Pranas Kniūkšta lietuvių kalbos kultūros baruose

R. VladaRskienė. Pranas kniūkšta na niwie kultury języka litewskiego 331 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego PRanas kniŪkŠTa na niwie kUlTŪrY języka litewskiego Wieloletni wydawca i redaktor publikacji „Kultura Języka” Pranas Kniūkšta jesienią 2008 roku obchodził 75. rocznicę urodzin. Pranas Kniūkšta urodził się 24 września 1933 r. we wsi Barzdži, w gminie Salantai, w powiecie kretyngskim, w licznej rodzinie chłopskiej. Naukę rozpoczął w szkole podstawowej w Klausgalv, od 1946 r. uczył się w szkole średniej w Salantach i ukończył ją w 1954 r. Studia wyższe Kniūkšta odbywał na Uniwersytecie Wileńskim w latach 1954–1959, studiował język i literaturę litewską. Wytrwały i pracowity Żmudzin uczył się doskonale, interesował się zagadnieniami językoznawstwa, był aktywnym członkiem kółka języka litewskiego, a większość zdanych przez niego egzaminów oceniono bardzo dobrze. Uniwersytet ukończył z wyróżnieniem w 1959 roku. Jako osoba wykazująca skłonność do działalności naukowej Kniūkšta miał pracować w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej, ale otrzymał opinię z adnotacją „nie w pełni dojrzały politycznie”, dlatego został wysłany do szkoły średniej w Dieveniškės (rej. solecznicki). Początkowo pracował tu jako nauczyciel, a po roku został kierownikiem działu dydaktycznego. Wyróżniał się jako aktywny pedagog oraz dobry organizator pracy metodycznej i procesu nauczania, dlatego został mianowany kierownikiem gabinetu metodycznego wydziału oświaty w Ejszyszkach. 332 KULTURA JĘZYKA | 81 Szybka kariera pedagogiczna nie stłumiła pragnienia poświęcenia się pracy naukowej. W 1967 r. Kniūkšta rozpoczął pracę w sektorze współczesnego litewskiego języka literackiego Instytutu Języka i Literatury Litewskiej. W tym samym roku podjął studia aspiranturze, które kontynuował do 1970 r. W 1971 r. obronił pracę kandydacką z nauk filologicznych (obecnie doktorską) „Przymiotniki z przyrostkiem -inis i ich synonimy gramatyczne”, a w 1976 r. na jej podstawie wydał monografię Przymiotniki z przyrostkiem -inis. Słowotwórstwo, znaczenia, synonimy gramatyczne. w instytucie pracował jako młodszy, a później – starszy pracownik naukowy. w odtworzonym Instytucie Języka Litewskiego w latach 1991–2000 kierował działem kultury języka. od 2002 r. pracuje w instytucie na podstawie umów. Działalność naukowa językoznawcy jest wszechstronna – najwięcej uwagi poświęca on współczesnemu użyciu języka litewskiego, teorii i praktyce kultury języka, polityce językowej, a w ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci – zagadnieniom języka administracyjnego*. pracuje metodycznie, odpowiada na najważniejsze potrzeby praktyki językowej, każdą pracę stara się wykonać bez zarzutu. Będąc wymagającym wobec siebie i innych, zdecydowanie wskazuje nieprawidłowości językowe i przekonująco dowodzi ich szkodliwości. Solidne podstawy do dalszej działalności naukowej zdobył, pisząc najważniejsze gramatyki języka litewskiego: trzeci tom akademickiej Gramatyki języka litewskiego, Gramatykę współczesnego języka litewskiego, wydaną w języku rosyjskim Гpамматика литовс кого языка. Kniūkšta napisał po kilka rozdziałów do tych publikacji. Przyczynił się również do przygotowania wydawnictwa normatywnego Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba. Najdłużej Kniūkšta pracuje nad periodykiem Kalbos kultūra – od 1971 r. do dziś, poświęcił mu najwięcej sił i serca. Pierwszym kontaktem z Kalbos kultūra był artykuł w 13. zeszycie (1967 r.), opublikowany po rozpoczęciu pracy w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. Od 1971 r. rozpoczęła się poważniejsza praca: początkowo Kniūkšta pomagał przygotowywać zeszyty, później był członkiem kolegium redakcyjnego, redaktorem opracowującym i redaktorem odpowiedzialnym. Wyznaczał kierunek wydawnictwa, skupiał autorów, wymagająco redagował ich artykuły, cierpliwie uczył młodszych kolegów pisania artykułów naukowych. Będąc redaktorem