Kalbos paprastėjimo polinkiai viešojoje erdvėje

138 KULTURA JĘZYKA | 82 GIEDRIUS TAMAŠEVIČIUS Instytut Języka Litewskiego TENDENCJE UPRASZCZANIA JĘZYKA W PRZESTRZENI PUBLICZNEJ UWAGI WSTĘPNE Przestrzeń publiczna (niem. Öffentlichkeit, ang. public sphere) jest obszarem publicznych dyskusji, społeczną, polityczną i komunikacyjną areną. W niej kształtuje się opinia publiczna, na której opierają się polityczne decyzje demokratycznego społeczeństwa (Pečiulis 2007: 72; Navickas 2007). Głównymi opiekunami przestrzeni publicznej są politycy i dziennikarze. Jedni poszukują najlepszych rozwiązań w kwestiach istotnych dla społeczeństwa, publicznie o nich dyskutując, inni zaś inicjują takie dyskusje i pośredniczą w nich (Taurinskaitė 2009). Właśnie z pogarszaniem się języka polityków i dziennikarzy na Litwie często wiąże się również przemiany samej przestrzeni publicznej (Navickas 2007). W literaturze teoretycznej podkreśla się, że wybitne, uznane przez społeczeństwo osoby, na przykład autorytety polityczne i medialne, występując publicznie, powinny posługiwać się językiem elitarnym. Zgodnie z takim podejściem familiarność wypowiedzi w przestrzeni publicznej, a tym bardziej użycie żargonu, stanowiłoby poważne naruszenie norm językowych i stylistycznych (por. Župerka 2005). Zgadza się z tym również Rita Miliūnaitė, twierdząc, że „wulgaryzmy i żargonizmy wypływające publicznie z ust najwyższych przedstawicieli władzy, takie jak išdurti („oszukać, wystrychnąć na dudka“), važiuoti stogui („zgłupieć“ i in.), kabinti makaronus („oszukiwać, tumanić“), perspjauti („prześcignąć, przewyższyć“) itd., świadczą o braku kompetencji językowej tych osób, choć między wyższymi warstwami a prestiżowym językiem ogólnym z jednej strony oraz niższymi warstwami i żargonem z drugiej powinna istnieć dość wyraźna granica rozdzielająca“ (Miliūnaitė 2005: 47–48). Leonidas Donskis wyjaśnia przyczyny pogarszania się języka przestrzeni publicznej, odwołując się do wizerunku chama: „Cham w miejscach publicznych zachowuje się tak, jakby rozmawiał prywatnie ze swoimi bliskimi lub przyjaciółmi albo siedział w towarzystwie półpijanych mężczyzn. Maniery i słownictwo nie zmieniają się...“ (Donskis 2007: 115). Takie zachowanie językowe, niegdyś charakterystyczne wyłącznie dla niżej- G. TAMAŠEVIČIUS. Tendencje upraszczania języka w przestrzeni publicznej 139 szej warstwy społecznej, dziś staje się powszechne zarówno wśród przywódców politycznych, jak i innych działaczy, którzy zdobyli władzę oraz wpływy w społeczeństwie. Ich sposób mówienia się rozpowszechnia, ponieważ uznawany jest za prestiżowy, dlatego coraz częściej rozbrzmiewa także w przestrzeni publicznej, zwłaszcza w telewizji: „Smutno, gdy naprawdę poważni dziennikarze pozwalają sobie używać takich terminów jak «luzerzy» czy «dojście do końca kładki». To tylko przyczynia się do całkowitej degradacji języka politycznego. Wygląda na to, że stopniowo zaciera się granica między rozmowami pijanych mężczyzn w spelunie a językiem politycznym” (Donskis 2009). Nie trzeba daleko szukać przykładów potwierdzających takie twierdzenia. Każde bardziej ekspresywne wyrażenie użyte przez polityków lub słowo z języka potocznego natychmiast trafia do nagłówków prasowych (np.: Brazauskas dał się nabrać [Veidas 2003 05 29]; Polityczka posłała Radę „nafig” [Panevėžio balsas 2009 03 30]). Używając nienormatywnego słownictwa, większej uwagi czytelników oczekują również wspomniani przez Donskisa dziennikarze (np. teksty Rimvydasa Valatki: Brytyjska królowa – to nie ten poziom [2008 04 