Iš savojo krašto kalbos istorijos

Z historii języka rodzimego kraju 329 Z JĘZYKA WŁASNEGO KRAJU HISTORIE Rodzinna ziemia nie zapomniała jeszcze o wybitnym badaczu litewskich dialektów i historyku języka Kazisie Morkūnasie (1929–2008), urodzonym w dzień św. Kazimierza Pliakalnio w pojedynczym gospodarstwie, niedaleko Kuniškių, rejon uciański I nie należy zapominać – wiele prac jest jego autorstwa: głównie dzięki jego staraniom wydano zbiorowe dzieło poświęcone dialektologii litewskiej ubiegłego stulecia Lietuvių kalbos atlasas (I–III, 1977–1991), wraz ze współautorami opracowano pierwszą chrestomatię dialektów litewskich Lietuvių kalbos tarmės (1970), napisano ponad 300 różnorodnych pub likacji dotyczących zagadnień dialektów i historii języka. Ci, którzy bliżej obcowali z językoznawcą, pamiętają, z jaką szczególną miłością i ciepłem Kazys Morkūnas mówił o ojczyźnie. Nawet ciężko chory, spieszył się z opracowaniem i redagowaniem ostatniej publikacji swojego życia – monografii Gelwony (2009), wydawanej przez wydawnictwo „Versmė“ w serii „Lietuvos valsčiai” . Zdaniem jednej z redaktorek – Vidos Girininkienė, „rozdział «Wybitni ludzie» tej książki [...] jest niczym pomnik wybitnego językoznawcy, ciepłego człowieka i bratniej duszy“. Ale nie wszystko jeszcze zostało złożone w książkach. Porządkując osobiste archiwum językoznawcy, znaleźliśmy niewielki plik pożółkłych kartek (5 s.). Najpierw w oczy rzuciło się oficjalne pismo dyrektora Instytutu Historii Partii Romasa Šarmaitisa nr 1 19/9 z 30 marca 1970 r. z rezolucją ówczesnego dyrektora Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Kוסטasa Korsakasa „tow. Morkūnasowi“. W ten, obecnie bardzo nietypowy, sposób R. Šarmaitis przesłał plik nazw miejscowych z byłej gminy Pabáiskas powiatu wiłkomierskiego, z okolic swojej rodzinnej wsi Žùkliai. Ustalono, że te nazwy miejscowe już wcześniej zostały włączone do kartoteki nazw miejscowych Instytutu Języka Litewskiego. Według starszej pracownicy naukowej Działu Nazewnictwa Mariji Razmukaitė większość z nich została zapisana przez miejscowych nauczycieli jeszcze w 1935 roku. 1 W piśmie używany jest skrót No. 330 KULTURA JĘZYKA | 82 Kazys Morkūnas nie skorzystał zatem z nazw miejscowych zebranych przez Romasa Šarmaitisa. I jasne dlaczego – z powodu licznych błędów w akcentowaniu i transponowaniu na ogólny język litewski, pozostawionych przez niedoświadczonego zapisującego. Należało je poprawić. Ówczesny wysoki status polityczny i społeczny R. Šarmaitisa najwyraźniej jednak na to nie pozwalał2. Przygotowując ten wykaz nazw miejscowych do druku, poprawiono oczywiste pomyłki. Materiał sprawdzono z kartoteką nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego3. Nazwy miejscowości podano we współczesnej pisowni, bez transkrypcji. Uwagi redaktorki wskazano w przypisach (zob. załączony dodatek – wykaz nazw miejscowości). Dziś, nawet jeśli zostały niegdyś zapisane błędnie, nazwy te mogą być świadkami historii własnego regionu, wymownie świadczącymi o miłości ludzi urodzonych tutaj do rodzinnej ziemi. Otrzymano 2009 12 07 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected] 2 Romas Šarmaitis, ur. w 1909 r. w Žukliai (pow. wiłkomierski), był znanym działaczem ruchu rewolucyjnego (szerzej zob. Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 10, 1983, 537). 3 Całą pracę weryfikacyjną wykonała starsza pracownica naukowa Działu Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego Marija Razmukaitė. Za to serdecznie jej dziękuję. Z historii języka rodzinnych stron 331 PISMO (kopia) Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się! – Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się! INSTYTUT HISTORII PARTII przy Komitecie Centralnym Komunistycznej Partii Litwy FILIA INSTYTUTU MARKSIZMU-LENINIZMU przy KC KPZR Wilno, prosp. Lenina, 12 Telef. Nr 9-53-58 ИНСТИТУТ ИСТОРИИ ПАРТИИ при Центральном Комитете Коммунистической Партии Литвы ФИЛИАЛ ИНСТИТУТА МАРКСИЗМА-ЛЕНИНИЗМА при ЦК КПСС Вильнюс, просп. Ленина, 12 Тел. 9-53-58 № 19/94 Wilno, 30 marca 1970 r. Вильнюс INSTYTUTU JĘZYKA I LITERATURY LITEWSKIEJ DYREKTOROWI5 tow. K. KORSAKOWI Przesyłam wykaz niektórych nazw miejscowych gminy Pabaiskas powiatu wiłkomierskiego (obecnie terytorium sowchozu Krikštėnai rejonu wiłkomierskiego). Znają je tylko starsi ludzie, którzy mieszkali we wsiach nierozparcelowanych na pojedyncze gospodarstwa. Wieś Žukliai w 1935 r. została rozparcelowana na pojedyncze gospodarstwa. Młodzież już zapomniała dawne nazwy miejscowości. Nazwy miejscowości należy włączyć do kartoteki litewskich nazw,6 jako zabytek języka. Załącznik: wspomniana lista. /R. ŠARMAITIS*/ DYREKTOR INSTYTUTU HISTORII PARTII przy KC KPL7 4 W lewej dolnej części arkusza wyraźnie można odczytać adnotację rejestracyjną pisma: „W Instytucie Języka i Literatury Litewskiej OTRZYMANO 7 IV 1970 r. Nr 88” . Obok – podpis osoby, która zarejestrowała pismo. 5 W lewym górnym rogu kartki niebieskim atramentem zapisana jest rezolucja Kosta Korsakasa z podpisem „Drg. Morkūnowi” i datą – 70. IV. 8. 6 Interpunkcja pisma nie została poprawiona. 7 Nad nazwiskiem można odczytać podpis R. Šarmaitisa. 332 KULTURA JĘZYKA | 82 ZAŁĄCZNIK Nazwy miejscowości gminy Pabaiskas w powiecie wiłkomierskim: wieś Żukle Margavõnės – zarośla. Čižnmiškis8 – zarośla. Užùšulnės9 – zarośla. Duobùlis10 – las. Pčkakalnis – zarośla. W czasie wojny Świdrygiełły i Zygmunta stały na nim „pūczki”, działa. Degmai – wypalone zarośla, pastwiska. Przysiętnis – krzewy. Chłopi ze wsi Żukle przysięgli ziemianinowi Olszauskiemu, że nie będą ruszać krzewów ziemianina. Kapcie wyznaczyli granice krzewów. Dubės11 – krzewy przy jeziorze Żirnajai, od strony wsi Żukle. Kirpičną12 – działka gliniastej ziemi. W latach 1920–1930 urządzano tam majówki. Dawniej obok stała karczma, w której częstowali się chłopi przybywający, by zmielić zboże w młynie w Jurdoniach, stojącym