Šnekamosios kalbos ir žargoninės leksikos paskirtis viešajame žurnalisto diskurse

126 KULTURA JĘZYKA | 82 REGINA KOŽENIAUSKIENĖ Uniwersytet Wileński FUNKCJA JĘZYKA MÓWIONEGO I LEKSYKI ŻARGONOWEJ W PUBLICZNYM DYSKURSIE DZIENNIKARZA WSTĘP We współczesnych mediach zaciera się granica między publicznością a prywatnością, między analitycznym dyskursem oceniającym a gatunkiem satyrycznym. Autor komentarzy politycznych, posługując się leksyką nieprestiżową, charakterystyczną dla języka mówionego (czasem niezwykle grubiańską, wulgarną), w pogoni za obrazowością i retoryczną sugestywnością coraz bardziej balansuje na granicy tego gatunku: „[...] starałem się, aby czytelnikowi, niezależnie od tego, czy będzie się ze mną zgadzał, czy oburzy, interesująco się czytało. Obrazowe słowo, fraza, powiedzenie niejednokrotnie były dla mnie ważniejsze niż poważna linia politologiczna.“1 Nie można twierdzić, że linia politologiczna nie jest dla autora ważna. Głównym zaś źródłem języka dziennikarza jest język mówiony, a wraz z nim także żargon – „najbardziej dynamiczna, nieustannie odnawiająca się odmiana języka mówionego“ (Jakaitienė 2009: 198), rzeczywiście pomaga autorowi nie poprzestawać na szablonie, mówić obrazowo, barwnie, dążyć do bardziej intymnego porozumienia z czytelnikiem (jestem wam bliski)2, być oryginalnym, indywidualnym i sarkastycznie gniewnym lub dowcipnym. Niemniej jednak w niniejszym artykule nie będzie mowy o obrazowości leksyki potocznej; celem artykułu jest ujawnienie ukrytych funkcji takiego słownictwa w publicznym dyskursie dziennikarza3, rozpoznanie autentycznych, słyszanych w komentarzach 1 Rimvydasa Valatki. Dłubanie w otwartym nerwie. Wilno: Lietuvos rytas, 2005, 4. 2 Podobnie o języku młodzieżowego dodatku magazynowego Lietuvos ryto Mes pisze specjalistka w dziedzinie kultury języka Rita Miliūnaitė: „...szczególnie widoczne jest przenikanie elementów żargonowych do publicznych mediów. Znaczną ich część, obok anglicyzmów, stanowią rusycyzmy żargonowe. [...] Żargonizmy skracają tu dystans między autorami a adresatami. [...] żargonizmom nadaje się również funkcję utożsamiania się rozmówcy z określoną grupą społeczną oraz kreowania wizerunku: vartojamos ir be jokio pagrindo, ir kiek su ironija, siekiant patraukti skaitytojus, sumažinti jestem taki jak wy, mój język nie różni się od waszego.“ (zob. Miliūnaitė 2009: 75–76). 3 W artykule dyskurs ujmowany jest jako proces zachodzący w konkretnej sytuacji – jako działanie społeczne i jako językowy środek komunikowania się, tj. jako złożone zjawisko komunikacyjne, R. KOŽENIAUSKIENĖ. Funkcja języka potocznego i leksyki żargonowej w publicznym dyskursie dziennikarza 127 głosy innych bohaterów (zazwyczaj – polityków zasiadających na szczytach władzy) lub ich naśladowanie, ukazać, jak i dlaczego autor niekiedy przybliża język opisywanych postaci do leksyki charakterystycznej dla „zeków”. Przedmiotem badań jest zbiór komentarzy politycznych Rimvydasa Valatki Skrobanie otwartego nerwu (w cytatach oznaczany skrótem ANK i numerem strony) oraz poniedziałkowe komentarze tego autora publikowane