Ona Vaičiulytė-Romančuk. „Gramatyka języka litewskiego. Wybrane zagadnienia morfologii i fleksji z ćwiczeniami“

O. Vaičiulytė-Romančuk. Gramatyka języka litewskiego. Wybrane zagadnienia morfologii i fleksji z ćwiczeniami 301 ONA VAIČIULYTĖ-ROMANČUK GRAMATYKA JĘZYKA LITEWSKIEGO. WYBRANE ZAGADNIENIA MORFOLOGII I FLEKSJI Z ĆWICZENIAMI Warszawa: Ex libris Galeria Polskiej Książki Sp. z o.o., 2006, 244 s. Autorka gramatyki Ona Vaičiulytė-Romančuk (co dziwne, nazwisko nie zostało podane na okładce) ukończyła studia lituanistyczne na Uniwersytecie Wileńskim. W latach 1985–1990 pracowała w sektorze Współczesnego Litewskiego Języka Literackiego Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, a od 1990 do 1995 r. w Wydziale Gramatyki Instytutu Języka Litewskiego. W 1994 r. obroniła rozprawę doktorską, na podstawie której opracowała monografię Tikriniai vardai Gervėčių apylinkių tarmėje (1996, Vilnius: lietuvių kalbos institutas). Obecnie pracuje w Katedrze Językoznawstwa Ogólnego i Bałtystyki Uniwersytetu Warszawskiego. Między innymi wykłada gramatykę i dialektologię języka litewskiego. Jak wynika ze wstępu i czwartej strony okładki, gramatyka jest przeznaczona dla najróżniejszych czytelników, zarówno początkujących, jak i osób znających język litewski na poziomie średnio zaawansowanym. Starano się przedstawić zagadnienia gramatyczne możliwie najprościej, nie wypaczając jednak ich istoty. Autorka przedstawia swoją pracę jako kompendium gramatyki języka litewskiego: nie starano się w niej szczegółowo opisać systemu gramatycznego języka litewskiego, lecz dążono jedynie do przedstawienia podstawowych, najbardziej charakterystycznych cech jego struktury gramatycznej. Należy mieć na uwadze również cele dydaktyczne: podstawowe rozdziały gramatyki kończą się ćwiczeniami, a odpowiedzi do nich zamieszczono na końcu książki. Zwraca się uwagę na niedostatek gramatyk języka litewskiego, zwłaszcza podręczników, w Polsce. W bibliografii recenzowanej gramatyki (co prawda, w wyborze) znajdują się tylko dwa odsyłacze polskie: wydany przed półwieczem trzeci tom gramatyki Jana Otrębskiego oraz nieopublikowane materiały z wykładów Axela Holvoeta poświęconych opisowej gramatyce języka litewskiego. świadczy to o aktualności gramatyki Onos Vaičiulytė-Romančuk. omawiany materiał w gramatyce jest przedstawiony według części mowy. opisane siedem części mowy ułożono w następującej kolejności: rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek, czasownik, przysłówek i przyimek. Konsekwentnie omawiane są kategorie gramatyczne, odmiana i słowotwórstwo każdej części mowy. W drugim rozdziale gramatyki omówiono 302 JĘZYK | Na s. 81 przedstawiono paradygmaty akcentuacyjne rzeczowników i przymiotników. Gramatyka ma charakter praktyczny, a nie teoretyczny, dlatego nie znajdziemy w niej definicji terminów gramatycznych ani objaśnienia pojęć (na przykład, czym jest rzeczownik, kategoria gramatyczna itp.). W dalszej części recenzji omówiono treść gramatyki. Zwrócono uwagę na metodykę wykładu, zalety i wady, a także kwestie sporne lub wątpliwe. 1. W pierwszym rozdziale książki przedstawiono garść informacji o języku litewskim. Rozpoczyna się od plemion bałtyckich i ich języków, przypomina się gwarę litewską z Zieteli i jej stosunek do języków litewskiego, pruskiego oraz jaćwieskiego, przedstawiono ogólne dane dotyczące używania języka litewskiego i omówiono dialekty języka litewskiego (wskazano ich cechy dystynktywne). Ta część, umieszczona na samym początku książki, wydaje się niedostatecznie przygotowanemu czytelnikowi nazbyt skomplikowana. Cechy dialektów języka litewskiego lepiej byłoby omówić pod koniec książki. 