Dėl kai kurių vietovardžių tikslintinų lyčių

218 Kultura Języka | 81 MARIJA RAZMUKAITĖ lietuvių kalbos institutas O NIEKTÓRYCH UŚCIŚLONYCH FORMACH NAZW MIEJSCOWYCH Uważa się, że nazwy miejscowe funkcjonujące w oficjalnym użyciu1 są stosunkowo dobrze wystandaryzowane i znormalizowane. Jednak podczas badania pierwotnych ojkonimów, których podstawę słowotwórczą stanowią hydronimy, znajdowane są także formy nie do końca ujednolicone. Najczęściej występują przypadki, gdy formy ojkonimu i hydronimu różnią się akcentem, miejscem akcentu, rzadziej jakością samogłosek rdzenia lub formą gramatyczną. Niekiedy takie rozbieżności między formami obu nazw miejscowych mogą nawet budzić wątpliwości, czy obie nazwy miejscowe – ojkonim i hydronim – nie ukształtowały się niezależnie, a nie są nazwami powiązanymi. Tylko dane lokalizacyjne potwierdzają związek podstawy słowotwórczej i derywatu. Czym więc są te rozbieżności i dlaczego powstały? Czy może są to po prostu błędy lub inne niespójności powstałe przy opracowywaniu spisów, wykazów nazw miejscowych? Oczywiście, może to być związane również z przyczynami pozajęzykowymi. Celem artykułu jest omówienie takich pod względem słowotwórczym powiązanych nazw miejscowych, których rodzaj gramatyczny źródła normatywne podają odmiennie. Analizowane są ojkonimy z Informatora administracyjno-terytorialnego podziału Litewskiej SRR (atsŽ) oraz hydronimy z Nazewnictwa rzek i jezior Litewskiej SRR (luEV). Należy pamiętać, że dane do wykazów nazw miejscowości dla atsŽ czerpano głównie nie z kartoteki nazw miejscowych zapisanych z żywego języka, znajdującej się w Dziale Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego (VK), lecz z już przygotowanych, opracowanych i unormowanych przez językoznawców źródeł nazw miejscowości – z akt nazw miejscowych sporządzonych w okresie międzywojennym (około 1935–1940) według powiatów i gmin (Vb). W aktach tych (których sporządzono siedem) odnotowano nazwy wsi, wsi z kościołami, pojedynczych zagród, majątków oraz folwarków. Akta te, jak się wydaje, 1 Tu ma się na myśli oficjalne źródła normatywne: Informator administracyjno-terytorialnego podziału Litewskiej SRR, cz. 2, 1976 (dalej – atsŽ); Nazewnictwo rzek i jezior Litewskiej SRR, 1963 Akcent (toliau – luEV); a. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, 1981 (toliau – lHEŽ) ir Vietovardžių žodynas, 2002 (toliau – VŽ). M. razMuKaItĖ. Z powodu niektórych wymagających doprecyzowania form nazw miejscowych 219 przygotowywano je w pośpiechu, wielu rzeczy nie zdążono ponownie sprawdzić na miejscu. zatem wiele rzeczy atsŽ przejął automatycznie z Vb. luEV opracowano później, gdy VK już istniał, a ponadto nie było takiego pośpiechu. Być może dlatego nie ma tu wielu niepoprawnych form zestawionych hydronimów; część z nich została już poprawiona w etymologicznym słowniku hydronimów litewskich Aleksandra Vanagasa. Ponieważ przypadków, w których forma podstawowej nazwy miejscowej i derywatu formalnie się nie pokrywają, jest kilkadziesiąt, a rozbieżności te mogą być różne, takie pary nazw miejscowych można podzielić na kilka grup według charakteru różnic. 1. ojkonimu, formacji utworzonej od hydronimu, oraz hydronimu podstawowego różni się: akcentem, miejscem akcentu, paradygmatem: Bežė (2) vs. rd : Berž (4) up. rd. Drugi paradygmat akcentuacyjny nazwy osady wskazuje, że forma Bežė nie jest błędem korektorskim. można by sądzić, że obie nazwy miejscowości powstały niezależnie od lit. béržas. jednak lokalna zależność obu nazw miejsc – ojkonimu i hydronimu – pozwala sądzić, że nazwa osady pochodzi od nazwy rzeki, zachowanej z właściwym gwarze akcentem wycofanym atsŽ Bežė. formę ojkonimu należy poprawić na Berž. Čisavà (4) wieś ss, Guob : Čisavà (3b) rzeka ss. VK nie odnotowuje danych