Corpus-Based Analysis of the Slovak Term Naratív as an Example of Determinologisation

Terminologija / Terminologia 2025, tom 32, s. 1–24 Link do treści / Nuoroda į turinį ISSN 2669-2198 (online / elektroniczny) Prawa autorskie © 2025 Jana Levická. Opublikowano przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone używanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania oryginalnego autora i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest ogólnodostępny i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons‚ uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-09-22. Zaakceptowano: / Priimta: 2025-10-29. 1 ANALIZA OPARTA NA KORPUSIE SŁOWACKIEGO TERMINU NARATÍV AS PRZYKŁAD DETERMINOLOGIZACJI Analiza korpusowa słowackiego terminu naratív: przykład determinologizacji JANA LEVICKÁ Instytut Lingwistyki Ľ. Štúra, Słowacka Akademia Nauk E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0001-6027-604X Obszary badań: terminologia, lingwistyka korpusowa, historia terminologii. https://doi.org/10.35321/term32-04 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ STRESZCZENIE Niniejsze badanie ma na celu przeanalizowanie użycia słowackiego terminu naratív ‚narrative‛ zarówno w tekstach specjalistycznych, jak i publicystycznych zawartych w bazach korpusowych, w celu zidentyfikowania językowych wskaźników jego potencjalnej determinologizacji. Pierwsza część artykułu dotyczy analizy frekwencyjnej terminu, natomiast druga porównuje jego kolokacje z przymiotnikami w tekstach specjalistycznych i publicystycznych. W szczególności uwagę poświęcono liczbie i treści semantycznej przymiotników kolokujących się z terminem, zwłaszcza przymiotników anomalnych. Autor dowodzi, że metodologia ta może ujawnić różnice w użyciu terminu między komunikacją specjalistyczną a ogólną. Ponadto dane korpusowe pokazują, że w określonych przypadkach termin można zastąpić bez zmiany znaczenia wypowiedzi. SŁOWA KLUCZOWE: determinologizacja, kolokacja, korpus, przymiotnik, miara asocjacji. ADNOTACJA Celem niniejszego badania jest przeanalizowanie użycia słowackiego terminu naratív („narracja‚) w tekstach specjalistycznych i dziennikarskich uwzględnionych w bazach danych korpusowych, aby ustalić lingwistyczne wskaźniki jego potencjalnej determinologizacji. W pierwszej części artykułu analizowana jest częstotliwość użycia terminu, natomiast w drugiej porównywane są jego kolokacje z przymiotnikami w tekstach specjalistycznych i dziennikarskich. Szczególną uwagę poświęca się liczbie i treści semantycznej tych kolokacji, zwłaszcza anomaliom. Autorka twierdzi, że taka metodologia może ujawnić różnice w użyciu terminu w komunikacji specjalistycznej i ogólnej. Ponadto dane korpusowe pokazują, że w niektórych przypadkach termin można zastąpić bez zmiany znaczenia wypowiedzi. SŁOWA KLUCZOWE: determinologizacja, kolokacja, korpus, przymiotnik, miara asocjacji. 2 Chociaż determinologizacja nie jest zjawiskiem nieznanym w terminologii ani językoznawstwie, jest stosunkowo marginalnym przedmiotem badań. Ogólnie charakteryzuje 1 się ją jako proces, w którym określona jednostka terminologiczna, pierwotnie funkcjonująca w wąsko wyspecjalizowanej sferze komunikacji, wchodzi do języka codziennego. Jest to jeden z przejawów dynamicznej relacji między terminologią a słownictwem ogólnym. Niniejsze badanie ma na celu analizę użycia słowackiego terminu naratív ‚narracja‛, który często pojawia się w mediach. Skupimy się na jego występowaniu zarówno w tekstach specjalistycznych, jak i publicystycznych uwzględnionych w bazach korpusowych, aby zidentyfikować językowe wskaźniki jego możliwej determinologizacji. DEFINICJA DETERMINOLOGIZACJI 2 W słowackiej lingwistyce pojęcie determinologizacji zostało prawdopodobnie po raz pierwszy wspomniane przez Jána Horeckiego w jego pracy Základy slovenskej terminológie [Podstawy słowackiej terminologii] z 1956 roku, choć w formie czasownika ujętego w cudzysłów: ‚Nie jest niczym niezwykłym, że nawet tak wysoce „techniczne” terminy wchodzą do powszechnego użycia i tym samym ulegają „determinologizacji”‛ (1956: 36). W pracy zbiorowej Dynamika slovnej zásoby súčasnej slovenčiny [DVCS, Dynamika słownictwa współczesnego języka słowackiego] termin ten zdefiniowano jako ‚proces, w którym termin pierwotnie wąsko specjalistyczny, o precyzyjnie określonym znaczeniu i miejscu w określonym systemie pojęć, zostaje wyodrębniony z systemu pojęć, wchodzi do powszechnego użycia i tym samym traci swoją definicyjną oraz systemową jednoznaczność‛ (DVCS 1989: 260). Julie Humbert-Droz i in. podkreślają wielowymiarowy charakter tego zjawiska językowego, używając tego terminu nie tylko w odniesieniu do samego procesu, lecz także do jego rezultatu (2019: 2). Běla Poštolková (1980: 56) wskazuje, że determinologizacja zachodzi stopniowo i pod wpływem częstego używania danej jednostki terminologicznej, a w niektórych przypadkach rolę odgrywa również jej popularność. Perspektywę użytkownika w procesie determinologizacji podkreślają Ingrid Meyer i Kristen Mackintosh (2000: 112), zgodnie z którymi determinologizacja zachodzi, gdy termin zaczyna „przyciągać uwagę szerokiej publiczności”. Nacisk na użytkowników jest widoczny w kilku definicjach francuskich: Louis Guilbert (1975: 82, cyt. za Humbert-Droz 2021: 10) stwierdza, że gdy termin przechodzi z jednego 1 Wyjątkiem jest monografia Běly Poštolkové z 1984 roku Odborná a běžná slovní zásoba současné češtiny [Specjalistyczne i potoczne słownictwo współczesnego języka czeskiego]. Jednym z najczęściej cytowanych opracowań jest praca Ingrid Meyer i Kristen Mackintosh, „When terms move into our everyday lives” (2000), ale należy również wspomnieć o niedawnej pracy czeskiej Zuzany Honovej (2020), Le terme dans sa variabilité [Termin w swojej zmienności], oraz o francuskiej rozprawie Julie Humbert-Droz (2021): Définir la déterminologisation: approche outillée en corpus comparable dans le domaine de la physique des particules [Definiowanie determinologizacji: podejście oparte na narzędziach w porównywalnym korpusie z dziedziny fizyki cząstek], w której zjawisko to wiąże się między innymi z kwestiami transferu wiedzy, leksykografii i neologizmu. 