2. alfabet litewski i przedstawiono najważniejsze wiadomości o strukturze fonetycznej języka litewskiego (samogłoskach, spółgłoskach i dwugłoskach). Charakteryzując pisownię języka litewskiego, nieprecyzyjnie stwierdza się, że jest ona fonetyczna, z elementami pisowni historycznej (s. 11)1. Uwypuklono najważniejsze opozycje fonologiczne samogłosek (krótka : długa) i spółgłosek (twarda : miękka), a także strukturę dwugłosek i połączeń dwugłoskowych. W gramatyce za dwugłoski, a nie za samogłoski zmienne, jak w wielu nowszych pracach wydawanych na Litwie2, uznaje się [ie] i [uo]. W rozdziale pojawiają się również drobne błędy w fonetycznej transkrypcji litewskich przykładów (niezaznaczona miękkość niektórych spółgłosek w transkrypcji słów dzingsėti, septyni, grėbti, długość [o] przy transkrypcji formy brolį itp.). 1 Aleksas Girdenis za główną zasadę litewskiej ortografii uważa zasadę morfologiczną (albo morfonologiczną), natomiast zasady fonetyczną i historyczną – za drugorzędne (por. Ambrazas, red. 11994: 20); Adelė Valeckienė wskazuje dwie główne zasady litewskiej ortografii – fonologiczną i fonetyczną oraz morfologiczną albo morfonologiczną (por. Morkūnas, oprac. 11999: 521). 2 Zdaniem Aleksasa Girdenisa „Samogłoski złożone [ie, uo] najczęściej […] uważa się za odrębne fonemy (a nie połączenia fonemów)” (Ambrazas, red. 11994: 23). W Gramatyce współczesnego języka litewskiego zostały one włączone do systemu samogłosek języka litewskiego (tamże); por. także Girdenis 1995: 174 i n.; Morkūnas, oprac. 11999: 57. O. Vaičiulytė-Romančuk. Gramatyka języka litewskiego. Wybrane zagadnienia morfologii i fleksji z ćwiczeniami 303 3. Rozdział poświęcony rzeczownikowi rozpoczyna się od podkreślenia archaiczności leksyki języka litewskiego; podano przykłady odziedziczonych rzeczowników. Następnie dość szeroko omówiono niewiele różniący się od polskiego podział rzeczowników na nazwy własne i pospolite (s. 24–25). Spośród kategorii gramatycznych rzeczownika omówiono rodzaj, liczbę i przypadek. Rzeczowniki dzieli się według rodzaju, opierając się tylko na jednym przypadku – mianowniku liczby pojedynczej, dlatego w celu ustalenia rodzaju rzeczowników z końcówką -is trzeba poszukiwać dodatkowych cech. Wykorzystano w tym celu akcentowanie końcowe rzeczowników rodzaju żeńskiego w mianowniku liczby pojedynczej (s. 27), natomiast o formach dopełniacza, a zwłaszcza celownika liczby pojedynczej, nawet nie wspomniano. W odpowiednich tabelach rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego wskazano końcówkę -uo rzeczowników o tematach spółgłoskowych (s. 26, a także s. 30). uzasadnia się tradycją gramatyki szkolnej. Mimo to trafniej byłoby uważać końcówki form akmuo, sesuo itp. nie za końcówki fleksyjne, lecz za wygłosy tematów3; lepiej odpowiadałoby to ich historii i współczesnemu podziałowi morfemowemu. Tak zwane substantiva communia (naktibalda, nenuorama, mėmė itp.) w gramatyce nie całkiem trafnie nazywa się rzeczownikami dwurodzajowymi (rzeczowniki dwurodzajowe). Omówienie liczby rzeczowników również rozpoczyna się od uwag historycznych dotyczących dawnego trójczłonowego systemu tej kategorii. wątpliwości wzbudziło zaliczenie rzeczownika występującego wyłącznie w liczbie mnogiej (pluralia tantum) pietūs tylko do pojęć związanych z czasem, a słowa atostogos – do semantycznej grupy świąt i obrzędów (s. 32). Wołacz w gramatyce bez żadnych zastrzeżeń uznaje się za siódmy przypadek i wskazuje się go nie tylko w paradygmatach rzeczowników, lecz także przymiotników, liczebników i niektórych zaimków4. wątpliwe, czy w gramatyce praktycznej należało przedstawiać wszystkie postpozycyjne miejscowniki – przynajmniej bez adesywu i alietywu z pewnością można było się obejść, a formy rudeniop, vakarop itp. uznać za przysłówki5. jako dobrą cechę gramatyki należy wymienić omówienie skracania końcówek niektórych przypadków w języku potocznym (s. 33–34). Odmiana rzeczowników została opisana na podstawie nie nowszej i bardziej konsekwentnej Gramatyki współczesnego języka litewskiego (por. ambrazas, red. 11994: 69t) oraz Encyklopedii języka litewskiego (por. morkūnas, oprac. 