w dzienniku Lietuvos rytas po wydaniu tego zbioru, do 5 października 2009 r. –A. „Narodowe” porozumienie Kubiliusa z B. Lubym. Metoda badawcza – analityczno-opisowa. Słowa kluczowe: język potoczny, slang, leksyka wulgarna, leksyka żargonowa, frazeologia żargonowa, frazeologia okazjonalna, etyka języka dziennikarza, dyskurs publiczny, komentarz polityczny. POTOCZNA WARSTWA JĘZYKA OGÓLNEGO I JEJ PERYFERIE W DYSKURSACH PUBLICZNYCH W omawianych publicznych tekstach dziennikarza wyraźnie wyróżnia się potoczna leksyka stylu niskiego, dla której charakterystyczna jest silna konotacja emocjonalno-ekspresywna. Wśród słów z języka potocznego w komentarzach politycznych najczęściej używane są czasowniki – najbardziej aktywna część mowy. W słownikach zazwyczaj charakteryzuje się je specjalnymi funkcjonalnymi kwalifikatorami stylistycznymi: flk., iron., juok., menk., niek., šnek., vulg. i tym podobne. Prawdą jest, że czasami trudno dostrzec wyraźne granice między tymi kwalifikatorami, ponieważ to, co jest wulgarne, prawie zawsze ma pejoratywne, obraźliwe i ironiczne zabarwienie4. Wymienione poniżej słowa znalezione w komentarzach są litewskie; łączy je to, że mają znaczenie przenośne (w słowniku znaczenia te są poboczne). Niemało z nich, np.: apsidirbti, susidirbti, išpaišyti, perspjauti, neraukti, nukalti, numuilinti, nusigrybauti, suvynioti, to słowa slangowe5. Niejednokrotnie autor używał następujących czasowników potocznych i żargonowych: apmauti w znaczeniu „oszukać”; apsidirbti – skompromitować się; apšvarinti – okraść; blefuoti – przechwalać się, kłamać, oszukiwać; išdrėbti – wyrzucić; obejmujący szeroki kontekst językowy i społeczny, pozwalający scharakteryzować uczestników komunikacji (w tym samego adresata) oraz procesy tworzenia i rozumienia aktu mowy. 4 Evalda Jakaitienė pisze: „pojęcie wulgaryzmu jest znacznie szersze. Wulgaryzmami nazywa się nie tylko te słowa, które mają silną negatywną konotację wobec rozmówcy, lecz także inne słowa o niskim nacechowaniu stylistycznym, nazywające „brzydkie, szorstkie” pojęcia, oceniane przez społeczeństwo jako nieestetyczne” (Jakaitienė 2005: 257). 5 Mowa tu o żargonizmach semantycznych, które przekroczyły granice zawodowe i społeczne, trafiając do powszechnego języka potocznego; nazywa się je specjalnym terminem – slangiem. 128 KALBOS KULTŪRA | 82 išpaišyti – wymyślać; išsidirbinėti – wyprawiać głupstwa; išspirti – wygonić, wyrzucić; įkalti – dużo wypić (alkoholu); neraukti – nie znać się, nie rozumieć; nugvelbti – ukraść; nukalti – zbić, zadźgać, dobić; numuilinti – ukraść, nie zwrócić, ukryć; nusigrybauti – pleść bzdury; robić coś nie tak; nušvilpti – ukraść; perspjauti – prześcignąć, przewyższyć; prašvilpti – wydać; prabrukti – potajemnie wcisnąć; putoti(s) – złościć się, wściekać się, kłócić się; rujoti – biegać z jednego miejsca do drugiego; susidirbti – całkowicie zepsuć sprawę; susimauti – pomylić się, nie potrafić czegoś wykonać; suvynioti – oszukać; užkalti – zarobić; užpjauti – śmiertelnie zmęczyć, zamęczyć. Ze względu na ograniczoną objętość artykułu przytacza się tu tylko jeden czy