Apie iškalbos ydą – tuštumą (pagal Antaną Baranauską ir Kazimierą Jaunių)

R. KoženiausKienė. di p onuncio i ydą uš umą (pagal an aną Ba anauską i Kazimie ą Jaunių) 283 REGINA KOŽENIAUSKIENĖ Vilniaus uni e si e as aPie iŠKaLBos YD TuŠTuM (pagal an aną Ba anauską e Kazimie ą Jaunių) Lo inico San 'A s o posakis ani as ani a um e omnia ani as ( uš ybių uš ybė e u o uš ybė) si ada a a u e le ci cos anze della i a: e e eniškoio, e spi i uale po e à della i a, nonik im ales àms nusaki i. Tuš ybė, o uš umas, inka e del linguaggio in e no con enu o s okai, la sua nep asmingumui, uščia idu ei, plepiai kalbai ( oks uščiakalbis, mala niekus) desc i e e, uš umu chiama o umano pasipū imas, didžia amis, deside io pasipuo i il p op io escolba. Bisogna di e che sul uós umo come p olobos ydą quasi non užmen iena negli a uali lib i di s ilis ica e e o ica, e i à, ques o non signi ica, che di ques o non pa la a anks esniai empi. Pe an o ale ico da e di ques o sc isiusius an aną Ba anauską e Kazimie ą Jaunių, che ci sono più no i ad al e a ee di a i i à, e non come p olobos eo ikai e p a ici. I lo o pensioni1 sul p olobo s ilis ico equisi i e maggio i ydas, basa e classicine mondiie ine adizione, sono a uali, nepassousios e ha izliekamąją alę kul ū ai lingua ampia sensiaja. Ques o pe me i di gua da si a ques i a icolo au o e un nuo o sgua do. In p incipio un po' di s o ia. Li u iška s ampa du an e il pe iodo di p oibizione Kauno semina io dei sace do i p ohibi us lec ii scolbą polkų kalba, yskupas Mo iejus Valančius pa edė lec ii ques o scienza lie u ių a ba žemaičių kalba i 1 Tai išdės y a jų konspek uose, ku ie išleis omis a ski omis knygomis. isu ci a a da ques i a icoli pubblicini: D asiškoji izkalba, su ašy oji iz Kun. D- o K. Jauniaus išguldinėjimų. seinai, Laukaičio e B ės paus u ėje, 1909. (s iscione con assegna KJ e so o as on is indica la pagina del lib o.); a. Ba anauskas. Homile ika, o Mokslas san osios izkalbos. Raš ai iV, Vilnius: Lie u ių li e a ū os i nau osakos ins i u as, 2005. (s aipsnyje ma ca a aB e indica a la pagina del lib o.) Ne se e ico da e che K. Jauniaus konspek ai sono s a i pubblica i p ima di ques o suo maes o a. Ba anausko la sua lib ogelė appa è 1909 m., o a. Ba anausko 2005 m., aigi solo po 96-e ių anni. 284 KaLBos KuLTūRa | 81 a lingua insegna e auklė inius dici i se moklus2 anykščių šilelio au o ei a. Ba anauskui (18351902) lui in ques a semina ijoje dės ė 18661884 anni. Il suo discepinys K. Jaunius (18481908), scęsis Kauno seminigos semina ijoje e giú i ascolęsis a. Ba anausko mo alinės eologijos, lie u ių kalbos i Homile ikos, a ba Mokslo š en osios iškalbos paskai ų, quei s essi sogge i s esso insegnò successi amen e. Ma dopo s udi nella D asionale ka alikų akademijoje sank Pe e bu ge K. Jaunius įžo in Kauno sace do igos semina iją e i è in 18801892 anni dės ė (p o eso ius dal 1885 anno). K. Jaunius ęsė il suo maes o a. Ba anausko, dal 1885 anno già assegna o Telšių yskupijos pa yskupiu, e dal 1897 anno seinų yskupu, iskalbos mokymo da bą (ma nekopija o, pa engė isiškai naujus iskalbos konspek us). Come e amosis p ede akas, K. Jaunius pe ezionino u u i pamokslininkų lingua Li uanias. Senza conoscenza della g amma ica della lingua li uania non e a possibile insegna e e