2 W językoznawstwie anglojęzycznym można spotkać wariantowy termin de-terminologisation; w językoznawstwie francuskim używa się innych (quasi)synonimicznych terminów oznaczających to zjawisko: banalisation, dédomanialisation, vulgarisation, déspecialisation/dé-specialisation. 3 terminologii lub słownictwa specjalistycznego do innego, nabiera nowego znaczenia, które nie jest determinowane wyłącznie jego relacją do nowego desygnatu, lecz także nowym środowiskiem zawodowym użytkowników (1973: 23, cyt. za Humbert-Droz 2021: 10). Robert Galisson (1978: 9) twierdzi ponadto, że proces ten jest mniej lub bardziej świadomy i ma na celu ułatwienie komunikacji między ekspertami a laikami. Jednak tylko nieliczni autorzy wspominają o konsekwencjach determinologizacji na poziomie konceptualnym – determinologizacja powoduje, że termin traci swoje miejsce (Poštolková 1980: 55), tracąc tym samym również swoje relacje w obrębie częściowego systemu terminologicznego (Mikelionienė, Berkmanienė 2018: 238). Poštolková precyzuje, że jednostka terminologiczna w konsekwencji nabywa cechy typowe dla wyrazów ogólnych. Ma ona na myśli przede wszystkim tak zwaną elastyczność (prawdopodobnie łączliwość), a jednostka zostaje włączona w relacje typowe dla słownictwa niespecjalistycznego (1980: 55). Naturalnie aspekt semantyczny wysuwa się na pierwszy plan w definicjach determinologizacji. Zakres modyfikacji pierwotnego znaczenia terminologicznego postrzega się na różne sposoby: jako utratę znaczenia specjalistycznego (Masár 1991: 150), zanik specyficznych cech semantycznych (DVCS 1989: 266), utratę pewności semantycznej (Buzássyová 1983: 135), utratę precyzji znaczenia (Poštolková 1980: 55), nabycie nowych konotacji (Nová 2018: 387), ‚rozciągnięcie‛, a nawet ‚rozcieńczenie‛ pierwotnego terminu meaning (Meyer, Mackintosh 2020: 115), or the emergence of an entirely different meaning (Nová 2018: 387). Jak podsumowuje Klára Buzássyová, znaczenie terminu ‚staje się mniej specyficzne, bardziej ogólne, słabnie lub ulega przesunięciu‛ (1983: 135). Treść semantyczna pierwotnego terminu ulega zatem zmianie i w niektórych przypadkach może doprowadzić do powstania nowego znaczenia. Oba procesy zachodzą jednocześnie. Skrajnym przypadkiem jest całkowita utrata ‚cech specjalistycznych‛, wskutek czego dana forma leksykalna pełni jedynie funkcję ekspresywną, a jej znaczenie przenośne powstaje w kontekstach niespecjalistycznych (Mikelionienė, Berkmanienė 2018: 239). Praktyka językowa pokazuje, że znaczenia terminologiczne i nieterminologiczne często funkcjonują równolegle – jedno w pierwotnej sferze komunikacji specjalistycznej, a drugie w języku ogólnym (Poštolková 1980; Buzássyová 1983). Poštolková określa to jako homonimię międzysystemową (Poštolková 1980: 56). Wreszcie, gdy termin przechodzi z dziedziny specjalistycznej do mediów, ‚czasami nawet do komunikacji potocznej, zyskuje ekspresywność i większą różnorodność łączliwości w tekstach‛ (Buzássyová 1983: 135). Kilku autorów rozróżnia dwa typy determinologizacji: 1. w szerokim znaczeniu (Poštolková 1984: 106) lub sensu lato (Holubová 2001: 158), co odnosi się do terminów spopularyzowanych, które często pojawiają się w mediach i tym samym wchodzą do języka laików, używających ich w sposób podobny do ekspertów, z tą jedyną różnicą, że różny jest stopień ich rozumienia pierwotnych pojęć (Meyer, Mackintosh 2000: 114): 2. w węższym znaczeniu (Poštolková 1984: 106) lub sensu stricto (Holubová 2001: 159): rezultatem tego typu jest powstanie odrębnego znaczenia jednostki terminologicznej 4 (Meyer, Mackintosh 2000: 115). Forma leksykalna nie odnosi się już do pierwotnego pojęcia i w rzadkich przypadkach może nawet stać się częścią frazeologizmu. Z przeglądu zagadnień teoretycznych dotyczących determinologizacji możemy wyprowadzić dwa zadania dla naszej analizy korpusowej: 1. zważywszy, że determinologizacja skutkuje używaniem terminu przez większość wspólnoty językowej, zwiększając jego częstotliwość w komunikacji codziennej, sprawdzimy frekwencję formy naratív w tekstach publicystycznych; 2. zważywszy na to, że termin poddany determinologizacji ma tendencję do zwiększania swojego potencjału kombinatorycznego, porównamy jego łączliwość w tekstach specjalistycznych i publicystycznych. W szczególności przeanalizujemy a) liczbę oraz b) charakter kolokujących przymiotników. Analizując je, skupimy się na ich treści semantycznej i konotacji, a także na anomalnych kolokatach (zob. część 3). Jesteśmy jednak w pełni świadomi faktu, że proces determinologizacji ma rozmyte granice i jest jednym ze zjawisk językowych charakteryzujących się skalowalnością. Jest to enhanced by the transition of terminological units into everyday communication, and by the niepewność laików podczas używania terminów o bardziej rozmytym znaczeniu konceptualnym. Prowadzi to do ich dalszej ‚niestabilności konceptualnej‛. Media również odgrywają tu pewną rolę. Choć umożliwiają rozpowszechnianie wyników naukowych i przenikanie terminów do języka codziennego, przyczyniają się także do opróżniania ich treści semantycznej oraz konstruowania nowych znaczeń w komunikacji codziennej (Humbert-Droz 2021: 27). Jest tak właśnie w przypadku terminu narrative, który w badaniach literackich uznaje się za niejednoznaczny, co przedstawimy w następnej części. NARRATIVE 3 Termin narrative wywodzi się ze strukturalistycznej teorii literackiej dotyczącej opowiadania historii, czyli narratologii, która rozwinęła się od połowy lat sześćdziesiątych XX wieku. W swoim tekście „Boundaries of Narrative” wybitny francuski strukturalista Gérard Genette stwierdza, że narrative jest tłumaczeniem francuskiego terminu récit, oznaczającego ‚opowieść‛, i definiuje je jako ‚przedstawienie rzeczywistego lub fikcyjnego wydarzenia albo serii wydarzeń za pomocą języka, a dokładniej języka pisanego‛ (Genette 1976: 1). Ponadto termin narrative przeszedł znaczny rozwój w obrębie swojej dyscypliny i obecnie rozumie się go znacznie szerzej jako ‚obraz mentalny lub konstrukt poznawczy, który może zostać aktywowany przez różne typy znaków‛ (Ryan 2003; 2014). Aż do około lat 90. XX wieku termin narracja należał niemal wyłącznie do terminologii literaturoznawczej, jednak pod koniec XX wieku zmieniło się to radykalnie za sprawą tak zwanego „zwrotu narratywistycznego” w humanistyce. Co więcej, metoda ta, początkowo