07]; A. Kubilius prześcignie B. Obamę? [2008 11 27]; Arogancja A. Kubiliusa zarżnęła władzę [2009 01 22] www.lrytas.lt; Komentarz Algimantasa Šindeikisa: Reformatorzy zaczynają odwalać manianę [Veidas 2008 11 17]; zapowiedź tematu tygodnika Atgimimas: Psychologiczne przyczyny zdemoralizowania członków Sejmu [2009 09 25]). Zmiany w przestrzeni publicznej na Litwie już niejednokrotnie omawiali filozofowie, politolodzy i badacze komunikacji (por. Bielinis 2002; Nevinskaitė 2006; Donskis 2007; Pečiulis 2007; Baločkaitė 2009). Jednak do tej pory nie przeprowadzono bardziej szczegółowych badań, które mogłyby wyjaśnić przenikanie do sfery publicznej środków wyrazu językowego charakterystycznych dla sfery prywatnej i nieformalnej. W niniejszym artykule, opierając się na literaturze teoretycznej i przykładach z publicznego dyskursu mówionego na Litwie, dąży się do określenia głównych tendencji upraszczania języka w przestrzeni publicznej, zwracając przede wszystkim uwagę na użycie leksyki charakterystycznej dla języka potocznego w wypowiedziach dziennikarzy i polityków. Od czasów Arystotelesa głównym celem mówców publicznych jest przekonywanie, próba oddziaływania za pomocą języka. Pathos jest jednym ze wskazanych przez Arystotelesa środków perswazji. Jest to znajomość rozmówcy, audytorium, „jego postaw, przekonań oraz wiedza o tym, jak na nie wpływać, jak wzbudzać określone jego emocje i uczucia” (Keršytė 2005: 383–384). Dążenie do wywierania wpływu jest wspólne wszystkim przedstawionym w niniejszym artykule ujęciom teoretycznym: teoria akomodacji omawia dostosowanie się do sposobu mówienia rozmówcy w celu osiągnięcia celów komunikacyjnych; związane ze zmianami zachodzącymi w społeczeństwie zwiększanie się zasobu leksyki stylu potocznego w przestrzeni publicznej określa się terminami żargonizacji i kolokwializacji. 140 KALBOS KULTŪRA | 82 AKOMODACJA Teoria akomodacji w socjolingwistyce określa podstawowe strategie językowe i komunikacyjne, za pomocą których dąży się do dostosowania do rozmówcy lub audytorium. W takich przypadkach stara się wymawiać podobnie, posługiwać się takim samym słownictwem, dostosować się do bardziej akceptowanego przez rozmówcę tematu rozmowy i jego uczuć. W ten sposób mówiący okazuje się uprzejmy, wyraża wobec rozmówcy wzajemne zrozumienie (por. Holmes 2008: 242). Przykładem tego mogłoby być przemówienie powitalne ministra edukacji i nauki Gintarasa Steponavičiusa, wygłoszone w programie LTV Lietuvos tūkstantmečio vaikai [2009 06 26] (słowa charakterystyczne dla języka potocznego zostały wyróżnione przez autora artykułu. – G. T.). Szczególnie miło jest mi widzieć, kiedy nauka, dążenie do wiedzy może stać się w życiu hakiem, rzeczą napędzającą i rzeczywiście zachęcać nie tylko was – najlepszych, lecz także waszych przyjaciół do sięgania wyżyn.1 Minister dostosowuje się do młodego audytorium, posługując się powszechnie używanymi w języku młodzieżowym słowami, choć kojarzonymi również z żargonem narkomanów. Leksyka konotowana niejako „budzi” słuchaczy i wzmacnia żartobliwość myśli, np. : Najlepsi uczniowie uzależniają się od nauki i stale czerpią z tego radość. W ten sposób kreowany jest wizerunek tolerancyjnego, liberalnego polityka bliskiego młodzieży, wyrażana jest solidarność i empatia wobec rozmówców. Wyrażenie solidarności niejako potwierdza podobieństwo rozmówców, niweluje różnice społeczne (por. Tannen 1990): jestem taki jak wy, ponieważ was znam, potrafię mówić tak jak wy. Podobnie zachowują się niektórzy komentatorzy polityczni, wzbogacający swój