drugi typowy przykład, pełen potocznej i żargonowej leksyki: Ten sam S. S.6, który siedział w więzieniu za to, że ukradł niemały jak na tamte czasy kawałek waluty. Ten sam S. S., którego sami konserwatyści okradli i za to wsadzili do ciupy. Kiedy władza zaczyna usuwać się spod nóg, pasuje do pary także ekswłamywacz. Z garbem? Nawywijał, ale swój, dlatego nawet przełożonym nie będzie skakał do oczu. (Lrytas.lt 2009 09 27) B. tego, R. tamtego. Całkiem stracili wstyd, te ropuchy, rozpędzić taki Sejm. Huczą wszystkie kąty. A po co tu huczeć? Czemu się pienicie? Odpowiedzcie na proste pytanie: co jest większym złem: kłamiąca posłanka A. B., która ukradła drzwi z akademika, czy szef bezpieczeństwa P. M.? [...] Chociaż A. B. oczyścił akademik... (Lrytas.lt 2009 09 27) Konserwatyści i liberałowie uważający się za prawicowych ani trochę nie rozumieją. (Lrytas.lt 2009 10 04) Niemało jest także odmiennych słów języka potocznego – pejoratywnych, pogardliwych, prześmiewczych, a nawet wulgarnych (rzeczowników i przymiotników), najczęściej określających mierny rozum lub zachowanie polityków: plumprotis – człowiek o słabym rozumie; nebrendyla – niedojrzały; człowiek duży, ale mało rozgarnięty; nelaikšis – ktoś urodzony nie w porę, niedostatecznie rozwinięty; šmikis – nieudacznik; šiknius – ktoś do niczego; šungrybis – nieudacznik, niegodny, gadający bzdury; šunsnukis – drań, do niczego. Kryzys społeczny, jak się zdaje, będzie już wieczny. Poradzić sobie z nim na litewskiej scenie politycznej nie ma nawet z daleka odpowiednich do tego postaci. Gdzie spojrzysz – sami niszczyciele, narcyzi, zwykłe kleszcze na ciele państwa oraz wykolejeni plumpročiai. (Lrytas.lt 2009 10 05) Dlatego, że tacy jesteśmy. Bezkrytyczni. Wciąż samobójczo pobłażliwi wobec każdego drania, plumpročiaia czy v.-n., jeśli tylko jest „swój” . (Lrytas.lt 2009 07 02) 6 Ze względów etycznych tutaj i w innych miejscach pozostawiono jedynie inicjały imienia i nazwiska (słowa pogrubione wyróżniła autorka) – R. K. R. KOŽENIAUSKIENĖ. Przeznaczenie leksyki języka potocznego i żargonowej w publicznym dyskursie dziennikarza 129 Na szczycie Sejmu, w którym oficjalnie zakazano nawet wina, siedzi niedojrzały – przebrany uczestnik, który od zapustów nie wytrzeźwiał. (Lrytas.lt 2009 09 13) Ustawiamy się w szeregu. Sejm nie znajdzie lepszego szungrybisa! (Lrytas.lt 2009 09 13) Rzadziej używane zapożyczenia, np. cypė – więzienie: W normalnym państwie już za to obecnego eurokomisarza, całe Ministerstwo Finansów i czterech przywódców partii rządzących z teorią i praktyką cypės prokuratorzy przynajmniej spróbowaliby zapoznać. (Lrytas.lt 2009 09 13) Wśród odmiennych części mowy wyraźniejsze są żargonizmy semantyczne: gabalas – co najmniej tysiąc dolarów, euro lub litów; grzyb – głupiec, dureń, gap; dach – plecy, ochrona, osłona; zielone – dolary. Ten sam S. S., który siedział w więzieniu za to, że gwizdnął niemały jak na tamte czasy kawałek waluty. (Lrytas.lt 2009 09 27) Naiwniacy. Jeśli już ścinać grzyba, to kosą. Jeśli komuś należy się siedzieć na szczycie parlamentu całkowicie zgrzybiałego kraju, to