opracowującym zeszytu, a później redaktorem odpowiedzialnym, pielęgnował zasady wydawnictwa i konsekwentnie sam ich przestrzegał, pisząc artykuły. Zdaniem Kniūkšty w wydawnictwie Kalbos kultūra należy podnosić, omawiać i rozstrzygać ważne dla wszystkich kwestie językowe; przede wszystkim trzeba zwracać uwagę na nowe zjawiska językowe, badać je i oceniać. ∗ Instytut Języka Litewskiego wydał bibliografię prac językoznawcy: Pranas Kniūkšta. Bibliografia, Wilno, 2008, 48 s. R. VladaRskienė. Pranas kniūkšta na polu kultury języka litewskiego 333 Artykuły Kniūkšty w czasopiśmie „Kalbos kultūra” można podzielić na kilka grup. Najważniejsze z nich to te, w których rozważane są zasady kształtowania języka i poruszane są teoretyczne zagadnienia kultury języka. Niemało takich rozważań znajduje się w artykułach poświęconych omówieniu samego wydawnictwa. Pisząc o pracach osób zasłużonych dla języka i jego kultury (Kazimierasa Būgi, Antanasa Salysa, Juozasa Balčikonisa, Kazysa Ulvydasa, Kazimierasa Gaivenisa i in.) oraz o ich znaczeniu, językoznawca ujawnia również swój stosunek do działalności normalizacyjnej w zakresie języka. Największą grupę stanowią artykuły o języku kancelaryjnym i administracyjnym — jest ich 25. Zakres analizowanych problemów jest szeroki — słowotwórstwo i znaczenia konkretnych słów oraz ich połączeń, komentarze do języka różnych dokumentów, rozwój litewskiego języka kancelaryjnego. Wiele pisano o nazwach przedsiębiorstw, instytucji i organizacji, szczegółowo przeanalizowano tworzenie, skracanie i odmianę nazw o znaczeniu bezpośrednim oraz nazw symbolicznych, wyjaśniano bardziej zawiłe przypadki użycia. Obok artykułów o języku administracyjnym warto wymienić teksty o trudnej drodze języka litewskiego do uzyskania statusu języka państwowego, a później – o problemach związanych z umocnieniem tego statusu, a także o działalności Komisji Języka Litewskiego. W zawiłości słowotwórstwa Kniūkšta zagłębiał się w niejednym zeszycie „Kultury Języka”, a teksty na ten temat podsumowuje artykuł „Prawidłowości, zasady i pojedyncze fakty językowe” (1980, zesz. 38, s. 23–37). Osobno należy wspomnieć o cyklu artykułów dotyczących przymiotników z przyrostkiem -inis. Wydawnictwo „Kultura Języka” jest jedną z najważniejszych trybun językoznawcy. W sumie dla tego wydawnictwa napisał 90 krótszych lub dłuższych artykułów – to niemal jedna trzecia wszystkich jego artykułów opublikowanych w prasie. Mamy nadzieję, że liczba ta będzie z każdym rokiem rosnąć. Kniūkštę przez cały czas pociągała także literatura, a dokładniej – środki wyrazu językowego. pisał artykuły o języku pisarzy i poetów, wygłaszał referaty na konferencjach, a w 1981 r. wydał książkę Pisarz i słowo. badając język pisarzy, językoznawca stara się łączyć literackie i lingwistyczne rozumienie języka. sam również jest dobrym mistrzem słowa, szczególnie lubi to pokazywać podczas różnych wydarzeń, przyciągając słuchaczy przekonującym i obrazowym językiem, nierzadko przemawiając także po żmudzku. wykonując pracę normalizacyjną w dziedzinie języka, Kniūkšta zawsze znajduje się w centrum najaktualniejszych wydarzeń. w latach 1987–1991 był sekretarzem Komisji Języka Litewskiego, w latach 1992–1999 – członkiem Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej. dołożył wielu starań, aby status państwowego języka litewskiego został ugruntowany nie tylko prawnie, lecz także praktycznie. Opracował Zasady 334 kalBOs kUlTŪRa | 81 używanie słów i pisownia” (1995), które komisja językowa zatwierdziła jako oficjalne dokumenty. W 1990 r. wydał w języku litewskim, polskim i rosyjskim broszurę Wileńszczyzna i język litewski; przy jej pisaniu przydało się doświadczenie zdobyte w Dziewieniszkach i Ejszyszkach. tworzenia nazw firm (1992) oraz ich załącznik „Nazwy rodzajowe. Językoznawca aktywnie uczestniczył w Państwowej Komisji Języka Litewskiego podczas rozpatrywania zagadnień dotyczących litewskiej interpunkcji. nieustannie troszczy się o poprawność języka publicznego, jest aktywnym