słownik licznymi wtrętami z języka potocznego i w ten sposób tworzący bardziej osobistą, intymną więź z adresatem (por. Koženiauskienė 2009: 13). Oto fragment wypowiedzi komentatora Lietuvos ryto Rimvydasa Valatki w programie LTV Savaitė [2009 08 23]: Ogólnie rzecz biorąc, dzisiaj jest to [...] problem koalicji, ponieważ Valinskas jako polityk już nie żyje. Jeżeli dla Kubiliusa, Masiulisa, Zuokasa i innych bycie w koalicji z zombie jest do przyjęcia, no to... problemem Valinskasa będą się dzielić między sobą. W istocie wszystko byłoby dobrze, ale przed dwudziestą rocznicą Szlaku Bałtyckiego widać, że przewodniczący Sejmu 1 Kablys – pociąg do robienia czegoś; zwykle do narkotyków lub używek, gdy po rozpoczęciu nie jest się w stanie przestać (Zaikauskas 2007: 70); wozić – stymulować (o napojach odurzających i narkotykach) (Zaikauskas 2007: 174). G. TAMAŠEVIČIUS. Tendencje upraszczania języka w przestrzeni publicznej 141 publicznie robi geszeft z przedstawicielami bandy lekarzy, no to jest policzek wymierzony wszystkim tym ludziom, którzy stali na Drodze Bałtyckiej. Przywódcy większości rządzącej powinni to zrozumieć i przestać przeciągać tę sprawę... Widać, że obecni politycy są tak słabi, iż są skłonni być w koalicji nawet z bandytami lub ich ludźmi, byle tylko nic się nie zmieniło, byle tylko utrzymać się u władzy... W tym przypadku leksyka żargonowa jest przede wszystkim używana do negatywnej emocjonalnej oceny polityków sprawujących władzę i wyrażania agresji językowej. Publicysta dostosowuje się do poglądów i sposobu mówienia masowego odbiorcy, ludzi o średnim lub niższym wykształceniu, i w ten sposób tworzy fenomen wspólnego odczuwania: „Ja, podobnie jak wy wszyscy, jestem przekonany, że u władzy są sami bandyci” (por. Pečiulis 2007: 187). Sukces komunikacyjny w tym przypadku jest niemal niewątpliwy. ŻARGONIZACJA Tendencję do używania w publicznych wypowiedziach dziennikarzy i polityków słów stylu potocznego lub żargonu autorzy rosyjscy nazywają żargonizacją (por. Kostomarov 2005: 235; Krysin 2009). Szukając przyczyn zmienionych zachowań językowych w przestrzeni publicznej, wskazują oni przede wszystkim na demokratyzację społeczeństwa po wyzwoleniu się spod reżimu totalitarnego. Poczucie wolności skłoniło część społeczeństwa do „wyzwalania się” także z pewnych norm zachowania i etyki. Jednym ze skutków tej przemiany jest nienormatywna leksyka w użyciu publicznym. W państwach niedemokratycznych zarówno w przestrzeni publicznej, jak i w literaturze ogranicza się możliwość wyboru środków z peryferii języka ogólnego; często dominuje suchy, rzeczowy albo sztucznie podniosły, patetyczny styl (por. Mečkovskaja 2006: 133). Po upadku państw totalitarnych i utracie mocy przez wiele ich norm liberalizacja społeczeństwa uwidoczniła się także w ocenie niestandardowej ekspresji językowej, kreatywności wypowiedzi i indywidualnego stylu. Dlatego współcześni mówcy, dążąc do popularności, publicznie korzystają z wolności słowa i, odważnie łamiąc stereotypy, starają się wyrazić swoją indywidualność. Szczególnie przydatna jest do tego leksyka języka potocznego, wyróżniająca się szczególnym potencjałem funkcjonalnym i możliwościami oddziaływania na adresata. Ekspresywne słowa języka potocznego wykorzystuje się także do żartowania – do gry słów; gdy jest to potrzebne, pomagają zmniejszyć napięcie (Chimik 2004). Z drugiej strony w krajach postsowieckich, zdobywszy władzę i wpływy, do elity społecznej i politycznej wdzierają się ludzie z najniższych warstw społecznych i o niskiej