Iš savojo krašto kalbos istorijos

Z HISTORII JĘZYKA SWOJEJ MAŁEJ OJCZYZNY Rodzinna ziemia nie zapomniała jeszcze o wybitnym badaczu litewskich dialektów i historyku języka Kazysie Morkūnasie (1929–2008), urodzonym w dniu św. Kazimierza w samotnym gospodarstwie Piliakalnis, niedaleko Kūniškiai, w rejonie wiłkomierskim. I nie powinna zapomnieć – wykonał wiele pracy: głównie dzięki jego staraniom ukazało się zbiorowe dzieło litewskiej dialektologii minionego stulecia Lietuvių kalbos atlasas (I–III, 1977–1991), wraz ze współautorami przygotował pierwszą antologię litewskich dialektów Lietuvių kalbos tarmės (1970), napisał ponad 300 różnorodnych publikacji poświęconych dialektom i historii języka. Ci, którzy bliżej znali językoznawcę, pamiętają, z jaką niezwykłą miłością i ciepłem Kazys Morkūnas opowiadał o rodzinnych stronach. Nawet ciężko chory, spieszył się, by opracować i zredagować ostatnią publikację swojego życia – monografię Gelvonai (2009), wydawaną przez oficynę „Versmė” w serii „Lietuvos valsčiai”. Zdaniem jednej z redaktorek, Vidos Girininkienė, „rozdział «Wybitni ludzie» tej książki [...] jest niczym pomnik wystawiony wybitnemu językoznawcy, ciepłemu człowiekowi i bratniej duszy”. Ale nie wszystko jeszcze znalazło się w książkach. Porządkując osobiste archiwum językoznawcy, natrafiliśmy na niewielką wiązkę pożółkłych kartek (5 s.). W oczy rzuciło się najpierw oficjalne pismo z 30 marca 1970 r. nr1 19/9, wystosowane przez dyrektora Instytutu Historii Partii Romasa Šarmaitisa, z rezolucją Kosto Korsakasa, ówczesnego dyrektora Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, „do tow. Morkūnasa”. W ten, dziś bardzo nietypowy, sposób R. Šarmaitis przesłał wiązkę nazw miejscowych z dawnego powiatu ukmergėskiego, gminy Pabaiskas, z okolic swojej rodzinnej wsi Žūkliai. Ustalono, że te nazwy miejscowe zostały już wcześniej wpisane do kartoteki nazw miejscowych Instytutu Języka Litewskiego. Jak podaje Marija Razmukaitė, starsza pracownica naukowa działu nazewnictwa, większość z nich została zapisana przez miejscowych nauczycieli już w 1935 roku. 1 W piśmie użyto skrótu №. Iš savojo krašto kalbos istorijos 329 Kazys Morkūnas nie skorzystał jednak z nazw miejscowych zebranych przez Romasa Šarmaitisa. I wiadomo dlaczego – ze względu na liczne błędy akcentuacyjne i błędy w transponowaniu do litewskiego języka ogólnego, pozostawione przez niedoświadczonego zapisującego. Należało je poprawić. Jednak wysoka pozycja polityczna i społeczna R. Šarmaitisa w tamtym czasie najwyraźniej na to nie pozwalała.2 Przygotowując ten wykaz nazw miejscowych do druku, poprawiono oczywiste pomyłki. Materiał sprawdzono z kartoteką nazewniczą Instytutu Języka Litewskiego.3. Nazwy miejscowe podano w obecnej pisowni, bez transkrypcji. Uwagi redaktorki wskazano w przypisach (zob. załącznik – wykaz nazw miejscowych). Dziś te nazwy miejscowe, choć niegdyś zapisane z błędami, mogą być świadectwem historii rodzinnych stron, wymownie mówiąc o miłości do ojczystej ziemi ludzi tu urodzonych. Otrzymano 2009 12 07 DANGUOLĖ MIKULĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected] 2 Romas Šarmaitis, ur. w 1909 r. w Žukliai (pow. wiłkomierski), był znanym działaczem ruchu rewolucyjnego (szerzej zob. Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 10, 1983, 537). 3 Całość prac weryfikacyjnych wykonała starsza pracownica naukowa Działu Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego Marija Razmukaitė. Serdecznie jej za to dziękuję. 330 KALBOS KULTŪRA | 82 PISMO (kopia) Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się! – Пролетарии всех стран, соединяйтесь! INSTYTUT HISTORII PARTII przy Komitecie Centralnym Komunistycznej Partii Litwy FILIA INSTYTUTU MARKSIZMU-LENINIZMU przy KC KPZR Wilno, al. Lenina 12 Tel. nr 9-53-58 INSTYTUT HISTORII PARTII przy Komitecie Centralnym Komunistycznej Partii Litwy FILIA INSTYTUTU MARKSIZMU-LENINIZMU przy KC KPZR Wilno, al. Lenina 12 Tel. 9-53-58 Nr 19/94 Wilno, 30 marca 1970 r. Вильнюс DYREKTOROWI INSTYTUTU JĘZYKA I LITERATURY LITEWSKIEJ5 tow. K. KORSAKOWI Przesyłam wykaz niektórych nazw miejscowych z gminy Pabaiskas w powiecie wiłkomierskim (obecnie teren państwowego gospodarstwa rolnego Krikštenai w rejonie wiłkomierskim). Znają je tylko starsi ludzie, mieszkający w wsiach, które nie zostały rozparcelowane na pojedyncze gospodarstwa. Wieś Žukliai została rozparcelowana na pojedyncze gospodarstwa w 1935 r. Młodzież zapomniała już dawne nazwy miejscowe. Nazwy miejscowe należy włączyć do kartoteki nazw litewskich,6 jako pomnik języka. Załącznik: wymieniony wykaz. /R. ŠARMAITIS/ INSTYTUT HISTORII PARTII przy KC KPL DYREKTOR7 4 W dolnej lewej części arkusza znajduje się wyraźnie czytelna pieczęć rejestracji pisma: „Do Instytutu Języka i Literatury Litewskiej WPŁYNĘŁO dnia 7 IV 1970 r. Nr 88”. Obok znajduje się podpis osoby, która zarejestrowała pismo. 5 W lewym górnym rogu arkusza niebieskim atramentem zapisano rezolucję Kosto Korsakasa z podpisem „Tow. Morkūnasowi” i datą – 70. IV. 8. 6 Interpunkcja pisma nie została poprawiona. 7 Nad nazwiskiem czytelny podpis R. Šarmaitis. Iš savojo krašto kalbos istorijos 331 PRIEDAS Nazwy miejscowości powiatu użpengskiego, gminy Pabaiskas nazwy miejscowe Žūklių wieś Margavònės — zarośla. Čižūniškis8 — zarośla. Užūšulnės9 — zarośla. Duobùlis10 — las. Pūčkakalnis — zarośla. W czasie wojny Świdrygiełły i Zygmunta stały na nim „pučki”, czyli działa. Degimai — wypalone zarośla, pastwiska. Prisiektinis — zarośla. Chłopi ze wsi Žūkļiai przysięgli właścicielowi majątku Olšauskasowi, że nie będą ruszać jego zarośli. Kapčiai wyznaczyli granice zarośli. Dùbės11 — zarośla nad jeziorem Žirnajai, po stronie wsi Žūkļiai. Kirpičnà12 — działka z gliniastą ziemią. W latach 1920–1930 odbywały się tu majówki. Dawniej obok stała karczma, w której posilali się chłopi przybywający