tylko muchomorowi – z czerwoną twarzą w białe kropki i zaczerwienionymi oczami każdego ranka oraz z białym trzonem z czarnymi paskami lekarskich michów. (Lrytas.lt 2009 09 13) Taka kara – za to, że kilka firm oszustów mających „dach” rosyjskich urzędników wpadło z kontrabandą. (ANK 188) Można uwierzyć, że, jak powiedział szef „Avia Baltikos”, „Helisota” dała 15 tys. zielonych. (ANK 213) W tekstach dziennikarza niemało zasymilowanych zapożyczeń – słów rosyjskiego żargonu7: krūtas – twardy, pewny siebie (człowiek), drogi przedmiot; otkatas (otkatininkai) – nielegalna opłata procentowa od przyszłego zysku; część towaru lub jakiejkolwiek innej transakcji przypadająca pośrednikowi (otkatininkui) za usługi; šestiorka (lit. szóstka) – drobny złodziej; osoba wykonująca drobne zlecenia, niewykwalifikowaną lub brudną pracę; sługa, popychadło; tūpas – głupi; vsio zakonno (wszystko zgodnie z prawem), por. vor v zakonne (złodziej zgodnie z prawem) – określa recydywistę, który przestrzega złodziejskich praw. Jeszcze straszniej, gdy były dysydent, bojownik o sprawiedliwość staje się „szóstką” mafiosów. „Vsio zakonno“ ketvirtuoju laipsniu ir papūskite jūs premjerui į uodegą. (ANK 302) (ANK 57) 7 Zob. Elistratov 2000; Mokijenko, Nikitina 2000; Dubiagina, Smirnov 2001. 130 KULTURA JĘZYKA | 82 W komentarzach używane są rozpowszechnione ostatnio na Litwie żargonowe wykrzykniki: blin – do wyrażania różnych emocji (eufemizm rosyjskiego przekleństwa); dzin – wszystko mi jedno, to samo, zupełnie mnie to nie obchodzi; nafik – z ros. na fig, na figa, na figiszczia (od fig, figa – figa, figę, dula) – nie ma po co, komu to potrzebne; mówi się, sprzeciwiając się, oburzając się lub zaprzeczając czemuś. Blin, skoro już tak, Wysoki Sejmie... (ANK 220) W końcu A. B. wie, że jego wielbicielom jest głęboko dzin, czy kłamał, czy mówił prawdę. (ANK 161) Czy Sejm takiego kraju może pozostać bez przewodniczącego? Czy mamy takie prawo – wysłać A. V. nafik, pozostawić go bez limuzyn, ochroniarzy? (Lrytas.lt 2009 09 13) Do słów języka potocznego8 dziennikarz dopasowuje także frazeologię żargonową charakterystyczną dla określonej warstwy społecznej: wciskać makaron, dać ochronę, dach odjechał albo, częściej, dość wulgarne wyrażenia języka potocznego: wypiąć się, na cudzym „zbawców” chrzanie pognać do raju, osłonić goły tyłek, myśleć tyłkami, figę z makiem. „Co pozostanie dla budżetu? Figa z makiem.” (ANK 211); ...ci, którzy boją się reform jak diabeł święconej wody. (ANK 110) Jednak i tak jasne jest, że premier D. T. oraz liberałowie z polskiego Sejmu myślą głową, a A. K. i konserwatyści czy liberałowie z litewskiego Sejmu – najwyżej tyłkami księgowych Ministerstwa Finansów. (Lrytas.lt 2009 09 01) Autor dość łatwo potrafi okazjonalnie używać ludowych frazeologizmów: No i cóż z tego, że kredyt zaciągnięty na urządzenie kawiarni codziennie nalicza odsetki, a budżet nie otrzymuje podatków: nie twoja świnia, nie twoje grochowiny. (ANK 283) Każdy inny działacz, – Boże, uchroń nas od moru, głodu, wojny i obalenia A. V. – który we wtorek zastąpi prowadzącego posiedzenia Sejmu, będzie