skoncentrowana 3 Bardziej szczegółowe informacje na temat początków, historii i przemian badań narratologicznych można znaleźć w The Living Handbook of Narratology (2014), w publikacji J. Dvorskiego z 2017 roku Od naratívnej gramatiky k interdisciplinarite naratívu [Od gramatyki narracji do interdyscyplinarności narracji] lub w internetowym Hyperlexikon literárnovedných pojmov [HLT, Hiperleksykon terminów literaturoznawczych] z 2025 roku. 5 na literaturoznawstwie, stopniowo przeniknęła do innych nauk i stała się wyraźnie interdyscyplinarna (HLT 2025). Sugeruje to, że narracja nie jest terminem łatwym do zdefiniowania z dwóch powodów: 1. zgodnie z typologią Svatavy Machovej (1995: 144) można ją postrzegać jako termin pseudopreskryptywny, tj. taki, którego granice pojęciowe są określane przez percepcję lub opinię konkretnego autora, szkoły bądź grupy. Machová zwraca uwagę, że podczas opracowywania tego typu terminu (do którego należy większość terminologii w naukach humanistycznych) terminograf nigdy nie może mieć pewności co do znaczenia pojęciowego danego terminu w tekście specjalistycznym. W kontekście literaturoznawstwa potwierdza to kilku literaturoznawców, którzy podkreślają, że terminy narratologiczne były niejednoznaczne pojęciowo już w okresie strukturalizmu (Dvorský 2017: 14); 2. w wyniku tak zwanego zwrotu narratywistycznego badania narratologiczne stopniowo nabrały charakteru intermedialnego, transmedialnego, a nawet multidyscyplinarnego. W ciągu ostatnich dwóch dekad narracyjność była również badana w dyscyplinach, które można sklasyfikować jako (w przeważającej mierze) niewerbalne, takich jak pantomima, film czy muzyka. W tych dyscyplinach punkt ciężkości przesunął się od pierwotnych elementów konstytutywnych narracji (postaci, narratora, perspektywy, czasu i przestrzeni) ku fabule jako fundamentalnej cesze narracyjności (Dvorský 2017: 104). Chociaż nie będziemy szczegółowo omawiać różnych ujęć narracji w tych dyscyplinach, należy zauważyć, że narracja – w naukach politycznych i marketingu politycznym – może zlewać się z opowieścią, przesuwając perspektywę interpretacyjną wyraźnie w stronę autora. Jak stwierdza Alžbeta Hanuliaková (2021: 31), ‚rolą narracji jest wpływanie na sposób postrzegania społeczeństwa, a ostatecznie także na jego rozumienie rzeczywistości poprzez opowiadanie przekonujących historii‛. Wydaje się, że kwestia interpretacji opowiedzianych wydarzeń lub historii oraz ich wpływu na odbiorcę może odgrywać istotną rolę w tekstach dziennikarskich. CZĘŚĆ ANALITYCZNA Ogólnie rzecz biorąc, determinologizację można zaobserwować w przypadku zapożyczeń (DVCS 1989: 266– 267). Pierwszym powodem jest to, że mają one mniej jasne znaczenie dla ogółu społeczeństwa; drugim powodem jest ich częstsze stosowanie w nowszych dziedzinach nauki. Według badań Václavy Holubovej (2001: 156) terminy, które w języku czeskim uległy determinizacji, należały do dziedzin, które po 1989 roku wysunęły się na pierwszy plan powszechnego zainteresowania, takich jak ekonomia, nauki polityczne, technika i nauki przyrodnicze. Nie dotyczy to jednak terminu naratív, ponieważ jego pierwotna dyscyplina – 4 literaturoznawstwo – nigdy nie była szeroko omawiana w komunikacji codziennej. Przeciwnie, skłonni bylibyśmy umieścić ten termin na peryferiach słownictwa ogólnego. Niemniej jednak uważamy, że jego interdyscyplinarność oraz szeroko stosowane metody narratologiczne, szczególnie w historii i naukach politycznych, pobudziły jego bardziej ogólne i częstsze użycie, prowadząc do jego przeniknięcia do komunikacji publicystycznej. The 4 Odtąd będziemy używać słowackiego odpowiednika. 6 O wzrastającej częstotliwości jego użycia w ostatniej dekadzie świadczy również fakt, że podczas gdy autorzy Slovník cudzích slov [Słownika wyrazów obcych, 2005] nie uwzględnili go w swoim słowniku, występuje on w trzecim tomie Slovník súčasného slovenského jazyka M – N [Słownika współczesnego języka słowackiego M–N, 2015] z kwalifikatorem odb. ‚wyspecjalizowany‛. Kryterium uwzględnienia terminu w tym słowniku stanowi „przede wszystkim rozpowszechnienie terminu poza granicami danej dziedziny, czego dowodem jest między innymi jego występowanie w różnego rodzaju tekstach” (Jarošová et al. 2006: 14). Według Patricka Hanksa hasła słownikowe przedstawiają niejasny, impresjonistyczny obraz znaczenia wyrazu, a raczej wskazują na jego potencjał znaczeniowy (Hanks 2013: 88). Twierdzi on, że analiza danych korpusowych nie dostarcza bezpośrednich dowodów na znaczenie danej jednostki, lecz jedynie pośrednich wskazówek dotyczących wzorców jej użycia. Zamierzamy zastosować teorię normy leksykalnej Hanksa, tj. prototypowego użycia jednostki leksykalnej przez zdecydowaną większość użytkowników, co znajduje również odzwierciedlenie w jej istotności statystycznej, a także jej kreatywnego użycia w mowie, znanego jako eksploatacja (Hanks 2013: 211). Badając kolokacje analizowanego terminu z przymiotnikami, spróbujemy zidentyfikować wszelkie przejawy kreatywności, np. celowe anomalie, przesunięcia lub odstępstwa od normy kolokacyjnej which can occur for various reasons, such as linguistic economy or to name an unusual (Hanks 2013: 147), zjawiska lub sytuacje, bądź też zastosowania dla uzyskania efektu komunikacyjnego. Opis baz korpusowych Nasza analiza będzie oparta na korpusie prim Słowackiego Korpusu Narodowego (SNK), w 5 wersji 11.0-public-all, który zawiera ponad 1.859 miliarda tokenów. Pozwala nam to wyszukiwać osobno w danych dziennikarskich i specjalistycznych, albo w obrębie podkorpusów specjalistycznych (prim-11.0-public-prf i prim-11.0-public-inf), albo poprzez filtrowanie zapytania wyszukiwawczego do tekstów istotnych. Istotną zaletą, nie tylko na potrzeby naszej analizy lingwistyczno-korpusowej, jest odnotowanie roku publikacji każdego tekstu włączonego do wybranego korpusu. Naratív w tekstach specjalistycznych Podczas wyszukiwania form wyrazowych terminu naratív w podkorpusie specjalistycznym prim10.0-public-prf (217 milionów tokenów) należy uwzględnić dwa fakty: 1. możliwość wystąpienia pewnego odsetka nieprawidłowej lematyzacji, ponieważ naratív jest 6 zapożyczeniem pochodzenia łacińskiego przyjętym do języka słowackiego. Z tego powodu postanowiliśmy najpierw wyszukać ciąg znaków naratív. * a następnie użyć funkcji filtra negatywnego, aby wykluczyć z wyników wyszukiwania nieistotne lematy, a także literówki. Wyniki wyszukiwania pokazują frekwencję absolutną wynoszącą 2140 wystąpień (9.85 7 ipm, ARF: 263.08); 5 Więcej informacji można znaleźć na stronie https://korpus.sk. 6 Lematyzacja jest wynikiem ręcznego lub automatycznego przypisania formy podstawowej (lematu) formom wyrazowym w tekstach zawartych w bazie danych korpusu. 