p olobo, pe ciò comp ensibile, pe ché ques i kunigai all'inizio pu nai p a is ici obie i i, e successi amen e da e o ocaukimo e ak a umo e ano pasinė ę nella Li uanian kalbo y os mokslą e, a al i nuopelnų, sono conosciu i come scienzia i. Essi ino adesso s upiscono i linguis i amchia linguine e udizione, lakia scien iine an aszia, buu magėjimu della na i a lingua, la sua icchezza, lu uanza e chia ezza, e minos conoscenza3. abbia au o ií, come kalbininkų, la o i s udia i Li uani e s anie i scienzia i, pe ò assolu amen e poco conosciu i da quella ling is ica a i i à s a ea, quale a. Ba anausko chiama š en ąja, e K. Jauniaus d asiškąja iskalba. Ques i c ea o i delle eo ie e p a iche delle p onunce Li uanee sono nusipelnę e come Li uanei di lingua s ilius scienza inizia o i. a. Ba anausko konspek ai ge okai più ampi, in lo o più eo ia degli a gomen i, pe ò a lungo esgulì neišspausdin i (2005 m. uscpid o es o è 297 p.). K. Jauniaus knygelė (40 p.) sebbene non g ande, za a s ampa a benissimo p ima (anni dopo la sua mo e). sis ema icamen e dispos o come un co so di p oloba p a ica4 di K. Jauniaus, un compendio concisi e chia amen e s o mula i equisi i pe un buon pa la o e. Pe la p ima ol a Li u iškai e minis ( uš umas anche il suo e minas), bes papunkčiui me odiškai su ašy ų ge o iškalbos s i2 Lie u ių li e a ū os i au osakos ins i u e è conse a o ques o pa icola men e impo an e documen o suppo o e p omozione li eu ybės yskupo M. Valančiaus aš as a. Ba anauskui, da o 31 dicemb e 1870 (F.1176). Quindi da 1871 m. (come solo quei anni nella Kauno kunigų semina iją en ò K. Jaunius) iscalba im a lec u e Li hu iškai. 3 su ques o più ampiamen e c. D o i nas V., G ina ecki s V. Kalbininkas Kazimie as Jaunius, Vilnius: Min is, 1970. 4 Lo s esso K. Jaunius nella sua konspek ų inizio spiega, pe ché egli p ende il p a ico dele bo di insegnamen o: Bu mol o più acili e, e i à pa lando, necessinge i sono p ak ikiniai įs a ymai, senza dei quali il pa ola di Dio spe a o e non può adempie e il suo minis e o e ocazione (KJ 3). R. KoženiausKienė. di p ono i ydą uš umą (pagal an aną Ba anauską e Kazimie ą Jaunių) 285 liaus ca a e is iche (su lo o in ques o a icolo non pa le emo), indica e di e i s ilius, come egli chiama, jeibės (la . de ec us): linguaggio nonaiškumas (obscu i as), oppo g ande puošnumas ( ucus a i icia), linguaggio p as umas, o lowumas ( ili as), e linguaggio uš umas ( ani as). Vuš umo, come ed emo, comp ende e nonacceškumą, e pe didelį kalbos puošnumą, e anco a mol i udine isokių pa la o e di pe sonali à e inių ūkumų. Ques o p onuncialbo s ilius ydą, come za i š ą, ma già a ualią nei nos i gio ni, e panagline emo in ques o a icolo. Remsimesi abbia au o ií la o i, poichè i lo o pensie i nonike a, nep ieš a auja, ma e nonike aja, ma solo pa emia, apildo, s iluppa una al a. Quindi secondo a. Ba anauską e K. Jaunių linguaggio uš umą desc i e emmo così: è plu ia e odis, o e dė ai puošnus, o e suonan e, ma neaiškus, a si ūku ap auk as, nona gumen ua o, neišmin ingas pa lamen o dello s esso pe le s esse s esse semp e al e pa ole, nien e conc e egous senza di . a. Ba anauskas uščiakalbį e mol iiakalbį chiama gy ūnu. Tokio pa lan e non ole e l'insegnamen o esąs šauksmingo e plepes ingo (aB 144). Juk e noi quella plup i come da s a aus mon agna uselis5 (aB 184). anche pu ché il pa lan e scegliesse pa į u ime gal oje, kai sakome: uš i puodai ga siai skamba. au o ius mano, kad „š en iems žodžiams eikia ekė i kaip didi yki upė negi gal ą uk i una buona cosa (i. e. app op ia o emà), uš ybė non gli pe me e à di di lo bene, pe ché oglia a si an o, e uš ybė is al iiaus s a o blisgėjimą pe eiškumą [...]