūbasa Morkūnasa. Jak 15 wspomniano, został włączony do Hvl oraz rękopiśmiennych niemiecko-litewskich słowników z XVII–XVIII w. jako lit. odpowiednik Buchſtabe (zob. rozdział „Litera”); ponadto w Hlv występuje również jako hasło, por. Skaitytine, ês, litera Hlv 116. Skaitytinė występowała również w B 1735, jednak R przy tym słowie nie zaznaczył odsyłaczy do Biblii. SD 1677 skaitytinė turėjo kitą – „skaitymo“, o ne „raidės“ reikšmę: Czytánie, Lectio. Skaytimas, skaytitine SD 1677 31. Termin skaitytinė został przejęty także do XIX-wiecznych słowników M, N i K: jako litewski odpowiednik niemieckiego terminu w częściach niemiecko-litewskich oraz jako hasło w częściach litewsko-niemieckich, por. : Mvl 114: Buchſtabe, Skaitytinė, ês, f. Raßytinė, ês, Raßtélis, élio, m. Matt. V, 18. Ráßtas, to, m. Rom. II, Klv 376: ſkaitýtinė, -ės Subst. f. der Buchstabe; bibl. sonst, jetzt búkßtawas. Jak widać, K. G. Milkus Mlv 240: N 474: Skaitytine, ês, f. znak pisma, litera, liczba mnoga. Skaitytines, das Alphabet. Kvl I 267: Buchstabe, der, obecnie używane, : búkßtaws. sonst auch: raßýtinė. skaitýtinė. źymẽlė. oznaczył to słowo jako niezbyt zrozumiałe, natomiast F. Kuršaitis – jako biblijne. Ten ostatni podał również ówczesny termin oznaczający „literę”: „jetzt búkßtawas“, „jetzt 267; ßwinìniei (od. liėtìniei) búkßtawai Kvl II 25. Tak więc w XIX w. termin skaitytinė zaczął wychodzić z użycia. N nadal jest uwzględniony, a F. Kuršaitis jako używany wówczas niem. Buchstabe zaproponował gew.: búkßtaws“, plg. ir jo iliustracinius pavyzdžius: dìdelis búkßtaws, mãźas búkßtaws Kvl I słowo būkštavas jako odpowiednik. 14 Skaitytinė R miało również znaczenie „nuta” (Aleknavičienė 2024: 731): Note, ymélė giėdama, áid ema: Skaitytine giėdamoji Rvl 269. 15 Zob. LKŽe. 7 Pisownia Termin pisemna „litera” podany przez Ruigį jako niem. Odpowiednik Buchstabe, użyty przy objaśnianiu czasownika buchstabieren, włączony do rejestru Rlv, por. : Rvl 87: Buchſtabe [...] Raßytinė, ês, f. Raßytinė, Rvl 87: buchſtabiren, Bokßtabėróju, Raßytines ſudemi. Rlv 118: Raßtinėlis ėlio, m. eine Buchſtabe. ês, f. idem. Mvl 114: Według A. Balašaitisa rašytinė Ruigisa została utworzona przez analogię do słowa skaitytinė (Balašaitis 1961: 40). We wcześniejszych pracach słowo to nie było odnotowane, natomiast w późniejszych słownikach zostało uwzględnione zarówno jako odpowiednik niemieckiego słowa, Buchſtabe [...] Raßytinė, ês, f. N 429: Raszytinne, Mlv 218: Raßtinėlis, lio, m. Raßytinė, nês, f. der Buchſtabe, nie bardzo znane. ês, f. litera. Kvl I 267: Buchstabe, der, obecnie używane. : búkßtaws. także: rašytinė. jak i hasło (z wyjątkiem Klv), por. : Vis dėlto Mlv pridėta pastaba, kad tai nelabai žinomas žodis, tačiau neaišku, ar ji taikyta abiem lietuviškiems žodžiams raštinėlis ir rašytinė, ar tik vienam iš jų. Kvl rašytinė duota kaip vienas iš keturių vok. Buchstabe atitikmenų, bet Klv į antraštinių žodžių registrą neįtraukta, raidei pavadinti yra terminas būkštavas: búkßtawas, -o, Subst. m. der Buchstabe, (dtsch.) Klv 63. Raštelis Ruigys terminą raštelis davė kaip vieną iš 16 keturių vok. Buchstabe atitikmenų, Rlv šio žodžio nėra, plg. : cyfrowa. oznaczenie. Rvl 87: Buchſtabe [...] Raßtélis, élio m. Matt. V. 18. A. Balašaitis, tirdamas kalbotyros terminus, fiksavo pirmuosius jų pavartojimo atvejus; Słowo raštelis „litera”, znalezione przez H, nie zostało już wspomniane w jego badaniu ani przez innych autorów, którzy go używali, w tym przez Ruigysa (Balašaitis 1961: 40). Gita Kazlauskaitė wiązała ten termin z pracami K. G. Milkausa, G. H. F. Nesselmanna i Antanasa Baranauskasa (Kazlauskaitė 2002: 66). Jak widać, używał go również Ruigys (zob. także Aleknavičienė 2024: 691). Przy terminie raštelis „litera” Ruigys wskazał źródło – Mt 5,18. Porównując niemiecką Biblię z B 1735, z której korzystał Ruigys, widać, że niem. Buchstabe w 17 B 1735 odpowiada raštelis, por. : 16 R raštelis miało również znaczenia „znaku diakrytycznego” (zob. podrozdział „Raštelis”) i „czcionki” (Aleknavičienė 2024: 691). 