scieee Open visual document viewer

Sociolingvistinis šnekamajai kalbai būdingos leksikos tyrimas

Giedrius Tamaševičius

Full text

Logos Cul u a | 81 206 GIEDRIUS TAMAŠEVIČIUS Ins i u o das línguas li uanas SOCIOLINGVISTINIS ŠNEKaMaJaI KalbaI cons uindos leksikos y imas Į aDINės pas abas Šnekamosios kalbos, a pa icula men e ela peculia leksikos y imai Li u oje a é šiol é no o assun o. ingles, okieços, usos, escandina os e ou as línguas pesquisado es es a á eaim in e essisi já não um década. Ma y , po isso no alo y o dos li uanos a é ago a não há aco do mais cla o, o que de e ia se conside ado šnekamąja língua, slengu e ja gão (plg. Miliūnai ė 2005: 47). leksika lie u ių kalbos E aldos Jakai ienės Lie u ių kalbos leksikologijoje ski s oma em bend inės kalbos i šnekamosios kalbos leksiką. úl imaa ąją cons i ui a minė leksika, ža goninė leksika e slengas. slengue, que es á o a da comun inês linguagem on ei as, jun amen e com o p incipal undo ocabulá io o ma bend a au ę leksiką (Jakai ienė 1980: 67)1. Gin au as akelai is pa ikslina al ski s ymą eigdando, que šnekamoji língua amplamen e comp eendia oda a saky inę lingua. Ela pode se : 1) pública, inculoma gene inês equisi os da língua, 2) p i ada ( a minė ou pusiau a minė), 3) ja gão (akelai is 2002: 55). Nes e a igo ap esen a-se es udo, no qual, com base G. akelaičio ski s ymu, šnekamosios kalbos leksikai a ibuem s ilis inį šnekamosios kalbos a spal į u in ys bend inės kalbos žodžiai (pa ekę į Daba inės lie u ių kalbos žodyną oliau DlKŽ), didžiajai kalbinės bend uomenės daliai conhecidas e amplamen e u ilizadas a minės kilmės žodžiai, bem como ja gono leksika. 1 De ido à de inição léxica do ja gão su a ia maio ia dos au o es ai pala as ou pala as conjugados, usados sepa os g upos sociais ou p o issionais em esnekamojoje alboje (plg. Jakai ienė 1980: 76). di ícil nub i a aiškią on ei a en e ja gão e slengo ambos os e mos mui as ezes são usados sinonimamen e (О lo a 2004), po ém bene mais b ilhan e di e ença é que as pala as de slengo conhecidas à maio ia da comunidade lingubinesa e são amplamen e usadas, e ja gão não, neben eles ossem caekę em slengo leksiką (plg. Jakai ienė 1980: 66; О lo a 2004). G. aMaŠE IčIus. socioling is ís ico šnekamajai albai peculia leksikos y imas 207 Y IMo pobūDIs Šnekamosios kalbos y imų lie u ių kalbo y oje e ec uada nedaug. sob e o aspec o socioling is inho da pesquisa de linguagem esnekamó ia, es udando e mos e sua in e ação, é esc e ida laima G umadienė (1996: 190198). Nag inė as pe a ų (akelai is 2002), linksnių (sa ickienė 2000), deminu y ų uso em šnekamojoje kalboje (sa ickienė 2006), c ianças ca ac e ís icas da língua (Kamanduly ė 2006). sob e šnekamosios linguagem e emo i as-exp essi as léxico desc ição DiKŽ é ašiusi iole a če nė (če niu ė 2000: 160179). Embo a po eikis i i šnekamosios kalbos leksiką enha le an as já an es ge ą decenme į ( aicekauskienė 2002), išsamesnių des a a ies pesquisas al an a a é šiol. En e os abalhos já ealizados pode-se menciona a pesquisa de Kauno adolescen es slengo, ealizada em 1999 (lėgaudai ė 2003). pos ūmį a á ios es udos da língua esnecaomosa mui as ezes dá o su gimen o de no as ecnologias a ançadas e ex ynas da língua esnecaomosa composição (plg. sa ickienė 2000). A de iciência de dados da língua esconcâmica hoje a isa-se como nemenka p oblema an o adu o es (Koh s 2007: 148), an o b ikalbių žodynų suda y ojams, nos quais língua li uânica é p incipalinė, an o ap endizes de línguas li uãs ou os (Melnikienė 2006: 112113). a a u aguis en e pala asynas e