Eiko Sakurai. „Lietuvių kalba“

E. Sakurai. Język litewski 313 EIKO SAKURAI JĘZYK LITEWSKI Tokio: Hakusui-sha, 2007, 157 s. W Japonii, w tokijskim wydawnictwie Hakusui-sha, ukazał się napisany przez Eiko Sakurai podręcznik języka litewskiego. Jego autorka Eiko Sakurai uczyła się języka litewskiego w Japonii u profesora Miczio Jano. W 1997 roku, otrzymawszy stypendium Ministerstwa Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej, studiowała na Uniwersytecie Wileńskim. Później wykładała język litewski na Uniwersytecie w Nagoi w Japonii. Od 2001 roku do chwili obecnej prowadzi wykłady z języka litewskiego na Uniwersytecie Języków Obcych w Osace, który jesienią 2007 roku został przyłączony do Uniwersytetu w Osace. Eiko Sakurai interesuje się morfologią i składnią języka litewskiego, opublikowała artykuły na temat kategorii czasu i aspektu w języku litewskim. Eiko Sakurai Lietuvių kalba – pierwszy napisany po japońsku podręcznik języka litewskiego i w ogóle jeden z pierwszych wydanych w Japonii materiałów do nauki języka litewskiego. Ukazał się w serii publikacji przeznaczonych do nauki języków obcych „Naujasis ekspresas”. Podręcznik ma cienką, kolorową okładkę i 157 ponumerowanych stron. Wraz z książką wydano płytę kompaktową, którą nagrali Renata Petruškevičienė i Andrius Geležauskas. Na początku książki zamieszczono przedmowę (s. 3), w której krótko przedstawiono Litwę i język litewski. Dalej znajdują się wskazówki dotyczące korzystania z podręcznika oraz spis treści. Więcej o języku litewskim, jego statusie państwowym i dialektach napisano we wstępie do podręcznika (s. 8–9). W nim wskazano również i polecono literaturę dydaktyczną do nauki języka litewskiego: od dawna używany w Japonii podręcznik Dambriūnasa, Klimasa i Schmalstiega1, nowy podręcznik Ramonienė i Pressa2, a także słowniczek języka litewskiego i japońskiego autorstwa wybitnego japońskiego bałtysty Ikuo Muraty3 oraz elektroniczny słownik angielsko-litewski Omni4. 1 Leonardas Dambriunas, Antanas Klimas, William R. Schmalstieg. Litewski dla początkujących, 1998, Nowy Jork: Hippocrene books. 2 Meilutė Ramonienė, Ian Press. Potoczny język litewski: Kompletny kurs dla początkujących, 1996, Londyn / Nowy Jork: Routledge. 3 Ikuo Murata. 1500 ważnych słów języka litewskiego, 1994, Tokio: Daigakusyorin. 4 http://led.ot.lt/index.jsp 314 KULTURA JĘZYKA | 81 Podręcznik rozpoczyna się rozdziałem poświęconym fonetyce (s. 10–19). Zamieszczono w nim alfabet języka litewskiego, osobno omówiono samogłoski i spółgłoski, ich wymowę, dwugłoski, zbitki głoskowe, opozycję spółgłosek twardych i miękkich oraz upodobnienie spółgłosek. Rozdział poświęcony fonetyce kończy się krótkim opisem akcentu i intonacji języka litewskiego. Główna część podręcznika została podzielona na dwadzieścia lekcji. Każda lekcja została opracowana zgodnie z rygorystycznymi wymaganiami dotyczącymi struktury i formy. Na przedstawienie jednej lekcji, niezależnie od jej treści, przeznaczono cztery strony; rozpoczyna się ona tekstem zajmującym jedną stronę. Na uwagę zasługuje ich gatunek: aż 19 tekstów to dialogi, w których Japonka Aiko rozmawia z litewskim rozmówcą, a tylko ostatni tekst jest przykładem listu. Oto przybliżone tematy tekstów (w kolejności): po witanie się, zapoznanie się, nawiązanie rozmowy; rodzina, krewni; podróż; rozmowa telefoniczna; goście, poczęstunek, spacer po Wilnie; czas; choroba; pogoda; jak zapytać o drogę; na poczcie; urodziny, prezenty; wakacje na wsi; muzeum i koncert; Litewskie regiony etnograficzne; list do dziadków na wieś. Teksty pierwszych dziesięciu lekcji są przedstawione z japońską transkrypcją fonetyczną. Na sąsiedniej stronie podane jest tłumaczenie tekstu, zbiór pamiętnych powiedzeń oraz słowniczek z objaśnieniami. W słowniczku słowa początkowo podawane są w formie użytej w tekście, a od jedenastej lekcji podawane są ich formy