Daugiskaitinių ir vienaskaitinių kreipimosi formų konkurencija viešojoje sakytinėje vartosenoje (sociolingvistinis aspektas)

214 KULTURA JĘZYKA | 82 JURGITA GIRČIENĖ Lietuvių kalbos institutas KONKURENCJA LICZEBNIKOWYCH I POJEDYNCZYCH FORM ZWRACANIA SIĘ W PUBLICZNYM UŻYCIU JĘZYKA MÓWIONEGO (aspekt socjolingwistyczny) WSTĘP Z publicznym użyciem języka zwykle wiąże się liczebnikowa forma zwracania się do indywidualnego adresata – tak zwana liczba mnoga grzecznościowa, wyrażana zaimkiem jūs oraz odpowiednią osobową formą czasownika i pozwalająca najczęściej nieznanym sobie nawzajem nadawcy i adresatowi zachować dystans, wyrazić relacje pełne szacunku i oficjalne (zob. Župerka 1997: 45; Čepaitienė 2007: 27, 83, 85 i nast.). Relacje takie wiąże się z dystansową strategią grzeczności (szerzej zob. Brown, Levinson 1987; Kарасик 2002)1. Dawny styl komunikowania się litewskiej arystokracji nie zachował się i niemal nie został odnotowany. Uważa się, że współczesne użycie publiczne charakteryzuje dystansowa ekspresja grzecznościowa – zwracanie się w liczbie mnogiej grzecznościowej, imieniem i nazwiskiem, słowami określającymi stanowisko i pozycję społeczną z przydawką pan, pani lub szanowny, szanowna, niezależnie od wieku i płci rozmówców, przywraca 1 Twórcy strategii grzeczności Penelope Brown i Stephen Levinson twierdzą, że ekspresję grzeczności determinuje dwojaki sposób komunikowania się: pozytywny (positive politeness), gdy okazuje się przyjaźń i bliskość, oraz negatywny (negative politeness), gdy okazuje się szacunek i zachowuje dystans (Brown, Levinson 1978, 1987). Badaczka etykiety języka litewskiego Giedrė Čepaitienė przekonująco proponuje nazywać pozytywną ekspresję grzecznościową kontaktową, a negatywną – dystansową strategią grzeczności (zob. Čepaitienė 2007: 25). Wymienione terminy w pracach litewskich na razie nie są ujednolicone, por. (dystansowa, kontaktowa) strategia grzeczności lub krócej (dystansowa, kontaktowa) grzeczność (Čepaitienė 2007; Gudavičienė 2007; Hilbig 2007, 2008 (jako komentarz metajęzykowy); Girčienė, Skvorčiūtė 2009) oraz (negatywna, pozytywna) grzeczność (Džežulskienė 1994; Girčienė, Kupčinskaitė-Ryklienė 2005; Hilbig 2008, Celem niniejszego artykułu jest, na podstawie danych z ilościowej i jakościowej analizy telewizyjnych programów rozmów, omówienie w aspekcie socjolingwistycznym konkurencji mnogich i pojedynczych form zwracania się do adresata w publicznej mowie2 Relacje między uczestnikami aktu komunikacji mogą być niehierarchiczne – tożsame, horyzontalne, tj. symetryczne, oznaczające solidarność, oraz hierarchiczne – nietożsame, wertykalne, tj. asymetryczne, ucieleśniające władzę (szerzej zob. Marcinkevičienė 2004; Čepaitienė 2007: 33). 2009). J. GIRČIENĖ. Konkurencja mnogich i pojedynczych form zwracania się w publicznym użyciu mówionym 215 tradycje okresu niepodległości (Čepaitienė 2007: 79, 85). Dane socjolingwistyczne dotyczące tradycji funkcjonowania form zwracania się w użyciu publicznym dostarcza również badanie zaimków, uwidaczniające różnice uwarunkowane środowiskiem prywatnym i zawodowym. Ogólnie można powiedzieć, że w sytuacjach zawodowych najważniejszym czynnikiem jest status – familiarnie (ty) można zwracać się jedynie do osób zajmujących niższą pozycję społeczną (Rosinas 1996: 43–44). Jednak badania współczesnego użycia publicznego wskazują na większe przesunięcie w stronę kontaktowej strategii grzeczności, której wykładnikiem jest także familiarna forma liczby pojedynczej. Formy zwracania się do adresata w liczbie pojedynczej odnotowano zarówno w pisemnym, jak i ustnym publicznym użyciu języka: w zamawianych artykułach reklamowych (Marcinkevičienė 2004), reklamach czasopism (Girčienė, Kupčinskaitė-Ryklienė 2005) i artykułach redakcyjnych (Girčienė 2009), w telewizyjnych programach dyskusyjnych (Čepaitienė 2007: 79–80, 88–89, 110; Girčienė, Skvorčiūtė 2009: 41, 43, 46). Zdaniem Giedrė Čepaitienė „stopniowo zacierają się granice między publicznym a potocznym aktem mowy, w publicznych wypowiedziach używa się familiar­nych form, odpowiednich wyłącznie dla języka potocznego” (Čepaitienė 2007: 80). Podobne tendencje dotyczące formy liczby pojedynczej wskazują także badacze innych języków, które zachowały opozycję liczby pojedynczej i grzecznościowej liczby mnogiej. Wysuwa się nawet przypuszczenie, że forma określania adresata w liczbie pojedynczej może wyprzeć konkurującą z nią formę liczby mnogiej, ponieważ od końca XX wieku ważniejszy staje się czynnik bliskości, a nie szacunku. Ustalono związek między poglądami a wyborem jednego lub drugiego wariantu: bardziej konserwatywni użytkownicy języka częściej wybierają liczbę mnogą, a bardziej liberalni – liczbę pojedynczą (Marcinkevičienė 1994: 50– 51). Wybór formy zwracania się zależy również od innych czynników: wieku, płci i wykształcenia adresanta oraz adresata, stopnia znajomości, hierarchii relacji społecznych2, ról społecznych; okoliczności mówienia – publicznego lub prywatnego charakteru komunikacji, (a)symetrii sytuacji komunikacyjnej, dia logu lub polilogu itp. (szerzej zob. Boissevain 1987: 167 i n. ; Džežulskienė 1994: 57 i n. ; Grumadienė 1994; Marcinkevičienė 1994: 48–51, 2004; Karaliūnas 1997: 105–106 i n. ; Vilkienė 1998; Romaine 2000; Čepaitienė 2007: 72, 78–83, 109–110 i n. ). 