8 Mt 5,18 NT 1727 15: Albowiem zaprawdę powiadam wam, ǁ Dopóki niebo i ziemia nie prze=ǁminą, nie Stikerei. nie przeminie ani geſchege. ʒóka=ǁno, najmniejsza litera, ani jedna ǁ ikk’ wiſſ’ iſſipildis. kk’ Termin raštelis „raidė“ jest także w H: jeden z niemieckich odpowiedników Buchstabe w Hvl oraz hasło nagłówkowe w Hlv. F. V. Hak mógł przejąć to słowo z NT 1727, w którego opracowaniu sam znacząco uczestniczył (Zubaitienė 2010a: 58), lecz nie podał odnośnika biblijnego, por. We wcześniejszych słownikach Prus Wschodnich termin ten nie został odnotowany, natomiast trafił do późniejszych słowników.']}vox Replaced. “Buchstabe” -> : Hvl 165: Litera, Skaitytine, Raßtelis. Hlv 110: Raßtelis, który jest literą I d. g. m. jota z Prawa, aż wszystko się stanie B 1735 6: Mt 5,18 NT 1727 15: ǁ wiſſ’ isſipildis. Mvl Hvl K. G. Milkus włączył go do artykułu „Buchstabe” w Mvl (w Mlv go nie było), natomiast w N podano go jako hasło (z pięcioma synonimami), por. : 114: Buchſtabe [...] Raßtélis, élio, m. Matt. N 429: Rasztélis, io, m. Rasztátis, czio, m. Dim. V, 18. Rasztùźis, io, m. Schrift, Buchſtabe, Stikkerei. przeminie Rasztinẽ, ês, f. litera; ein Rasztinélis, io, m. to samo. Rasztinéle, ês, f. Raštas Czwarty wok. Rvl Odpowiednikiem Buchstabe jest raštas (nieodnotowany przez A. Balašaitisa, por. Balašaitis 1961: 40). Termin ten ma znaczenie „litera” tylko w Rvl, 18 por. : daſſ. Rvl 87: Buchſtabe [...] Ráßtas, to, m. Rom. II. 29. W podanym przez Ruigysa miejscu, tj. W Liście do Rzymian 2,29, NT 1727, znajduje się niem. Buchstaben (V littera), odpowiadające zapisowi B 1735, por. W Wulgacie (dalej – V) w tym miejscu znajduje się jota „dziewiąta litera alfabetu greckiego”, por. : 17 Mt 5,18: „Amen quippe dico vobis, donec transeat cælum et terra, jota unum aut unus apex non præteribit a lege, donec omnia fiant.“ Pismo R ma także inne znaczenia: „pisanie; 18 Pismo Święte; dokument; ]} rf? тру111! тәтқиқ 变态另类 超碰 ornament „(Aleknavičienė 2024: des Her=ǁꜩens iſt eine 691). 9 Rom 2,29 NT 1727, 625: Sondern das iſt ein Ju=ǁde, der inwendig verborgen iſt; ǁ und die Beſchneidung Beſchneidung die ǁ im Geiſt und nicht im Buchſta=ǁben geſchicht; welches Lob iſt ǁ nicht aus Menſchen ſondern aus V: lecz ten jest Żydem, kto nim jest w ukryciu, a obrzezanie jest obrzezaniem serca w duchu, II, 29. Mlv 218: eiben. Rlv 118: Raßtinėlis ėlio, m. eine Buchſtabe. nie zaś w literze, Boże. którego pochwała nie pochodzi od ludzi, lecz od Boga. B 301: Buchſtab verguldet Slatitas Raßtas. B 377: Hebrajska litera Ʒÿdißkas Ráßtas Luc. 23,38. Mvl 114: Buchſtabe [...] Ráßtas, to, m. Rom. B 1735, 214: Ale ten Żyd jest, który ǁ wewnątrz jest ukryty, i obrzezanie ǁ serca, Diewo. Tad vok. Odpowiednikowi Buchstabe raštas Ruigys najprawdopodobniej nadał w R na podstawie B 1735. Tym bardziej że ani w H, ani we wcześniejszych rękopiśmiennych słownikach takim odpowiednikiem tego słowa Buchstabe jest raštas, por. : Jak wspomniano, do Mvl przejęto cały artykuł Rvl „Buchstabe” i podano te same odpowiedniki z odsyłaczami do tych samych wersetów biblijnych, por. : Hasło raštas w Mlv nie ma niem. odpowiednika Buchstabe, choć z przykładu Ne moka Raßtus, er kann nicht ſchreiben wynikałoby, że