kulturze. Wraz z nimi „prawa obywatelskie” w przestrzeni publicznej zyskuje także ich żargon (Mečkovskaja 2006; Krysin 2009). Właśnie taki rozwój wydarzeń na Litwie analizuje również już 142 KALBOS KULTŪRA | 82 cytowany Leonidas Donskis, mówiąc o umacnianiu się chamów i degradacji języka politycznego (Donskis 2007: 115; 2009). Pozostałe wskazywane przez rosyjskich autorów społeczne czynniki żargonalizacji są prawdopodobnie wspólne zarówno dla krajów Europy Wschodniej, jak i Zachodniej. Wśród nich warto wymienić migrację: mieszkańcy prowincji przenoszą się do wielkich miast, wskutek czego zwiększa się dystans od dialektów (w komunikacji codziennej używany jest potoczny język miejski), w miastach intensywnie komunikują się przedstawiciele różnych grup społecznych, przejmują od siebie pewne cechy językowe i przyspieszają rozprzestrzenianie się innowacji (Krysin 2009). Trudno jednak uznać, że czynnik ten może dorównać wpływowi masowej kultury popularnej. Wzorem językowym staje się publiczny mówiony język mediów – wielofunkcyjny, dynamiczny, najczęściej dialogowy, spontaniczny, nieregulowany i niemal zawsze ekspresywny żywy język, w którym obok słów i wyrażeń typowych dla publicystyki aktywnie zaczyna się używać także ekspresywnych wyrażeń języka potocznego, żargonizmów, nowych zapożyczeń z języka angielskiego, a nawet wulgaryzmów (por. Chimik 2004). Takie słownictwo w powszechnym użyciu najbardziej rozpowszechniają właśnie autorytety kreowane przez media – telewizyjne „gwiazdy” i popularni politycy. Wówczas „słowo lub wyrażenie, które wcześniej z jakiegoś powodu nie całkiem odpowiadało normatywistom językowym, lecz używane przez znaną, autorytatywną osobę, zyskuje prawa obywatelskie i może stać się normą” (Koženiauskienė 2001: 78). Zdaniem białoruskiej językoznawczyni Niny Mečkovskajej jest to proces „z góry na dół” – język życia publicznego traci swój elitarny charakter i zyskuje coraz więcej cech właściwych językowi potocznemu. Z drugiej strony badania przeprowadzone w różnych krajach Europy wskazują, że zachodzi również zjawisko przeciwne – „z dołu do góry”. Twierdzi się, że pod wpływem tych samych telekomunikacji i kultury masowej niższe warstwy społeczne coraz bardziej upodabniają się do wyższych, a wcześniej wyraźna różnica między nimi maleje (Mečkovskaja 2006: 34). W polityce litewskiej od wielu lat poseł na Sejm Julius Veselka słynie ze swojej „ludowej” elokwencji. Oto jak przemawiał w Sejmie, zwracając się do Arūnasa Valinskasa (kandydata na marszałka Sejmu): Szanowny kandydacie, odpowiadając na pytania ekonomiczne, bardzo dobrze tam zbywacie, tam zbywacie, ale mogę powiedzieć, że uczestnicząc w negocjacjach, chyba dobrze nie zrozumieliście, o czym mowa, więc mogę powiedzieć, że bardzo was „wydymają” <...> Kiedy szanowny Arūnas Valinskas wygłaszał pierwsze przemówienie, pomyślałem: no, ale sprytny ten Arūnas. Sam būwszy lewicowcem, urządzi prawicowców. Dalej patrzę – prawicowcy „wykiwają”, szanowny Arūnasie. Dlatego chcę, mimo że ręce są wykręcone, bo i Stalin pracował nocami, a potem decyzje były podejmowane jednomyślnie, dlatego chcę prosić: nie pozwól wykręcać sobie rąk i pamiętaj, że wasz program antykryzysowy to program pogłębiania i zaostrzania kryzysu. (Z protokołu posiedzenia Sejmu z 17.11.2008 r.) G. TAMAŠEVIČIUS. Tendencje do upraszczania języka w przestrzeni publicznej 143 Mówca kreuje wizerunek człowieka dobrze obeznanego z zakulisowymi politycznymi rozgrywkami Sejmu. „Po ojcowsku” ostrzega politycznego nowicjusza – kandydata na marszałka Sejmu, że grozi mu