Functions and Spheres of Use of Latvian Language Varieties: Radio and Television Journalists’ Opinion

190 KALBOS KULTŪRA | 82 LINDA LAUZE Uniwersytet w Lipawie, Łotwa FUNKCJE I SFERy ZASTOSOWANIA ODMIAN JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO: DZIENNIKARZE RADIOWI I TELEWIZYJNI OPINIA Celem niniejszego artykułu jest scharakteryzowanie tych funkcji i sfer użycia odmian języka łotewskiego, które można wywnioskować z wywiadów z dziennikarzami radiowymi i telewizyjnymi. Badanie opiera się na wywiadach przeprowadzonych z 24 łotewskimi dziennikarzami radiowymi i telewizyjnymi, a także prowadzącymi programy. Jest ono częścią projektu Baltic Sociolinguistics (BalSoc): Linguistic Awareness and Orientation in Lithuania and Latvia (kierownik projektu: dr Loreta Vaicekauskienė), zgłoszonego przez Instytut Języka Litewskiego do Państwowej Fundacji Nauki i Studiów Litwy. Ustandaryzowane wywiady bezpośrednie o łącznej długości 883 minut obejmowały 20 pytań koncentrujących się na następujących zagadnieniach: cechy języka, prestiż języka, kompetencje językowe i komunikacyjne dziennikarzy, polityka językowa i sytuacja językowa na Łotwie, a także dane dotyczące respondentów (wiek, miejsce urodzenia, dialekt rodzimy, wykształcenie, doświadczenie zawodowe) oraz prowadzonych przez nich programów. Próba składała się z 24 mężczyzn w wieku 32–48 lat, przedstawicieli zarówno krajowych, jak i komercyjnych mediów audiowizualnych. Po długich dyskusjach i badaniach wstępnych przeprowadzonych w trakcie projektu przedstawicieli tej grupy społecznej zaklasyfikowano jako typowych dziennikarzy radiowych i telewizyjnych oraz prowadzących programy. Zadaniem gender studies powinno być przeanalizowanie „dlaczego radio i telewizja w większości krajów zachodnich obsadzają mężczyzn w programach informacyjnych oraz przy prowadzeniu filmów dokumentalnych i innych „poważnych” programów” (Kroløkke, Sørensen 2006: 91). Niniejszy artykuł dotyczy opinii dziennikarzy radiowych i telewizyjnych na temat funkcji i sfer użycia języka literackiego, mowy potocznej, slangu i subdialektów nie tylko w mediach audiowizualnych, lecz także w innych dyskursach. L. LAUZE. Funkcje i sfery użycia odmian języka łotewskiego: opinia dziennikarzy radiowych i telewizyjnych 191 STRATYFIKACJA JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO We współczesnym językoznawstwie nie ma jednolitego rozumienia stratyfikacji języka łotewskiego.n We współczesnym językoznawstwie nie ma jednolitego rozumienia stratyfikacji języka łotewskiego. Na przykład Inta Freimane proponuje, aby odmiany języka łotewskiego podzielić na język standardowy i niestandardowy, przy czym mowa literacko-potoczna jest częścią języka standardowego, a mowa niskopotoczna jest odmianą języka niestandardowego (Freimane 1993: 27–28). Jānis Rozenbergs wyraża podobny pogląd, ujmując go w innych kategoriach (Rozenbergs 2004: 143–145). W powyższych ujęciach zastosowano kryterium literacki – nieliteracki. Jeśli spojrzymy na tę kwestię z socjolingwistycznego punktu widzenia, mowa potoczna jest niezależną formą istnienia języka poza ramami języka literackiego. Jest to terytorialnie nieograniczona odmiana języka narodowego, której głównymi cechami są spontaniczna forma mówiona oraz nieformalność sytuacji komunikacyjnej (Lauze 2004: 160). Zgodnie z teorią dyglosji Fergusona język literacki ma w społeczeństwie wyższy prestiż niż mowa potoczna. Zajmując się slangiem, łotewscy językoznawcy poświęcali dotychczas większą uwagę jego słownictwu. Najważniejsze publikacje