nad strumykiem Żirnaja, wypływającym z jeziora Żirnajai. Młyn działał od końca XIX wieku do 1968 r. Krẽsnakalnis13 – góra przy jeziorze Żirnajai. Srùdupė14 – rów, którym płynie woda zawierająca rudę żelaza do jeziora Žirnajai. Našliùpė16 – dolina, którą strumyk wpływa do jeziora Žirnajai. Podczas wojny Świdrygiełły i Zygmunta (1435 r.) wdowy po poległych wojownikach miały chodzić tą doliną i szukać w jeziorze swoich utopionych mężów. Od tego czasu dolina–strumyk ten otrzymał nazwę rzeki Našlių. 8 Przy zapisie pominięto n. Podana forma ma błędnie zaznaczony akcent. 9 Zapisano zgodnie z wymową – Užùšulnos. Podana forma ma błędnie zaznaczony akcent. 10 Zapisano zgodnie z wymową – Dabùlis. Podana forma rodzaju gramatycznego jest błędnie zaakcentowana. 11 Podana forma rodzaju gramatycznego jest błędnie zaakcentowana. 12 Podana forma rodzaju gramatycznego jest błędnie zaakcentowana. 13 Zapisano Krsnakalnis. 14 Podana forma rodzaju gramatycznego jest błędnie zaakcentowana. 15 Użyto gwarowej formy rodzaju gramatycznego griovis. 16 Podana forma rodzaju gramatycznego jest błędnie zaakcentowana. Z historii języka własnego regionu 333 Žiemõs kẽlias – droga od wsi Žukliai w kierunku jeziora Žirnajai. Po zamarznięciu jeziora chłopi pańszczyźniani ze wsi Żukle jeździli nim do majątku Żirnaje pracować. Lankà17 – łąka niedaleko jeziora Żirnaje. Ragẽlis – miejsce przy jeziorze Żirnaje. Alka – pole, ziemia uprawna. Pečiavýsta18 – góra przy jeziorze Żirnaje. Traknia – mokradło. Pasenis19 – mokradło. Ùpės rãvas – dolina, którą płynie strumyk do jeziora Żirnaje. Spókiškis20 – góra. Dielnė21 – łąka. Juoduñgas22 – mokradło. Upẽlis – strumyk. Bendrà – łąka, którą co roku ktoś kupował do skoszenia. Vlnonės – łąka. Pamėlinỹs – bagno. Smėlỹnė – ziemia uprawna. Platoja – szerokie chłopskie sznury pól. Dubẽlė23 – poprzeczne działki ziemi. Márgiai24 – samotne gospodarstwo, bagno, łąka, rów; Bagna Margių – po obu stronach potoku Žirnaja. Alkà – pole uprawne. Žirnijà25 – potok; wypływa z jeziora Žirnajų i uchodzi do rzeki Šventoji. Magaznas26 – budynek do przechowywania zboża – spichlerz. Podczas pierwszej wojny światowej chłopi nie przechowywali już w nim zboża. Około 1925 r. chłop z Pabaiskas, Remeikis, kupił magazyn, a po rozebraniu ścian z belek wywiózł go. Totõriškiai – wieś, w której osiedlili się Tatarzy walczący po stronie Zygmunta podczas jego wojny ze Świdrygiełłą. Tuż obok znajduje się również grodzisko, które miało zostać usypane ku czci poległych wojowników. 17 Obok podano gwarową formę Lunkà. 18 Podana forma jest błędnie zaakcentowana. 19 Podana forma jest błędnie zaakcentowana. 20 Podana forma jest błędnie zaakcentowana. 21 Podana forma jest błędnie zaakcentowana. 22 Przy ustalaniu formy normatywnej oparto się na zapisie z 1936 r. Podano tu formę gwarową Jaduñgas. 23 Podano formę gwarową Dubiãla. 24 Podana forma jest błędnie zaakcentowana. 25 Podano formę gwarową Žirnyjà. 