nie zwykłe oszustwo, lecz „wykiwanie”. To słowo, które przywędrowało z kryminalnego żargonu, odnosi się do prawicowych polityków: lepiej z nimi nie zadzierać, ponieważ są nie mniej podstępni niż przestępcy. Pod koniec wypowiedzi „opiekuńczość” potwierdza familiarna forma drugiej osoby liczby pojedynczej („nesiduok”, „atsimink”). W ten sposób tworzony jest wizerunek doświadczonego, swojskiego polityka, który w prosty i bez ogródek ostrzega przed zagrożeniami. Język młodzieży jest określany jako kolejny ważny czynnik żargonizacji współczesnego społeczeństwa. Wpływ kultury młodzieżowej na dzisiejsze społeczeństwo często wiąże się z tym, że przedstawiciele aktywnej pod względem społecznym i zawodowym części społeczeństwa stają się coraz młodsi i śmiało używają w przestrzeni publicznej właściwych im ekspresywnych powiedzeń (Chimik 2004). Zdaniem duńskiego językoznawcy Bento Preislera „styl mówienia i słownictwo młodzieży wpływają na język całego społeczeństwa – zwłaszcza język mediów i reklamy” (Preisler 1999b: 50). Z drugiej strony to właśnie reklama i media najbardziej przyczyniają się do tworzenia takiego modelu kultu młodości, który przedstawiany jest jako idealny cel dla całego społeczeństwa – „bądź albo przynajmniej wyglądaj jak najmłodziej, bo tylko młodzi ludzie są coś warci” (por. Vasiliauskaitė 2007). Dlatego we współczesnym społeczeństwie orientacja na młodzieńczość jest silniejsza niż kiedykolwiek wcześniej: granice społeczne wyznaczane przez wiek przekraczają nie tylko właściwy współczesnej młodzieży styl ubierania się i styl życia, lecz także elementy języka (por. Chun 2007: 3–4)2. Język młodzieży jest oceniany jako główne źródło odnowy powszechnie używanego słownictwa żargonowego oraz możliwy czynnik zmian języka ogólnego (por. Gordienko 2006; Chun 2007: 4–5). KOLOKWIALIZACJA Autorzy omawiający ją za źródło żargonizacji uznają przede wszystkim historyczny przełom społeczny, który nastąpił w postsowieckiej Europie Wschodniej. Zmiany społeczne wspólne dla całego świata zachodniego ponad cztery dekady temu opisał niemiecki filozof Jürgen Habermas. Chodzi o zacieranie się granic między przestrzenią publiczną a prywatną. Proces ten trwa do dziś, a decydujący wpływ mają na niego media oddziałujące pod wpływem nowych technologii komunikacyjnych i warunków dyktowanych przez rynek2 Badanie socjolingwistyczne leksyki charakterystycznej dla języka mówionego, przeprowadzone przed rokiem w Wilnie, potwierdziło, że leksyka młodzieżowa jest znana i czasami używana przez osoby z różnych grup wiekowych (zob. Tamaševičius 2008). 144 KULTURA JĘZYKA | 82. Jest to szczególnie widoczne w najwyrazistszym przejawie przestrzeni publicznej – telewizji, która rezygnuje z pouczającego, opiekuńczego sposobu mówienia i ustępuje miejsca nieformalnej komunikacji charakterystycznej dla sfery prywatnej (ang. conversationalisation) (Fairclough 1992: 204). Współczesny widz oczekuje od telewizji rozrywki (model zabawiacza-konsumenta) (por. Marcinkevičienė 2008: 61, 2009a), dlatego pierwszeństwo mają w niej nie programy zachęcające do dyskusji obywatelskich, lecz programy rozrywkowe – reality show przekraczające wszelkie granice prywatności, magazyny poświęcone stylowi życia, analizujące osobowości osób publicznych i ich sekrety, talent show itp. (Pečiulis 2007: 198). Język takich programów charakteryzuje kolokwializacja (ang. colloquialisation) – obfitość elementów języka mówionego: leksyka charakterystyczna dla stylu potocznego, struktura zdania, cytaty z języka mówionego, relacje i parafrazy