podstawowe (na przykład, sigti, sega, sigo). Wszystkie słowa są nie tylko opatrzone akcentami, lecz także podano ich typ akcentowania; opisano je gramatycznie (wskazano rodzaj rzeczownika, użycie przyimków), podano wskazówki dotyczące tworzenia form (np.: bùs < bti, šalčiaũ < šálta). Na trzeciej i czwartej stronie lekcji przedstawiono gramatykę. Krótko podawane są tylko najważniejsze kwestie, bardzo często wykorzystywane są tabele, podano kilka przykładów. Zwykle od razu omawia się od trzech do pięciu tematów. Na przykład w piątej lekcji, w której czyta się i analizuje tekst o rodzinie oraz więzach pokrewieństwa, krótko wyjaśniane są następujące tematy: znaczenia czasowników turėti, mylėti i norėti oraz tworzenie ich form czasu teraźniejszego, tworzenie form biernika liczby pojedynczej rzeczowników, rząd czasownika norėti, oznaczanie przypadkiem rządu twierdzących i przeczących form tak zwanych czasowników biernikowych (turėti i in.), tworzenie form biernika i dopełniacza rzeczownika sesuo, zaimki wskazujące (a także pytajny kas) oraz ich uzgadnianie z rzeczownikami. Ćwiczenia dla studentów podawane są co drugą lekcję (łącznie dziesięć zestawów po 5–7 ćwiczeń). Przeznaczono im po dwie strony. Najczęściej prosi się o wybranie E. Sakurai. Język litewski 315 (spośród podanych) i wpisanie do zdania odpowiedniego słowa lub konstrukcji; utworzenie i wpisanie wymaganej formy wyrazu; wybranie spośród kilku podanych odpowiedniej formy wyrazu; przetłumaczenie na język litewski i wpisanie do dialogów japońskich wyrażeń itp. Odpowiedzi do zadań podano tutaj, na dole drugiej strony. Ponadto na końcu podręcznika (s. 134–137) podano tłumaczenia poprawnie wykonanych zadań na język japoński. W podręczniku dodatkowo poświęcono miejsce omówieniu ważniejszych tematów komunikacyjnych. Omówiono następujące tematy: rodzina, państwa i narody, liczebniki, zegar, jedzenie i związane z nim wyrażenia (w sklepie i kawiarni), wyrażanie miejsca, liczebniki główne i porządkowe (dziesiątki, setki i tysiące), pieniądze i związane z nimi wyrażenia, wyrażanie czasu (rzeczowniki i konstrukcje przyimkowe). Podano częściej używane słowa i wyrażenia dotyczące każdego tematu, ich wymowę oraz tłumaczenie na język japoński. Przyjemne wrażenie wywarły naturalne sytuacje komunikacyjne odzwierciedlone w tekstach podręcznika (dialogach) oraz słowa i wyrażenia języka potocznego, np.: „[Jõnas:] Tap, àš esù lietùvis. Õ js ẽsate knė? [Áiko:] Nè, àš nesù knė. Àš esù japònė“ (p. 20); „[Áiko:] Dzień dobry. Przepraszam, a czy jest Jonas? [Mężczyzna:] Nie, tutaj taki nie mieszka. [Áiko:] Bardzo przepraszam. [Mężczyzna:] Nic takiego” (s. 52); „[Ramùtė:] A co jej podarujesz? [Jõnas:] Chciałbym kupić komputer. [Ramùtė:] Kompiùter?! [Jõnas:] Tak, ale kompiùter, ktόry ty chcesz, jest bardzo dròg… Mógłbyś pożyczyć pieniędzy? [Ramùtė:] Wem. Ile ták potrzeba? [Jõnas:] 1000 (tysiąc) ltów. Gdy dostanę pensję, od razu oddam!” (s. 106) i inne. Por. także słowa blỹnas, ttis, tušinùkas, zukis. Z drugiej strony niektóre frazy wydają się nieco sztuczne i bardziej charakterystyczne dla języka dziennikarzy, por.: „[Jõnas:]  święto gromadzą się zespoły folklorystyczne Litwy, muzycy i tancerze” (s. 66); „[Jonas:] Naprawdę, w Wilnie nie można zobaczyć, jak dawniej mieszkali Litwini. Tutaj teraz wszędzie stawia się nowoczesne budynki… Wiecie, ja z Łajmą planujemy podczas wakacji podróżować po Litwie własnym samochodem. Może chcieliby Państwo jechać z nami?” (s. 124). W dodatkach do podręcznika zamieszczono, jak wspomniano, tłumaczenia odpowiedzi do ćwiczeń na język japoński oraz streszczenie gramatyki, głównie w formie tabel (s. 138– 143). Przedstawiono w nich odmianę rzeczowników, przymiotników i niektórych liczebników (jeden, dwa, trzy, cztery, dziewięć, jedenaście, sto) przez przypadki, koniugację czasowników zwrotnych i niezwrotnych, tworzenie form trybu rozkazującego, a także tworzenie i odmianę imiesłowów. Tabele odmiany przez przypadki przymiotników prostych i zaimkowych oraz zaimków osobowych, względnych, wskazujących i nieokreślonych podano wcześniej (s. 102–103). 