216 KALBOS KULTŪRA | 82 nėje vartosenoje. Do badania wybrano materiał reprezentujący publiczne użycie języka mówionego3 – telewizyjne programy rozmów o charakterze społecznym i osobistym, rozrywkowym, przeznaczone dla zróżnicowanych odbiorców. Zbadano populację generalną – wszystkie cotygodniowe programy rozmów wszystkich litewskich nadawców, emitowane od 26 stycznia 2009 r. do 11 marca 2009 r. (po dwa odcinki każdego z nich)4. To: 1) audycje debaty, dyskusje i rozmowy poświęcone kwestiom społecznym; 2) audycje rozmowne rozwiązujące sprawy osobiste oraz rozrywkowe (dziecięce). Łącznie zbadano 19 audycji o różnych tytułach, ich całkowita liczba wynosiła 38, a czas trwania – ~ 32 godz. Wśród nich: 24 nagrania (12 różnych audycji5 po 2 nagrania) audycji o charakterze społecznym, których łączny czas trwania wynosił 18 godz. (18 nagrań ~ po 50 min.; 6 nagrań ~ po 30 min.); 14 nagrań (7 różnych audycji po 2 nagrania) audycji o charakterze rozrywkowym, których łączny czas trwania wynosił 14 godz. (4 nagrania ~ po 120 min.; 4 nagrania ~ po 50 min.; 6 nagrań ~ po 30 min.). Audycje transkrybowano zgodnie z metodologią CHILDES (Child Language Data Exchange Systems), przeznaczoną do gromadzenia i analizowania danych języka mówionego. Uczestników rozmów zakodowano (nie podaje się danych osobowych) według czynników istotnych dla badania socjolingwistycznego – płci, roli społecznej (często pośrednio wskazuje się w ten sposób także na (domniemane) wykształcenie), grupy wiekowej itp., np. : MĘŻ. VED*III, tj. mężczyzna odgrywający rolę prowadzącego program (zazwyczaj jest to dziennikarz posiadający wyższe wykształcenie), należący do III socjolingwistycznie określonej grupy wiekowej (25–34 lata) (zob. tabelę 3); MOT. PSICHOL*V, tj. kobieta, uczestniczka programu, odgrywająca rolę ekspertki, w tym przypadku z dziedziny psychologii (eksperci to najczęściej również specjaliści w określonej dziedzinie posiadający wyższe wykształcenie), należąca do V (45–59 lat) grupy wiekowej. W programach uczestniczyło 218 osób o różnym wykształceniu – niemal po równo mężczyzn i kobiet w wieku od 10 do 75 lat. Łącznie do różnych adresatów, z zastosowaniem zarówno liczby mnogiej, jak i pojedynczej formy zwracania się, zwrócono się 290 razy6. Interpretując ten podstawowy materiał empiryczny, oparto się na wynikach litewsko-łotewskiego projektu „Socjolingwistyka bałtycka (BalSoc): językowa samoświadomość społeczeństwa 3 W sprawie pojęć język mówiony i użycie publiczne zob. Miliūnaitė 2009: 34–35, 38–39. 4 Autorka niniejszego artykułu serdecznie dziękuje Kristinie Skvorčiūtė, która zezwoliła na wykorzystanie zgromadzonego cennego materiału empirycznego (zob. Skvorčiūtė 2009: 51–171, załącznik 2. Transkrypcje fragmentów programów telewizyjnych w formie rozmów) do dalszych badań nad użyciem języka mówionego. 5 Program Akistata su Lietuva, który co drugi raz prowadzą różni prowadzący, uznano za dwa różne programy (2 programy po 2 nagrania). 6 Różnych adresatów jest więcej niż uczestników programów, ponieważ tę samą osobę, gdy zwraca się do niej kilku różnych adresantów, uznaje się za kilku różnych adresatów. J. GIRČIENĖ. Konkurencja liczby mnogiej i pojedynczej form zwracania się w publicznym użyciu języka mówionego na Litwie i Łotwie” na podstawie danych7: analizy jakościowych wywiadów z 24 litewskimi dziennikarzami telewizyjnymi i radiowymi oraz prowadzącymi programy, mężczyznami w wieku 32–42 lat, dotyczących kompetencji językowej dziennikarzy i in. Prawie wszyscy respondenci włączeni do próby mają doświadczenie spontanicznego mówienia na antenie (dalej – BalSoc). SOCJOLINGWISTYCZNY OPIS PROGRAMÓW I ICH UCZESTNIKÓW Według kryterium publicznego lub prywatnego charakteru rozmowy wszystkie telewizyjne programy w formie rozmów, dostępne dla wszystkich członków wspólnoty językowej, formalnie należy zaliczyć do sfery publicznej. Jednak ze względu na treść i zależny od niej charakter wyrazu językowego celowe jest dalsze podzielenie ich na dwie wspomniane główne grupy: 1) programy debat, dyskusji i rozmów poświęcone kwestiom społecznym (dalej – VPL): Akiračiai, Akistata su Lietuva, Ant svarstyklių, Be pykčio, Forumas, Redakcija, Teisė žinoti, Toks gyvenimas su Zita Kelmickaite, Tarp Rytų ir Vakarų, TV forumas, Versijos; 2) programy publicystyczne i rozrywkowe, poświęcone rozwiązywaniu osobistych problemów, przeznaczone nie tylko dla dorosłych, lecz także dla dzieci (dalej – PPL): Bėdų turgus, Nacionalinė paieškų tarnyba, Su Palmira; Auksinė savaitės blykstė, Šeštadienio rytas (dla dorosłych, dalej – SPPL), Mėta Meškinija, Tele bim-bam (dla dzieci, dalej – VPPL). 