na ten temat przygotowali Ojārs Bušs i Vineta Ernstsone; inne obejmują rozprawę doktorską Ernstsone oraz słownik łotewskiego slangu (Bušs 1979; Ernstsone 1998; Ernstsone 1999; Bušs, Ernstsone 2006; Bušs 2006; Ernstsone 2006). Niektórzy socjolingwiści zgadzają się, że slang może być odmianą języka łotewskiego (Druviete 1988: 198–199; Ernstsone 1999: 8). Niniejsze badanie zakłada, że dialekty można traktować jako terytorialnie ograniczone odmiany, natomiast slang jako społecznie ograniczoną odmianę języka łotewskiego. Niemniej jednak, aby móc stanowczo twierdzić, że slang ma niezależny status, konieczne byłoby przeprowadzenie dalszych badań nad innymi poziomami slangu; nie tylko nad słownictwem, lecz także nad fonetyką, morfologią i składnią. RADIO I TELEWIZJA PUBLICZNA: OBOWIĄZUJĄCE ZASADY UŻYCIA JĘZYKA Twierdzimy, że osoby pracujące w mediach, zwłaszcza w mediach publicznych, powinny używać wyłącznie języka standardowego. Dziennikarze pracujący w 192 KALBOS KULTŪRA | 82 łotewskim radiu publicznym mają w umowach o pracę specjalną klauzulę dotyczącą używania języka. Niektóre z jej ograniczeń są następujące: • Zgodnie z umową dziennikarzom nie wolno używać slangu ani wyrażeń wulgarnych lub niegrzecznych. • Muszą unikać używania zbyt wielu słów obcego pochodzenia. Wywiady i komentarze w językach obcych muszą być tłumaczone na język łotewski. • Dialekty są tolerowane tylko w przypadkach, gdy rozmówca posługuje się określoną odmianą języka, a dziennikarz musi używać języka literackiego, z wyjątkiem sytuacji, gdy program jest skierowany do szczególnej grupy odbiorców (na przykład osób posługujących się dialektem łatgalskim). • Dziennikarze pracujący w łotewskim radiu muszą posługiwać się wysokiej jakości, bogatym językiem literackim, który odpowiada duchowi czasu i przyjętym normom. • Ośrodek badawczy stale obserwuje i ocenia mowę dziennikarzy radiowych, komentatorów i prowadzących programy pod względem jakości i kultury języka. Dziennikarze pracujący w łotewskiej telewizji muszą przestrzegać podobnych zasad. Wszyscy muszą brać pod uwagę Zasady etyczne wszystkich zatrudnionych w dziennikarstwie i łotewskiej telewizji oraz Standardy zawodowe programów łotewskiej telewizji. Oto niektóre ograniczenia: • Język musi być jasny i prosty; należy unikać przesady i dwuznacznych sformułowań. • Prowadzący programy i dziennikarze muszą przestrzegać stylu literackiego języka łotewskiego. • Używanie dialektów jest tolerowane wyłącznie w celu ochrony szczególnych interesów społecznych (na przykład w celu zachowania określonych dialektów). • W programach telewizyjnych nie wolno używać wyrażeń wulgarnych ani języka niezgodnego z obowiązującymi normami społecznymi. • W wyjątkowych sytuacjach dopuszczalne są wyrażenia niestosowne (niestandardowe, nieuprzejme), jeśli pomagają przekazać informacje wyższej jakości, a unikanie takich wyrażeń mogłoby obniżyć jakość programu. L. LAUZE. Funkcje i sfery użycia odmian języka łotewskiego: opinia dziennikarzy radiowych i telewizyjnych 193 FUNKCJE JĘZYKA W wywiadach dotyczących odmian języka łotewskiego dziennikarze i prowadzący programy wyrażali swoje opinie, odwołując się do kilku ważnych funkcji języka, a mianowicie: komunikacyjnej, referencyjnej, fatycznej, emotywnej, apelatywnej i estetycznej. Funkcja komunikacyjna W realizacji funkcji komunikacyjnej języka za pośrednictwem mediów audiowizualnych dominuje język standardowy. Na podstawie odpowiedzi na następujące pytania możemy wyciągnąć kilka wniosków dotyczących sytuacji innych odmian językowych