11999: 385), przedstawionej 3 Właśnie tak, choć niekonsekwentnie, odpowiednie formy wyjaśniono w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (por. ambrazas, red. ¹1994: 76). 4 Możliwy kompromis w tym przypadku proponuje Gramatyka współczesnego języka litewskiego: forma wołacza również jest tu tradycyjnie podawana w paradygmatach rzeczowników, jednak w opisie kategorii przypadka wyjaśniono, że nie oznacza ona relacji syntaktycznych (por. ambrazas, red. 11994: 68). 5 Swoją drogą, w czwartym wydaniu Słownika współczesnego języka litewskiego zostały one właśnie tak przedstawione (por. keinys, red. 42000: 665 i 906). 304 kalBOS kultūRa | 81 Klasyfikacja paradygmatów według zakończeń tematów, a nie według dawnego szkolnego podziału na deklinacje, który opiera się wyłącznie na końcówkach jednego przypadka – mianownika liczby pojedynczej. W tym opisie zauważono kilka nieścisłości. Stwierdza się, że końcówkę wołacza liczby pojedynczej -au mają utworzone za pomocą przyrostka -tojas nazwy zawodów i specjalności pierwszej deklinacji (s. 36), jednak końcówka ta jest właściwa również derywatom o tym samym znaczeniu z przyrostkiem -ėjas. Twierdzi się, że nazwiska mężczyzn drugiej deklinacji Butvilà, Drkė i in. w liczbie mnogiej odmieniają się według pierwszej deklinacji, tzn. mają formy mianownika liczby mnogiej Butvila, Dirkia itd. (s. 37). Nie można się z tym zgodzić. W języku ogólnym odpowiednie nazwiska mają prawidłowe formy drugiej deklinacji, tj. Bùtvilos, Drkės itd., natomiast wspomniane formy pierwszej deklinacji należy uznać za warianty gwarowe lub potoczne (być może liczby mnogiej zbiorowej) (por. Stundžia 1981). przy opisie słowotwórstwa rzeczowników stosuje się gramatykę współczesnego języka litewskiego. jednak błędnie stwierdza się, że w gramatykach litewskich za przyrostek (przyrostek) przyjęto uważać przyrostek słowotwórczy wraz z końcówką (s. 40), dlatego autorki w całej gramatyce sekwencje przyrostków i końcówek różnych rodzajów (np.: -el-is i -el-ė; -uk-as i -uk-ė) uznają za różne przyrostki!6 Jeszcze kilka uwag dotyczących słowotwórstwa rzeczowników. stwierdza się, że derywaty z przyrostkami -elis, -elė stanowią od jednej piątej do połowy wszystkich zdrobnień języka ogólnego (s. 40). w rzeczywistości wskazana przez Vincasa Urbutisa dolna granica ich liczby wynosi dwie piąte (por. Ambrazas, red. 11994: 88). Na końcu rozdziału o zdrobnieniach wstawiono ekskurs dotyczący słowotwórstwa litewskich nazw osobowych (s. 43–44). słowotwórstwo nazw osobowych można było omówić osobno, a nie razem z rzeczownikami pospolitymi. Autorka uważa końcówkę -ius za jedną z najbardziej produktywnych końcówek słowotwórczych kategorii nazw wykonawców czynności (s. 45), jednak w Gramatyce współczesnego języka litewskiego stwierdza się, że „derywatów z końcówką -ius należących do tej kategorii nie jest wiele” (ambrazas, red. 11994: 113). O wiele bardziej produktywne są inne końcówki. Według Vaičiulytė-Romančuk nazwy miejsc požemis, užjūris, užsienis itd., podobnie jak w języku polskim, zostały utworzone z konstrukcji przyimkowych (s. 49). W językoznawstwie litewskim dominuje inny pogląd7. 