. P idėjus anco a am uš ības pa ėdnias: pe de si della lingua in aisyme6, p isi ankiojimą pa didį eskalbos pa uošų, kalbėjimą da aukš o, pe de si suk u imų i iš a mės7, non c'è ko dy y iesi, che p ediclo gy ūnų kaznodėjų8 isgaiš a u o il calš umo, k epėjimas, a pa a ai e u a nauda (aB 105). K. Jaunius, similmen e come e a. Ba anauskas, uščia lingua appella quella, dalla quale ascol a o i non o iene alcuna bene icio. Così accade, quando pa la o e mazgioja uščius e senza senso pa ole e asi, mala ližu iu, mol o e ilgai pa la, ma semp e lo s esso pe lo s esso. Gli ascol a o i da ale pa lan e gauna nemaja ossimí di non chia iškií imp essioni, mol e cose sen e e nella sua aidin u è spezze ò, ma dal u o de a o nulla ne e app endono e non capisce nėjokio pasike imen o (KJ 5). Quindi ale ischcalba è be gždža i be aisė (KJ 7). 5 Ci uando a uale sc i a ip odu e alcuni a. Ba anausko sa i ai isc i e e suoni. 6 L'in es azione del linguaggio si chiama s ile. 7 Suk u imai e iz a mė ques o ges ai e oce, onas, in onacija, a sena. K. Jaunius lo chiama mos aga imais e u o apsielgimu (KJ 6) dicando pamokslą. 8 Kaznodėjas (lenk.) pamokslininkas, kai ku aB konspek uose bylasakis. K. Jaunius omokslininką chiama la pa ola di Dio apcasinė oju. 286 KaLBos KuLTūRa | 81 Palegnando en ambi au o i' di p olobos lib i, la causa del uo o linguis ico b us ai sa ebbe possibile cosí di si: 1. L'o a o e non è p epa a o e sipiani esso il suo linguaggio. 2. L'o a o e è sa imíla, o goglioso di se s esso e uole piace e agli ascol a o i a qualsiasi cos o. 3. L'o bė oio così immagina le pošmen della lingua che dimen ica il con enu o. Le agioni di ques o uo o linguis ico discu e emo più ampiamen e. a. Ba anauskas, basandosi s . Be na du, ašo: In unde u e undas (lo .) eikia p ima ques o p ipildy i, da co in iname esp il i. Se indas non ipily as (nepasi eng a), pa la uščia, mol i pa ole, maža znanos i, mislys neaiškios, daik ai abelni9, da adai10 ik ai on pažiū os, spesso ne ik i (aB 121). en ambi gli au o i so olineano da bs umo (labo ) impo anza se iamen e p epa a si a se moni, accoglie e ma e iale, legge e on i, sc i e e, pe mąs i e, co egge e, pe sc i e e, p epa a si pa la e e adegua amen e di si. Al o modo di icile aggiunge e, che la lezione osse de a secondo le buone egole di eso bo e osse, come sc isse K. Jaunius, be jeibių, . i. be недоста. gli au o i menzionano e olimesnįį (Š en ųjų Bažnyčios Tė ų, pasauliečių klasikų aš ų skai ymą, Š en ojo Raš o s udija imą, į ai iapusį la inimąsi) p epa azione, e a imesnį engimąsi sakomam pamokslui il suo susiplanazione, a gomen i selec ionimą e išdės ymą, composa imu della lingua, u e le sue pa i apmyslimą. Da bs umo, buona p epa azione se e non solo p edicklininkui: i d asiško, i ned asiško da bininko ingėjimas gimdo ne u ą (KJ 11), dice K. Jaunius e inco aggia im i labo s umo esempio uno dai meis ì