mogłoby mieć znaczenie „litery”, por. : Przy haśle raštas w N również nie ma niem. odpowiednik Buchstabe, lecz i tutaj zamieszczony przykład Mlv (zmieniono jedynie szyk wyrazów), który mógłby wskazywać, że ma on znaczenie „litera”, por. : Nie umie pisać, nie potrafi pisać N 429. Kvl niem. Odpowiednik Buchstabe nie ma już wyrazu raštas (por. Kvl I 267), w Kvl również nie podano znaczenia „litera” wyrazu hasłowego raštas (por. Klv 346). Zatem znaczenie „litera” wyrazu raštas, zaczerpniętego przez Ruigysa z Biblii, w XIX w. nie było już charakterystyczne. Raštinėlis Oprócz czterech omówionych Rvl niem. litewskich odpowiedników Buchstabe, Rlv podano jeszcze jeden wyraz mający znaczenie „litera” – raštinėlis (Aleknavičienė 2024: 691; zob. ryc. 2), nie ma go w Rvl, por. : 16 Jak wspomniano, oznaczenie C to niem. Punkt jako odpowiednik i oznacza „znak diakrytyczny” (gr. Κεραία, łac. apex), takie znaczenie miał również w W wok. Punkt. W znaczeniu „znaku diakrytycznego” wyraz žymelė został użyty w wydaniu Nowego Testamentu Samuela Bitnera (Królewiec, 1701, dalej – BtNT), Mt 5,18 – ten werset biblijny Ruigys wskazał przy innym słowie o tym samym znaczeniu raištelis (por. NT 27 1727 wok. Titel, V łac. apex), por. : Mt 5,18 BtNT: Znak pisma, cyfra. Klv 522: -ẽlė, -ės, ein kleines Merkzeichen, ein ß Ʒokono / ǁ iki wiſs iſſipildis. Mvl 132: Mvl 378: Mvl 479: Z’yméle, ês, f. Dim. daſſ. Komma. H Lex C Q B P B „Dipfel, Tipfel”, „Punkt” i „Tütel, Pünktlein” przejęto do M, por. : G. H. F. Nesselmann i F. Kuršaitis również włączyli słowo žymelė do swoich słowników jako zdrobnienie słowa žymė, oznaczającego „znak, symbol, znak pisma”, lecz nie podali już jego znaczenia „znak diakrytyczny”, por. : N 546: Z’yme, ês, f. znak, znak rozpoznawczy, charakter; ein ślad, blizna; ein 1735 raištelis ------ Mimo to nie można dokładnie powiedzieć, że žymelė mogła zostać przejęta z BtNT, ponieważ badania V. Zubaitienė pokazują, że Ruigys najprawdopodobniej się na nim nie opierał (Zubaitienė 2010a: 196). Hasło z artykułami R Podsumowanie Ruigys włączył do swojego słownika słowa oznaczające „znak diakrytyczny”. Niemieckie słowa rejestru Rvl mają powiązania ze źródłami, natomiast litewskie odpowiedniki są inne, z wyjątkiem C žymelė. Odsyłacz biblijny wskazuje, że raštelis mógł zostać przejęty z B 1735 (zob. tabelę 4). Tabela 4. Użycie terminów oznaczających „znak diakrytyczny” R we wcześniejszych pracach 27 Por. LB T tel. 17 H Lex C Q B P B 1735 žymelė --+ ---M N K raištelis + + raštelis + --Rlv 192: f. eine Narbe, Maal der Wunde, 2. ein Comma oder Punkt der Schrift. Schriftʒeichen, eine Ʒiffer. Rvl 283: B 988: Pünctlein. Spakkelis. raštelis ------+ żymelė + -- Spośród terminów R oznaczających „znak diakrytyczny” M. G. H. F. Nesselmann włączył do swojego słownika raištelis „kropeczkę” („ein Kreischen, Pünktchen“). F. Kuršaitis nie włączył tych terminów R do swojego słownika (zob. tabelę 5). Tabela 5. Terminy oznaczające „znak diakrytyczny” R w słownikach XIX wieku KROPKA Znaczenie „kropki” w R mają dwa słowa: žymė i spakelis. Žymė W Rlv podano słowo žymė w znaczeniu 28 „kropka” (Aleknavičienė 2024: 936), w Rvl go nie było, por. : Ani we wcześniejszych, ani w późniejszych słownikach oznaczenie znaczenia „kropka” nie występowało. Oznaczenie N ma kilka znaczeń, jedno z nich to „znak pisma”, ale znaczenie „kropka” nie jest wyodrębnione, por. : N 546: Z’yme, ės, f. ein Ʒeichen, ein Kennʒeichen, ein Charakter; eine Spur, eine Narbe; ein Spakelis Niem. Rvl Jednym z odpowiedników Punkt jest spakelis (brak w Rlv). Wcześniej spakelis odnotowano tylko w B, por. : Do M z R przejęto cały niem. artykuł „Punkt”, a więc także spakelis. N spakelis jako zdrobnienie wymieniony przy haśle spakas „punkt”. „Punkt” w N i K nazywany jest innymi słowami: N spakas, spuogis, K spuogelis, punktas (podano również „niejasne” spakas, spuogas, taškas), por. : Spakas, o, m. kropla; maleńki punkt. Spakélis, io, m. Zdr. daſſ. N 491; Spugis, io, m. 28 R žymė reiškia ir „tašką – skyrybos ženklą“, „skiriamąjį ženklą“, „randą“ (Aleknavičienė 2024: 936). 