zemleć zboże do młyna w Jurdoniai, położonego nad potokiem Žirnaja, wypływającym z jeziora Žirnajai. Młyn działał od końca XIX wieku do 1968 roku. Krėsnakalnis13 — góra nad jeziorem Žirnajai. Srūdupės14 — rów15, którym woda zawierająca rudę żelaza spływa do jeziora Žirnajai. Našliùpė16 — dolina, którą strumień wpada do jeziora Žirnajai. W czasie wojny Świdrygiełły i Zygmunta (1435 r.) wdowy po poległych żołnierzach szły tą doliną i szukały w jeziorze swoich mężów, którzy utonęli. Od tego czasu dolina i strumień otrzymały nazwę Našlių upė („Rzeka Wdów”). 8 Przy zapisie pominięto n. Podana forma ma błędnie oznaczone miejsce akcentu. 9 Zapisano zgodnie z wymową — Užūšulnos. Podana forma ma błędny akcent. 10 Zapisano zgodnie z wymową — Dabùlis. Podana forma ma błędny akcent. 11 Podana forma ma błędny akcent. 12 Podana forma ma błędny akcent. 13 Zapisano Krėsnakalnis. 14 Podana forma ma błędny akcent. 15 Użyto terminologicznej formy griovys. 16 Podana forma ma błędny akcent. 332 KALBOS KULTŪRA | 82 Zimowa droga – droga z wsi Žukliai w stronę jeziora Žirnajai. Gdy jezioro zamarzało, chłopi pańszczyźniani ze wsi Žukliai jeździli nią do dworu w Žirnajach do pracy. Lanka17 – łąka niedaleko jeziora Žirnajai. Ragėlis – miejsce nad jeziorem Žirnajai. Alkai – pole, ziemia uprawna. Pečiauyšta18 – wzgórze nad jeziorem Žirnajai. Trakniai – bagno. Pasienis19 – bagno. Ūpės rāvas – dolina, którą płynie strumyk do jeziora Žirnajai. Spókiškis20 – wzgórze. Dielinė21 – łąka. Juodūngas22 – bagno. Upėlis – strumyk. Bendrà – łąka, którą co roku ktoś kupował, aby ją skosić. Vìlnonės – łąka. Pamelinỹs – kałuża. Smėlynė – gleba. Platojai – szerokie pasy chłopskich pól. Dubėlė23 – poprzeczne działki ziemi. Márgiai24 – samotna zagroda, bagno, łąka, wąwóz; Bagna Margių leżą po obu stronach strumienia Žirnaja. Alkà – ziemia uprawna. Žirnijà25 – strumień; wypływa z jeziora Žirnajų i uchodzi do rzeki Šventoji. Magazinas26 – budynek do przechowywania zboża – spichlerz. Podczas I wojny światowej chłopi nie przechowywali już w nim zboża. Około 1925 r. chłop z Pabaiskas, Remeikis, kupił spichlerz, rozebrał go i wywiózł belki. Totóriškiai – wieś, w której osiedlili się Tatarzy walczący po stronie Žygimantasa podczas jego wojny ze Švitrigailą. Znajduje się tu także grodzisko, usypane podobno ku czci poległych wojowników. 17 Podano obok gwarową formę Lunkà. 18 Podana forma ma błędnie oznaczony akcent. 19 Podana forma ma błędnie oznaczony akcent. 20 Podana forma ma błędnie oznaczony akcent. 21 Podana forma ma błędnie oznaczony akcent. 22 Przy ustalaniu formy normatywnej oparto się na zapisie z 1936 r. Podano tu gwarową formę Jadūngas. 23 Podano gwarową formę Dubiāla. 24 Podana forma ma błędnie oznaczony akcent. 25 Podano gwarową formę Žirnyjà. 