della e o ica secola i. Kui esaliamo e amiamo, non li in nomi con aniščia o neišmen i ei pa ole, sc isse a. Ba anauskas sul ben p epa a o mos a e il ispe o agli ascol a o i (aB 146). Occo e so olinea e che en ambi gli au o i mos a ono didela ispe a ai maes i della e o ica classica laicici, ele ò la lo o la o š umo, se i à p epa azione pa la e, mol i di lo o pensii paci a o o iginal lingua, ada a a ai p op i ascol a o i del semina io quasi in ogni pagina si possono o a e gal očių, consigli, sen encias di Pla one, Cice o, Ho acio, senecos, Quin iliano e al i saggi uomini. K. Jaunius sc šo: Demos ene, deside andosi acquisi e il scolbo, appa olinda a dalla gen e compagnia, se e ol e asi ašè sua mano Tucidido s o ie e mol i anni a go e mankš- 9 Abelni comuni, as a ūs. 10 Da adai (lenk.) a gumen ai, conclusioni. R. KoženiausKienė. su p onunciabbos ydą uš umą (pagal an aną Ba anauską i Kazimie ą Jaunių) 287 inos wi hou palliubos. non mino e e a da bum e Cice ono, pe chè lui s esso dice: ace imo s udio eneba . e oggią u i, che anxs a acquisi e s ie iškąją izkalbą, nonugąs auja nėjokio la o o, nėjokio issimankš inimo. Quindi o a bisogna qui chiede , se di mino e e icacia 'abbia il linguaggio spi i uale, che mol iplica la glo ia di Dio e conduce gli uomini alla e e na sal ezza? (KJ 11). sul secondo mo i o di ani à sa imeilę a. Ba anauskas dice che laipio kozelnyčion11 ku s omam ani à o amazione di se s esso è ques o con inamino alle immagini di C is o Signo e e apos alì, esne ožyjimas Dio, peccazione p ossimo, pažeida a sé s esso... (aB 101102). au o e i iene, che il p op io p op io apsakinamen o, a sé pačiam ono ės ieškojimas è non di Dio e p ossimo amo e, ma uš ezza oce. Anche eikia se ge si di a o goglio saggezza e scolslu: egul ge iaus žiu i il che lo u i cap is ų non come che lo sc i u u chiamasse o (aB 137). Bū ų inga binga, se il p edicklionis a ce casse a se ana glo ie e più p eoccupin ųsi di se s esso, che non della spi i uale edempzione dei suoi ascol a o i. K. Jaunius o dismiai en a izza che pa la o i […]saugo isi biau aus sa ymeilės a kaklumo (KJ 17), sa imeilę i enendo g anello nonodo ybingumu. Il lib o nel capi olo apie la i a ge i udine e san i à a. Ba anauskas paci a o il gosųjį Ka ono Vy esniojo o a o iaus de inizione Vi bonus dicendi pe i us Do as uomo, u ning eso bos espe ienza. È necessa io so olinea e che ques o o a o iaus de inizione, nel quale do umas ele a o aukščiau e pe la medesima iscolbą, lungus amžius i i a nelle scuole degli s a i eu opos come pos ula as. Kalbė ojo do umą, il suo minčių e elgsenos san umą e a. Ba anauskas, e K. Jaunius anche esckelia in p ima p ima posizione. a. Ba anauskas, s iluppa ojęs e soėmęs Ca o Vy esniojo pa olezus Ve gilious posmai, pokomen ò lo o e concluse e o ica domanda: Jeigu gi okiam bisogna a esse e bylasakiui pagonų, ques o qualiam bebū i kaznodėjai mokiančiam san umo, empyn pe sone edančiam? (aB 106). Te za causa di uo o all'o a o e ne eikia as umi appa y e ce ško scudi i oppo oppo espooš os (aB 68). a. Ba anausks così pa agončius con albzii, oglie bežaliuojančiais, ma aisiaus nonu inčiais (aB 71). l'au o e è ampiamen e dispos o il suo app occio in oppo espuoš à linguà, che neišeina ge uoju, ma solo conduce in nieką. Le sue a gomen ai