1) VPL można zaliczyć do kategorii telewizyjnych programów dyskusyjnych – debat –; charakteryzują je wyrażanie opinii, poszukiwanie prawdy i właściwych rozwiązań, przewaga intelektu i argumentów (por. Pečiulis 2007: 202). Ze względu na charakter wypowiedzi językowej VPL wiążą się z publicznym oficjalnym użyciem języka, gdy między nadawcą a odbiorcą zachowywany jest większy lub mniejszy dystans, a środki wyrazu dobierane są bardziej świadomie i staranniej (por. Miliūnaitė 2009: 40–44). Związki VPL z użyciem oficjalnym potwierdzają również badania etykiety językowej w telewizyjnych programach dyskusyjnych (2003–2005): zdaniem Giedrė Čepaitienė programy społeczno-polityczne najbardziej łączy dystansująca strategia grzeczności, przekazująca relacje oparte na szacunku i formalności (Čepaitienė 2007: 85–87). 2) PPL odpowiadałyby dwóm pozostałym kategoriom telewizyjnych programów o charakterze dialogowym – programom dyskusyjnym i reality show, związanym z widowiskiem słowa i sporu, pobudzaniem emocji, odtwarzaniem ludzkich losów, tragizmem lub heroizmem codzienności (por. Pečiulis 2007: 202, 204). Pod względem wypowiedzi językowej PPL wiążą się z publicznym swobodnym7 Projekt realizowany w 2009 r. w Instytucie Języka Litewskiego. Wsparcie zapewnił Państwowy Fundusz Nauki i Studiów. 218 KULTURA JĘZYKA | 82 jej użycie, charakteryzujące się swobodą ekspresji językowej nieograniczoną formalnymi regułami, nieoficjalnością (zob. Miliūnaitė 2009: 40–44). Wniosek dotyczący powiązań PPL ze swobodnym użyciem języka potwierdzają również badania etykiety językowej: G. Čepaitienė, choć twierdzi, że w telewizyjnych programach rozmów, w których nie tylko prowadzi się publiczną komunikację, lecz które są także publicznie oglądane przez dużą widownię, właściwsza jest zdystansowana strategia grzecznościowa, to jednak skłonna jest wiązać obyczajowe programy społeczne (zwłaszcza przeznaczone dla dzieci) z przytulnym, naturalnym otoczeniem oraz kontaktową strategią grzecznościową przekazującą ciepłe relacje (Čepaitienė 2007: 85, 87–90). Zatem przy analizie form zwracania się PPL należy opierać się nie (tylko) na badaniach publicznego użycia języka w sferze zawodowej, lecz (także) na badaniach użycia języka w sytuacjach codziennych. Z danych wspomnianego we wstępie badania zaimków wynika, że w sytuacjach codziennych istotne są czynniki znajomości, wieku i płci. W sposób familiarny (tu) na Litwie najchętniej komunikują się ze sobą znane sobie młode osoby obojga płci, w liczbie pojedynczej mogą również zwracać się przedstawiciele starszego pokolenia obojga płci do młodszych, najczęściej także znanych sobie osób. Nie znając się nawzajem, w liczbie pojedynczej zwracają się do siebie tylko mężczyźni w różnym wieku, kierując się do przedstawicieli własnej płci. W sposób niefamiliarny, tj. z szacunkiem (jūs), w sytuacjach codziennych zwracają się do siebie nieznane sobie młode osoby różnej płci; w ten sposób zwraca się również do znanych i nieznanych przedstawicieli starszego pokolenia; starsi mężczyźni zwracają się tak zarówno do znanych, jak i nieznanych kobiet (Rosinas 1996: 43–44). Podsumowując dychotomię VPL i PPL, należy stwierdzić, że jej podstawę stanowi wymiar oficjalności–nieoficjalności (swobody), uznawany w badaniach socjolingwistycznych za jedno z najważniejszych kryteriów (szerzej na ten temat zob. Miliūnaitė 2009: 41 i n. ). Łączny czas trwania nagrań VPL reprezentujących powszechne użycie publiczne i oficjalne jest nieco dłuższy (18 godz.) niż nagrań PPL zaliczanych do publicznego użycia swobodnego (14 godz., z czego 4 nagrania – 2 różne audycje po 2 nagrania – to audycje dla dzieci), jednak stosunkowo niewielka różnica, a także taka sama liczba gości audycji uczestniczących w badaniu (58) i bardzo podobna liczba prowadzących (13 / 8), pozwalają porównywać je statystycznie (zob. tabelę 1). 1 LENTELĖ. Laidų dalyvių pasiskirstymas pagal dalyvavimo pobūdį Laidų charakter Prowadzący Dalyviai Uczestnicy Iš viso w studiu telefonicznie uczestników VPL 13 58 76 147 PPL 8 58 5 71 Ogółem 21 116 81 218 J. GIRČIENĖ. Konkurencja liczby mnogiej i pojedynczej form zwracania się w publicznym użyciu języka mówionego 219 ze względu na kryteria Abiejose grupėse vyrauja laidos, kuriose, be vedėjo (-ų), dalyvauja daugiau nei vienas laidos svečias (38 / 5). Vis dėlto pagal dialogiškumo ar polilogiczności audycje rozmowne najczęściej należy uznać nie za polilog, lecz za dialog aktywnego uczestnika rozmowy – prowadzącego i każdego poszczególnego gościa. To prawda, że fragmenty polilogu, choć rzadko, pojawiają się między gośćmi uczestniczącymi w programie, jednak nigdy nie uczestniczą w nim osoby dzwoniące telefonicznie. Uwzględniając