18 (Ʒ’em.) kropka N 494; kropka, 1) mała okrągła plamka, ſpogẽlis. jako znak interpunkcyjny, pùnktas Kvl 116; [ſpakas, -o, kropla, punkcik, t. samo co ſpógas.] Klv 395; [taßkas, -o, rzecz. m. kropla, punkt w piśmie.] Klv 450. Podsumowanie Słowa oznaczające R „kropkę”: žymė i spakelis nie zostały odnotowane we wcześniejszych pracach, z wyjątkiem B spakelis (zob. tabelę 6). Tabela 6. Użycie terminów oznaczających R „kropkę” we wcześniejszych pracach H Lex C Q B P žymė -----spakelis ----+ -M N K žymė --spakelis + + -Rvl 92: Comma, Tarpbrukßnėlis, ėlio, m. Skyrimėlis, ėlio, m. Rlv 157: Tarp Brukßnėlis, ėlio, m. ein Comma. Rlv 133: Skyrinėlis, ėlio, m. ein comma oder colon im Buche. Rlv 192: f. blizna, ślad rany, 2. przecinek lub znak interpunkcyjny w piśmie. R žymė „kropka” nie została włączona do żadnego późniejszego słownika; spakelis „kropka” trafił do M, natomiast G. H. F. Nesselmann podał go tylko w haśle „Spakas”. F. Kuršaitis nie włączył do swojego słownika terminów R oznaczających „kropkę” (zob. tabelę 7). Tabela 7. Terminy oznaczające „kropkę” w słownikach XIX wieku PRZECINEK Rvl podaje dwa niemieckie Odpowiedniki słowa Komma „przecinek”: tarpbrūkšnelis i skyrimėlis (zob. je u Aleknavičienė 2024: 826, 736; zob. rys. 5), por. : W rejestrze Rlv jest więcej terminów mających znaczenie przecinka: tarpbrūkšnelis oraz dwa słowa niewymienione w Rvl: skyrinėlis i žymė (zob. je u Aleknavičienė 2024: 736, 936), por. : 19 Rysunek 5. Rvl 92: niem. Litewskie odpowiedniki słowa Comma: Tarpbrukßnėlis, Skyrimėlis; LMAVB RSS: LK–18/10 Zatem w sumie R zawiera cztery terminy oznaczające „przecinek”: myślnik rozdzielający, rozdzielnik, rozdzielnik oraz znak. Słowo oznaczające przecinek zostało włączone do W, a także do B (pokazano również formę tego znaku </>). Rvl niem. Komma warianty tłumaczenia pokrywają się z B; w innych słownikach tych słów nie było, por. : W 96: przecinek, ătis, 3. n. znak rozdzielający w piśmie, inaczej zwany virgula. B 314: Comma. Tarp-brukßnelis, Tarpbrūksełek Termin tarpbrūksełek „przecinek“ występuje zarówno w Rvl, jak i w Rlv; jak wspomniano, występował także w B (zob. rozdział „Przecinek“). A. Balašaitis zauważył, że Ruigio tarpbrūksełek oraz omawiany dalej skyrimėlis (zob. podrozdział „Skyrimėlis“) nie były szerzej używane (Balašaitis 1961: 152), lecz trafiły do słowników XIX wieku. K. G. Milkus włączył tarpbrūksełek do obu części słownika (do Mvl przejął cały artykuł „Komma“), por. : Skirimelis. v. g. (/) Mvl 121: Mlv 288: Tarpbrukßnėlis, lio, m. ein Comma, ein N tarpbrūksełek podano dwukrotnie: w rozdziałach liter „B“ i „T“; F. Kuršaitis włączył go do Klv, wprawdzie ujął go w nawiasy kwadratowe, wskazujące, że wyraz Unter=ſcheidungsʒeichen. N 91: Tarpbruksznélis, io, m. przecinek, znak interpunkcyjny. N 347: Tarpbruksznélis, io, m ein Komma. Klv 449: [tarpbrūkßnẽlis, -io, Subst. masc. demin. ein Komma.] jest niejasny, por. : Kvl na określenie przecinka podano inne terminy: Komma, das, kùma, brųkẽlis, io. Kvl 699. Skyrimėlis Termin skyrimėlis „przecinek“, jak wspomniano, występuje tylko w Rvl; wcześniej włączył go do swojego słownika J. Brodowski (zob. rozdział „Przecinek“). Termin ten przejęto do Mvl (zob. podrozdział „Łącznik“; w Mlv nie występuje) i N; W Klv, podobnie jak łącznik, wpisano go w nawiasach kwadratowych jako niepewny, por. : 20 N 478: Skyrimélis, io, m. Dim. daſſ. ʒ. B. das Komma. Klv 381: -io demin. zu ſkýrimas, rozdzielenie, oddzielenie, przecinek.] Mlv 244: Skyrinėlis Terminu skyrinėlis Rlv, reiškusiu „kablelį“ ir „dvitaškį“ (žr. skyrių „Kablelis“, žr. 6 pav.), A. Balašaitis savo tyrime nenurodė, V. Zubaitienė jį laikė korektūros klaida (Zubaitienė 2010a: 261). Wydaje się całkiem prawdopodobne, że w rzeczywistości mógł to być błąd zecerski: być może zamiast Skyrimėlis złożono Skyrinėlis. Przecież Ruigys w Rvl podał dwa niem. Odpowiednikami przecinka są łącznik i skyrinėlis, pierwszy został włączony do Rlv jako hasło, natomiast drugi nie, ale tutaj jest skyrinėlis, którego nie było w Rvl. W źródłach R również nie ma terminu skyrinėlis. Jednak z drugiej strony mogłoby to być także słowo utworzone przez Ruigysa, wiążące się ze skyrinys „podział, rozdzielanie” (por. raštinėlis). 29 Rysunek 6. Rlv 133: Skyrinėlis „przecinek”, „dwukropek”; LMAVB RSS: LK–18/10 K. G. Milkus włączył skyrinėlis R do swojego słownika, co prawda z uwagą, że słowo jest niejasne; W N i K tego terminu nie ma, Skyrinėlis, lio, m. ein Comma, ein Unterſcheidungs=Ʒeichen im por. : Znak Rlv jedno ze znaczeń słowa žymė to „przecinek” 30 (zob. Aleknavičienė 2024: 936), natomiast Rvl niem. Przecinek „kablelis” nie ma oznaczenia odpowiednika, por. : Buch; nicht ſehr . Rlv 192: f. blizna, ślad rany, 2. przecinek lub znak W źródłach R słowo „žymė” również nie miało znaczenia „przecinka”. K. G. Milkusa uzupełnił przejęty artykuł Rvl „Komma” synonimem „žymelė”, ale nie „žymė” (zob. podrozdział „Łącznik”), a Mlv nie podawał już znaczenia hasła žymė „przecinek”, które występowało w Rlv, por. : Mvl 121: interpunkcyjny w piśmie. Mlv 351: f. blizna, ślad rany, znak blizny. 29 Zob. LKŽe. 30 R žymė reiškia ir „tašką – skyrybos ženklą“, „skiriamąjį ženklą“, „randą“ (Aleknavičienė 2024: 936). 21 Znak N ma kilka znaczeń, jednym z nich jest „znak pisma”, ale znaczenie „przecinka” nie zostało wyodrębnione; Skrót Klv również nie oznacza „przecinka”; to znaczenie ma zdrobnienie žymelė, podobnie jak M, por. : N 546: Z’yme, ės, f. ein Ʒeichen, ein Kennʒeichen, ein Charakter; eine Spur, eine Narbe; ein SchriftʒPodsumowanie Do R włączono terminy określające przecinek. Dwa z nich – międzykreseczka, rozdzielnik – mają powiązania z B, pozostałe nie są wymienione w źródłach, najprawdopodobniej zostały wymyślone przez samego Ruigysa (rozdzielnik [jeśli nie jest to błąd korektorski], znak; zob. tabelę 8). Tabela 8. Użycie słów oznaczających „przecinek” w R we wcześniejszych pracach Terminy międzykresecznik i rozdzielnik oznaczające w R „przecinek” przejęto do wszystkich trzech słowników XIX wieku, tylko w K oznaczono eichen, eine Ʒiffer. H Lex C Q B P międzykreseczka ----+ rozdzielnik ----+ znak ------M N K międzykreseczka + + [+] rozdzielnik + + [+] rozdzielnik + -znak ---Rlv 133: Skyrinėlis, ėlio, m. ein comma oder colon im je jako niejasne. Rozdzielnik o tym samym znaczeniu trafił tylko do M, natomiast oznaczenie N i K nie ma już znaczenia „przecinka” (tylko znaczenie znaku) (zob. tabelę 9). Tabela 9. Terminy oznaczające w R „przecinek” w słownikach XIX wieku (nawiasy kwadratowe wskazują, że słowo nie było dla autora jasne lub znane znane) Buche. Klv 522 ẽlė, -ės, ein kleines Merkzeichen, ein Komma. rozdzielnik ------ DWUKROPEK Termin R rozdzielnik ma znaczenie 31 „dwukropka” (i „przecinka”) (Aleknavičienė 2024: 736, zob. 6.3), por.: 31 Rozdzielnik w LKŽe odnotowano na podstawie R tylko w znaczeniu „przecinka”. 