członkiem Społecznej Komisji do spraw Języka Państwowego przy Samorządzie Miasta Wilna. W pracy nad normowaniem języka Kniūkšta uznaje wyższość żywego języka nad sztucznymi, systemowymi zasadami. Ostrzega kolegów językoznawców przed niebezpieczeństwem nadmiernej normalizacji: „pracując nad porządkowaniem języka, musimy pozostawić przestrzeń także dla wolności języka. Należy uznawać warianty norm i ich stopniowe zmiany, rozróżniać większe (rzeczywiste) i mniejsze (kodyfikacyjne) błędy, różne wymagania poszczególnych dziedzin i stylów użycia języka, prestiżowy i zwykły język ogólny, normy języka idealnego i użycie języka ogólnego” (celem porządkowania języka jest kształcenie języka. Kalbos kultūra, z. 68, 1996, s. 38–39). Od ponad dwóch ostatnich dziesięcioleci Kniūkšta bada i normuje litewski język administracyjny. Jako ekspert ocenia język projektów dokumentów, sporządza dla sądów ekspertyzy językowe, a na seminariach wypowiada się na temat języka kancelaryjnego. Najważniejsze prace w tej dziedzinie to przygotowane wraz ze współpracownikami Porady dotyczące języka kancelaryjnego (ukazało się 5 wydań książkowych, a szóste – internetowe) oraz monografia podsumowująca Język administracyjny i jego użycie (2005). Pracując naukowo i nad normalizacją języka, Kniūkšta nie zapomniał również o sprawach szkoły: „Życie wymaga od szkoły, aby kładła te podstawy języka i rozwijała tę orientację, którą niegdyś człowiek otrzymywał od rodziny i otoczenia. Minęły te czasy, gdy dla nauczyciela najważniejsze było nauczyć czytać, pisać i znać gramatykę. teraz trzeba uczyć także samego języka” (Stan języka litewskiego i szkoła. Literatūra ir menas, 15 października 1988 r.). Doskonale rozumiejąc ogromną odpowiedzialność szkoły za kształtowanie kultury językowej społeczeństwa, językoznawca nie mógł pozostać na uboczu. W 1983 r. opracował Słownik ortografii i akcentowania języka litewskiego dla celów dydaktycznych (wraz z A. Lyberisem). Ten środek dydaktyczny, poprawiony i uzupełniony, został wydany ponownie prawdopodobnie 10 razy. Inną popularną, wielokrotnie wznawianą publikacją, przeznaczoną dla uczniów i przez nich lubianą, jest Zbiór wiadomości o języku litewskim. Kniūkšta opracował go i napisał trzy rozdziały. R. VladaRskienė. Pranas Kniūkšta – językoznawca na polu kultury języka litewskiego 335 opublikował artykuły naukowe poświęcone zagadnieniom kultury języka, socjolingwistyki, języka literatury pięknej i języka administracyjnego w pracach Akademii Nauk, w „Kwestiach językoznawstwa litewskiego” i in. Najważniejsze z nich zebrano w zbiorze artykułów „Używanie i porządkowanie języka”. Kniūkšta stara się jak najszerzej upowszechniać normy językowe i szczegółowo wyjaśniać je zwykłym użytkownikom języka, dlatego w kwestiach aktualnych zagadnień porządkowania i polityki językowej opublikował wiele artykułów w różnych gazetach („Tiesa”, „Tarybinis mokytojas”, „Lietuvos aidas”, „Lietuvos žinios”, „Literatūra ir menas”, „Savivaldybių žinios” i in.), czasopismach („Mūsų kalba”, „Gimtoji kalba”, „Gimtasis žodis” i in.), wydał kilka przeznaczonych dla społeczeństwa książeczek: „Nazwy instytucji, przedsiębiorstw i organizacji” (2004), „Napisy publiczne: zaglądając do dokumentów i na ulice Wilna” (2006), „Nowe zasady interpunkcji”. „Co one dają i co sami powinniśmy zrozumieć” (2007), „Nowości w zasadach sporządzania dokumentów”. „Poprawki i ustalenia” (2007). Kniūkšta stale podkreśla, że praca naukowa nad językiem powinna opierać się na praktyce, że przede wszystkim należy analizować najbardziej aktualne zjawiska. Nieustanne starania o uzgodnienie teorii języka, praktyki i potrzeb użytkowników sprawiły, że prace językoznawcy są cenne nie tylko dla nauki o języku, lecz także potrzebne społeczeństwu, o czym świadczą ponowne (i to niejednokrotne) wydania dzieł opracowanych przez Kniūkštę. Z okazji pięknego jubileuszu chciałoby się życzyć silnemu Żmudzinowi, który dokonał wielu znaczących dzieł, nowych porywów, twórczej energii i dobrego zdrowia.