6 Podobnie formanty rodzaju męskiego i żeńskiego stopnia wyższego -esn-is i -esn-ė uważa się za dwie różne sufiksy (por. s. 58). 7 Vincas urbutis i Stasys keinys uważają takie rzeczowniki za derywaty odpowiednich przedrostków (por. urbutis 1978: 220; ambrazas, red. 11994: 146, 148; keinys 1999: 80) albo za wyrazy o mieszanym słowotwórstwie (por. urbutis 1978: 290). Interpretację autorki popiera bodaj jedyny antanas Smetona (por. 2005: 85–86). O. Vaičiulytė-ROmančuk. Gramatyka języka litewskiego. Wybrane zagadnienia morfologii i fleksji z ćwiczeniami 305 4. Przymiotnik opisano, w niewielkim tylko stopniu odbiegając od założeń teoretycznych Gramatyki współczesnego języka litewskiego. Interesujące i cenne są uwagi dotyczące odmiennej zależności odmiany przymiotników litewskich i polskich od kategorii żywotności (s. 56). Zwraca się uwagę na supletywność charakterystyczną dla wyrażania kategorii stopnia w języku polskim. Podobnie jak w przypadku rzeczowników, paradygmaty odmiany przymiotników podzielono na podstawie praktyki szkolnej, dlatego trzeba podać dwa jednakowe przykłady odmiany przymiotników rodzaju żeńskiego iii deklinacji (didelė i stiklinė). Nieprecyzyjnie porównano odmianę przymiotników zaimkowych i prostych: „Paradygmaty przymiotników zaimkowych są bardziej regularne niż przymiotników prostych“ (wyróżnienie moje. – A. J., s. 67)8. W podanych przykładach odmiany nie ma przymiotników iii deklinacji (didysis, -ioji itd.) (por. tabelę 4, s. 210). Opis słowotwórstwa przymiotników znacznie różni się od przedstawionego w Gramatyce współczesnego języka litewskiego. Wybrano tylko trzy kategorie słowotwórstwa sufiksalnego (zdaniem autorki – częstsze): zdrobnienia (zdrobnienia), derywaty wyrażające różnice w natężeniu cechy (zmiana natężenia cechy) oraz podobieństwo (podobienstwo). Derywaty z przyrostkami -ingas, -inga zaliczono do drugiej kategorii, natomiast derywaty z przyrostkami -inis, -inė – do trzeciej9. Słowotwórstwo przymiotników za pomocą przedrostków obejmuje w gramatyce tylko derywaty od przymiotników (por. ambrazas, red. 11994: 224t). 5. W rozdziale o liczebnikach bez żadnych wyjątków podano użycie liczebnika zbiorowego vieneri z rzeczownikami występującymi wyłącznie w liczbie mnogiej (s. 85)10. Słowo vienetas zostało w gramatyce określone jako liczebnik zbiorowy (s. 87), choć zaznaczono również, że używane jest tylko jako rzeczownik11. Wśród liczebników zbiorowych umieszczono również liczebnik 8 Por.: „Odmiana form zaimkowych jest bardziej ujednolicona niż odmiana form prostych” (ambrazas, red. 11994: 185; wyróżnienie moje. – A. J.). 9 W Gramatyce współczesnego języka litewskiego derywaty z przyrostkami -ingas, -inga zaliczono do przymiotników oznaczających cechę wewnętrzną (ambrazas, red. 11994: 197t), natomiast derywaty z przyrostkami -inis, -inė – do przymiotników wyodrębniających, czyli gatunkowych (ambrazas, red. 11994: 209t). 10 W normatywnej gramatyce współczesnego języka litewskiego nie jest ona tak rygorystyczna i w języku ogólnym formę vieneri w takich przypadkach uznaje za równoważną z głównym liczebnikiem vieni (por. Ambrazas, red. 11994: 241). 11 Przy okazji Otrębski uważał nie tylko vienetą, lecz także słowa przedstawiane w Gramatyce współczesnego języka litewskiego jako liczebniki zbiorowe za rzeczowniki zbiorowe pochodzenia liczebnikowego (por. 1956: 174). 306 KULTURA JĘZYKA | 81 dešimtis (tamże), choć już wcześniej autorka podała go i odmieniła jako liczebnik główny (por. s. 81). Wątpliwe jest porównanie formantu słowotwórczego liczebników porządkowych -t-as, -t-a z zaimkami wskazującymi tàs, tà (s. 88). Nieprecyzyjne jest uznawanie formy milijoninis, utworzonej od liczebnika głównego milijonas (s. 90, 92), za liczebnik porządkowy, ponieważ jest to przymiotnik. 