wskazujących na inne przypadki poza dopełniaczem (Čisavõs), pozostaje więc uznać czwarty paradygmat akcentuacyjny ojkonimu za poprawny, opierając się na analogii: w tym regionie Litwy nazwy miejscowości mające przyrostek -ava zwykle akcentuje się według czwartego paradygmatu akcentuacyjnego. Gùžupis (1) wieś Pšš : Gužupỹs (3b)2 rzeka. Pšš. VK odnotowuje dwa warianty tego hydronimu – Gùžupis (1) i Gužupỹs (3b). Oba warianty są poprawne, jednak oficjalne źródła hydronimów – luEV i lHEŽ – usankcjonowały wyłącznie wariant Gužupỹs. Należy przypuszczać, że również wariant ojkonimu powinno się zmienić na Gužupỹs. Júodlė (1) w. Šauk : Juõdlė (2) jez. Šauk. Akcentowanie nazwy jeziora wskazano jako poprawne, ponieważ hydronim najprawdopodobniej pochodzi od lit. juodlỹs (4) „taki chrząszcz wodny”3 albo od lit. júodas, -à z metatonią samogłoski rdzennej. Należałoby poprawić formę i paradygmat ojkonimu – Juõdlė w. 2; jest to jeden z tych przypadków, gdy miejsce akcentu zadecydowało również o długości samogłoski końcówki. 3 Zob. o niektórych litewskich wyrazach pospolitych i ich objaśnieniu Słownik języka litewskiego 1–20, 1956–2002. 220 Kalbos Kultūra | 81 Kalináuka (1) Mgč : Kalnauka ež. smal. Według danych VK nazwa jeziora ma wariant złożony Kalnaukos ẽžeras, którego pierwszy człon pochodzi od nazwy wsi, zatem poprawna forma ojkonimu powinna być akcentowana Kalnauka. Kalnyčià (4) k. Krž : Kalnyčià (2) up. Krž. Por. nazwy miejscowe Kalnyčiõs pélkė i Kalnỹčios pélkė w rejonie kowieńskim (VK), które pochodzą od hydronimów Kalnyčià (4) i Kalnyčià (2). ponadto należy zauważyć, że hydronimy obszaru żmudzkiego z przyrostkiem -yčia mają akcentowanie 4. typu (np. : Voryčià (4) Šlu, Skaryčià (4) Varn, Skirvyčià (4) rsn, Virvyčià (4) trš). Można przypuszczać, że ojkonim utworzono od wariantu hydronimu Kalnyčià o akcentowaniu 4. typu. Mokiškė (1) wieś Pkrž : Mõrkiškė (1) rzeka. Krž. Można przypuszczać, że nazwy te nie są ze sobą związane pod względem słowotwórczym, lecz powstały niezależnie: nazwę wsi utworzono od antroponimu. Mokus4 (por. także inne nazwy wsi odnotowane w atsŽ – Mokiškiai Nv; Mo kiš kis Žmt), natomiast hydronim – od antroponimu. Mõrkus. Mimo to budzi to wątpliwości, ponieważ najprawdopodobniej nazwy miejscowości są jedynie niejednolicie znormalizowane. Puróniškis (1) vs. sv : Purõniškis (1) up. Šmn. nazwa rzeki może być związana z lit. purõnas „kaczeniec błotny” albo z imieniem i nazwiskiem. Purõnas, zatem postać ojkonimu należy poprawić na Purõniškis. Riñgė (2) k. tj : Rngė (1) up. tj. apelatywy, z którymi wiążą się te nazwy miejscowości, w języku litewskim akcentuje się trojako – rngė, riñgė, ring. na Auksztocie rozpowszechniona jest forma rngė, od której wywodzi się również nazwę rzeki. Rodzaj nazwy wsi powinien być zgodny z rodzajem hydronimu, dlatego należy poprawić na Rngė. Ropienà (3) wieś. Plk : Ropienà (4) rz.⁠ Hydronim Kr. lHEŽ wywodzi się od nazwy łąki i pola Ropienà, która w VK akcentowana jest według paradygmatu akcentowego 3: Ropeną, Ropienojè i ma wariant akcentowy Ropena (1) (por. Pravena rz. rmš). Uważa się, że również hydronim najprawdopodobniej ma akcentowanie według paradygmatu 3: Ropie nà, Ropienõs, į Ropeną, Ropena, Ropienojè. Saltragỹs (3a) wieś. Ilgž : Saltragỹs (3b) rz. Krk. Dane VK – į Satragį, Saltragyjè wskazują na akcentowanie według paradygmatu 3b; ponadto podawany jest także wariant nazwy wodnej Satragis. Nie odnotowano innego wariantu akcentuacyjnego, więc najprawdopodobniej akcentowanie ojkonimu przy Ilgižiai nie jest autentyczne. Santakà (4) w. Igl : Santakà (3b) rz. ss. Jest to oczywisty błąd korektorski, polegający na wskazaniu akcentowania hydronimu. Nazwy miejscowości wiążą się z lit. santakà (3a), starszym wariantem akcentowania, podanym w lKŽ, dlatego