w komunikacji masowej: Czy uważa Pan/Pani, że używanie mowy potocznej w radiu i telewizji jest dozwolone? Jaki jest Pana/Pani stosunek do elementów slangu? Jaki jest Pana/Pani stosunek do używania elementów lokalnego dialektu lub socjolektu? W jakich sytuacjach można ich używać? Większość respondentów przyznała, że używa mowy potocznej i slangu w mediach audiowizualnych, ale jednocześnie wyznaczała różne granice w odniesieniu do tematyki, rodzaju i odbiorców programu. Te odmiany językowe mogą być akceptowalne w programach rozrywkowych dotyczących życia codziennego, przeznaczonych dla szerokiej publiczności, w programach poświęconych szczególnym tematom, takim jak muzyka popularna, sport, komputery, oraz w programach dla młodzieży, ale nie w audycjach informacyjnych i innych poważnych programach. W niektórych wywiadach użycie języka niestandardowego zostaje ograniczone do określonych elementów. Podkreśla się, że w takich przypadkach smak językowy i instynkt dziennikarzy powinny pozostawać w granicach przyzwoitości. Mówiąc o elementach zaczerpniętych z innych odmian języka, można je rozpatrywać w ramach definicji stylu informacyjnego podanej przez Jānisa Rozenbergsa: „styl informacyjny jest jednym ze stylów standardowego języka pisanego, który w odpowiednich sytuacjach wykorzystuje elementy mowy potocznej, a nawet (dla osiągnięcia określonych efektów) elementy języka niestandardowego” (Rozenbergs 2004: 94). Język dziennikarski używany w audycjach radiowych i telewizyjnych występuje w formie ustnej; jednak ma również cechy zarówno języka mówionego, jak i pisanego. Z jednej strony, mówiąc podczas swoich programów, dziennikarze korzystają z tekstów napisanych wcześniej. Z drugiej strony mogą mówić spontanicznie, prowadząc program lub po prostu reagując w sytuacji mówienia. Granica między przygotowaną wypowiedzią publiczną a mową spontaniczną może być dość nieostra, ale to właśnie mowa spontaniczna jest 194 KALBOS KULTŪRA | 82 dotyczy większej możliwości wykorzystania elementów języka niestandardowego. Jest to również kwestia samokontroli. Zgodnie z danymi z wywiadu, podczas prowadzenia własnych programów prowadzący mniej zastanawiają się nad tym, jak mówią; bardziej koncentrują się na treści rozmowy. W najnowszej literaturze językoznawczej kilku autorów wskazało tendencję w użyciu języka określaną jako krzyżowanie się stylów, łączenie stylów lub przenikanie się stylów (zob. Rozenbergs 2006: 114; Nītiņa 2004: 32; Ernstsone 2009: 36–37). Wyniki badań wykazały, że nie ma wyraźnych różnic w postawach językowych dziennikarzy wobec mowy potocznej i slangu. Elementy mowy potocznej oceniano nieco wyżej, jednak ogólnie respondenci nie przeciwstawiali mowy potocznej slangowi, z wyjątkiem wyrażeń wulgarnych, które należą do slangu. Możemy wspomnieć o stereotypowym postrzeganiu pracy kolegów z przeciwnego obozu. Przedstawiciel medium komercyjnego L1 (42 lata, mężczyzna, pracujący przy popularnym programie) podkreśla, że dziennikarze pracujący dla ogólnokrajowego radia i ogólnokrajowej telewizji, które reprezentują państwo, powinni posługiwać się poprawnym językiem literackim. Z kolei przedstawiciel medium publicznego N (44 lata, mężczyzna, pracujący przy programie dla odbiorców akademickich) zauważa: „medium będące własnością prywatną może mieć swobodę powiedzenia czegoś, czego ja nie mogę powiedzieć w medium publicznym”. Szczególną uwagę poświęca się liczbie elementów zaczerpniętych z mowy potocznej i slangu. Nie należy ich nadużywać. Prowadzący radiowy G (38 lat, mężczyzna, pracujący