tylko listkiem figowym, mającym zakryć nagi tyłek władzy A. K. Naprawdę potrzebny wam tu ten liść witki? Wierzycie, że wraz z byłym przewodniczącym Sejmu zniknie też niemoc władzy? (Lrytas.lt 2009 09 13) Litwa niczym ta chciwa starucha z bajki, która chciała na cudzym chrzanie „wybawicieli” pojechać do raju – przy rozbitytym korycie. (Lrytas.lt 2009 09 13) 8 Z leksyki języka potocznego używanej przez dziennikarza w tekstach w DLKŽ (2000) znaleziono tylko część, więcej znaleziono w LKŽ. R. KOŽENIAUSKIENĖ. Funkcja leksyki języka potocznego i żargonowej w publicznym dyskursie dziennikarza 131 WIELOGŁOSOWOŚĆ KOMENTARZY POLITYCZNYCH Jak wynika z przytoczonych przykładów, na komentarze dziennikarza silnie oddziałuje styl potoczny. Powszechnie mówi się, że używanie tego stylu (częściowo także dzięki leksyce żargonowej) pomaga uwolnić się od standardowych środków wyrazu i łatwiej nawiązać kontakt z podobnie myślącym czytelnikiem. „Przyjazny, czyli swobodny, poziom komunikacji jest właściwy równorzędnym rozmówcom, jednakowo uczestniczącym w dyskusji, którzy mają wiele wspólnej wiedzy i wspólnych przekonań, dlatego mogą pozwolić sobie na aluzje, elipsy, przemilczenia, przerywanie, elementy żargonu (wyróżnienie moje. – R. K.) i inne atrybuty zwyczajnej codziennej komunikacji” (Marcinkevičienė 2008: 36). Gatunkowi komentarza właściwe są podteksty, implikacje, ekspresja językowa i stylistyczna, znacznie zwiększające siłę oddziaływania tekstu (tamże, 133). Ekspresywny leksykon języka potocznego pochodzi zarówno od samego dziennikarza, jak i z ust określonych bohaterów: gdy opisywane są postacie, w tym przypadku politycy o różnych poglądach, ludzie z ulicy, prowadzący programy telewizyjne, którzy stali się politykami, a nawet bohaterowie powieści, wtedy wyraźnie wyodrębniają się cytaty z ich wypowiedzi, parafrazy, aluzje9. Tam, gdzie, sprzeciwiając się władzy, dziennikarz chce wyrazić różne stanowiska, koniecznie posługuje się wielogłosowością, inaczej nazywaną intertekstualnością. Termin „wielogłosowość” jest w tym przypadku bardziej odpowiedni: czytelnik rozpoznaje te obce głosy, rzeczywiście je słyszał. Przez kilka lat […] na ekranie mentorskim tonem wyjaśnia, że […] zieloni i chrześcijańscy demokraci to złodzieje i salamakakinai, a dziennikarze są „tępi”. (ANK 279) Autorstwa jednych głosów dziennikarz bezpośrednio nie wskazuje, lecz pewne otoczenie tekstu jako wskazówka dla adresata natychmiast ją podpowiada. W innych przypadkach mówi, że jest to obcy głos (ujmuje go w cudzysłów) albo bezpośrednio wskazuje właściciela głosu: „Vsio zakonno“ ketvirtuoju laipsniu ir papūskite jūs premjerui į uodegą. (ANK 302) Autor ufa ciągłemu czytelnikowi, który wie, o czym mowa i o jaką postać chodzi. Na takiego czytelnika, posługującego się skostniałym językiem, z pewnością nie wywrzesz wpływu. Otwarcie sarkastyczny głos autora, bezlitośnie piętnujący wady polityków, splata się z głosami opisywanych postaci, jednak wcale się z nimi nie zlewa9 O wielogłosowości i rodzajach intertekstualności zob. R. Marcinkevičienė (2008: 73). 