sono ques e: la e i à do in i esse e al a, men is gili, e le pa ole semplici e chia e, pe ché così pa lėjęs e da ousa ale pa lamen o esempio C is o e u i i san i. Blizgučių ieškojimas non indica buon s iliaus anei pa lė ojo gus o. Con le sue pa ole, pe dimen o, come isu , così e pa11 Kozelnyčia (lenk.) sakykla. K. Jaunius già usa a Li u išką e miną. 288LBos KuLTūRa | 81 nauskas dà esempioì omėnų escolbos moko o K in iliano, ba usio pe g ažbylys ė a oca i, che di endendo umano moksle, g ei a sip iklyja“. Š ai mūsų pamokslininkas iškalbingasis P. ska ga12 neieškojęs g ažių žodžių, nes ai p ieš a au ų išmin ingam p o ui. a. Ba a- pa imonio o anche i a ce cano al ol a non an o giusėjus con ince e e pe kalbė i, quan o pasig ia e che sa g azii pa la e (aB 69). Si po ebbe aggiunge e che sebbene K. Jaunius aclai non seguè suo maes o a. Ba anausku13, ma e a mol o a endus e gabus pupinys, pe ėmęs quello, cosa in e i à alsa e a udėjęs a. Ba anausko lezioni e cosa bisogna sape e buonam con e sa o e. Quindi K. Jaunius la acchezza del linguaggio collega anche con mondiie iche esclambo gud ybėmis e menai (a i icia), dei quali g iebiasi pa la o e, olendo suspinde si, appa i e, come dice K. Jaunius, pasi aidin i. Pa i c is ianicoji e i à essen i così bella e po en e, che le abbia bisogno di a i iciini puošmenų, bas i essa chia amen e asme e e, ale essa piace e agli ascol a o i e commoda e i lo o cuo i. Tu a ia non il p onuncibo del bello bisogna eme e, ma p o egge si, che a ie g ožības nonžgož ino la impo anza del con enu o. Le bellezza del linguaggio non de ono esse e solo pe le s esse bellezze, ma se i e a inché gli ascol a o i meglio capiscano la ma e ia e che la e i à įei ų p o ondamen e in men e e cuo e (KJ 8), e i non c'è al a ia al cuo e umano, come solo a a e so suo men e (KJ 18). iVaŠDos Il uo o del linguaggio, come uno dei maggio i s ilius di e i, do ebbe esse e discussa o negli odie ni la o i di e o ica e s ilis ica. Bū ų p a a u con ques a yda cop oduce e non solo sace deni, ma e insegnui, discepinii, s uden i uni e si a i. anche gli au o i di lib i di p epa azione pomokslì, sc i endo su pomokslì s ili, in ques i empi non menzionano s iliaus uš umo didelės kalbos glaus umo, chia ezza e u iningumo ydos. Ecco di ecen e appa si lib i di p epa azione e e o ica Pamokslų14 capi olo Pamoksla imo s ilius algimas (p. 54 62) s iliaus eikala imai išdės y i secondo au o iaus ci ojamus šių laikų pa12 Pe as ska ga p imo e o e dell'Uni e si à di Vilniaus, puikus pamokslininkas, ga sėjęs izkalba. 13 no s Jaunius mio discepinys, maes oju clai non c ed, sc i ė a. Ba anauskas laiške H. Vėbe iui (ž . Mo kūnas K. Kazimie as Jaunius. Kalbos kul ū a 14, 1968, 92). 14 z . Vaiči ūnas V. s. P edokslų p epa azione e e o ica, Kaunas: Vy au as Didžiojo uni e si à edi ice, 2007. R. KoženiausKienė. su p onuncialbos ydą uš umą (pagal an aną Ba anauską and Kazimie ą Jaunių) 289 sauliečius s ilis us. Li e a ū as są aše non menzionimi né a. Ba anauskas, né K. Jaunius. e poiché a. Ba anauskas p imo ponse i ondamen i della e o ica dei li e iški pamokslų (no s i konspek ų hand aščiais), K. Jaunius p imo Li u išku p ubdin u žodžiu išdės ė pamokslų s ilous equisi i (e di e amen e li applicò ai pamokslininkai, anche se essi algono