dla komercyjnej stacji radiowej, pracujący przy popularnym programie) zdał sobie sprawę, że „czasami zagęszczenie mowy potocznej w sferze publicznej jest zbyt duże i można się wyróżnić, mówiąc w przyjemniejszy sposób”. Odnosząc się do miejsca języka środków masowego przekazu w systemie funkcjonalnych odmian i stylów, Ilze Lokmane przyznaje, że w ostatnich dziesięcioleciach norma stylistyki dziennikarskiej przesunęła się w kierunku mowy potocznej (Lokmane 2009: 8). W kilku wywiadach dziennikarze radiowi i telewizyjni wyrazili pogląd, że slang nie powinien stać się jedynym środkiem komunikacji w społeczeństwie. Analizując odmiany języka pełniące funkcję komunikacyjną, należy stwierdzić, że w mediach audiowizualnych użycie subdialektów jest również ograniczone. Powinno to być dozwolone tylko w szczególnych przypadkach, na przykład w specjalnych programach lub w wiadomościach regionalnych. Podany zostaje pozytywnie oceniony wyjątkowy przypadek, gdy znany muzyk1 Aby zachować prywatność respondentów, każdą osobę oznaczono wielką literą, która nie odpowiada żadnej z jej inicjałów. prowadzący popularny program mówi dialektem łatgalskim w komercyjnej stacji radiowej. L. LAUZE. Funkcje i sfery użycia odmian języka łotewskiego: opinie dziennikarzy radiowych i telewizyjnych 195 Dwóch respondentów wspomniało o dodatkowej funkcji subdialektu. Kiedy jest słyszany podczas programu, może wzmacniać patriotyzm słuchaczy i widzów. Warto omówić następującą opinię wyrażoną przez przedstawiciela komercyjnego medium G (38 lat, mężczyzna, prowadzący popularny program). Mówi on: „w obliczu ostrej konkurencji w środkach masowego przekazu prowadzący program mógłby się wyróżniać, gdyby mówił subdialektem, ale aby odnieść sukces, musi być osobowością.” Aby przekazywać informacje, język środków masowego przekazu powinien być zrozumiały, jednak poddialekty (takie jak slang) ustanowiły pod tym względem bariery komunikacyjne. Istnieją dwa diametralnie przeciwstawne poglądy dotyczące języka dziennikarskiego. Prezenter radiowy G (38 lat, mężczyzna, pracujący w komercyjnej stacji radiowej, prowadzący popularny program) uważa, że przyjęta w łotewskim dziennikarstwie koncepcja, iż język literacki jest dobrym językiem dziennikarskim, jest nie do przyjęcia. Inny dziennikarz C (34 lata, mężczyzna, pracujący w ogólnokrajowej stacji radiowej, prowadzący popularny program) nie uważa stosowania niestandardowych odmian języka w środkach masowego przekazu za konieczne. Funkcja referencyjna Funkcja referencyjna języka dotyczy przede wszystkim kontekstu w jego najszerszym znaczeniu, „obejmującym odniesienia do jednostek, zdarzeń, stanów rzeczy itd.” (Matthews 1997: 313). W analizie dyskursu „ten poziom użycia języka nazywa się reprezentacją językową” (zob. Thornborrow 2004: 58). Dwa typowe wnioski dziennikarzy i prowadzących programy odzwierciedlają funkcję referencyjną mowy potocznej i slangu, a także subdialektów. Po pierwsze, aby lepiej scharakteryzować osobowość lub sytuację komunikacyjną, konieczne jest używanie wspomnianych wyżej odmian języka w radiu i telewizji. Pomaga to zapewnić wiarygodność podawanych informacji. Na przykład prowadzący audycję radiową J (33 lata, mężczyzna, pracujący w ogólnokrajowej stacji radiowej, prowadzący popularny program) proponuje wyobrazić sobie sytuację, w której rolnik stojący przy swoim traktorze, w zabłoconych butach, mówiłby o swoich oczekiwaniach dotyczących zbiorów w wysoce wyszukanym języku akademickim. Dodaje, że w takim przypadku wyglądałby jak aktor. Po drugie, bardzo ważne jest przekazywanie jasnych informacji, ponieważ w popularnych programach poświęconych określonym tematom, takim jak sport, muzyka, samochody i ruch drogowy, preferuje się powszechnie używane słowa potoczne lub slangowe zamiast oficjalnie zaakceptowanych terminów zatwierdzonych przez językoznawców. 