7 Liczba 9.85 w nawiasach oznacza częstość względną naratív, która wyraża średnią liczbę wystąpień jednostki w hipotetycznym tekście/korpusie o objętości 1 miliona słów i umożliwia porówna- 7 2. istnienie terminu naratívum z dziedziny dydaktyki, psychologii stosowanej i lingwistyki stosowanej, będącego quasi-synonimem naratív. Nie wykluczyliśmy go jednak z przefiltrowanych konkordancji, ponieważ dzięki ręcznej weryfikacji stwierdziliśmy, że lematyzacja doprowadziła do „skrzyżowania” paradygmatów naratív i naratívum. Przy ocenie i analizie poszczególnych konkordancji braliśmy pod uwagę wyłącznie te, w których występowały poprawne formy lematu naratív. Łącznie naratív wystąpił w 241 tekstach w niemal dwudziestu subdomenach korpusu SNK. Najczęściej występowało w literaturoznawstwie i krytyce, a następnie w historii, 8 filmoznawstwie, pedagogice i innych dziedzinach. Chcielibyśmy zwrócić uwagę, że korpus SNK prim obejmuje również artykuły z czasopism popularnonaukowych i czasopism o określonej tematyce. Z perspektywy naszej analizy stanowią one pewne obciążenie. Pod względem czasowym naratív po raz pierwszy pojawił się w prim-10.0-juls-prf w 1996 roku. W tekstach tego subkorpusu częstość jego występowania w latach 2013–2023 waha się od 0,15 do 1,87 ipm. Na koniec należy podkreślić, że ten subkorpus nie składa się z danych reprezentatywnych pod względem ilościowym, jakościowym ani czasowym; dlatego tych statystyk nie można uznać za dokładne odzwierciedlenie rzeczywistego użycia naratív w języku specjalistycznym. Naratív w tekstach dziennikarskich Podczas wyszukiwania form wyrazowych terminu naratív w podkorpusie dziennikarskim prim-11.0-public-inf (1,265 miliarda tokenów) uwzględniliśmy oba czynniki, podobnie jak w poprzednim podkorpusie. Wyszukiwanie wykazało częstość absolutną wynoszącą 1519 (1,20 na milion, ARF: 217,01). 9 W tym podkorpusie naratív występuje w 20 różnych źródłach, przede wszystkim w danych z gazety SME. Podkorpus ten jest jednak obciążony ze względu na uwzględnienie czasopisma Týždeň, zawierającego nie tylko teksty dziennikarskie, lecz także teksty popularnonaukowe. Skupmy się teraz na danych z gazety SME – naratív występuje tam 1018 razy, najczęściej w tekstach opiniotwórczych. Termin ten pojawił się w tym źródle po raz pierwszy w 2001 roku i od tego czasu jest w nim obecny, a jego względna częstość (ipm) osiągając 0,01 w 2014 roku. Jego ipm wynosiło 0,04 w 2018 roku, 0,07 w 2019 roku, 0,10 w 2020 roku, 0,12 w 2021 roku i aż 0,27 w 2022 roku. W 2023 roku osiągnęło jednak tylko 0,10, ponieważ podkorpus obejmuje dane SME jedynie z pierwszych pięciu miesięcy tego roku. son w korpusach o różnej wielkości (https://korpus.cz). Wynik ARF (average reduced frequency, czyli średnia zredukowana frekwencja) to „zmodyfikowana frekwencja, która zapobiega nadmiernemu wpływowi jednej części korpusu (np. jednego lub większej liczby dokumentów) zawierającej wysokie stężenie danej jednostki” (https://www.sketchengine.eu/glossary/arf/). 8 Więcej informacji na temat adnotacji stylowo-gatunkowej można znaleźć w: Debnár, Kmeťová (2017). 9 Chcielibyśmy zwrócić uwagę, że wynik ARF jest w tym przypadku zniekształcony, ponieważ wpływa na niego sposób przetwarzania dokumentów SME w tym podkorpusie. 8 Wnioski z analizy frekwencyjnej Na podstawie danych statystycznych z prim-11.0-public-prf i prim-11.0-public-inf, a w szczególności z gazety SME, można stwierdzić, że frekwencja leksemu naratív wzrastała w ciągu ostatniej dekady zarówno w komunikacji pisemnej jako takiej, jak i zwłaszcza w tekstach dziennikarskich. Można zatem uznać, że pierwsza przesłanka determologizacji została spełniona. PORÓWNANIE WSPÓŁWYSTĘPUJĄCYCH PRZYMIOTNIKÓW Zgodnie z koncepcją Slovník slovných spojení. Podstatné mená [Słownik połączeń wyrazowych. Rzeczowniki, 2017] dążyliśmy do określenia unikalnego potencjału kolokacyjnego leksemu naratív, tj. liczby unikalnych słów – na tym etapie przymiotników – z którymi może się łączyć, a także jego kompatybilności, tj. klasy słów, z którymi może być sensownie łączony (Ďurčo, Majchráková et al. 2017: 9). W przeciwieństwie jednak do tego konkretnego opracowania leksykograficznego odnotowaliśmy nie tylko najczęstsze i najbardziej typowe przymiotniki, lecz także pełny zakres jego łączliwości – od przymiotników, z którymi naratív tworzy (potencjalne) terminy wielowyrazowe lub zwykłe kolokacje, po hapaksy, tj. często jedynie przypadkowe współwystąpienia. Szczególnie interesowały nas tak zwane niekanoniczne 2013: 219). Jednakże collocations, i.e. those that are anomalous in some way in terms of their content (Hanks Hanks (2013: 117) wskazuje, że odstępstwo od normy kombinatorycznej jest stosunkowo niewielkie i wynosi około 10%. Jednocześnie podczas analizowania tego typu danych pojawia się pewien odsetek danych trudnych do sklasyfikowania. Zgrupowaliśmy je w ostatniej, zróżnicowanej leksykalnie grupie, nazwanej miscellanea. Współwystępujące przymiotniki Przymiotniki łączące się z naratív wyszukiwano za pomocą funkcji Collocations menedżera korpusowego NoSketch w zakresie do dziewięciu pozycji w lewo. Ten szeroki zakres kolokacyjny był konieczny ze względu na występowanie naratív w ciągach złożonych z wielu modyfikatorów, szczególnie w tekstach specjalistycznych, np. dychotomiczna i schematyczna narracja totalitarno-historyczna lub fragmentaryczna, mozaikowa, splątana narracja. Na podstawie wyników wyszukiwania można stwierdzić, że pomimo różnic w bezwzględnych frekwencjach naratív w obu subkorpusach znaleziono w nich porównywalną liczbę przymiotników kolokujących z tym terminem. W subkorpusie specjalistycznym (PRF) zidentyfikowano łącznie 340 unikalnych lem przymiotnikowych związanych z tym terminem, podczas gdy w subkorpusie publicystycznym (INF) zidentyfikowano łącznie 305 unikalnych lem przymiotnikowych (tylko o 11% więcej niż w zbiorze PRF). Podział współwystępujących przymiotników na grupy leksykalno-semantyczne Ze względu na dużą liczbę zidentyfikowanych przymiotników i ich różnorodność semantyczną pogrupowaliśmy je na podstawie ich znaczenia wynikającego ze współwystępowania z naratív i szerszym 9 kontekstem. W kilku przypadkach możliwe było zaklasyfikowanie przymiotników do więcej niż 10 jednej grupy, np. modernizačný ‚modernizujący‛ mógł znaleźć się zarówno w grupie treści, jak i intencji. Z kolei dramatický ‚dramatyczny‛ występuje w dwóch grupach, ponieważ pojawił się w INF zarówno w swoim pierwszym, jak i przenośnym znaczeniu ‚burzliwy‛, ale jest liczony tylko raz. Dla jasności uporządkowaliśmy współwystępujące przymiotniki alfabetycznie i podkreśliliśmy te, które znaleziono w obu podkorpusach. Na koniec wyróżniamy pogrubieniem przymiotniki dzierżawcze utworzone od nazw własnych w grupie autorów, ponieważ stanowią one zbiór otwarty i nie są uwzględniane w całkowitej liczbie przymiotników kolokujących. Wszystkie hapaksy z obu podkorpusów zamieszczono w aneksie. Tabela 1. Grupy leksykalno-semantyczne zidentyfikowanych przymiotników z obu podkorpusów wraz z danymi statystycznymi dotyczącymi ich liczebności, liczby hapaksów oraz zakresu współdzielonych przymiotników Liczba hapaksów w PRF v INF lematów w Liczba PRF INF Liczba hapaksów w przymiolematów w liczbie tniki 2. Liczba wspólnych treść 43 1. forma 29 5 12 3 4 3. ocena 49 64 24 36 17 8. czas 13 13 7 7 6 24 29 22 11 4. autor 17 + 13 14 + 17 10 8 4 5. etniczno10. różne 41 27 28 17 12 ść/polityka/geografia 29 46 19 21 15 6. historia/- ideologia 34 46 23 35 12 7. intencja 25 48 19 37 11 9. sztuka/gatunek/styl 60 19 37 12 10 1. adjectives relating to the form of naratív and its organisation TEKSTY SPECJALISTYCZNE (łącznie 29 przymiotników): dlhý ‚długi‛, jednotný ‚jednolity‛, koherentný ‚koherentny‛, komplexný ‚złożony‛, mediálny ‚medialny‛, obrazovo-textový ‚obrazowo-tekstowy‛, obrazový ‚wizualny‛, obrázkovo-textový ‚obrazkowo-tekstowy‛, obrázkový ‚obrazkowy‛, orálny ‚ustny‛, rozsiahly ‚obszerny‛, súvislý 10 Na przykład zaklasyfikowaliśmy przymiotnik kolaboračný ‚współpracujący‛ do grupy sztuki, a nie do grupy intencji, na podstawie jego znaczenia i występowania w dziedzinie gier cyfrowych. 16 wynik, który ma tendencję do zawyżania wartości par o niskiej częstotliwości, będących jedynie przypadkowymi współwystąpieniami. Dwa z pięciu wspólnych przymiotników mają porównywalny wynik logDice (nacionalistický ‚nacjonalistyczny‛ i dezinformačný ‚dezinformacyjny‛), podczas gdy pozostałe trzy – konšpiračný ‚spiskowy‛, prokremeľský ‚prokremlowski‛ i dominantný ‚dominujący‛ – różnią się o około dwa punkty. Przy porównywaniu dwóch wyników logDice różnica dwóch punktów wskazuje, że kolokacja z wyższym wynikiem występuje około cztery razy częściej, a jednocześnie jest statystycznie silniejsza (Rychlý 2008), np. przymiotnik prokremeľský jest statystycznie silniejszy i występuje cztery razy częściej z naratív w INF niż w PRF. Przymiotniki w tabeli z PRF należą do siedmiu z dziesięciu ustalonych grup leksykosemantycznych, podczas gdy przymiotniki z INF reprezentują tylko cztery z tych grup, w szczególności grupę intencji (osiem z nich) i grupę etniczności (sześć z nich). Cecha polaryzacji jest również obecna w tabeli 2: w części PRF występuje jeden przymiotnik z pozytywnym prefiksem oraz cztery przymiotniki o negatywnej polaryzacji (dwa z negatywnym prefiksem i dwa o negatywnej konotacji). Dla kontrastu, w części INF występują dwa przymiotniki z pozytywnym prefiksem oraz jedenaście przymiotników o negatywnej polaryzacji, stanowiących ponad połowę przymiotników INF w tabeli (cztery przymiotniki z negatywnym prefiksem i siedem z negative connotation). WNIOSKI Nakładanie się przymiotników z dwóch subkorpusów obejmuje łącznie 102 lematy (30% z perspektywy subkorpusu specjalistycznego i 33,4% z perspektywy subkorpusu publicystycznego). Pozostałe 66,6% zidentyfikowanych przymiotników w tekstach publicystycznych można, naszym zdaniem, uznać za rozszerzenie kompatybilności semantycznej słowa naratív, odpowiadające tym samym na nasze drugie pytanie badawcze. Warto również wspomnieć, że to grupy ewaluacji i intencji mają najniższy udział przymiotników, a jednocześnie najbardziej różnią się pod względem polaryzacji i zabarwienia. Nasza analiza semantyczna zidentyfikowała jedynie kilka przymiotników niekanonicznych; przymiotniki te okazały się słowami okazjonalnymi. Z kolei analiza pomogła uwydatnić dwie cechy semantyczne przymiotników z INF, które są niedostatecznie reprezentowane w PRF – wyrażaną polarność oraz zabarwienie potoczne i pejoratywne, które Buzássyová postrzega jako jeden z symptomów determologizacji (1983: 135). Jak wspomniano wcześniej, sami badacze literatury często opisują treść pojęciową i zakres terminu narratív jako niejasne. W określonych kontekstach jego dokładny odpowiednik jest często problematyczny. W niektórych przypadkach jednak autor tekstu podaje jego synonim w nawiasie (np. ‚indywidualne interpretacje przeszłości‛). W niektórych tekstach publicystycznych termin ten można zastąpić bez zmiany znaczenia wypowiedzi – na przykład słowem príbeh ‚opowieść‛ albo presvedčenie, predstava “przekonanie, wyobrażenie‛. Można by argumentować, że w tego rodzaju kontekstach termin oryginalny traci związek ze swoim pierwotnym, specyficznym znaczeniem i staje się częścią określonego szeregu synonimicznego. 