a u i gli pa lė oj). Così come K. Jaunius p imo susis emò e desc isse s ilius di e i, a lo o e u i la più g ande lingua uo o. Pa lando di s iliaus glus umo yda, di ques i empi e o ica e s ilis ica lib ių15, degli au o i dei manuelli scola i di lingua li uani zinnomina di uščiažodžia imą, ma lo capi a ben di più s e o spesso solo al li ello leksinės seman iche e g amma icose (mo ologie e sin aksės) come pleonazmi, au ologiei, pe a , uso dei pa asi ini e inse i di pa ole in eccesso, non nominazione di nomi, di pa ole, azionimažodi o daik a a dis o non necessa i dal ka lismo, ma ca o e panazione. Come abbiamo is o, a. Ba anausko e K. Jauniaus menziona o s iliaus uš umas di e isce dal così pe cepi o uščiažodžia imo. Vuš umas mol o più ampioè conce o, comp enden e u i i li elli del disco so, a lo o e a gomen i di e ica del pa lan e. Pe icoloso è il a o che il uo o […] ques a a g asi di a ie p o essioni pa la o i di s ile liga si di onde come epidemia. non solo alcuni dei nos i empi sace do ici (nesi p ende emo qui a alu a e il lo o pa lamen o), ma anche pasauliečiai poli ici, pe sone di po e e, condu o i di p og ammi ele isi i, c ea o i di es i pubblici a i e al i, aman ici pa la e abs akčiai, manipola i16 g aisiais, ma be a pa ole, mol o e g azii plepė i e pe sino pasipuica si ale plepėjimu, po ebbe o dai p imi c ea o i di scienze scalbosci pasimsi e pasisem i di menzioni. Rice u a 2008 08 25 15 z . : Pik č iling is J. Kalbos glaus umas. Daba inė lie u ių kalba (s aipsnių inkinys), 1961, 23105; Pikčilin g is J. Glaus umas. Lie u ių kalbos s ilis ika 1, 1971, 120150; Pikči l ing i s J. pa ole che ku iais uščiažodžiaujame. Ūkininkas, 1990, n . 2, 2223; župe ka K. Kalbos glaus umas. S ilis ika, 2001, 104105; žu pe ka K. s iliaus kul ū a [Dima imi di glus umo Lingubo]. S ilis ikos p a ybos, 2005, 29; Koženiauskienė R. economiaškumo p incips. Re o ica: iskalbos s ilis ika, 1999, 105; Koženiauskienė R. Glaus umas. Re o ica: iskalbos s ilis ika, 1999, 191192; Vaičiūn as V. s. s iliaus glaus umas [Tuščiažodžia imas]. P edokslų p epa azione e e o ica, Kaunas: Vy au as Didžiojo Uni e si y Publishing, 2007, 5860. 16 Joule Robe -Vincen , Beau ois Jean-Leon. Manipuliazione guida a decen i ci adini, Vilnius: alma li e a, 2005. 290 KaLBos KuLTūRa | 81 on VaniTY, a ViCe oF eLoQuenCe (a e a. Ba anauskas and K. Jaunius) Summa y The au ho s o p esen -day ex books in he o ic and s ylis ics o en discuss ices o b e i y; hey also men ion i ele an e biage, which is o en ea ed much na owe , o en a he le el o lexical seman ics and g amma , and includes pleonasms, au ologies, bywo ds, an excessi e use o he so-called pa asi ic wo ds and pa en he ical ph ases, p onouns, de e bal nouns and pa icipial a ibu es. a. Ba anauskas and K. Jaunius in hei wo ks men ion he ani y o s yle; howe e , i is di e en om i ele an e biage. The ani y o s yle is a b oade concep including all le els o language cul u e, and he e hics is no he leas impo an among hem. Poli ici, people in high- anking posi ions, TV p esen e s, ad e ise s, who o en use abs ac bu meaningless wo ds, manipula e he language, should lea n om he i s Li huanian he o icians. ReGina KoženiausKienė Vilniaus uni e si e as dell'Uni e si à g. 5, LT-01513 Vilnius [email p o ec ed]