132 KULTURA JĘZYKA | 82. Nawet w tych niezwykle rzadkich przypadkach, gdy autor komentarza mówi w pierwszej osobie, wyraźnie wyodrębnia się wtrącony obcy, brawurowo naśladowany głos (jako jednowyrazowy cytat): Cholera, skoro już tak, Wysoki Sejmie, możecie przeznaczyć należącą mi się emeryturę sygnatariusza mojemu byłemu profesorowi M. B. – i tak nic głupszego nie wymyślisz. (ANK 220) Dziennikarz próbuje powiedzieć to, co jemu, a czasem nie tylko jemu, „wydaje się nie takie, jakie powinno być, oburza lub cieszy” (ANK 3). W komentarzach słychać głos autora, ukazujący dwie różne postawy. W jednym przypadku mówi on spokojnie, rozważając, porozumiewając się z czytelnikami, poważnie pytając; wtedy jego mowa jest poprawna, zawiera wyrażenia i frazeologię pochodzenia literackiego. Oto jak poprawnie autor czyni niewielką aluzję do bohatera I. Ilfa i J. Pietrowa, słynnego oszusta, łgarza wszech czasów, awanturnika i kombinatora Ostapa Bendera. Aluzja jest bardzo wymowna: pragnienie niektórych polityków, by czerpać zyski, dążyć do korzyści dla siebie, a nie dla państwa, wzbogacić się za wszelką cenę, obojętność wobec ludzkich trosk rzeczywiście przypominają dążenia tej postaci. Chociaż dziennikarz nie wymienia imienia Ostapa Bendera, czytelnik wyraźnie słyszy jego głos: Ratowanie tonących – sprawą samych tonących? Jeśli tak, to nie wyjaśniajcie, że musimy kochać państwo, które nie wypełnia swoich obowiązków. (ANK 188) Głos autora wyrażający pierwszą postawę można nazwać intelektualnym, intuicyjnym, wyćwiczonym zarówno pod względem języka ogólnego, jak i stylu. Doświadczony dziennikarz potrafi zmieniać ton głosu, umie utrzymywać stały kontakt ze słuchaczami. Nietrudny do znudzenia, sugestywny i przyciągający uwagę głos R. Valatki łatwo rozpoznać: lubi obrazowe słownictwo, ciągi pytań retorycznych, emocjonalnie narastające wyliczenia. Kilka takich przykładów: Czy Związek Ojczyzny pójdzie za przykładem socjaldemokratów, którzy nie mieli takich skrupułów? Czy zostanie przekroczony kolejny litewski Rubikon antypolityki? Oficjalnie nadal odróżniający konserwatystów od populistów. Z jednej strony de facto nie ma już czego przekraczać. Już podczas poprzedniej kadencji Sejmu połączone siły Związku Ojczyzny, Ruchu Liberałów, zwolenników Paksasa i „partii pracy” zgodnie okładały Departament Bezpieczeństwa Państwa. (Lrytas.lt 2009 09 21) Rezultat: A. Šemeta – w Brukseli, Litwa – w czarnej dziurze kryzysu, a rząd – w najgłębszej depresji w całym okresie odzyskanej niepodległości. (Lrytas.lt 2009 09 01) R. KOŽENIAUSKIENĖ. Przeznaczenie leksyki języka mówionego i żargonowej w publicznym dyskursie dziennikarza 133 W innym przypadku autor mówi sarkastycznie, oburzony zachowaniem i działaniami polityków, którzy kłamali, kradli10, byli umoczeni i oskarżeni o korupcję. Do oceny takich postaci dziennikarz dobiera również odpowiednią leksykę języka mówionego, jakbyśmy słyszeli cyniczne głosy środowiska więziennego (wygwizdał, skasował, wsadził do celi, wciskał makaron na uszy, odbiło mu, narozrabiał, wlał w siebie, psychuszka, dożat’, vsio zakonno, łapówkarz, złodziejka itd.): Próbuje ratować