itp. (Marcinkevičienė 2009a, 2009b: 96). Presja praw rynku zmusza środki masowego przekazu do dążenia do jak największej liczby odbiorców, muszą one wzmacniać więzi ze swoimi widzami, czyli robić to, co jest popularne. Prawdopodobne jest, że w przyszłości media jeszcze częściej będą mówić „językiem zwykłych ludzi” (por. Schrøder, Philips 1999: 67). Na pierwszy rzut oka wskazywałoby to na demokratyzację sfery publicznej, przejście władzy w ręce zwykłych ludzi. Jednak Normann Fairclough, który szczegółowo badał dyskurs medialny, wątpi, czy dyskurs publiczny upodabniający się do języka potocznego odzwierciedla rzeczywistą zmianę stosunków władzy na korzyść zwykłych ludzi. Stawia on pytanie, czy nie jest to jedynie część strategii władzy mającej na celu manipulowanie społeczeństwem zarówno pod względem społecznym, jak i politycznym oraz przyciągnięcie jak największej liczby odbiorców (Fairclough 1995: 13). Odpowiedzi zazwyczaj poszukuje się, badając zachowanie polityków w sferze publicznej, a zwłaszcza w mediach – głównym obszarze ich komunikowania się ze społeczeństwem. W dyskursie politycznym jeszcze stosunkowo niedawno po potoczny styl sięgali jedynie populiści3. Pierwsze zmiany pojawiły się pod koniec XX wieku, gdy nowi przywódcy doszli do władzy w USA i Wielkiej Brytanii. Szczególny pod tym względem jest model stworzony przez byłego premiera Wielkiej Brytanii Tony’ego Blaira. Fairclough, badając język polityki nowych laburzystów i opierając się na słowach samego Blaira, twierdzi, że podstawą wizerunku tego polityka jest sprawianie wrażenia zwykłego człowieka (ang. normal person) (Talbot, Atkinson, Atkinson 2008: 63). Dlatego naturalne jest, że przemówił językiem zwykłych ludzi, choć dla wielu było to niespodziewane. Zdaniem wielu badaczy sukces populistycznych partii w wyborach w Danii już kilka dziesięcioleci temu wiązano z ich dążeniem do „bycia bliżej ludzi”, a także z codziennym językiem mówionym (por. Orla Vigsø 1996). G. TAMAŠEVIČIUS. Tendencje do upraszczania języka w przestrzeni publicznej 145 bliskość retoryki politycznej przywódcy Wielkiej Brytanii do języka mówionego w dużej mierze przesądziła o jego sukcesie politycznym (por. Tolson 2005: 82). Wzmacniając swój wizerunek przywódcy bliskiego ludziom, charakterystycznego dla zwykłych obywateli sposobu mówienia nie unikają dziś także przywódcy innych państw: premier Rosji Władimir Putin, prezydent Białorusi Aleksander Łukaszenka, prezydent Francji Nicolas Sarkozy, premier Włoch Silvio Berlusconi, premier Australii Kevin Rudd. W ten sposób pokazują, że są wolni i zdolni do nieformalnej komunikacji (por. Repečkaitė 2006). Do stosowania takich sposobów kreowania wizerunku polityków skłaniają przede wszystkim warunki dyktowane przez współczesne media, a zwłaszcza telewizję. Walcząc o uwagę wyborców, „polityk jest zmuszony do mediatyzacji” (Pečiulis 2007: 206), aby stać się atrakcyjnym dla walczących o wysokie notowania mediów. Dlatego także z ludźmi zaczyna się komunikować przede wszystkim jako z konsumentami mediów, a nie jako z obywatelami (Fairclough 1995: 13). Z tego samego powodu w dyskursie politycznym przybywa przejawów kolokwializacji charakterystycznej dla mediów. Polityk, który przecież posługuje się słowami charakterystycznymi dla codziennej, nieformalnej komunikacji lub zachowuje się w nietypowy sposób w przestrzeni publicznej, może być niemal pewien, że nie pozostanie niezauważony przez media – jego nazwisko trafi na pierwsze strony dzienników, zabrzmi w telewizyjnych serwisach informacyjnych. Przykładem