taki charakter rozmowy właściwy audycjom telewizyjnym, a zwłaszcza znaczenie roli prowadzącego, uczestników dodatkowo dzieli się na podgrupy mające wpływ na badaną kwestię: prowadzących (najaktywniejsi twórcy rozmowy i użytkownicy form zwracania się do adresata)8, uczestników obecnych w studiu (aktywni uczestnicy rozmowy i użytkownicy form zwracania się do adresata) oraz osoby dzwoniące telefonicznie (zazwyczaj autorzy jednej lub kilku replik, prawie nieużywający form zwracania się do adresata) (zob. tabelę 2). Wśród 218 osób, które łącznie uczestniczyły w audycjach, nieco więcej było mężczyzn (120) niż kobiet (98). Jak wynika z tabeli 2, wśród prowadzących VPL i uczestników studia przeważali mężczyźni, natomiast wśród PPL – kobiety. TABELA 2. Rozkład uczestników audycji według płci (m – kobiety, v – mężczyźni) Audycje mężczyzn charakter Uczestnicy Prowadzący Ogółem Uczestnicy w studiu telefonicznie i kobiet VPL 11 v / 2 m 46 v / 12 m 38 v / 38 m 95 v / 52 m PPL 1 v / 7 m 23 v / 35 m 1 v / 4 m 25 v / 46 m Ogółem 12 v / 9 m 69 v / 47 m 39 v / 42 m 120 v / 98 m Większość uczestników audycji stanowią aktywni obywatelsko ludzie w wieku produkcyjnym w wieku 25–59 lat (zob. tabela 3). 8 Na znaczenie roli prowadzącego jako reżysera rozmowy i często głównego adresanta rozmowy, a więc także użytkownika najbardziej aktywnie zwracającego się do różnych adresatów, zwracają uwagę zarówno specjaliści ds. komunikacji, jak i etykiety językowej (zob. Čepaitienė 2007: 79–90; Pečiulis 2007: 205). 220 KULTURA JĘZYKA | 82 TABELA 3. Rozkład uczestników audycji według grup wiekowych (bez osób dzwoniących telefonicznie) Wiek Wiek uczestnigrupy ków (lata) Uczestnicy PPL (liczba) VPL Ogółem (liczba) Uczestnicy odsetek audycji odsetek uczestników odsetek (liczba) I ≤14 0 (0) 3,1 (2) 1,5 (2) II 15– 24 2,8 (2) 12,1 (8) 7,3 (10) III 25–34 9,8 (7) 25,8 (17) 17,5 (24) IV 35–44 26,8 (19) 21,2 (14) 24,1 (33) V 45–59 46,5 (33) 25,8 (17) 36,5 (50) VI 60 ≥ 14,1 (10) 12 (8) 13,1 (18) Uczestnicy PPL, których przedstawiciele w najbardziej aktywnym przedziale wiekowym są w przybliżeniu równomiernie rozłożeni według grup (zob. grupy III–V) i wśród których są dzieci oraz młodzież (grupy I–II), są względnie młodsi niż uczestnicy VPL, wśród których przeważają przedstawiciele grupy V (prawie połowa) oraz grupy IV (zob. rys. 1). RYS. 1 Rozkład uczestników audycji według grup wiekowych (bez osób dzwoniących telefonicznie) 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 proc. do 14 (I) 15–24 (II) (III) 25–34 35–44 (IV) (V) 45–59 (VI) 60 + grupy wiekowe uczestnicy VPL uczestnicy PPL J. GIRČIENĖ. Konkurencja liczby mnogiej i pojedynczej form zwracania się w publicznym użyciu mówionym 221 Prowadzący VPL są również starsi – wśród nich przeważają przedstawiciele IV i V grup wiekowych: 2 (III), 5 (IV), 6 (V). Prowadzący PPL, podobnie jak goście ich audycji, są młodsi – wśród nich przeważają przedstawiciele II i III grup wiekowych: 3 (II), 3 (III), 2 (IV). Oprócz czynników socjolingwistycznych, które mogą mieć wpływ na użycie badanego zjawiska językowego – wieku, płci itp., należy omówić także wykształcenie uczestników (obszar działalności), role pełnione w audycji itp. Wśród prowadzących VPL przeważają dziennikarze posiadający wyższe wykształcenie (10), pojedyncze przypadki stanowią kulturoznawca, prawnik, filozof. Wśród gości tych audycji również przeważają osoby posiadające wyższe wykształcenie: ponad połowę gości uczestniczących w studiu stanowią politycy, urzędnicy państwowi, jak określa ich Ž. Pečiulis, decydenci, przedstawiciele zaangażowanego słowa (Pečiulis 2007: 201). Wśród przedstawicieli innych zawodów popularni są politolodzy, ekonomiści, dziennikarze komentatorzy, psycholodzy, kulturoznawcy, przedsiębiorcy; byli wśród nich naukowcy (historycy, filozofowie), wykładowcy, nauczyciele, studenci, uczniowie, przedstawiciele organizacji społecznych, aktorzy itd. Większość z nich pełni tak zwaną rolę eksperta; są to obywatele naciskający na polityków, aby podejmowali określone decyzje, inni po prostu świadczą, wyrażają opinię, pełnią rolę vox populi (por. Pečiulis 2007: 201). Prowadzący PPL to osoby różnych specjalności posiadające wyższe wykształcenie: połowę z nich stanowią dziennikarze (4), pozostali to psycholog, aktor, piosenkarz, astrolog. Wśród gości PPL pełniących rolę eksperta przeważają posiadający wyższe wykształcenie lekarze, wydawcy, przedsiębiorcy. Wśród pozostałych gości PPL przeważają przedstawiciele zawodów związanych z rozrywką i sztuką, większość z nich również posiada wyższe wykształcenie. Trudno wnioskować o przedstawicielach krótkich replik określanych w audycjach rozrywkowych terminami pokrewieństwa (np.: dziadkach, babciach, matkach itp.) – należy przypuszczać, że przynajmniej większość osób rozwiązujących osobiste problemy w audycjach telewizyjnych nie ma wyższego