ealíssima a osenos polinquias nem e a cain a em olhos e iešojoje ašy inėje kalboje, quando bend ines pala as da língua imami usa no os, šnekamajai lingua p óp iaing, po ém em DlKŽ nepa ekusi signi icam. ais casos não a o na imp ensa (p.x., e o ma o iais começa a g ybau i. algiman o Šindeikio a igo an aš ė. Veidas, 2008 11 17), po ele isão odados ilmes de e imos i ues (p.x., adinasi, pakabino e ją a ikane? Do ilme asa idžio nak ies sekso komedija, ody o po ele izu os 2008 10 01). Madingų ulga ybių e ja gonysbių mui as ezes oco em mesmo e em públicas polí icas de línguas (p.j., ai saiba que seus pa cei os ocês išdu s. seimo ma io J. eselkos kalbos seimo posėdyje ci a a. Kauno diena, 2008 11 18) (plg. Miliūnai ė 2005: 4748). isso indica, apon , nea si ic ínio ja gono lexikossk e bimąsi em bend ină lingua. obje i o do es udo apaixina , que esnekamajai língua ca ac e ingus pala as hoje mais endem a consumi , de e mina , se de e dade não gene inês linguagem leksika sk e biasi em publicąją a oseną. os esul ados pode iam se u ilizados esol endo a ques ão da amos agem de dados da língua alada em diccioná ios p epa ados. Pa a es e es udo oi escolhido o mé odo de enque e ques ioná ia. o ques ioná io pediu pa a esponde a uma pe gun a: Você usa es as pala as nos signi icados indicados? Kalbos Kul ū a | 81 208 são ap esen adas qua o possí eis a ian es de espos a: 1. sim, us ou-o nes a signi icação, mas só alando p i adamen e. 2. sim, uso-o nesse signi icado an o publicamen e quan o p i adamen e. 3. Não, mas es ou ou indo ele sendo usado nesse signi icado. 4. Não, não ou i-o usado nesse sen ido. Pe gun ando sob e o público e p i a ųjį consumo (plg. pupkis 2005: 18), p e ende escla eça -se, quais pala as esponden es links a usa comunicudami publicai, e quais não. sem a p incipal ques ão sob e o uso do léxico da shnekamónia, p e ende descob i e duas socialines a iá eis idade e gêncio in luência espos as. Ao inqué i o inclui 22 esnekamajai língua ca ac e ís ica leksica exemplos (da ando p essupos o, que isso a osenoje papli em pala as; eles escolhidos de 2008 m. asa ą mos a iam jo ens des inados de laidos de ele isão e pública esc i as da linguagem), e le indo p incipais esnekamosios linguagem leksika camoksnius. Šių žodžių a osena šnekamajai kalbai i už ibiai: lie u ių ža gono žodynėlis oi e i icada pasi elkus Google paieškos sis emą, e endo o online you himo kalbos žodynėlį www.k iu.l e Egidijaus Zaikausko knygą Kalbos pa ibiai i už ibiai: lie u ių ža gono žodynėlis. a p imei a anke os g upos de pala as cons i ui šnekamosios língua leksika, en ecusi em DLKŽ. A ela a ibuídos as seguin es pala as: deskil i pasisek i, zakal i uždi b i, susimau i suco i, secomp omi uo i, šako is ėkau i, u i, įky ė i, cons uí aišin i2. e is ando ês p imei as edições DiKŽ explicou, que pala as des a g upo alcança am ocínio não de um só empo: pala a um s a y i signi icado aišin i encon amos já na p imei a edição DiKŽ (1954), p esumi elmen e, já naquela época ele e a amplamen e di undído. p epa ando a segunda edição (1972) no diccioná io incluídas no as signi icâncias da pala a šako is ėkau i, pyk i, įky ė i e da pala a закалти uždi b i kal iaujan . Ko ge o, logo depois zakal i om a usa e signi icado uždi b i, embo a al signi icado enha sido incluído só na e cei a edição DiKŽ (1993). Com no os signi icados pa a es a pe missão incluídas as pala as deskil i pasisek i e susimau i sukly i, susikomp omi uo i, embo a na Li u ian Language Leksikologijoje de 1980 apa eceu eles ap esen ados como seman inių ža gonybių