22 Do W i B również włączono hasła oznaczające dwukropek, lecz w B nie ma litewskiego odpowiednika, tylko znak <:>, por. : W 94: Colon, colum. n. 2. ʒwei Puncta. B 314: colon v. g (:) Jak już wspomniano, to słowo zostało przejęte do M, lecz tutaj nie przypisano mu znaczenia dwukropka (zob. podrozdział „Skyrinėlis”). W N i KŽ nie ma skyrinėlis, a dwukropek nazywany jest terminami dvispuogis, dvilinkas punktas, por. : Dwispugis, io, m. dwukropek, kolon N 494; dwukropek, dwìlinkas pùnktas Kvl 302; [dwiſpugis, -io, rzecz. m. dwukropek. Zapewne wynalazek nauczycieli języka.] Klv 103. WNIOSKI W XVII–XVIII w., gdy gramatyki języka litewskiego pisano w innych językach, słowniki były podstawowymi dziełami tworzącymi litewską terminologię. Pilypas Ruigys w opublikowanym w 1747 r. słowniku litewsko-niemieckim i niemiecko-litewskim zamieścił terminy oznaczające litewskie znaki pisma: zarówno hasła, jak i litewskie odpowiedniki terminów niemieckich. We wcześniejszych badaniach terminologii nie odnotowano wszystkich używanych przez Ruigysa lyginamoji analizė leido tiksliau identifikuoti jais žymimas sąvokas. terminów oznaczających znaki pisma, utrwalonych w słownikach R i wielojęzycznych oraz w Biblii, a także terminów niemieckich i łacińskich. W niniejszym artykule po raz pierwszy omawiane są podane przez R wyrazy mające znaczenia „dwukropka” i „znaku diakrytycznego”. Ustalono, że hasła Rvl oznaczające literę, cyfrę, znak diakrytyczny, kropkę i dwukropek mają związki z W. Na H wskazują litewskie odpowiedniki niem. „Buchstabe” w Rvl. odpowiedniki niem. „Buchstabe” czyttinė, raštelis, podane w litewsko-niemieckich częściach obu słowników również jako hasła. Z B łączy niem. Buchstabe odpowiednik raštas, niem. Odpowiedniki przecinka: myślnik i przecinek rozdzielający, niem. Odpowiednikami Punkt, Pünktlein są spakelis. Buchstabe atitikmuo skaitytinė. Biblijos nuorodas turintys žodžiai raštas, raštelis „raidė“, Z C mógł zostać przejęty niem. Wyraz raštelis „znak diakrytyczny” należy wiązać z B 1735. Terminy rašytinė, raštinėlis „litera”, rokuotinė, suskaitytinė „cyfra”, raištelis „znak diakrytyczny”, žymė „kropka”, „przecinek”, skyrinėlis „przecinek”, „dwukropek” nie zostały odnotowane we wcześniejszych pracach; ich autorem mógł być Ruigys. Najwięcej terminów R przejęto do M: z artykułu Rvl „Buchstabe” wraz z litewskimi odpowiednikami skaitytinė, rašytinė, raštelis, raštas; artykuły „Ziffer” i „Zahl” z odpowiednikami rokuotinė, suskaitytinė; niem. Tütel, Pünktlein, Dipfel, Tipfel odpowiedniki raštelis, raištelis, žymelė „znak diakrytyczny“; niem. Komma odpowiedniki tarpbrūkšnelis, skyrimėlis; niem. 23 Punkt odpowiedniki žymelė, spakelis; z Rlv – wyrazy hasłowe skaitytinė, rašytinė, raštinėlis „litera“, tarpbrūkšnelis, skyrinėlis „przecinek“. W późniejszych słownikach R jest znacznie mniej terminów oznaczających dawne znaki pisma. Jako wyrazy hasłowe na N włączono terminy R: skaitytinė, rašytinė, raštelis, raštinėlis „litera”, rokuotinė „cyfra”, tarpbrūkšnelis, skyrimėlis „przecinek”, spakelis „kropka”. Powiązań KŽ z R jest jeszcze mniej: Kvl podano jedynie Rvl wok. Odpowiednikami Buchstabe są rašytinė, skaitytinė (jako główny odpowiednik niem. Buchstabe F. Kuršaitis podał būkštavas), wok. Odpowiednikiem Zahl i Ziffer jest rokuotinė, wok. Odpowiednikami Komma są tarpbrūkšnelis, skyrimėlis (oba oznaczone jako niejasne; na oznaczenie przecinka podano terminy kuma, brūkelis); Klv – wyrazy hasłowe skaitytinė (wskazano, że biblijny), rokuotinė, tarpbrūkšnelis (oznaczony jako