17 Podsumowując, zarówno analizy ilościowe, jak i jakościowe wykazały, że słowacki termin naratív jest w szerokim sensie determologizowany, ponieważ często pojawia się w mediach i w języku osób niebędących specjalistami, które używają go z różnym stopniem zrozumienia w porównaniu ze specjalistami. Argument ten należy jednak poprzeć analizą dwóch innych kluczowych współwystępujących części mowy: rzeczowników i czasowników. REFERENCES Buzássyová Klára 1983: Dynamika v odbornej terminológii [Dynamics in the Specialised Terminology]. – Jazykovedný časopis 34, 132–144. Available at: https://www.juls.savba.sk/ediela/jc/1983/2/JC_1983_2_LQ.pdf. Debnár Marek, Kmeťová Beáta 2017: Bibliografická a štýlovo-žánrová anotácia dokumentov a textov v Slovenskom národnom korpuse [Bibliographic and Style-Genre Annotation of Documents and Texts in the Slovak National Corpus]. – Slovenský národný korpus. Texty, anotácie, vyhľadávania, Bratislava: Mikula, 33–159. Ďurčo Peter, Majchráková Daniela et al. 2017: Slovník slovných spojení. Podstatné mená [Dictionary of Collocations. Nouns], Bratislava: VEDA. Dvorský Juraj 2017: Od naratívnej gramatiky k interdisciplinarite naratívu [From Narrative Grammar to Narrative Interdisciplinarity], Ružomberok: Verbum. Gablasová Dana, Brezina Vaclav, McEnery Tony 2017: Collocations in Corpus-Based Language Learning Research: Identifying, Comparing, and Interpreting the Evidence. – Currents in Language Learning Series: Experimental, Computational, and Corpus‐Based Approaches to Language Learning: Evidence and Interpretation 67, 155– 179. DOI: https://doi.org/10.1111/lang.12225. Galisson Robert 1978: Recherches de lexicologie descriptive, la banalisation lexicale: le vocabulaire du football dans la presse sportive, contribution aux recherches sur les langues techniques [Recherches de Lexicologie Descriptive, la Banalisation Lexicale: le Vocabulaire du Football dans la Presse Sportive, Contribution aux Recherches sur les Langues Techniques], Paris: F. Nathan. Génette Gérard 1976: Boundaries of Narrative. – New Literary History 8.1, 1–13. Glossary. Sketch Engine. Available at: https://www.sketchengine.eu/guide/glossary/. Hanks Patrick 2013: Lexical Analysis: Norms and Exploitations, London/Cambridge: The MIT Press. DOI: https://doi.org/10.7551/mitpress/9780262018579.001.0001. Hanuliaková Alžbeta 2021: Stratégie politickej reklamy [Strategies of the Political Advertising], Trnava: Univerzita sv. Cyrila a Metoda v Trnave. Hyperlexikon literárnovedných pojmov [Hyperlexicon of Literary Terms], ed. R. Mikuláš, Bratislava: Ústav svetovej literatúry SAV, v. v. i. Available at: https://hyperlexikon.sav.sk/ Holubová Václava 2001: K pojetí determinologizace [On the Concept of Determinologisation]. – Termina 2000, ed. M. Žemlička, Praha and Liberec: Galén a Technická univerzita v Liberci, 157–160. 18 Honová Zuzana 2020: Le terme dans sa variabilité [The Term in its Variability], Ostrava: Ostravská universita. Horecký Ján 1956: Základy slovenskej terminológie [The Fundamentals of Slovak Terminology], Bratislava: Vydavateľstvo SAV. Available at: https://www.juls.savba.sk/ediela/zaklady_slovenskej_terminologie/zaklady_slovenskej _terminologie.pdf. Horecký Ján, Buzássyová Klára, Bosák Ján et al. 1989: Dynamika slovnej zásoby súčasnej slovenčiny [Dynamics of the Vocabulary of the Contemporary Slovak], Bratislava: Veda. Humbert-Droz Julie 2021: Définir la déterminologisation: approche outillée en corpus comparable dans le domaine de la physique des particules [Defining Determinologisation: a Tooled Approach in Comparable Corpus in the Field of Particle Physics]: PhD Dissertation, University of Toulouse – Jean Jaurès & University of Geneva. Humbert-Droz Julie, Picton Aurélie, Condamines Anne 2019: How to Build a Corpus for a Tool-Based Approach to Determinologisation in the Field of Particle Physics. – Research in Corpus Linguistics 7, 1–17. DOI: https://doi.org/10.32714/ricl.07.01. Jarošová Alexandra, Buzássyová Klára, Bosák Ján 2006: Východiská a zásady spracovania slovníka [Starting Points and Principles of Dictionary Processing]. – Slovník súčasného slovenského jazyka A–G, Bratislava: Veda, 13–47. Machová Svatava 1995: Terminografie [Terminography]. – Manuál lexikografie, ed. F. Čermák, R. Blatná, Praha: H&H, 13–47. Masár Ivan 1991: Príručka slovenskej terminológie [Handbook of Slovak Terminology], Bratislava: Veda. Meyer Ingrid, Mackintosh Kristen 2000: When Terms Move Into Our Everyday Lives: An Overview of De-terminologization. – Terminology 6, 111–138. Mikelionienė Jurgita, Berkmanienė Aušra 2018: Determinologisation of Lithuanian and English Technical Terms: The Case of Apparatus. – Readings in Numanities. Numanities – Arts and Humanities in Progress, eds. O. Andreica, A. Olteanu, 235–246. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-319-66914-4_15. Nová Jana 2018: Terms Embraced by the General Public: How to Cope with Determinologization in the Dictionary? – Proceedings of the XVIII EURALEX International Congress: Lexicography in Global Contexts, Ljubljana, Slovenia, 387–398. Poštolková Běla 1977: K vlivu odborné terminologie na národní jazyk [On the Influence of Terminology on the National Language]. – Slovo a slovesnost 38, 112–120. Available at: http://sas.ujc.cas.cz/archiv.php?art=2439. Poštolková Běla 1980: K specifičnosti významu termínů [On the Specificity of the Meaning of terms]. – Slovo a slovesnost 41, 54–57. Available at: http://sas.ujc.cas.cz/archiv.php?art=2652. Poštolková Běla 1984: Odborná a běžná slovní zásoba současné češtiny [Specialised and Common Vocabulary of Contemporary Czech], Praha: Academia. 19 Přehled základních pojmů korpusové lingvistiky [Overview of Basic Concepts of Corpus Linguistics]. Available at: https://wiki.korpus.cz/doku.php/pojmy:prehled_pojmu. Ryan Marie-Laure 2003: On Defining Narrative Media. – Image and Narrative 6. Available at: https://www.imageandnarrative.be/inarchive/mediumtheory/marielaureryan.htm. Ryan Marie-Laure 2014: Narration in Various Media. – The Living Handbook of Narratology. Available at: https://www-archiv.fdm.uni-hamburg.de/lhn/node/53.html. Rychlý Pavel 2008: A Lexicographer-Friendly Association Score. – Proceedings of Recent Advances in Slavonic Natural Language Processing (RASLAN 2008), eds. P. Sojka, A. Horák, Brno: Masaryk University, 6–9. Available at: https://www.sketchengine.eu/wp-content/uploads/2015/03/LexicographerFriendly_2008.pdf. Slovenský národný korpus [Slovak National Corpus] – prim-11.0-public-prf. Bratislava: Jazykovedný ústav Ľ. Štúra SAV 2025. Available at: https://korpus.sk. Slovenský národný korpus [Slovak National Corpus] – prim-11.0-public-inf. Bratislava: Jazykovedný ústav Ľ. Štúra SAV 2025. Available at: https://korpus.sk. Slovníkový portál Jazykovedného ústavu Ľ. Štúra SAV [Lexicographic Portal of the Ľ. Štúr Institute of Linguistics], Slovak Academy of Sciences. Available at: https://slovnik.juls.savba.sk/. The Living Handbook of Narratology 2014, eds. P. Hühn, J. Christoph Meister, J. Pier, W. Schmidt. Available at: https://www-archiv.fdm.uni-hamburg.de/lhn/index.html. Appendix Lexico-semantic groups of hapax adjectives 1. adjectives relating to the form of naratív and its organisation SPECIALISED TEXTS (12 adjective hapaxes in total) digitálny ‚digital‛, dichotomický ‚dichotomic‛, fragmentarizovaný ‚fragmented‛, implicitný ‚implicit‛, prepletený ‚intertwined‛, mozaikovitý ‚mosaic‛, písomný ‚written‛, rytmický ‚rhythmic‛, schematický ‚schematic‛, ústny ‚oral‛, virtuálny ‚virtual‛, vizuálnoverbálny ‚virtual-verbal‛ JOURNALISTIC TEXTS (3 adjective hapaxes in total) implicitný ‚implicit‛, schematický ‚schematic‛, úsporný ‚efficient‛ 2. adjectives relating to the content of naratív and its organisation SPECIALISED TEXTS (adjective hapaxes in total) antagonistický ‚antagonistic‛, cyklický ‚cyclical‛, eschatologický ‚eschatological‛, exponovaný ‚exposed‛, faktuálny ‚factual‛, faustovský ‚Faustian‛, femslashový ‚femslash‛, homogénny ‚homogeneous‛, ironický ‚ironic‛, komický ‚comic‛, konzistentný ‚consistent‛, kozmologicko-kozmogonický ‚cosmological-cosmogonic‛, kritický ‚critical‛, 20 magický ‚magic‛, minimalistický ‚minimalist‛, nefikčný ‚non-fiction‛, objektívny ‚objective‛, protichodný ‚contradictory‛, protirečivý ‚inconsistent‛, rozvinutý ‚advanced‛, samostatný ‚autonomous‛, sebareflexívny ‚introspective‛, spomienkový ‚commemorative‛, symbolický ‚symbolic‛, široký ‚wide‛, špecifický ‚specific‛, tragický ‚tragic‛, umelý ‚artificial‛, životný ‚life‛ JOURNALISTIC TEXTS (22 adjective hapaxes in total) analytický ‚analytic‛, antagonistický ‚antagonist‛, antideveloperský ‚anti-property developer‛, autonómny ‚autonomous‛, fiktívny ‚fictitious‛, homogénny ‚homogenous‛, jasný ‚clear‛, jednostranný ‚one-sided‛, katastrofický ‚catastrophic‛, komický ‚comic‛, modernizačný ‚modernising‛, mytologický ‚mythologic‛, nelogický ‚illogical‛, nespokojnostný ‚full of dissatisfaction‛, objavný ‚original‛, ostrý ‚significant, critical‛, prísny ‚consistent‛, protichodný ‚contradictory‛, sporný ‚debatable‛, široký ‚wide‛, špecifický ‚specific‛, tragický ‚tragic‛ 3. adjectives relating to the evaluation of naratív SPECIALISED TEXTS (24 adjective hapaxes in total) čudesný ‚strange‛, fádny ‚bland‛, charakteristický ‚caracteristic‛, kánonický ‚canonical‛, kodifikovaný ‚codified‛, kontroverzný ‚controversial‛, konvenčný ‚conventional‛, kvalitný ‚quality‛, negatívny ‚negative‛, nevýrazný ‚dull‛, normálny ‚normal‛, pochybný ‚dubious‛, pokrytecký ‚hypocritical‛, prijateľný ‚acceptable‛, prostý ‚plain‛, pútavý ‚engaging‛, rezonujúci ‚resonant‛, ukážkový ‚exemplary‛, učebnicový ‚textbook‛, ústredný ‚central‛, väčšinový ‚majority‛, výbušný ‚explosive‛, vydarený ‚delightful‛, zmysluplný ‚meaningful‛ JOURNALISTIC TEXTS (36 adjective hapaxes in total) agresívny ‚aggressive‛, bežný ‚common‛, bláznivý ‚foolish‛, hlboký ‚intense‛, chytľavý ‚catchy‛, iracionálny ‚irrational‛, jedovato-lživý ‚poisonously deceitful‛, kľúčový ‚key‛, mocný ‚mighty‛, módny ‚fashionable‛, mylný ‚erroneous‛, nebezpečný ‚dangerous‛, negatívny ‚negative‛, nekompatibilný ‚incompatible‛, nepekný ‚ugly‛, nevhodný ‚unsuitable‛, nevkusný ‚vulgar‛, nezmyselný ‚pointless‛, nudný ‚boring‛, plytký ‚flat‛, poklesnutý ‚damaged‛, povrchný ‚superficial‛, prirodzený ‚natural‛, referenčný ‚referential‛, scestný ‚misguided‛, správny ‚correct‛, stereotypný ‚stereotypical‛, škaredý ‚nasty‛, štandardný ‚standard‛, trollský ‚troll‛, tvrdý ‚hard‛, vhodný ‚suitable‛, vyšinutý ‚batshit‛, zákerný ‚wicked‛, zaujímavý ‚interesting‛, zúfalý ‚bloody‛ 4. adjectives relating to the author(s) of naratív SPECIALISED TEXTS (6 adjective + 7 possesive adjectives hapaxes in total) Andrejevov “Andrejev’s”, Dziakov “Dziak’s”, Grochov “Groch’s”, Hurbanov “Hurban’s”, Jarošov “Jaroš’s”, kolektívny ‚collective‛, ľudský ‚human‛, masarykovský 21 ‚Masaryk-like‛, mužský ‚masculine‛, neosobný ‚impersonal‛, Otčenášov “Otčenáš’s”, Robbe-Grilletov “Robbe-Grillet’s”, ženský ‚female‛ JOURNALISTIC TEXTS (8 adjective + 12 possesive adjectives hapaxes in total) Aničkin “Anička’s”, antisorosovský ‚anti-Soros-like‛, Babišov “Babiš’s”, Hegerov “Heger’s”, Hobbesov “Hobbes’s”, Kiskov “Kiska’s”, Kotlebov “Kotleba’s”, kolektívny ‚collective‛, Miklošov “Mikloš’s”, Pelleho “Pelle’s”, plickovskomartinčekovský ‚Plicka-Martinček-like‛, protikiskovský ‚anti-Kiska-like‛, putinovský ‚Putin-like‛, Salviniho “Salvini’s”, spoločný ‚common‛, Stalinov “Stalin’s”, Sulíkov “Sulík’s”, trumpistický ‚Trump-like‛, Zaľudného “Zaľudný’s” 5. adjectives relating to the etnicity, nationality or geographical entity SPECIALISED TEXTS (19 adjective hapaxes in total) antiizraelský ‚anti-Israeli‛, balkánsky ‚Balkan‛, etnický ‚ethnic‛, etnocentristický ‚ethnocentric‛, francúzsky ‚French‛, geopolitický ‚geopolitical‛, gréckocentrický ‚Greekcentric‛, lokálny ‚local‛, multietnický ‚multiethnic‛, nacionálny ‚national‛, patriotický ‚patriotic‛, politický ‚political‛, židovský ‚Jewish‛, proukrajinský ‚pro-Ukrainian‛, proruský ‚pro-Russian‛, protizápadný ‚anti-Western‛, pseudo-balkanistický ‚pseudoBalkanist‛, osmanský ‚Ottoman‛, slovensko-nemecký ‚Slovak-German‛ JOURNALISTIC TEXTS (21 adjective hapaxes in total) balkánsky ‚Balkan‛, geopolitický ‚geopolitical‛, juhoslovanský ‚Yougoslav‛, lokálny ‚local‛, národno-štátny ‚national state‛, patriotický ‚patriotic‛, proafrický ‚pro-African‛, proeurópsky ‚pro-European‛, promoskovský ‚pro-Muscovite‛, protibruselský ‚antiBrussels‛, protikremeľský ‚anti-Kremlin‛, protirómsky ‚anti-Roma‛, sovietsko-ruský ‚Soviet-Russian‛, stredoeurópsky ‚Central European‛, štátotvorný ‚state-forming‛, teheránsky ‚Tehrani‛, ukrajinský ‚Ukrainian‛, ultrapopulisticko-protizápadný ‚ultrapopulist-anti-Western‛, visegrádsky ‚Visegrád‛, vlastenecký ‚patriotic‛, západný ‚western‛ 6. adjectives relating to the historical period or event or to religious, political and ideological beliefs SPECIALISED TEXTS (23 adjective hapaxes in total) buddhistický ‚Buddhist‛, buržoázno-nacionalistický ‚bourgeois-nationalistic‛, dejepisný ‚historiographic‛, dejinotvorný ‚history forming‛, historicko-reflexívny ‚historical reflexive‛, ideologický ‚ideological‛, katolícky ‚Catholic‛, komunistický ‚Communist‛, kresťanský ‚Christian‛, ľavicový ‚leftist‛, ľudácko-autonomistický ‚HSĽSlike-autonomist‛, marxisticko-leninský ‚Marxist-Leninist‛, medzivojnový ‚inter-war‛, neoliberálny ‚neoliberal‛, normalizačný ‚normalising‛, osvietenský ‚enlightened‛, prostalinský ‚pro-Stalin‛, socialistický ‚socialist‛, stalinistický ‚Stalinist‛, stredoveký 22 ‚medieval‛, svetodejinný ‚world-shaking‛, trianonský ‚Trianon‛, veľkomoravský ‚Great Moravian‛ JOURNALISTIC TEXTS (35 adjective hapaxes in total) antiliberálny ‚antiliberal‛, antiúniový ‚anti-EU‛, cirkevnohistorický ‚churchhistory‛, cirkevný ‚Church‛, covidový ‚covid‛, dejinný ‚historical‛, džihádistický ‚jihadist‛, fašistický ‚Fascist‛, globalizačný ‚globalising‛, hegemonický ‚hegemonic‛, konzervatívny ‚conservative‛, kresťansko-konzervtívny ‚Christian-conservative‛, kultúrno-politický ‚cultural-political‛, ľudácky ‚HSĽS-like‛, ľavicový ‚leftist‛, nacistický ‚Nazi‛, národovecký ‚patriotic‛, neliberálny ‚illiberal‛, neoliberálny ‚neoliberal‛, osvietenský ‚enlightened‛, pokrokársky ‚progressive‛, pomanchesterský ‚post-Manchester‛, ponovembrový ‚post-November‛, povstalecký ‚rebel‛, protiepidemický ‚antiepidemic‛, provládny ‚pro-governmental‛, protisystémový ‚antisystemic‛, protiutečenecký ‚antiimmigration‛, republikánsky ‚Republican‛, režimový ‚regime‛, sekulárno-konzumný ‚secular consumer‛, sexistický ‚sexist‛, socialisticko-oslavný ‚socialist celebratory‛, stalinistický ‚Stalinist‛, stranícky ‚party‛, stredoveký ‚medieval‛ 7. adjectives relating to the intention of the naratív SPECIALISED TEXTS (19 adjective hapaxes in total) funkčný ‚functional‛, konkurujúci ‚competing‛, manipulatívny ‚manipulative‛, morálny ‚moral‛, mytologizačný ‚mythologizing‛, obetný ‚sacrificial‛, oslavný ‚celebratory‛, pragmatický ‚pragmatic‛, propagandistický ‚propagandistic‛, psychologizujúci ‚psychologizing‛, subverzívny ‚subersive‛, traumatický ‚traumatic‛, vplyvný ‚influential‛, univerzálny ‚universal‛, verejný ‚public‛, zástupný ‚substitutive‛, zavádzajúci ‚misleading‛, zjednocujúci ‚unifying‛, zrkadlový ‚mirror‛ JOURNALISTIC TEXTS (37 adjective hapaxes in total) bezpečnostný ‚security‛, dehumanizačný ‚dehumanizing‛, dodávajúci ‚giving‛, ekonomický ‚economic‛, funkčný ‚functional‛, interný ‚internal‛, korupčný ‚corrupt‛, kremeľsko-dezinformačný ‚Kremlin-disinformation‛, militaristický ‚militaristic‛, mobilizačný ‚mobilizing‛, mocenský ‚power-based‛, moralistický ‚moralistic‛, morálny ‚moral‛, moralizátorský ‚moralizing‛, mýtotvorný ‚myth-forming‛, nepripúšťajúci ‚not allowing‛, oslovujúci ‚appealing‛, podporný ‚supportive‛, podvratný ‚subversive‛, polarizačný ‚polarizing‛, polarizujúci ‚polarising‛, polyfunkčný ‚polyfunctional‛, popieračský ‚promoting the denial of the responsibility‛, porovnávací ‚comparative‛, predavačský ‚helping to sell the EU concept by emphasizing its benefits‛, pro-choice ‚prochoice‛, protestný ‚protest‛, reklamný ‚advertising‛, simplifikujúci ‚simplifying‛, spásonosný ‚saving‛, univerzálny ‚universal‛, takzvaný ‚so-called‛, triumfalistický ‚triumphalist‛, strategický ‚strategic‛, účinný ‚effective‛, vítačský ‚supporting the arrival of migrants to the EU in 2015‛, vzdorovitý ‚defiant‛ 23 8. adjectives relating to time or temporal phenomena SPECIALISED TEXTS (7 adjective hapaxes in total) budúci ‚future‛, dnešný ‚present-day‛, dobový ‚period‛, neskorý ‚late‛, novovznikajúci ‚newly emerging‛, súbežný ‚parallel‛, vznikajúci ‚emerging‛ JOURNALISTIC TEXTS (7 adjective hapaxes in total) aktuálny ‚current‛, denný ‚daily‛, dlhodobý ‚log-term‛, dnešný ‚present-day‛, dvestoročný ‚bicentennial‛, počiatočný ‚initial‛, živý ‚live‛ 9. adjectives relating to art and humanities, artistic forms, media, anthropological characteristics TEKSTY SPECJALISTYCZNE (łącznie 37 hapaksów przymiotnikowych) apologetický ‚apologetyczny‛, autobiografický ‚autobiograficzny‛, autopsívny ‚autopsyjny‛, bájkový ‚bajkowy‛, beletristický ‚beletrystyczny‛, biblický ‚biblijny‛, cestopisný ‚podróżniczy‛, denníkový ‚dziennikowy‛, deskriptívny ‚deskryptywny‛, detektívny ‚detektywistyczny‛, diegetický ‚diegietyczny‛, dramaturgický ‚dramaturgiczny‛, epizodický ‚epizodyczny‛, experimentálny ‚eksperymentalny‛, filozofický ‚filozoficzny‛, heroistický ‚heroistyczny‛, herný ‚growy‛, inscenovaný ‚inscenizowany‛, kolaboračný ‚kolaboracyjny‛, konverzný ‚konwersyjny‛, lyrický ‚liryczny‛, metadiegetický ‚metadiegietyczny‛, neo-romantický ‚neoromantyczny‛, palimpsestový ‚palimpsestowy‛, pastorálny ‚pastoralny‛, paternalistický ‚paternalistyczny‛, populárno-náučný ‚popularnonaukowy‛, postmoderný ‚postmodernistyczny‛, pseudovedecký ‚pseudonaukowy‛, románový ‚powieściowy‛, romantizujúci ‚romantyzujący‛, satirický ‚satyryczny‛, seriálový ‚serialowy‛, spravodajský ‚informacyjny‛, subžánrový ‚podgatunkowy‛, ťahací ‚ciągnący‛, teleologický ‚teleologiczny‛ TEKSTY DZIENNIKARSKIE (łącznie 12 hapaksów przymiotnikowych) biografický ‚biograficzny‛, folklórny ‚folklorystyczny‛, heroický ‚heroiczny‛, hudobný ‚muzyczny‛, literárnohistorický ‚literacko-historyczny‛, ľudový ‚ludowy‛, mýtický ‚mityczny‛, prírodopisný ‚przyrodniczy‛, rituálny ‚rytualny‛, rozprávkový ‚baśniowy‛, spoločenskovedecký ‚społeczno-naukowy‛, vedecký ‚naukowy‛ 10. przymiotniki odnoszące się do cech semantycznych miscellaneów TEKSTY SPECJALISTYCZNE (łącznie 27 hapaksów przymiotnikowych) analyzovaný ‚analizowany‛, jediný ‚pojedynczy‛, jednotný ‚ujednolicony‛, príbuzný ‚pokrewny‛, celý ‚cały‛, diferencovaný ‚zróżnicowany‛, odlišný ‚odmienny‛, ostatný ‚pozostały‛, určitý ‚określony‛, úvodný ‚wstępny‛, rozličný ‚różny‛, rozmanitý ‚różnorodny‛, hotový ‚gotowy‛, výsledný ‚wynikowy‛, existujúci ‚istniejący‛, pravdepodobný ‚prawdopodobny‛, príslušný ‚właściwy‛, tradovaný ‚przekazywany‛, vytvorený ‚utworzony‛, zmienený ‚wspomniany‛, zodpovedajúci ‚odpowiadający‛, kultúrnospoločenský ‚kulturowo-społeczny‛, mnohý ‚liczny‛, pretrvávajúci ‚utrzymujący się‛, závislý ‚zależny‛, pamäťový ‚pamięciowy‛, aktualizujúci ‚aktualizujący‛, 24 TEKSTY DZIENNIKARSKIE (łącznie 16 hapaksów przymiotnikowych) celkový ‚ogólny‛, existujúci ‚istniejący‛, hotový ‚gotowy‛, možný ‚możliwy‛, nevyhnutný ‚nieunikniony‛, odlišný ‚odmienny‛, okrídlený ‚powszechnie znany‛, posledný ‚ostatni‛, predchádzajúci ‚poprzedni‛, priamočiary ‚bezpośredni‛, prvý ‚pierwszy‛, sebaistý ‚pewny siebie‛, sprievodný ‚towarzyszący‛, výstupný ‚wyjściowy‛, zemitý ‚uporczywy‛, zvyškový ‚resztkowy‛