exemplos (Jakai ienė 1980: 77). isso mos a ia, que a é no o ( ecio) DiKŽ pe missão eles i in papli o a osenoe e dicodiino o ganizado es oi no ado. odas es as pala as em e egionalizadas a osenos exemplos de indicados ou p óximos signi icados e são pa ekę pa a o Lie u ių kalbos žodyną ( oliau lKŽ), 2 Es a pala a s a y i signi icado DlKŽ, ma y , pe neapdai umą nepažymė a šnek. como ca ac e ís ica šnekamajai lingua. G. aMaŠE IčIus. socioling is is a uma análise lexicológica p óp ia da língua šnekamajai 209 po ém di e en emen e de ou a des e g upo de es udo pala as, não incluídas em DiKŽ, eles são ilgesnį empo uni e so inai papli ę. Ou a anke os pala a de g upo em DiKŽ nãoa enka. Pa e deles são de o igem a minesa: c uelmen e labai, especialmen e, i in, ėjai nesąmonės, laužy is a žy is, gėdy is, įki s i sup as i, su ok i, įsigilin i, enk as k ailas; k ailys, pasikėlęs pasipū ęs, ica - e sob e iedo lik i sem nada, se deixik am. a minês esnekamó ia eles podem se conside ados exemplos de léxico eles podem se conside ados po que quase odos ais ou p óximos signi icados são pa ekę em lKŽ ( ik idioma an ledo sėdė i nieko ne u ė i é incluída em F azeologijos ā dyną) e seus a osens exemplos do a mių. Mais uma pa e cons i ui leksika de ja gono. ao e cei o g upo pe encem pala as, começa a usa ja gonine signi icado (naujosios sememos). ais signi icados es as pala as não es ão en adas nem em DlKŽ, nem em lKŽ: apsal i be galo nus eb i, lūž i užmig i, pakalęs nieko nepaisan es, pakabin i susipažin i, susid augau i, záknis i įky ė i, sue zin i, g ybau i nesup as i, nesusigudi i, go o i i nesąmones, klišas ne aiklus. Necesiejama al lexicica pa e são alo es de ou as línguas. Eles cons i uem qua a e cei a g upo de pala as in es igadas: изdu i apgau i (plg. us. ža g. p oko лоть ся suklys i, apsigau i; G ače 2006: 487), įsipaišy i p i ap i; ilp i (plg. us. šnek. вписаться pa aiky i, ilp i; Ku ilo a 2007: 72). ambém incluída e do šnekamosios inglês da língua ans e ida da pala a ne ealus nuos abus, mui o bom signi icado (plg. angl. šnek. un eal neį ikė inas, nuos abus; Ox o d Dic iona y o English 2006: 1932)3. du an e o es udo o am en e is ados 251 esiden es de ilnius (159 mulhe es, 92 homens). idade dos esponden es en e 17 e 80 anos ( g. Fig. 1). conduzindo in es igação oi p e endido apon a quan o mais a ii esnių camados sociais e p o issões pessoas. Embo a a ques ão sob e ocupação não enha sido ap esen ada, po ém sabe-se que en e esponden esas es a am alunos, es udan es, abalhado es, aldinhei os, espo is as, a ís icos, a qui e os, medicos, sace do es, ge en es e e c. 3 Não só es es g upos, mas e odos os clicas de pala as (išsky us klišas ne aiklus) selecionados em anke ą podem se encon ados no li o Egidijaus Zauskoika. Suda y ojas do e odynėlio quan o nemo i uo ai p aplė ė ja gono concepção ža goniška aqui conside ada quase oda šnekamajai língua ca ac e ís ica leksika: da comunsba palbai a imų eksp esy ių žodžių a é ulga ios leksikos e ža gono siau ąja sen ido. Em e isão de li os Inga Ma ai y ė o nece mais um in undado exemplo de a ibuição de pala as da linguagem de comunhão de šnekamosios ao ja gão (Ma ai y ė 2007: 2223). 210 Kalbos Kul ū a | 81 Y IMo EZul a aI e i ando os esul ados do es udo cla i ica polinkias, dos quais e espe ė asi. En e as pala as incluídas na enque e, mais são endem a usa os mais jo ens esponden es (1725 m.), e os mais elhos (6180 m.) mais equen emen e menciona am não ojan es dessas pala as, mas ouėjem os usando nessa signi icação. Fig. 1 apa amen o dos esponden es po g upos idade ap esen a ainda em des aškėję qua o g upos lexicicos incluídos em pesquisa p opinhas de consumo. Susimau i e nuskil i são mais equen es de DiKŽ g upo pala as (ž . 