jest żart byłego marszałka Sejmu Arūnasa Valinskasa z trybuny sejmowej podczas składania gratulacji nowo zatwierdzonemu szefowi rządu: Życząc dobrej pracy, chciałbym najpierw odnieść się do przemówienia szanownej posłanki Ingridej Valinskiene. Kochana, wspierając w ten sposób premiera, może i ocalisz państwo, ale możesz zrujnować rodzinę. (Z protokołu posiedzenia Sejmu z 16.07.2009 r.) W pierwszym zdaniu mówca podkreśla, że zwraca się do Ingridy Valinskienė oficjalnie, jako marszałek Sejmu do posłanki. Oficjalność wzmacniają zarówno określenie „szanowne posłanki [...]”, jak i wpisane w dokumentach imię Ingrida, a nie Inga, jak zwykle przedstawia się sama. Drugie zdanie to skok do prywatnej rozmowy męża i żony: intymny zwrot „droga” i familiarna forma liczby pojedynczej „zachowasz” zdradzają przemianę relacji marszałek Sejmu–posłanka w relację mąż–żona. Dzięki takiemu wtrąceniu prywatnego dyskursu Valinskas osiągnął to, że podczas omawiania zatwierdzenia kandydatury premiera zarówno w prasie, jak i w programach telewizyjnych nie zapomniano wypowiadać się pozytywnie także o samym marszałku Sejmu. Podobną uwagę przyciągnęło również potoczne słówko „atia”, użyte w ostatnim oficjalnym zwrocie Arūnasa Valinskasa, jako marszałka Sejmu, do mieszkańców Litwy. 146 KALBOS KULTŪRA | 82 PODSUMOWANIE We współczesnej przestrzeni publicznej język upraszcza się i zyskuje więcej cech potocznego stylu codziennego nie tyle z powodu nieznajomości norm językowych przez mówców czy ich niskiej kultury, ile w celu zwiększenia sugestywności i skuteczności oddziaływania (akomodacja). Na takie zachowania językowe wpływa nie tylko sama liberalizacja społeczeństwa (żargonizacja), lecz jeszcze bardziej środki masowego przekazu. Upowszechniając to, co prywatne, i „prywatyzując” to, co publiczne, telewizja jako pierwsza zaczęła mówić codziennym językiem potocznym (kolokwializacja). Taki sposób mówienia przejęli również politycy, ponieważ bezpośrednio zależą oni od siły mediów w docieraniu do społeczeństwa i wywieraniu na nie wpływu. Język przestrzeni publicznej na Litwie jest nadal słabo zbadany, dlatego należałoby przeprowadzić bardziej szczegółowe badania publicznego języka mówionego dziennikarzy i polityków. LITERATŪRA Baločkaitė R. 2009: Politikos pornografizacija: ar viešumo gali būti per daug? – Kultūros barai 9, 14–19. Bielinis L. 2002: Šou principų dėsningumai Lietuvos politiniame gyvenime. – Politologija 1 (25), 21–39. Chimik V. 2004: В. В. Химик. Большой словарь русской разговорной речи. – Prieiga per internetą: www.philology.ru/linguistics2/khimik-04.htm Chun M. 2007: Jugendsprache in den Medien. [Disertacija]. Universität Duisburg-Essen. – Prieiga per internetą: www.deposit.ddb.de/cgi-bin/dokserv? idn=984967419&dok Donskis L. 2007: Taip, bet..., Vilnius: Versus aureus. Donskis L. 2009: Apie „ketvirtąją“ valdžią. – Prieiga per internetą: www. bernardinai.lt Fairclough N. 1992: Discourse and social change, Cambridge: Polity Press. Fairclough N. 1995: Media discourse, London: Edvard Arnold. Fairclough N. 2000: New labour, new language? London: Routledge. Gordienko V. 2006: В. А. Гордиенко. Формирование общего сленга в современном русском языке. [Daktaro disertacijos santrauka]. – Prieiga per internetą: www.lib.ua-ru.net/diss/cont/266603.html Holmes J. 2008: An Introduction To Sociolinguistics, Harlow: Pearson Education. Kerš ytė N. 2005: Rektorių retorika. – Naujasis židinys 9, 363–391. Kostomarov V. 2005: В. Г. Костомаров. Наш язык в действии: Очерки современной русской стилистики, Москва.