6. W gramatyce omawia się sześć grup zaimków: osobowe, dzierżawcze, wskazujące, pytajne, względne i nieokreślone. charakteryzuje się ich znaczenie, przedstawia paradygmaty odmiany i akcentowania12. Ucieszył podrozdział, w którym omówiono wyrażanie relacji społecznych za pomocą zaimków osobowych. Omówiono w nim użycie zaimków tu, jūs, tamsta, pats/pati. Zaimek wskazujący tas/ta w gramatyce włączono do systemu deiktycznego jako człon oznaczający dystans (odległość od mówiącego) (s. 99–100). Graficznie na osi odległości przedstawiono go między zaimkami šis/ši, šitas/šita i anas/ana. Wyjaśnienie zilustrowano zdaniem Ši knyga yra balta, ta mėlyna, o ana geltona. Taka interpretacja znaczenia zaimka tas/ta nie odpowiada wnioskom z bardziej szczegółowych badań nad jego użyciem13. W grupie zaimków nieokreślonych wyróżnia się opozycję zaimków referencjalnych : niereferencjalnych (zaimki referencjalne i niereferencjalne). Znaczenia odpowiednich zaimków wskazano nie całkiem precyzyjnie: zaimki z formantem kaž wskazują na realnie istniejące, lecz nieokreślone przedmioty (realnie istniejący, ale nieokreślony przedmiot), zaś zaimki z nors – na przedmioty hipotetyczne (przedmiot hipotetyczny)14. 7. Akcentowanie rzeczowników omówiono w osobnym, siódmym rozdziale książki. W rozdziale tym przede wszystkim przypomina się niektóre ogólne kwestie dotyczące akcentowania języka litewskiego i jego oznaczania. nie warto było tego robić: gramatyka nie jest taka 12 W paradygmatach zaimków wskazujących tas, toks nieuzasadnienie podano również formy wołacza, por.: „zaimki nie mają wołacza, ponieważ zazwyczaj nie występują jako zwroty adresatywne” (Ambrazas, red. 11994: 256). 13 Por.: „zaimek tas jest obojętny wobec dystansu: można nim wskazać zarówno bliski, jak i odległy obiekt” (Rosinas 1996: 59); „Tas, ta jest członem neutralnym. Może wskazywać przedmiot znajdujący się zarówno bliżej, jak i dalej od mówiącego” (Ambrazas, red. 11994: 263). 14 Zdaniem A. Rosinasa „zaimki z nors są neutralne wobec istnienia” (Rosinas 1996: 116). O. Vaičiulytė-Romančuk. Gramatyka języka litewskiego. Wybrane zagadnienia morfologii i fleksji z ćwiczeniami 307 obszerna, – w razie potrzeby nietrudno sięgnąć do rozdziału poświęconego fonetyce. Akcentowanie języka litewskiego określa się jako morfologiczne – miejsce akcentu zależy od morfemowej budowy wyrazu. Jest to nowsza koncepcja systemu akcentowania języka litewskiego (por. Stundžia 1995; Ambrazas, red. 11994: 49). Mimo to do praktycznego opisu akcentowania rzeczowników i przymiotników trzeba było wybrać tradycyjny model czterech paradygmatów akcentuacyjnych. Z czwartego paradygmatu akcentuacyjnego rzeczowników i przymiotników (s. 113) podano tylko jeden przykład (rzeczownik vaikas), który jak na złość ilustruje wszystkie wyjątki przedstawionego schematu akcentuacyjnego… 8. W obszernym rozdziale poświęconym czasownikowi na początku krótko omówiono system czasownika języka litewskiego. Następnie analizowane są tranzytywność, zwrotność i aspekt, które, podobnie jak w Gramatyce współczesnego języka litewskiego, nie są uznawane za kategorie gramatyczne. Tranzytywność uznaje się za cechę czasownika, a nie zdania czy nawet dyskursu (por. Hopper, thompson 1980). Według oznaczania tranzytywności czasowniki, których forma nie rozróżnia znaczeń tranzytywności (zależnych od kontekstu), przeciwstawia się czasownikom, które je rozróżniają. Te ostatnie dzielą się na trzy grupy: do pierwszej należą czasowniki, w których