26Podana forma rodzaju została błędnie zaakcentowana. Iš savojo krašto kalbos istorijos 333 Vintarà – strumień, który wypływa z bagna przy majątku Olšauskasa i przez Pabaišką płynie do rzeki Świętej. Podczas wojny Švitrigaili z Žygimantasem ten strumień miał być czerwony od krwi wojowników. Na brzegu Vintary pochowana jest księżniczka, która zginęła podczas tej wojny. Wieś Gailiūnai Trinágė – łąka. Užubaliai27 – łąka. Pavérsmis – łąka. Kapų raistas – łąka. Alksnòtės – zarośla. Pakamarelỹs – zarośla. Užuolakės28 – pole. Tirónas – łąka. Duburėlis – łąka. Vaiteliškių kaimas Ąžuolýtė29 – raistel(is). Ožkų raistas – raistas (dabar nusausintas). Įlgabalis30 – pieva. Belazāriškis31 – krūmai ir pieva. Žāndupės32 – miškas. Ilgaraistis – bagno, przez który przepływa strumyk. Turonėlis33 – kimšėta pieva. Šárkinė – laukas, nuokalnė. Samanýnas34 – raistas. Pakalnės35 – pieva. Gaidžiáraistis36 – raistel(is). Pupalaiškis37 – pieva. Trākas – krūmelis. 27 Podana płeć została błędnie oznaczona akcentem. 28 Podana płeć została błędnie oznaczona akcentem. 29 Podano gwarową formę rodzaju Užuolýtė. 30 Podana forma została błędnie zaakcentowana. 31 Podano błędnie zapisaną i zaakcentowaną formę rodzaju. 32 Podano gwarową formę rodzaju Žūndupis. 33 Niezaakcentowana. 34 Niezaakcentowana. 35 Podano gwarową formę rodzaju Pakalños. 36 Podana forma została błędnie zaakcentowana. 37 Niezaakcentowana. 334 KALBOS KULTŪRA | 82 Przysiółek Parijõs Parijā — przysiółek; są tu cztery zagrody. Ilgõji38 — łąka. Lāpės kalnas — góra. Kalės kalnas — góra (l wymawia się twardo). Gailiūnka39 — zarośla. Vaisgėniai40 — mokradło (osuszone). Mokradło Grigaliūnasa41 — mokradło. Zarośla Brazilkos — zarośla (tak nazwane niedawno). Wieś Urnėžiai Õžiar aistis — mokradło. Kazareskà42 — mokradło. Grodzisko Bartkūnų43 Wieś Bagùžiškiai Padumblỹs — łąka. Didžiābalė44 — łąka. Lesonkų miškėlis45 — mały lasek. Parijā — strumyk. Wieś Gėgžnai Kriėnlaukis — lasek. Gailiūnka — krzew. Kuliaĩ — krzew. Wieś Girgždžiai Giriamiškis — krzewy. Degėsiai — mokradło. Márgiai — mokradło, krzewy. 38 Podana forma ma błędnie zaznaczony akcent. 39 Podana forma ma błędnie zaznaczony akcent. 40 Podana forma zapisana zgodnie z wymową Vaizgėniai. 41 Nie zaznaczono akcentu. 42 Podana forma zapisana zgodnie z wymową Kazareška. 43 Nie zaznaczono akcentu. 44 Podano formę gwarową Didžiābala. 45 Nie zaznaczono akcentu. Iš savojo krašto kalbos istorijos 335 Zaścianek Vaisgėniai Kimšynė46 – bagno. W czasie działań wojennych podczas okupacji hitlerowskiej spłonęły dwa gospodarstwa znajdujące się w zaścianku. Zapisano ustnie 18 maja 1968 r. w Žukliai od miejscowych chłopów zgromadzonych na weselu. Wszystkie te wsie należą obecnie do obszaru kołchozu Krikštėnai (w rejonie wiłkomierskim). R. Šarmaitis47 46 Nieoznaczone akcentem. 47 Nad nazwiskiem znajduje się podpis R. Šarmaitisa. Uwaga redakcyjna. Nazwy wsi w tym wykazie podano bez oznaczenia akcentu. Prawidłowo akcentuje się je następująco: Žūkliai, Gailiūnai, Vaiteliškiai, Parijà, Urnėžiai, Bagužiškiai, Gėgžnai, Girždžiai, Vaisgėniai. 336 KALBOS KULTŪRA | 82