196 KALBOS KULTŪRA | 82 Funkcja apelatywna Podczas pełnienia funkcji apelatywnej w mediach audiowizualnych użycie języka jest skierowane do słuchaczy i widzów, aby na nich wpływać. Dane z wywiadów wykazały, że dziennikarze są świadomi siły oddziaływania środków masowego przekazu. W tym sensie funkcja apelatywna dotyczy również normatywnych i terminologicznych aspektów języka. Kilku respondentów wskazuje, że nowe terminy używane w radiu i telewizji są łatwiej akceptowane w społeczeństwie. Wiadomo, że język środków masowego przekazu może wpływać na jakość języka w społeczeństwie. Tym samym odpowiedzialność za język, którego używają, spoczywa również na dziennikarzach. Możemy zgodzić się z prowadzącym audycję radiową G (38 lat, mężczyzna, pracujący w komercyjnej stacji radiowej, w popularnym programie), który mówi: „w medium komercyjnym powinniśmy używać języka literackiego, ponieważ słuchają nas dzieci. Nie przechodzę przez ulicę na czerwonym świetle, jeśli w pobliżu są dzieci. Funkcja fatyczna W funkcji fatycznej, która zapewnia kontakt między nadawcą a odbiorcą podczas komunikacji, można używać wszystkich odmian języka, jednak dziennikarze i prowadzący programy poświęcili szczególną uwagę mowie potocznej i slangowi. Nieformalna sytuacja komunikacyjna pozwala zmniejszyć dystans między rozmówcami, a mianowicie między prowadzącym wywiad a publicznością. Prowadzący program telewizyjny A (41 lat, mężczyzna, pracujący w telewizji ogólnokrajowej, tworzący popularny program) wskazuje, że dziennikarz może nawiązać niezbędny kontakt z zaproszoną osobą przed wywiadem. Inny prowadzący program T (36 lat, mężczyzna, pracujący w komercyjnej stacji radiowej, prowadzący program dla odbiorców akademickich) podkreśla, że nie lubi, gdy zwraca się do niego w sposób nieformalny i przyjazny. Odzwierciedla to postawę językową znacznej części społeczeństwa; ludzie uważają za niedopuszczalne, gdy nieznajomi zwracają się do nich za pomocą nieformalnego zaimka języka łotewskiego tu (zob. wyniki badania socjolingwistycznego Lauze 2002). Oceniając użycie slangu, który pełni funkcję fatyczną i inne funkcje języka, dziennikarze i prowadzący programy powinni wziąć pod uwagę następujący wniosek socjolingwistyczny: „używanie słów takich jak ‘fuck’ i ‘shit’ w mediach publicznych stało się oznaką wyzwolenia lub znakiem buntu, zależnie od punktu widzenia” (Spolsky 2003: 36). L. LAUZE. Funkcje i obszary użycia odmian języka łotewskiego: opinia dziennikarzy radiowych i telewizyjnych 197 Funkcja emotywna Większość programów z trudem może się obyć bez wyrażania emotywnej funkcji języka. Niemniej jednak powinniśmy rozróżnić dwie różne funkcje telewizji wskazane przez prowadzącego program telewizyjny U (39 lat, mężczyzna, pracujący dla telewizji komercyjnej, w programie dla odbiorców akademickich): wiadomości powinny być przekazywane jako informacja, bez ujawniania jakiegokolwiek osobistego nastawienia, natomiast w innym programie dopuszczalne byłyby wyrażające stosunek dziennikarza słowa slangowe i proste. Analiza wywiadów wykazała, że wszystkie odmiany języka mogą pełnić funkcję emotywną. Funkcja estetyczna Odpowiadając na następujące pytania: Co Pan/Pani uważa za „dobry język“? Jaki język