opozycja tranzytywności jest oznaczana przez oboczność samogłosek rdzenia; do drugiej – czasowniki, których tranzytywność jest oznaczana przez przyrostki kauzatywne i kuratywne, a do trzeciej – czasowniki, których intranzytywność jest oznaczana przez zwrotność. Klasyfikacja ta została przejęta z Gramatyki współczesnego języka litewskiego (por. ambrazas, red. 11994: 83–288). Nieco upraszcza ona obraz kategorii tranzytywności, ponieważ nie obejmuje czasowników, które w ogóle nie mogą wyrażać opozycji tranzytywności (būti, atrodyti, gulėti itp.). Zwrotność zostaje włączona do kategorii tranzytywności i staje się jedynie środkiem wyrażania intranzytywności15. Mimo to formy zwrotne omawia się w gramatyce również osobno. Przedstawiono interakcję zwrotności z wymianą samogłosek rdzenia: kelti : kilti : keltis (s. 119). Różnice znaczeniowe między dwiema ostatnimi formami nieprzechodnimi pozostały niewyraźne: obie miały oznaczać stan lub czynność samorzutną. Nie wyjaśniono, że zwrotność mająca znaczenie celownika nie zmienia przechodniości czasownika (por. ambrazas, red. 11994: 288). Dobrze uwypuklono lie15 Podobnie formy te są wyjaśniane w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (por. ambrazas, red. 11994: 287–288). Możliwa jest również inna interpretacja zwrotnych form czasowników języka litewskiego – mogą one być włączane do kategorii strony i uznawane za środek wyrażania medium (zob. Holvoet, Semėnienė 2004). 308 kalBOS kultūRa | 81 różnice znaczeniowe strony biernej zwrotnych czasowników języka litewskiego i polskiego (man nesimiega: nie mogę zasnąć i in.). Inne kategorie gramatyczne czasownika – czas, osoba, liczba – nie są analizowane osobno, lecz jedynie krótko omawiane przy opisie koniugacji czasowników. Formy 3. osoby trybu rozkazującego teeinie, tesimokai i in. uznaje się za specjalne formy permisywu o znaczeniu życzącym (s. 150– 151)16. Formy o znaczeniu rozkazującym (tepasako) i konstrukcje (tegul pasako) przedstawiono nie jako bezpośrednie (por. Ambrazas, red. 11994: 306), lecz jako środki wyrażania trybu rozkazującego. Omawiając rodzaj, stwierdza się, że każda forma strony czynnej czasowników (i imiesłowów) ma odpowiednik strony biernej (s. 156)17. Czasowniki przedrostkowe zwrotne tworzą opozycje rodzajowe podobnie jak czasowniki niezwrotne, natomiast czasownikom zwrotnym bezprzedrostkowym przeciwstawia się złożone niezwrotne formy strony biernej, np. : Ramunė šukuojasi plaukus : Plaukai yra Ramunės šukuojami (s. 158)18. Wątpliwe jest wyjaśnienie tworzenia zwrotnych form czasownika19: wskazuje się, że przyrostek zwrotności -situri ma wariant -is/-s, jednak tworzenie takich form jak gydytis, suktis wyjaśnia się eliminacją jednej samogłoski i w powstałych geminatach: *gýdyti-is → gýdytis (s. 159)20. Dalej w gramatyce analizowane są formy imiesłowowe. Wskazuje się na ich właściwości czasownikowe i przymiotnikowe. Nie zabrakło diachronicznych uwag o archaicznych i nowszych formach imiesłowów języka litewskiego. są nuosekliai aprašyti. Jos jau Dabartinės lietuvių kalbos gramatikoje apibūdintos kaip nykstančios, senovinės (ambrazas, red. 11994: 305, 309). W Dabartinės lietuvių kalbos tekstyne (http://donelaitis.vdu.lt) autor niniejszej recenzji znalazł siedem przypadków użycia pierwszej formy i nie znalazł ani jednego (!) przypadku użycia drugiej formy. 17 W Dabartinės lietuvių kalbos gramatikoje wyjaśnia się, że jednej formie strony czynnej może odpowiadać kilka form strony biernej i odwrotnie (ambrazas, red. 11994: 320t). Podobnie stosunek strony czynnej i biernej wyjaśniają Holvoet i Semėnienė (2004), jednak przeciwstawienie stron wydaje im się wyłącznie semantyczne i nietworzące kategorii fleksyjnej. 