niejasny). Badanie wykazało, że terminy R charakteryzują się wieloznacznością: jedno litewskie słowo oznacza kilka pojęć: raštelis jest zarówno odpowiednikiem niem. Buchstabe „litera”, jak i Tütel, Pünktlein „znak diakrytyczny” (a także niem. Schrift der Buchdrucker, Lėtas Raßtélis Drukorû „czcionka”); skyrinėlis (jeśli nie jest to błąd korektorski) ma dwa znaczenia: „przecinka” i „dwukropka”; żymė – „przecinka” i „kropki”. Terminom oznaczającym znaki pisma R właściwa jest również synonimia: Ruigys podał po kilka litewskich odpowiedników niemieckich słów: niem. Buchstabe „litera” – skaitytinė, rašytinė, raštelis, raštas, raštinėlis; niem. Komma „przecinek” – tarpbrūkšnelis, skyrimėlis, skyrinėlis; niem. Punct „kropka” – žymelė, žymė, spakelis. ŠALTINIAI B: LEXİCON GERMANİCO=LİTHVANİCVM ET LİTHVANİCO=GERMANİCVM [...], [prieš 1744]. Dokumentinis leidimas, žodžių indeksas: Brodovskis Jokūbas 2009: Lexicon Germanico=Lithvanicvm et Lithvanico=Germanicvm. Rankraštinis XVIII amžiaus žodynas 1–3, parengė V. Drotvinas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. B 1735: BIBLIA, Tai eſti: Wiſſas Sʒwentas Raßtas, Séno ir Naujo Teſtamento, Pagal Wokißką Pérguldimą D. Mertino Luteraus [...] Karaláucʒuje. BtNT: NOVUM TESTAMENTUM LITHVANICUM [...] Naujas Teſtamentas Lietuwißkas [...] Karalaucʒuje / Ißſpáuſtas nůg Potámkû Reuʒnėraus. Métu 1701. Internetinis leidinys: Samuelis Bitneris, Naujasis Testamentas, 1701, parengė O. Aleknavičienė, J. Venckienė, programavo V. Zinkevičius, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2007– 2008. Prieiga internete: https://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=26. C: Clavis Germanico-Lithvana [po 1680]. Faksimilinis leidimas: Clavis Germanico-Lithvana. Rankraštinis XVII amžiaus vokiečių–lietuvių kalbų žodynas 1–2, parengė V. Drotvinas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995–1997; 3–4, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1997. H, Hvl, Hlv: [Hakas Frydrichas Vilhelmas,] VOCABVLARIVM LITTHVANICOGERMANICVM, ET GERMANICO-LITTHVANICVM [...] HALLE, Druckts Stephanus Orban, Univerſ. Buchdr. [1730]. Kritinis leidimas: Zubaitienė 2012a, 24 lietuviškų žodžių indeksas: Zubaitienė 2012b. Internetinis leidinys: Hakas Frydrichas Vilhelmas 1730: Vocabularium Litthuanico-Germanicum, et Germanico-Litthuanicum, parengė V. Zubaitienė, programavo V. Zinkevičius, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2018. Prieiga internete: https://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=61. Klv: [Kuršaitis Frydrichas,] Littauisch-Deutsches Wörterbuch [...], Halle: Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, 1883. Kvl I: [Kuršaitis Frydrichas,] Wörterbuch der littauischen Sprache [...], Erster Theil: DeutschLittauisches Wörterbuch, Halle: Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, 1870. Kvl II: [Kuršaitis Frydrichas,] Wörterbuch der littauischen Sprache [...], Erster Theil: DeutschLittauisches Wörterbuch, Zweiter Band, Halle: Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, 1874. LB: D. Martin Luthers Werke. Kritiſche Geſamtsausgabe. Die Deutſche Bibel 6–7, Weimar: Hermann Böhlaus Nachfolger, 1929–1931. Lex: Lexicon Lithuanicum: rankraštinis XVII a. vokiečių–lietuvių kalbų žodynas. Įvadą, žodyno teksto transliteraciją ir žodžių rodyklę parengė V. Drotvinas, Vilnius: „Mokslas“, 1987. M, Mlv, Mvl: [Milkus Kristijonas Gotlybas,] Littauiſch=Deutſches und Deutſch=Littauiſches [...], Königsberg, 1800. Im Druck und Verlag der Hartungſchen Hofbuchdruckerey. N: [Nesselmann Georg Heinrich Ferdinand,] Wörterbuch der Littauiſchen Sprache [...], Königsberg: Verlag der Gebrüder Bornträger, 1851. NT 1727: Naujas Teſtamentas Muſu Pono Ieʒaus Kriſtaus / ir Pſalteras Dowido [...]