należy je akcentować zgodnie z akcentuacją 3a. Šakarvà (3b) w. lkm : Šakarvà (3) rz. lkm. Miejscowi akcentują te nazwy miejscowości dwojako – zgodnie z akcentuacją 3 i 3b, dlatego można stwierdzić, że obie nazwy miejscowości – ojkonim i hydronim – są zaakcentowane prawidłowo. Gali4 W sprawie nazw osobowych zob. Słownik litewskich nazwisk 1–2, 1985, 1989. M. razMuKaItĖ. W przypadku niektórych wymagających uściślenia form nazw miejscowości 221 można jedynie przypuszczać, że nazwy miejscowości trzeciej deklinacji akcentowej mogą być starszą paradygmatyczną formą, natomiast 3b powstała przez analogię, por. akcentowanie nazwy znajdującego się tam jeziora Šakar va (3b). Týklė (1) wieś, okręg Užventys : Tỹklė (2), jezioro, ofic. Tỹklis (2) jezioro, ofic. Nazwa wsi bez wątpienia pochodzi od nieoficjalnej formy nazwy jeziora Tỹklė (2). W VK znajdują się również zapisy tego ojkonimu akcentowanego akcentem opadającym, na tej podstawie formę ojkonimu należałoby poprawić – Tỹklė (2). Visinčià (2) wieś, okręg Pabiržė : Visinčià (4) rzeka. Šlčn. Dane VK wskazują jedynie na nazwy wsi i rzeki o akcencie 4. paradygmatu: Visinčià, Visinčiõs, Visiñčią, zatem akcentowanie nazwy wsi należy poprawić. W tej części południowej Litwy nazwy zakończone na a mają tendencję do akcentowania według 4. paradygmatu (por. Gaujà, Šalčià). Válčiuva (1) wieś ss : Valčiuvà (3b) rzeka ss. Wszystkie starsze zapisy VK wskazują na akcentowanie hydronimu według paradygmatu 3b: Valčiuvà, Valčiuvõs, Vačiuvą. W VK odnotowana jest jedynie dopełniaczowa forma ojkonimu Valčiuvõs, natomiast w Vb podano formę Válčiuva. zatem należy przypuszczać, że forma przeniesiona z Vb do oficjalnych wykazów została zaakcentowana nieprawidłowo, być może nawet przypadkowo. a więc również nazwa wsi powinna być akcentowana według paradygmatu 3b. Žabas (4) m. Krs : Žabas (2) rzeka. Krs. tylko na podstawie zapisanej w VK formy mianownika liczby mnogiej nazwy miejscowej okolic Karsakiškis Žamba można stwierdzić, że również hydronim powinien należeć do 4. paradygmatu akcentuacyjnego. 2. różni się jakość samogłosek rdzeniowych ojkonimu i hydronimu: Btvanas (1) vs. Vnd : Bỹtvanas (1) rzeka. Vnd. Kwestionuje się obecność długiej samogłoski rdzeniowej w nazwie miejscowej lHEŽ i próbuje wiązać ją z lit. btė. Chociaż etymologia pozostaje niejasna, można jednak przypuszczać, że w formie hydronimu Bỹtvanas akcentowana samogłoska rdzeniowa w dialekcie została wydłużona wskutek akcentu, natomiast forma hydronimu Btvanas byłaby autentyczna. Drùlupis (1) wieś: Drlupis rzeka. hydronim lHEŽ wiązany z antroponimem. Drūlià, Drulià. lPŽ odnotowano także nazwiska. Drulỹs, Drùlius. zatem hydronim wiązany jest z antroponimem. Drūlià, natomiast nazwa wsi, zapewne w procesie normalizacji i przy założeniu, że akcentowane u w gwarze jest wydłużane, pozostawiono z krótkim u. Możliwe, że w gwarze wschodnioaukštaitskiej w pozycji akcentowanej u jest wydłużone, ponieważ nazwisko pvd. Drūlià z długą samogłoską odnotowano tylko w południowej części Litwy. dlatego też normatywną formą hydronimu powinna być Drùlupis. Duburáitis (1) k. antz : Dūburáitis (1) eż. antz. Nazwa 222 Kalbos Kultūra | 81 nės kalbos žodžiu duburỹs. Nie wiadomo, czy forma z ū jest autentyczna (por. formy Duburaitis, Duburỹs odnotowane przez Kazimierasa Būgę w okolicach Antazavė)5, ponieważ słowo dūburỹs lKŽ odnotowano tylko w południowo-zachodniej Litwie. Dùkinė (1) k. upt : Dkinė up. Krkn. Hydronim lHEŽ wywodzi się z lit. dkas „bąk“. Oikonim należałoby uznać za niesamodzielnie utworzony od avd. Dùkas, lecz wywodzący się od hydronimu Dkinė, dlatego też jego forma powinna zawierać długie ū: Dkinė. Nieznormalizowana forma oikonimu – Adincavà (2) k. auk : Adinčiavà (2) up. btr. Te nazwy miejscowości pochodzą od