18 Por.: „zastępują je formy rodzaju nijakiego zwrotne albo formy rodzaju męskiego lub żeńskiego niezwrotne“ (ambrazas, red. 11994: 325). 19 Został on bezzasadnie rozdzielony: tryb przypuszczający i rozkazujący — wraz z odpowiednimi formami niezwrotnymi, a tryb oznajmujący — osobno, po omówieniu wszystkich pozostałych trybów. nie uniknięto powtórzeń, na przykład alternacja samogłosek przed przyrostkiem zwrotnym została omówiona zarówno na s. 159, jak i na s. 160–161 (po raz drugi). 20 Znacznie prościej tworzenie takich form wyjaśniono w Dabartinės lietuvių kalbos gramatikoje: „bezprzedrostkowe bezokoliczniki dołączają krótki wariant tego formantu [-s(i)], -s, do przyrostka bezokolicznika: praũsti – praũsti-s…“ (ambrazas, red. 11994: 383). O. Vaičiulytė-Romančuk. Gramatyka języka litewskiego. Wybrane zagadnienia morfologii i fleksji z ćwiczeniami 309 omówiono odmianę i akcentuację form czasowych imiesłowów czynnych i biernych, zawarto także uwagi o częstszym użyciu niektórych form imiesłowowych. Osobno omówiono imiesłowy konieczności, a także niezwykle rzadko używane we współczesnym języku zwrotne i zaimkowe formy imiesłowów21. Nieuzasadnione jest wyprowadzanie wszystkich imiesłowów czynnych czasu przeszłego liczby mnogiej (nawet rodzaju męskiego!) z odpowiednich niezaimkowych form rodzaju żeńskiego: „od tematu imiesłowu rodzaju żeńskiego, na przykład: drbusi […] → drbusieji […], drbusiosios […]“ (s. 183)22. W gramatyce dobrze uwydatniono różnice w użyciu półimiesłowu i imiesłowu przysłówkowego. Przegląd nieosobowych form czasownika kończą rozdziały poświęcone supinum i būdinys. Wątpliwe, czy w niewielkiej objętości praktycznej gramatyce współczesnego języka litewskiego warto było wyjaśniać tworzenie, znaczenie i użycie supinum23. W gramatyce būdinys uznaje się za formę czasownika, a nie za przysłówek (por. ambrazas, red. 11994: 413). Rozwiązanie to jest również wątpliwe zarówno ze względu na znaczenie czasowników modalnych, jak i na określony zakres ich użycia, nie można go uzasadnić także z punktu widzenia metodologii. Rozdział poświęcony czasownikowi kończy się omówieniem słowotwórstwa. Krótko omówiono części mowy stanowiące podstawę słowotwórczą, alternację samogłosek rdzeniowych, która może towarzyszyć słowotwórstwu, oraz formanty słowotwórcze. Wątpliwości wzbudziło omówienie dość rzadkich czasowników duratywnych z przyrostkami (aušėti, brydoti, glūdoti i in.) (s. 190). 9. Autorka definiuje przysłówek jako nieodmienną część mowy, wskazuje jednak, że wiele przysłówków podlega stopniowaniu. Czym zatem jest stopniowanie przysłówków – fleksją czy słowotwórstwem? Ponieważ w gramatyce jest ono omawiane oddzielnie od słowotwórstwa, można przypuszczać, że nie jest uznawane za słowotwórstwo. Czy zatem większość przysłówków odmienia się przez stopnie?24 21 Współczesny korpus języka litewskiego (http://donelaitis.vdu.lt) nie zawiera ani jednego przypadku użycia podanych w gramatyce form zwrotnych rašąsis i rašysiąsis ani formy zaimkowej dirbusiosios. 22 Por.: „Formant zaimkowy łączy się z długimi formami mianownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego, których samogłoska końcówki jest wydłużona: […] būt. k. l. drbusys-is, tyljusys-is, rãšiusys-is […]“ (ambrazas, red. 11994: 367). 23 Sama autorka zwraca uwagę na gwarowy charakter tej formy i wskazuje jej odpowiednik w języku ogólnym – bezokolicznik (s. 187). 24 W Gramatyce współczesnego języka litewskiego problem ten pominięto: przysłówek definiuje się w niej jako „nieodmienną i niekoniugującą się samodzielną część mowy“ (ambrazas, red. 11994: 410).