2 igu a.). Mesmo 83% dos mais jo ens g upo de idade ep esen an es de esponde am posi i amen e à pe gun a sob e essas pala as. popula es es as pala as e en e 3645 e 4660 m. idade esponden es (pelo menos 80 % de espos as posi i as). Menos posi i as espos as ecebeu a pala a bloque i. Seu não consume a é 60 p oc. de odos os esponden es, mais equen emen e consumia apenas 1725 e 4660 m. idade homens. ig. 2 polinkis usa em DiKŽ incluídos pala as G. aMaŠE IčIus. socioling is ico es udo léxicosa p óp ia da língua šnekamajai 211 eiksmazodis šako is habi ual mais pa a consumido es mais elhos (ž . Fig. 3). quase me ade (40 po cen o) 1735 anos de idade esponden es espondeu não ojan es des a pala a, e en e 3680 anos de idade esponden es ais o am apenas pouco mais de dezadalis (13 po cen o). é a única das pala as des e es udo, que os esponden es mais elhos são p opensos a usa mais do que os mais jo ens. al polinkis mos a ia, que da pala a shako is no u u o pode não belica nes e signi icado en e mais di undidas pala as da língua šnekamosios. a minês g upo de pala as de o igem se des acam pala as c uausmen e e enk as (ž . Fig. 4). Eles os usa a g ande maio ia de odos os g upos de idade esponden es (dau3 pa . eiksmažodžio šako is uso de aco do g upos de idade 4 pa . polinkis a o i a minės kilmės žodžius Įsipaišy i não popula us 212 Ling os Cul u a | 81 giau mais 80 po cen o.). Quan os mais jo ens do g upo de idade esponden es à pala a emk as ac escen a am a no a, que usa a ele no signi icado šaunus. Mínimo das espos as posi i as sulaukê equen emen e azeologiniuose conjunções apacen an e a pala a ėjai. Não ex emamen e popula a us apa eceu e eiksmazodis įki s i. Alguns en e is ados em ques ioná ios indica am mais p opensas a aquela mesma signi icação usa sang ąžina sua o ma à įsiki s i. As pala as apa içado, lauži a e azeologizma ica sob e o gelo são mui os usados (mais do que 60 po cen o. espos as posi i as), po ém da pala a apa içado e ica sob e o gelo mui o cas ečiau g iebiasi pessoas mais elhas (jos usa a apenas ce ca de 50 po cen o. 4660 m. e 44 po cen o. 6180 m. idade esponden ų). De odas as pala as de ja gão incluídas no inqué i o, o menos usado é pakalęs (apenas 28 % de espos as posi i as). Pala as encabin i e clichês mais endem a usa 1725 m. e 2635 m. idade esponden es. As pala as ungu i, lūž i, zaknis i são algumas das pala as com mais espos as posi i as ecebuká ias des e es udo (ž . Fig. 5). Juos são acos umadas usa de odos (exce o 6180 m.) g upos de idade esponden es. Pakabin i é uma das mais jo ens en e is ados habi uais de pala as, menos ele an es pa a pessoas mais elhas (ž . Fig. 6). posi i amen e sob e seu consumo espondeu 83 po cen o 1725 m. idade, 66 po cen o 2635 m. idade e apenas 39 po cen o 4660 anos idade esponden es. nenhuma em uma única g upo de idade (somen e 39 p oc. espos as posi i as) (ž . 