wykształcenia. Tacy uczestnicy, podobnie jak wiele osób dzwoniących telefonicznie, odgrywają rolę wyrażających opinię, vox populi. TENDENCJE W UŻYCIU FORM ZWRACANIA SIĘ Podsumowująca statystyka wszystkich telewizyjnych programów rozmów wskazywałaby na znaczną przewagę liczby mnogiej formy zwracania się do adresata: różni nadawcy zwracali się do 248 różnych adresatów w liczbie mnogiej grzecznościowej (jūs i odpowiednia forma czasownika), a do 43 różnych adresatów – w familiarnej liczbie pojedynczej (tu i odpowiednia forma czasownika). Z tego punktu widzenia widoczna jest wyraźna granica między programami o charakterze społecznym 222 KALBOS KULTŪRA | 82 a programami o charakterze osobistym (rozrywkowym): w VPL konsekwentnie używane są formy zwracania się w liczbie mnogiej, natomiast w PPL formy liczby mnogiej i pojedynczej są niemal równie popularne. 1. Wszyscy uczestnicy rozmów VPL – zarówno prowadzący (144 przypadki oznaczenia9 różnych adresatów), jak i goście (46 przypadków oznaczenia różnych adresatów) – zwracali się do wszystkich adresatów w liczbie mnogiej grzecznościowej (łącznie 190 przypadków oznaczenia różnych adresatów), z wyjątkiem jednego zwrotu do adresata w formie liczby pojedynczej. Zwracając się w liczbie mnogiej grzecznościowej, oprócz zaimka jūs (bardzo rzadko pats, -i, niemal bez wyjątku w połączeniu z jūs), uczestnicy VPL używali różnorodnych nominatywnych określeń adresata: a) do gości w studiu prowadzący najczęściej zwracali się za pomocą zaimka podkreślającego strategię dystansu ponas, -ia + (imię) + nazwisko; b) stosunkowo rzadko do uczestników w studiu zwracano się wprawdzie w liczbie mnogiej, lecz (nieco) bardziej familiarnie: (ponas, -ia / gerbiama(s)) + imię; taka konstrukcja, często z trzecim członem (+ skąd), prowadzący konsekwentnie określali wyłącznie osoby dzwoniące przez telefon; c) WPL, w porównaniu z PPL, charakteryzują zwroty adresatywne według statusu, np.: (szanowna(y) / pan, -i) premier, minister, profesorze10. Różnorodne nominatywne określenia adresata, choć stosowane w formie liczby mnogiej, często wskazują na zróżnicowany stopień oficjalności komunikacji, a czasem nawet na odmienne strategie grzecznościowe. Wstępny przegląd materiału badawczego pozwala przypuszczać, że szczegółowa analiza nominatywnych określeń adresata mogłaby ujawnić nie tylko przypadki indywidualnej kompetencji (nie)komunikacyjnej i (nie)językowej oraz rozwijania strategii rozmowy, istotne dla badań nad dyskursem, lecz także interesujące socjolingwistycznie fakty. Jak już wspomniano, formy zwracania się do adresata w liczbie pojedynczej w WPL użył tylko jeden uczestnik: gość programu – sędziwy sygnatariusz, 9 Określenie adresata to nazwa osoby, do której kierowana jest informacja, tj. adresata, wyrażona słowem lub połączeniem wyrazów. W języku litewskim indywidualny adresat może być określany: 1) zaimkami osobowymi tu, jūs, rzadziej pats (-i), tamsta; 2) rzeczownikami (rzeczownikowymi przymiotnikami i imiesłowami) lub ich konstrukcjami, charakteryzującymi adresata według imienia i (lub) nazwiska, pozycji społecznej, zawodu itp., tj. tak zwanymi określeniami nominatywnymi, np.: ponas (-ia), ponas (-ia) + imię / nazwisko / stanowisko; gerbiamas(is), gerbiama(-oji) + imię itp. (Ambrazas 1990: 9–11; Valeckienė 1998: 211; Čepaitienė 2007: 78–110; Girčienė, Skvorčiūtė 2009: 37–46). Zatem w przypadkach, gdy adresat jest określany za pomocą zaimków osobowych tu lub jūs, zakres pojęcia określania adresata zasadniczo pokrywa się z zakresem pojęcia formy zwracania się. W niniejszym artykule termin określanie adresata jest używany jako nazwa powiązanego pojęcia obejmującego również zwracanie się w mianowniku. 10 Wszystkie stosowane w telewizyjnych programach rozmów typy strukturalne określeń nominatywnych zob. Girčienė, Skvorčiūtė (2009: 42–45). J. GIRČIENĖ. Konkurencja liczby mnogiej i pojedynczej form zwracania się w publicznym użyciu mówionym 229 mama, sese), czasami są one używane jako składnik określenia – wraz z imieniem (np. mama Milda). MOT. VED*IV: mama [MOT.MAM1*IV], czy sama masz siostrę, brata? MOT. VED*IV: no i teraz – biała misiaczka [MOT.MAM2*III]. To już wiesz, o czym będziesz pisać? Przedstaw się. MOT. VED*IV: dobrze, słuchaj, a może na zabawę samochodzikami jesteś już za stary [BERN.BROL*I], jak myślisz? Ta sama prowadząca należąca do grupy IV, zwracając się w liczbie pojedynczej, mówi wyłącznie do rówieśników lub młodszych gości i gościn programu, których role społeczne to mamy, siostry, bracia, przyjaciele i przyjaciółki. Jedynym socjolingwistycznie istotnym czynnikiem tego programu, w którym występuje również wiele form zwracania się, jest wiek. Można zatem dostrzec różnice nawet w porównaniu z tradycją języka potocznego: do nieznajomych kobiet w podobnym wieku zwraca się nie w grzecznościowej liczbie mnogiej, lecz w familiarnej liczbie pojedynczej (por. Rosinas 1996: 43–44). 