pvd. Adiñčius, dlatego forma oikonimu nie powinna pozostać gwarowa, lecz powinna być taka jak forma hydronimu – normatywna – Adinčiavà. W artykule omówiono, jak i dlaczego część oikonimów, uważanych za pierwotne derywaty od hydronimów, w oficjalnych źródłach formalnie różni się od wyrazów bazowych – nazw wodnych. Formy niektórych z nich przy sporządzaniu w przyszłości wykazów lub zestawień mogłyby zostać doprecyzowane albo poprawione. SKRÓTY ODESŁAŃ LOKALIZACYJNYCH 5 Zob. b ū g a K. Rinktiniai raštai 3, 1961, 956. ab – abarauska (rej. łoździejski) jeziora lHEŽ jest związana z lit. dūburỹs „zagłębienie“. forma oikonimu została podana w związku z leksemami pokrewnymi – akmẽnė antz – antãzavė (zaras r.) auk – aukštãdvaris (rej. trocki) btr – butrimónys (rej. olicki) Guob – Guoba (rej. mariampolski) Igl – Igliáuka (rej. mariampolski) Ilgž – Ilgižia (rej. rosieński) Kr – Krikai (rej. szacki) Krk – Krãkės (rejon kėdainyski) Krkn – Krekenavà (rejon poniewieski) Krs – Kasakiškis (rejon poniewieski) Krž – Krãžiai (rejon kelmski) lkm – liñkmenys (rejon ignaliński) Mgč – Magùčiai (rejon zaraski) Mlt – Moltai Nr – Nevarnai (rejon telszewski) Pab – Pabar (rej. solecznicki) Plk – Plókščiai (rej. szakijski) Pšš – Pašušvỹs (rej. radziwiliski) rd – radziwiliski rm – ramýgala (rej. poniewieski) rsn – rùsnė (rej. szyłokarczemski) sld – saldùtiškis (rej. uciański) smal – smálvos (rej. jezioroski) ss – sasnavà (rej. mariampolski) sv – svėdasa (rejon oniksztyński) Šauk – Šáukėnai (rejon kiejdański) Šlčn – Šačininkai Šmn – Šimónys (rejon kupiszecki) tj – taujnai (rejon wiłkomierski) trš – trýškiai (rejon telszański) upt – upýtė (rejon poniewieski) Varn – Vaniai (rejon telszański) Vg – Váiguva (rejon kiejdański) Vs – Veisieja (rejon łoździejski) zbš – zbiškės (rejon koszedarski) Žsl – Žãsliai (rejon koszedarski) Žmt – Žematkiemis (rejon wiłkomierski) M. razMuKaItĖ. O niektórych wymagających uściślenia formach nazw miejscowych 223 ŠaltINIaI atsŽ – Lietuvos TSR administracinioteritorinio suskirstymo žinynas 2, Vilnius: Mintis, 1976. lHEŽ – a. Vanagas. Etymologiczny słownik litewskich hydronimów, Wilno: 1981. Mokslas, lKŽ – Słownik języka litewskiego 1–20, Wilno, 1956–2002. lPŽ – Słownik litewskich nazwisk 1: A–K, Wilno: Mokslas, 1985; 2: L–Ž, Wilno: Mokslas, 1989. luEV – Wykaz nazw rzek i jezior Litewskiej SRR, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1963. Vb – Akta nazw miejscowych przechowywane w zbiorach Działu Nazewnictwa lKI (maszynopisy sporządzone w latach 1935–1940). VK – kartoteka nazw miejscowych Działu Nazewnictwa lKI z żywego języka. VŽ – Słownik nazw miejscowych. Red. nauk. a. Pupkis. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2002. Otrzymano 2008 03 26 oN toPoNYMs: niektóre ForMs powinny zostać zmienione Streszczenie artykuł omawia dziesiątki pierwotnych ojkonimów wywodzących się od hydronimów i różniących się od nich paradygmatem, jakością samogłoski rdzennej itd. Na podstawie danych przechowywanych w kartotece Zakładu Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego oraz etymologii wyrazów podjęto próbę ustalenia autentycznych form toponimu bazowego i derywowanego. aby móc porównać je ze współczesnymi formami, dane zebrano ze źródeł języka standardowego zatwierdzonych do użytku oficjalnego: A Manual of Administrative-Territorial Division of the Lithuanian SSR (Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirs ty mo žinynas, tom 2, 1976), A Manual of River and Lake Names of the Lithuanian SSR (Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas, 1963) oraz a. Vanagas’ Etymological Dictionary of Lithuanian Hydronyms (Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, 1981). MarIja razMuKaItĖ lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, lt-10308 Wilno