. Karalaucʒuje, Mete 1727. Internetinis leidinys: Naujasis Testamentas, 1727, parengė M. Šinkūnas, B. Triškaitė, J. Venckienė, programavo V. Zinkevičius, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2016. Prieiga internete: http://seniejirastai.lki.lt/. P: Rankraštinis vad. Prahos vokiečių–lietuvių kalbų žodynas [XVIII a. pirmoji pusė], NK ČR: XVI.F.30. R, Rlv, Rvl: [Ruigys Pilypas,] Littauiſch=Deutſches und Deutſch=Littauiſches Lexicon [...], K nigsberg: druckts und verlegts I. H. Hartung, 1747. Faksimilinis leidimas: Aleknavičienė, Zubaitienė 2024; kritinis leidimas: Zubaitienė 2024; lietuviškų žodžių indeksas: Aleknavičienė 2024. Q: Krauzės vokiškai–lietuviškas žodynas XVII a., LLTIB R: F 1–5792. SD 1677: [Sirvydas Konstantinas,] DICTIONARIUM TRIUM LINGVARUM, In vſum Studioſae Iuventutis [...] Vilnae, Typis Academicis Sociatatis IESV. Anno Domini M. DC. LXXVII. Internetinis leidinys: Konstantinas Sirvydas, Dictionarium trium lingvarum, 1677, parengė M. Šinkūnas, programavo V. Zinkevičius, Vilnius: Lietuvių 25 kalbos institutas, 2012. Prieiga internete: https://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=53. W: [Weismann Erich,] Lexicon bipartitum, Latino-germanicum, et Germanicolatinum [...] auctore Eryco Weismanno, Stuttgardia, Sum[p]tibus, Joh. Bened. Mezleri & Christoph Erhardi, Anno MDCCXXV [1725]. LITERATURA Aleknavičienė Ona 2024: Słownik Filipa Ruigysa Littauisch–Deutschs und Deutsch– Littauisches Lexicon, 1747 3 [Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon, 1747, słownik autorstwa Filipa Ruhiga 3]: studium i morfologicznie adnotowany indeks litewskich słów, Wilno: wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego (w druku). Aleknavičienė Ona, Zubaitienė Vilma 2024: Słownik Filipa Ruigysa Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon, 1747 1 [Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexicon, 1747, słownik autorstwa Filipa Ruhiga 1]: faksymile, Wilno: wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego wydawnictwo (w druku). Balašaitis Antanas 1961: Historia terminologii językoznawstwa litewskiego [History of Lithuanian Linguistic Terminology]: rozprawa doktorska z filologii. do uzyskania stopnia magistra, Wilno; VUB RS, F 76– 298. Balašaitis Antanas 2010: Z historii litewskich terminów językoznawczych [From the History of Lithuanian Linguistic Terminology]. – Gimtoji kalba 5, 3–12. Słownik języka niemieckiego Jacoba Grimma i Wilhelma Grimma [Deutsches Wörterbuch autorstwa Jacoba Grimma i Wilhelma Grimma], zdigitalizowana wersja w sieci słownikowej Trier Center for Digital Humanities, wersja 01/25. Dostęp online: https://www.woerterbuchnetz.de/DWB. Drotvinas Vincentas 2005: O źródłach rejestru niemiecko-litewskiej części „Littauiſch=Deutſches und Deutſch=Littauiſches Lexicon [...]” Filipa Ruigysa (Königsberg, 1747): „Lexicon Bipartitum, latino-germanicum et germanico-latinum [...]” Ehrenreicha Weismanna [Regarding the Sources of the Register of the GermanLithuanian section of Philip Ruig’s Littauiſch=Deutſches und Deutſch=Littauiſches Lexicon [...] (Königsberg, 1747): Ehrenreich Weismann’s Lexicon Bipartitum, latinogermanicum et germanico-latinum]. – Lituanistica 1, 25–37. Drotvinas Vincentas 2006: Fryderyk Kurschat jako leksykograf [The Lexicographer Friedrich Kurschat]. – Gimtasis žodis 4, 31–35. Etymologisches Wörterbuch des Deutschen [Etymologisches Wörterbuch des Deutschen]. Dostęp online: https://www.dwds.de/d/wb-etymwb.