316 KULTURA JĘZYKA | 81 Kilka uwag dotyczących przedstawienia gramatyki języka litewskiego w podręczniku5. Odmiana rzeczowników jest zwięźle opisana wraz z akcentuacją. Osobno wyjaśniono jedynie ogólny system akcentuacji oraz podział na typy akcentuacyjne (akcent i intonację omówiono w rozdziale dotyczącym fonetyki). Przy omawianiu odmiany wszystkie rzeczowniki podzielono na tradycyjne pięć deklinacji; nowsze klasyfikacje6 nie zostały wybrane. W tabelach nie przedstawiono odmiany tematów miękkich io, iu i ia (takich rzeczowników jak kelias, vaisius, marti). Z drugiej strony odmiana rzeczowników peilis i arklys oraz sesuo i duktė nie została połączona w jeden paradygmat, lecz przedstawiono ją osobno (s. 139). Wątpliwą decyzją było włączenie formy wołacza do paradygmatów liczby pojedynczej rzeczowników (s. 33, 139). Całkowicie niezrozumiałe jest wyróżnienie form wołacza (zawsze zbieżnych z mianownikiem) również w paradygmatach przymiotników (nie ma go w paradygmatach liczebników i imiesłowów). Wyróżnia się trzy deklinacje przymiotników (reprezentują je przymiotniki baltas, gražus, medinis), łącznie sześć paradygmatów obu rodzajów. Ponownie pozostała nieodzwierciedlona odmiana przymiotników o miękkim wygłosie tematu (np. žalias, žalia). Jednak najważniejsze – nie podano żadnego przykładu odmiany takich przymiotników, jak didelis, kairys (trzeci paradygmat nowej klasyfikacji). W trzeciej osobie czasu teraźniejszego czasowników, podobnie jak w gramatykach szkolnych, wyróżnia się nie wygłosy tematów7, lecz końcówki -a, -i, -o (s. 32, 142). Odpowiednio wyróżnia się także dłuższe końcówki liczby mnogiej. Wybór tego sposobu przedstawienia koniugacji wymaga objaśnienia mniejszej liczby procesów morfonologicznych, jednak student musi nauczyć się większej liczby końcówek. Osobno należy omówić tworzenie form czasu przyszłego czasowników. W tabeli zamieszczonej w aneksach przyrostek czasu przyszłego podano razem z końcówkami osób i tworzy on zakończenia form osobowych, których student musi nauczyć się na pamięć. W głównej części podręcznika (s. 86), w znajdującej się tam tabeli końcówki oddzielono od przyrostka, jednak podano jedynie krótki wariant przyrostka -s-, dlatego tworzenie form niektórych osób trzeba wyjaśniać zupełnie bezpodstawnie, por. válgy-s-iu, válgy-s-ime, válgy-s-ite… Być może, wzorując się na Gramatyce współczesnego języka litewskiego (por. s. 342), wybrano krótki wariant końcówki pierwszej osoby liczby mnogiej trybu przypuszczającego (-tume) oraz długi wariant końcówki drugiej osoby (-tumėte) 5 Autorka podlegała surowym wymaganiom wydawców serii podręczników do nauki języków obcych „Naujasis ekspresas”: podręcznik nie mógł być grubszy niż 150 stron, dlatego wiele tematów gramatycznych trzeba było skrócić, a z niektórych całkowicie zrezygnować. 6 Została ona przedstawiona na przykład w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (Vytautas Ambrazas, red. 11994: 69 i n.), w Encyklopedii języka litewskiego (Kazys Morkūnas, oprac. 11999: 385). 7 Por. Aldona Paulauskienė. Zarys morfologii języka litewskiego, Kaunas: Šviesa, 1983, 248; Vytautas Ambrazas, red. Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Vilnius: Mokslas, 11994: 325 i n. E. Sakurai. Język litewski 317 (tak samo postąpiono, wskazując formy zwrotne). Ciekawe, czy taka asymetryczna paradygma odzwierciedla rzeczywiste użycie (w głównej części podręcznika podano również krótszy wariant drugiej osoby liczby mnogiej -tute, por. s. 68). Jak już wspomniano, wiele zagadnień gramatycznych omówiono w objaśnieniach gramatycznych znajdujących się po każdej lekcji. Można w nich znaleźć na przykład następujące tematy: rekcja przyimków (jest ona podana również w słowniczku) i użycie konstrukcji przyimkowych; uzgadnianie przymiotników, zaimków i imiesłowów z rzeczownikami; znaczenia przypadków; tworzenie i użycie form stopniowania przymiotników i przysłówków; tworzenie i użycie przymiotników zaimkowych oraz liczebników zbiorowych; tworzenie i użycie przedrostkowych i zwrotnych form czasownika; złożone formy czasowników; uzgadnianie czasów czasownika; wyrażanie przeczenia itp. W podręczniku zaakcentowane są wszystkie litewskie słowa: nie tylko w tekstach czy słowniczku, lecz także w objaśnieniach gramatycznych lub tabelach. Akcentowanie wykonano bardzo starannie, błędy zdarzają się prawie nie¬mal. W przypadku niektórych słów spośród kilku możliwych wariantów akcentowania podano tylko jeden, np. spośród wariantów lkštė (2), lėkšt (4) wybrano pierwszy. Swoją drogą słów, które w dyskursie zwykle nie otrzymują akcentu (spójników, przyimków, partykuł), przynajmniej w dialogach nie powinno się akcentować – w przeciwnym razie zniekształca się akcent frazy, narusza się kontur intonacyjny zdania (por. i, a, gál, , pe, põ, sù w zacytowanych fragmentach dialogów). Po dodatkach w podręczniku zamieszczono list Renaty Petruškevičienė, która nagrała płytę kompaktową, do czytelników (z tłumaczeniem na język japoński) (s. 144). Podręcznik kończy się słowniczkiem litewsko-japońskim (s. 145–157). Zawiera on około 600 słów. W słowniczku podaje się akcentację, rodzaj i znaczenie rzeczowników; oznacza się rzeczowniki występujące tylko w liczbie pojedynczej i tylko w liczbie mnogiej. Nazwy zawodów rodzaju męskiego i żeńskiego podaje się jako jedno słowo, np.: dai niniñkas / -ė (2); kompoztorius / -ė (1). Z drugiej strony formy žmogùs (4) i žmónės (3) podane są jako odrębne rzeczowniki. Zaimki osobowe àš i mẽs, tù i js podane są jako odrębne wyrazy. Nawet zaimki js, j, jiẽ, jõs podane są oddzielnie. Również osobno podane są dzierżawcze dopełniacze màno, tàvo, sàvo, osobowe i dzierżawcze msų, jsų. Podane są wszystkie trzy (akcentowane) główne formy czasowników. Oznaczany jest przypadek wyrazów rządzonych przez przyimki. Czasowniki zwrotne podane są oddzielnie od niezwrotnych. Prawdopodobnie ze względu na nieprawidłowe formy osobno podany jest czasownik przeczący nebti, nėrà, nebùvo. Derywaty z przedrostkami podaje się oddzielnie od czasowników bezprzedrostkowych, – a więc według alfabetu w różnych miejscach słowniczka można znaleźć czasowniki atidarýti, atidãro, atidãrė; darýti, dãro, dãrė; darýtis, dã- 318 KALBOS KULTūRA | 81 ro si, dãrėsi; padarýti, padãro, padãrė oraz uždarýti, uždãro, uždãrė. Form stopniowania przymiotników i przysłówków nie podaje się w słowniczku. W podręczniku zamieszczono dwa małe czarno-białe zdjęcia Litwinów; na jednym – dwóch brodatych i wąsatych mężczyzn w strojach ludowych, na drugim – kobieta i dziewczynka ubrane codziennie. Książkę urozmaicają małe czarno-białe rysunki umieszczone przy tekstach. Ogólnie rzecz biorąc, szata graficzna książki jest bardzo różnorodna; wyraźnie oddzielone są od siebie nie tylko lekcje, lecz także ich poszczególne części składowe. Na wyklejce podręcznika wydrukowano mapę Litwy i sąsiednich krajów bałtyckich. Widać na niej ukształtowanie terenu, główne rzeki, zaznaczone są wielkie miasta i podane są ich nazwy. Na zakończenie warto podkreślić, że Eiko Sakurai udało się napisać krótki i atrakcyjny podręcznik. Najważniejsze informacje o fonetycznej, gramatycznej i leksykalnej strukturze języka litewskiego są w nim przedstawione rzetelnie i metodycznie. Można mieć nadzieję, że podręcznik nie tylko pomoże Japończykom w nauce języka litewskiego, lecz także otworzy przed nimi drogę do litewskiej kultury i zachęci ich do przyjazdu na Litwę. Otrzymano 2008 09 11 ARTŪRAS JUDŽENTIS Uniwersytet Wileński ul. Universiteto 5, LT-01513 Wilno Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]