7 ig.). Mesmo e en e a mais jo em g upo de idade a s o5 pa . polinkis usa ja gono no as sememas G. aMaŠE IčIus. socioling is ís ico šnekamajai língua p óp ia do léxico 213 es udo ų o usa a só me ade esponden as. Mais eqüen es das pala as in es igadas são expu di e ne ealus. al signi icado os usa ambém os esponden es mais elhos. Mesmo 27 po cen o 4660 m. idade e 22 po cen o 6180 m. idade esponden es indica am usando a pala a ne ealus an o publicamen e, quan o p i a amen e. Na u almen e, aqui se ia possí el ala sob e especial madinguma des a pala a, po ém, p esumi elmen e, se á acon ecida assim, que pa e esponden as ma cou al espos a nãosigilina em enque e indicada em ou aokią, do que gene ininha alboje habi ual, da pala a ne ealus nuos abus, mui o bom signi icado. Falando sob e as espos as dos esponden es à pe gun a sob e a pública e p i a i a a osená, sepa a am-se apenas homens de 1725 anos de idade. Eles são inclinadas pa e em anke ą 6 pa . açõesmazônio po cain i uso de aco do idade g uposes 7 pa . polinkis consumi po ou as línguas su gidos pala as bene in luência única mais b ilhan e di e ença de língua masculina e eminina 214 Lingbos Kul ū a | 81 incluí e pala as de usa an o publicamen e, quan o p i adamen e (klišas, g ybau i, ne ealus, c uiau amen e, zaknis i, nuskil i, enk as). as mesmas mulhe es da mesma idade ambém não e i am ais pala as usa an o em público como em p i ado (užknis i, c uiau amen e, ne ealus). os esul ados do es udo mos am que nes a g upo de idade pessoas, ma y , da adolescidade é es ado o desejo se sepa a da kalbinės comunidade, exp essa sua ge ação de iden idade em ou a lingua. po em, a léxica p óp ia da linguagem de alunos e es udan es é conside ada uma das p incipais a mais do ja gão social (Zaikauskas 2004). K in a em olho aigus mudamen os passando pa a 2635 m. idade esponden os dados: espos as posi i as sob e pública e p i a i a a osená p a icamen e nebelga a, maio ia indica usa an es šnekamajai albai ca ac e ingus pala as só comunicando p i adamen e. isso pode se explicado socializadas ci cuns âncias de desen ol imen o idade: ge almen e dessa idade pessoas já e mina am es udos e começa am a abalha em a i idades. socioling is ica eo ia a i ma que as pessoas aspi an es à ca ei a pa icula men e endem a u iliza o mas ca ac e ís icas da língua comum (Holmes 1994: 171). es o çando-se ala p es ižine kalba ( igiando não só ja gonybių, mas e ambém šnekamosios linguagem leksikos), eles p ocu am en a iza seu p o essionalismo e s a us à sociedade. 3645 anos g upo de idade, as ques ões de ca ei a não menos ak uús, ad e polinkia pe manece os mesmos. só mais elhos esponden es são inclinem e publicamen e mais pa a o i šnekamosios linguagem lexicos. nes e con ex o do es udo é já mencionado ques ão sob e a pública e p i a i a a oseną. A es a pe gun a mulhe es en e 1725 anos de idade o nece am mui o menos espos as posi i as do que seus colegas homens. eo ia socioling is ica ais esul ados explica do adicional mo e s aidmens sociedade em sociedade nulem a necessidadebe na pública mais consumi comun inę linguagem, e homens não comun ines o mas de linguagem consumi pode p omo e o desejo assim exp essa sua masculinidade (Holmes 1994: 171). mais cla as di e enças de linguagem masculinos e emininos em elação à léxica, apa en emen e, e eladas dados sob e a p óp ia ambien e de comunicação: pašneko ų gêmeos, di e ença de idade, sua si uação social em elação uma à ou a4. Pode-se adi inha , que di e encia -se homens e mulhe es espos as à pe gun a sob e equência de consumo do léxico da esnekamó ia. homens al leksiká de e ia consumi com mais equência com au4 Em Danijoje ealizado um es udo de consumo keiksmažodžių mos ou-se que os jo ens consome am mais e de ou osokias keiksmažodžių do que pessoas da ge ação mais sêne a. Keiksmažodžius e slengo leksiką de pa e liga e o a o de que eles ap esen am in o mação sob e indi idą, exp essekiama apa ybė. es udo mos oué que jo ens pessoas cessam de keikęsi, con e sando com os mais elhos, ambém e começa amėję escala em ca ei as ( a hje 2005).