26 Podana forma jest błędnie zaakcentowana. 334 KULTURA JĘZYKA | 82 Vintarà – strumień, który wypływa z bagna dworu Olszauskasa i przez Pabaiskas płynie do rzeki Świętej. Podczas wojny Świdrygiełły i Zygmunta strumień ten miał być czerwony od krwi żołnierzy. Na brzegu Vintary pochowana jest księżniczka, która zginęła podczas tej wojny. Wieś Gailinų Trinãgė – łąka. Užùbaliai27 – łąka. Pavérsmis – łąka. Kap rastas – łąka. Alksnõtės – krzewy. Pakamarėlỹs – krzewy. Užúolakės28 – pole. Tirõnas – łąka. Duburlis – łąka. Wieś Vaitelškiai Ąžuolỹtė29 – bagienko. Ožk rastas – bagno (obecnie osuszone). Ìlgabalis30 – łąka. Belazãriškis31 – krzewy i łąka. Žañdupės32 – las. Ilgarastis – torfowisko, przez nie płynie strumyk. Turonlis33 – kępkowata łąka. Šárkinė – pole, zbocze. Samanýnas34 – torfowisko. Pakanės35 – łąka. Gaidžiãraistis36 – małe torfowisko. Pupalaiškis37 – łąka. Trãkas – krzewik. 27 Podana forma rodzaju jest błędnie zaakcentowana. 28 Podana forma rodzaju jest błędnie zaakcentowana. 29 Podano gwarową formę Užuolỹtė. 30 Podana forma rodzaju jest błędnie zaakcentowana. 31 Podano błędnie zapisaną i zaakcentowaną formę rodzaju. 32 Podano gwarową formę Žuñdupis. 33 Nieakcentowane. 34 Nieakcentowane. 35 Podano gwarową formę Pakanos. 36 Podano formę błędnie zaakcentowaną. 37 Nieakcentowane. Z historii języka rodzinnych stron 335 Parijõs – zaścianek Parijà – zaścianek; są cztery zagrody. Ilgóji38 – łąka. Lãpės kálnas – góra. Kals kálnas – góra (l wymawia się twardo). Gailiùnka39 – krzewy. Vaisgẽniai40 – moczar (osuszony). Grigalino rastas41 – moczar. Brazlkos krmai – krzewy (tak nazwane niedawno). wieś Urnžių Óžiaraistis – bagno. Kazareskà42 – bagno. grodzisko Bartknų43 wieś Bagùžiškių Padumblỹs – łąka. Didžiãbalė44 – łąka. Lesonkų miškẽlis45 – lasek. Parija – strumień. Wieś Gėgžn Kriẽnlaukis – lasek. Gailiùnka – krzew. Kulia – krzew. Wieś Grgždžiai Giriãmiškis – krzewy. Degėsia – bagno. Márgiai – bagno, zarośla. 38 Podana forma jest błędnie zaakcentowana. 39 Podana forma jest błędnie zaakcentowana. 40 Podana zgodnie z wymową zapisana forma Vaizgẽniai. 41 Bez akcentu. 42 Podana zgodnie z wymową zapisana forma Kazarska. 43 Bez akcentu. 44 Podana forma gwarowa Didžiãbala. 45 Nieakcentowane. 336 KULTURA JĘZYKA | 82 Waisgieniów – samotna zagroda Kimsynė46 – bagno. W latach okupacji hitlerowskiej, podczas działań wojennych, spłonęły dwie zagrody znajdujące się w samotnej zagrodzie. Zapisano 18 maja 1968 r. w Żukliach na podstawie wypowiedzi miejscowych chłopów, którzy zebrali się na wesele. Wszystkie te wsie wchodzą obecnie w skład terytorium sowieckiego gospodarstwa rolnego Krikštėnai (w rejonie wiłkomierskim). R. Šarmaitis47 46 Nieakcentowane. 47 Nad nazwiskiem znajduje się podpis R. Šarmaitisa. Uwaga redakcyjna. Nazwy wsi w tym wykazie podano bez oznaczeń akcentu. Poprawnie akcentuje się je następująco: Žùkliai, Gailinai, Vaitelškiai, Parijà, Urnžiai, Bagùžiškiai, Gėgžna, Grgždžiai, Vaisgẽniai.