określiłbyś jako dobry? Jakie cechy definiują dobry język? Jaki język wydaje ci się bardziej atrakcyjny? a wspomniane wyżej pytania dotyczące stosunku językowego respondentów do mowy potocznej, slangu i subdialektów, a także dziennikarze i prowadzący programy również koncentrowali swoją uwagę na estetycznej funkcji języka. Aspekt estetyczny języka wiąże się z jego bogactwem przejawiającym się w epitetach i synonimach, a w niektórych przypadkach także z jego dźwięcznością. Z kontekstu wywiadów jasno wynika, że powyższe cechy są tradycyjnie traktowane jako charakterystyczne dla języka literackiego. Kilku respondentów wspomniało, że użycie subdialektów czyni język dziennikarski bardziej barwnym i atrakcyjnym. Prowadzący program telewizyjny N (44 lata, mężczyzna, pracujący w telewizji ogólnokrajowej, prowadzący program dla odbiorców akademickich) porównuje język ludzi niewykształconych, pełen obraźliwych słów i wyrażeń żargonowych, do osobliwej muzyki. Ogólnie rzecz biorąc, ankietowani przedstawiciele mediów audiowizualnych są mniej lub bardziej świadomi funkcji estetycznej wszystkich odmian języka. SFERA ZASTOSOWANIA ODMIAN JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO Język może funkcjonować w ściśle określonych sferach zastosowania w społeczeństwie. Aby przeanalizować sytuację językową w państwie, jednym z ważnych czynników jest użycie języka literackiego w głównych obszarach życia społecznego. Innymi słowy, mowa jest o 198 KALBOS KULTŪRA | 82 socjolingwistycznych funkcjach języka. Ina Druviete twierdzi, że w teorii polityki językowej nie istnieje jednolita i powszechnie uznawana klasyfikacja domen socjolingwistycznych (Druviete 2007: 138). W łotewskiej socjolingwistyce powszechnie przyjmuje się następujący podział na 13 domen: • Instytucje państwowe i rządowe (parlamenty, rady ministrów, ministerstwa). • Siły zbrojne, policja federalna. • Samorządy, policja municypalna. • Transport i łączność. • Przemysł i rolnictwo. • Opieka zdrowotna, zabezpieczenie społeczne. • Handel, usługi socjalne. • Szkolnictwo wyższe, nauka. • Środki masowego przekazu. • Edukacja podstawowa i średnia. • Kultura (literatura, teatr itp.). • Życie codzienne, kontakty nieformalne. • Rodzina (Druviete 2000: 10–11). W odpowiedziach na pytanie Czy istnieją obszary życia i społeczeństwa, w których należy używać wzorcowego języka standardowego? można zidentyfikować stosunek respondentów do sfer użycia języka literackiego. Są one określane na dwa sposoby. Po pierwsze, dziennikarze i prowadzący programy wymieniają określone domeny socjolingwistyczne, a po drugie, mówią o przedstawicielach tych domen. Większość respondentów podkreśla, że język literacki jest odmianą językową, której należy używać w przestrzeni publicznej. W wielu przypadkach, precyzując odpowiedź, wymienia się sfery użycia języka literackiego, takie jak: instytucje państwowe i rządowe; szkolnictwo wyższe, nauka; środki masowego przekazu; szkolnictwo podstawowe i średnie; kultura. Wyższe wymagania dotyczące posługiwania się językiem literackim stawia się politykom, członkom parlamentu, naukowcom, kadrze nauczycielskiej, dziennikarzom, prowadzącym programy radiowe i telewizyjne itp. Tak więc przedstawiciel publicznego radia F (48 lat, mężczyzna, prowadzący popularny program) mówi: „ci ludzie, w tym politycy i różne gwiazdy, są osobami publicznymi.” Kilku respondentów zestawia przestrzeń publiczną z życiem prywatnym, mówiąc o sferach użycia niestandardowego języka, do których należą życie codzienne, kontakty nieformalne i rodzina.