3. Podsumowując wszystkie PPL, tj. poświęcone omawianiu spraw osobistych lub (i) rozrywkowe programy rozmów przeznaczone dla dzieci (VPPL), a zwłaszcza dorosłych (SPPL), należy zauważyć, że najlepiej ukazują one charakterystyczną dla współczesnej telewizji zmienną relację między publicznością a prywatnością, zbliżenie przestrzeni obywatelskiej do wcześniej niepokazywanej publicznie sfery prywatnej; stają się swoistym, jak określa to Ž. Pečiulis, przedłużeniem domu (por. Pečiulis 2007: 198–202). Dyskurs publiczny staje się coraz bardziej prywatny, skłania się ku rozmowie domowej lub ulicznej, widocznie zmniejszyła się różnica społeczna wyrażana za pomocą języka (Marcinkevičienė 2009). Prawdopodobnie nie należy Šio proceso įtaka matyti net ir visuomeninius klausimus nagrinėjančiose laidose (VPL) – sėkmingos politinės karjeros komponentais tapo kalbos pasię zbytnio dziwić, że granice między mową publiczną a potoczną stopniowo się zacierają, że publicznie stosowane są familiarne, charakterystyczne dotąd wyłącznie dla języka potocznego formy zwracania się w liczbie pojedynczej (por. Čepaitienė 2007: 79–80). prostota, zrozumiałość, szczerość (zob. Pečiulis 2007: 200), za których jeden ze środków wyrazu językowego można by uznać zwracanie się po imieniu. Zbliżanie się przestrzeni publicznej i prywatnej obserwuje się i omawia pod różnymi względami na całym świecie (szerzej zob. Webster 2006: 168–208). Dyskutuje się także o wpływie kultury popularnej i środków masowej komunikacji na język – czy go ożywiają, czy zubożają? Ciekawa spostrzeżenie dotyczące rozpowszechniania się środków wyrazu potocznego języka mówionego w przestrzeni publicznej dobrze zi- 230 KULTURA JĘZYKA | 82 potrzeby burżuazji, lecz jako inną, zaspokajającą potrzeby innych warstw społecznych. Zdaniem badacza, odchodząc od nomo pasaulyje komunikacijos teoretiko Johno Fiske‘o, mėginančio pristatyti populiariąją kultūrą ne kaip blogesnę už aukštąją, iš esmės tenkinančią oficjalnego języka poprawnego, rozkoszuje się elementami różnych kultur języka potocznego, pozwalającymi rozpoznać swoich (Fiske 2008: 94–100). Jeden ze środków wyrazu wcześniej niemal wyłącznie charakterystyczny dla mowy codziennej – familiarna forma zwracania się w liczbie pojedynczej, za pośrednictwem mediów i telewizji upowszechniająca się w publicznym użyciu, z punktu widzenia etykiety językowej często oceniana jako zjawisko negatywne, niezgodne z zasadami etykiety (por. Čepaitienė 2007: 85). Pragmatycy, socjolingwiści, specjaliści w dziedzinie komunikacji rozumieją grzeczność nieco inaczej, ujmują ją w aspekcie funkcjonalnym. Z punktu widzenia pragmatyki lingwistycznej grzeczność nie ogranicza się do zasad i norm etykiety językowej. Na pierwszym miejscu stawia się komunikacyjną intencję adresata. Twierdzi się, że na pierwszym miejscu stawia się komunikacyjną intencję adresata. Twierdzi się, że ar-ą miejscu stawia się komunikacyjną intencję adresata. Twierdzi się, że intencja komunikacyjna adresata wysuwa arvietą. Twierdzi się, że intencja komunikacyjna adresata wysuwa ar-ą. Twierdzi się, że intencja komunikacyjna adresata wysuwa ariškeliama. Twierdzi się, że intencja komunikacyjna adresata wysuwa ar-škeliama. Twierdzi się, że intencja komunikacyjna adresata wysuwa ar-keliama. W odniesieniu do grzeczności kontaktowej, wskazującej bliskość, wspólnotę i dobre relacje, etykieta językowa często jest zupełnie nieaktualna (Hilbig 2007, szerzej zob. 2008). Z perspektywy statusu społecznego opozycji kontaktowych i dystansowych strategii grzeczności odpowiada opozycja dystansu osobistego i społecznego: strategia kontaktowa wiąże się z komunikacją między swoimi, a dystansowa – między obcymi (Kарасик 2002: 80). Według specjalisty ds. komunikacji Ž. Pečiulisa, który rozważa nie tylko doświadczenia Litwy, lecz także świata, „TV dąży do kompensowania luk w dialogu społecznym, rozwija pragnienie społeczeństwa, by komunikować się w najbardziej intymnych kwestiach, rejestrując w ten sposób radykalne zmiany wartości i norm obywateli <…>. Stylistyka nowych rzeczywistości telewizyjnych, kojarzonych z latami osiemdziesiątymi ubiegłego wieku, wskazuje na zmieniające się podejście do zwykłego obywatela – zwykły człowiek staje się bohaterem programów, świadczy o swoich problemach, a obrazy codzienności stają się częścią programów” (Pečiulis 2007: 198–204tt.). Dlatego naturalne jest, że codzienność i życie osobiste nie tylko zwykłych, lecz także znanych społeczeństwu osób w programach telewizyjnych poświęconych rozwiązywaniu takich kwestii przedstawiane są codziennym, potocznym językiem, a więc także za pomocą familiar­nych form zwracania się. O potrzebie wyrażania familiarności i bliskości świadczy nie tylko materiał telewizyjnych programów rozmów, lecz także stanowisko dziennikarzy prowadzących takie programy – wyraźnie deklarowana różnica w komunikacji i środkach wyrazu językowego w programach omawiających kwestie społeczne i osobiste: „Jeżeli ja na przykład zapraszam <…> powiedzmy, ministra <…> porozmawiać nie tylko o polityce, lecz, powiedzmy, o hobby, <…> naturalnie, chcąc przełamać pewne lody, <…> żeby czuł się komfortowo, <…> chcę stać się jego jak największym przyjacielem, <…> dla mnie jest J. GIRČIENĖ. Konkurencja liczby mnogiej i pojedynczej form zwracania się w publicznym użyciu mówionym 231 o wiele ważniejsze jest jego życie prywatne, żeby <…> było ciekawiej dla telewidza. To znaczy, mogę zachowywać się zapewne bardziej familiarnie, mogę chyba mówić mu na ty, jeżeli pozwala na to wiek i cała reszta. Tak więc jeden program nie jest równy drugiemu i nie sądzę, żeby można je wszystkie było wtłoczyć w jeden szablon” (BalSoc). Prawdopodobnie najbardziej niepokojące jest to, że przestrzeń prywatna wraz z właściwymi jej familiarnymi formami wyrazu językowego jest transmitowana publicznie. WNIOSKI Ilościowe badanie programów telewizyjnych typu talk-show reprezentujących użycie publiczne ujawniło zdecydowaną przewagę właściwej dla tego obszaru użycia grzecznościowej liczby mnogiej formy zwracania się: różni adresanci zwracali się do 248 różnych adresatów w grzecznościowej liczbie mnogiej (jūs), a tylko do 43 różnych adresatów – w familiarnej liczbie pojedynczej (tu). Analiza jakościowa uwidoczniła rozgraniczenie programów o charakterze społecznym (VPL) oraz osobistym i rozrywkowym (PPL). W VPL, związanych z publicznym użyciem oficjalnym i właściwą mu dystansową strategią grzecznościową, wyrażającą dystans społeczny oraz szacunek, konsekwentnie stosowane są mnogie formy zwracania się, pomagające utrzymać dystans społeczny. W PPL, związanych z publicznym użyciem swobodnym i właściwą mu kontaktową strategią grzecznościową, wyrażającą bliskość, pojedyncze formy zwracania się, pomagające podtrzymywać przyjazne relacje osobiste, silnie konkurują z mnogimi formami zwracania się – obie są niemal równie częste (jūs – 57 / tu – 42). Zatem dychotomię VPL i PPL należy uznać za główny czynnik determinujący wybór form zwracania się. Różny charakter programów determinuje także różnice między ich uczestnikami, które, poza wspomnianymi aspektami oficjalności i swobody, również mogą wpływać na wybór form zwracania się: uczestnicy PPL są relatywnie młodsi niż uczestnicy VPL, wykształcenie i status społeczny części z nich są niższe; wśród prowadzących VPL i gości dominują mężczyźni, wśród PPL – kobiety, wśród gości VPL przeważają politycy, a w PPL – przedstawiciele świata rozrywki; w PPL, w porównaniu z VPL, jest mniej uczestników pełniących rolę rozjemcy, eksperta, a odpowiednio więcej tak zwanych przedstawicieli vox populi. Podstawowe socjolingwistyczne czynniki decydujące o wyborze form zwracania się w PPL – relacja wieku nadawcy i adresata, stopień znajomości, role społeczne, na które wpływ mogą mieć także wykształcenie, status społeczny (prowadzący program / gość; rozjemca, ekspert (w zależności od przynależności 232 KALBOS KULTŪRA | 82 do określonej profesji) / vox populi itd.). Formą liczby mnogiej w PPL najczęściej zwraca się do starszych, bardziej szanowanych uczestników programów pełniących rolę rozjemcy lub eksperta. Forma zwracania się w liczbie pojedynczej jest częstsza u prowadzących programy; zazwyczaj zwracają się oni w ten sposób do rówieśników lub osób młodszych i znajomych, pełniących rolę kolegi prowadzącego program lub vox populi. Prowadzący te programy, próbujące łączyć sferę publiczną i prywatną (swoista kontynuacja domu, transmitowana publicznie przez TV), muszą rozwiązywać trudne zadania – jak za pomocą środków wyrazu językowego, w tym także różnych form zwracania się, tworzyć przytulną atmosferę programów poruszających sprawy osobiste, a jednocześnie okazywać szacunek nie tylko gościom programu, lecz także widzom. LITERATŪRA Ambr azas V. 1990: Kaip kreiptis? Kaip vadinti? – Gimtoji kalba 4, 9–11. Boissevain J. 1987: Social Network. – Sociolinguistics 1 (HSK 3.1), Berlin– New York, 164–169. Brow n P., Levinson S. 1978: Universals in language usage: politeness phenomena. – Questions and politeness (ed. E. Goody), Cambridge: Cambridge University Press, 56–289. Brow n P., L ev inson S. 1987 (papildytas 1978 m. leidimas): Politeness. Some universals in language usage, Cambridge: Cambridge University Press. Fragmentai per internetą: http://books.google.lt/books Čepa itienė G. 2007: Lietuvių kalbos etiketas: semantika ir pragmatika, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Džež ulskienė J. 1994: Kalba ir giminė. – Sociolingvistika ir kalbos kultūra, Vilnius: Gimtoji kalba, 55–61. Fisk e J. 2008: Populiariosios kultūros supratimas, Vilnius: Žara. Girčienė J., Kupčinskaitė -Ryklienė A. 2005: Kreipimosi į adresatą būdai reklamoje. – Kalbos kultūra 78, 220–230. Girčienė J. 2009: Adresato įvardijimas periodikoje. – Kalba ir kontekstai, Vilnius. Girčienė J., Sk vorč iūtė K. 2009: Adresato įvardijimo polinkiai viešajame sakytiniame diskurse. – Working paper 3, 35–47. Gr umadienė L. 1994: Sociolingvistika ir kalbos kultūra. – Sociolingvistika ir kalbos kultūra, Vilnius: Gimtoji kalba, 5–13. Gudavičienė E. 2007: Lietuvių kalbos direktyvai. [Daktaro disertacija.] Hilbig I. 2007: Kalbinis mandagumas ir kalbos etiketas – viena ir tas pat? – Lietuvos socialinių mokslų forumo pranešimų tezės. Prieiga per internetą: http://www.socforumas.lt/files/events/tezes1.doc J. GIRČIENĖ. Daugiskaitinių ir vienaskaitinių kreipimosi formų konkurencija viešojoje sakytinėje vartosenoje 233 Hilbig I. 2008: Mandagumas kaip reliatyvus kalbinis, socialinis ir kultūrinis reiškinys. – Acta Linguistica Lithuanica 58, 1–15. Hilbig I. 2009: Lietuvių ir anglų prašymų strategijos ir mandagumas. – Lietuvių kalba 3. Prieiga per internetą: http://www.lietuviukalba.lt/index.php?id=130 Kara liūnas S. 1997: Kalba ir visuomenė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Marcinkevičie nė R. 1994: Gyvosios kalbos etnografija. – Sociolingvistika ir kalbos kultūra, Vilnius: Gimtoji kalba, 47–54. Marcinkevičie nė R. 2004: Užsakomųjų reklaminių straipsnių tarpasmeninės funkcijos raiška. – Respectus philologicus 6 (11). Prieiga per internetą: http://filologija.vukhf.lt Marcinkevičie nė R. 2009: Nuo Habermaso iki Valinsko. Viešosios erdvės privatėjimas. – Akiračiai 2–3 (409), 1, 4. Prieiga per internetą: http://www. akiraciai.lt/Akiraciai/Tema/Nuo-Habermaso-iki-Valinsko.-Viesosios-erdvesprivatejimas Miliūnaitė R. 2009: Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Pečiulis Ž. 2007: Iki ir po televizijos. Žvilgsnis į XX amžiaus audiovizualinės masinės komunikacijos fenomeną, Vilnius: Versus aureus. Roma ine S. 2000: Language in society, Oxford: Oxford University Press. Rosi nas A. 1996: Lietuvių bendrinės kalbos įvardžiai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Skvorčiūtė K. 2009: Adresato įvardijimas sakytinėje kalboje (TV pokalbių laidų pagrindu). [Bakalauro darbas, VPU.] Valeckie nė A. 1998: Funkcinė lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Vilkienė L. 1998: Dialogo adresantas ir adresatas. – Kalbotyra 47, 153–164. We bster F. 2006: Informacinės visuomenės teorijos, Kaunas: Poligrafija ir informatika. Kара сик В. 2002: Język statusu społecznego, Moskwa: Gnozis. Otrzymano 2009 11 11 234 KULTURA JĘZYKA | 82 KONKURENCJA MIĘDZY LICZBĄ MNOGĄ A POJEDYNCZĄ FORMĄ ZWROTU W PUBLICZNYM UŻYCIU MOWY Streszczenie Analiza ilościowa programów telewizyjnych typu talk-show, reprezentujących użycie publiczne i emitowanych od 26 stycznia 2009 r. do 11 marca 2009 r., wykazała wyraźną preferencję dla grzecznościowej formy zwracania się, typowej dla tego obszaru użycia: różne osoby zwracające się do innych użyły grzecznościowej liczby mnogiej jūs wobec 248 różnych adresatów, a mniej grzecznościowej liczby pojedynczej tu — tylko wobec 43 różnych adresatów. Analiza jakościowa ujawniła różnice między programami zajmującymi się kwestiami publicznymi (PPI) a programami koncentrującymi się na rozrywce i/lub kwestiach osobistych (PEI). Programy PPI są związane z oficjalnym użyciem języka publicznego i dlatego konsekwentnie stosują liczbowe formy adresatywne, które pomagają zachować dystans społeczny. Programy PEI z kolei są przeważnie związane ze swobodniejszym użyciem języka publicznego, stąd formy adresatywne w liczbie pojedynczej, które pomagają podtrzymywać przyjazne relacje, konkurują z formami w liczbie mnogiej. Obie formy są równie popularne (jūs występuje w 57 przypadkach; tu — w 42 przypadkach). Odmienny charakter programów PPI i PEI determinuje różnice w doborze ich uczestników, a ponadto — obok omówionych wcześniej aspektów oficjalnego i swobodnego użycia języka — może również wpływać na wybór form adresatywnych. Do głównych socjolingwistycznych czynników determinujących wybór form adresatywnych w programach PPI należą wiek nadawcy i adresata, stopień bliskości między nimi oraz role społeczne, na które mogą wpływać wykształcenie i status społeczny. Forma liczby mnogiej w programach PPI jest najczęściej używana w zwracaniu się do starszych, bardziej poważanych uczestników, często pełniących role osób podejmujących decyzje lub ekspertów. Moderatorzy preferują formę liczby pojedynczej, używaną w odniesieniu do rówieśników, młodszych rozmówców lub znajomych. Należy zauważyć, że moderatorzy PPI próbujący łączyć sferę publiczną i prywatną czasami muszą radzić sobie z dość trudnymi sytuacjami; na przykład za pomocą środków językowych, w tym grzecznościowych form adresatywnych, muszą tworzyć przyjazną atmosferę i okazywać szacunek swoim gościom oraz publiczności. JURGITA GIRČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileisio 5, LT-10308 Wilno [email protected]