się tak, jak się przyzwyczaił, jak podpowiada mu jego skromne wykształcenie polityczne i prawne, proponuje ograniczona umysłowo kamaryla pałacowa rażąca swoim ograniczeniem: przekupić, skłamać, dożat’ (przycisnąć) albo uciec od odpowiedzialności. (ANK 268) W sejmowej większości nie znaleziono poczucia własnej godności. Ściślej mówiąc, znaleziono go tyle samo co za rządów A. B., kiedy dominowało powiedzenie „vsio zakonno”. Litwini szybko zapomnieli, że ów osobnik wraz z całą czwórką11 u władzy w grudniu uroczyście obiecał, iż z 18 do 19 proc. Podatek VAT jest podnoszony tylko tymczasowo. No cóż, rzeczywiście tymczasowo. Tylko nie z tego końca. (Lrytas.lt 2009 07 02) Egoizm i słabość polityków wydają się oczywiste. Na ich samolubstwie cierpi interes społeczny, dlatego zrozumiałe jest dążenie dziennikarza do ujawnienia społeczeństwu grzechów polityków. Niemniej jednak czasami rozbrzmiewa wyjątkowo zjadliwy głos autora; nie sposób nie zauważyć, że z upodobaniem korzysta on z niemałego zasobu obrazowego słownictwa. Dziennikarz często ocenia zachowanie i działania polityków w sposób hiperboliczny, nie szczędząc słownictwa i frazeologii najniższego poziomu: K. wyparłby się dziś tych słów trzykrotnie, jak w dniu ukrzyżowania Szymon – Chrystusa. Krótko mówiąc, A. K. ze swoją polityką podatkową już narobił jak pozostawione bez opieki na cały dzień niemowlę – po uszy. (Lrytas.lt 2009 10 05) 10 „Doświadczenie wyborcze ostatnich 12 lat w ogóle pozwalałoby stwierdzić, że głosując, Litwini dają pierwszeństwo właśnie złodziejom i kłamcom” – bez kompromisów stwierdza autor (ANK 283). „Inni twierdzą, że za bolączki naszej demokracji winni są sami wyborcy i zasługują dokładnie na taką władzę, jaką wybierają. Jednak niesłusznie jest obwiniać za niesłuszny wybór, gdy w istocie żadnego wyboru nie ma. Czy wielu wybiera przedstawicieli narodu według racjonalnego kryterium dobra politycznego? Nie. Większość idących głosować i choć trochę zastanawiających się nad kryteriami swojego wyboru wybiera nie dobro, lecz mniejsze zło. Jeśli obywatele są zmuszeni wybierać wyłącznie „mniejsze zło”, to do władzy wybierane jest tylko zło i nic więcej: stopień zła poszczególnych frakcji czy polityków nie ma decydującego wpływu na ogólny obraz” (zob. Vladimiras Laučius. Brakuje nie woli politycznej, lecz politycznych mózgów. – www.DELFI.lt 2009 09 03). 11 Trudno powiedzieć, czy autor używa słowa banda w nieco łagodniejszym znaczeniu, jako rzeczownika o akcentowaniu typu 4 (grupa, stado), czy jako rzeczownika o akcentowaniu typu 1 (zgraja; grupa łotrów, rabusiów, morderców). Ten przypadek odsyłałby do słowa z rosyjskiego żargonu. 134 KULTURA JĘZYKA | 82 Kiedy będziemy mieli z czym porównać T. Wolfe’a, J. Londona, E. Hemingwaya, [...] wtedy być może zyskamy także moralne prawo, by kłaść krzyżyk12 na kulturze amerykańskiej. (ANK 172) Zrozumiałe, że wielogłosową leksykę dyskursu dziennikarskiego determinuje dążenie komunikacyjne – uwypuklenie wad polityków, ostrzeganie przed skutkami takich niegodziwości. Sposób wyrażania jego opinii zależy od celu, motywów i okoliczności krytyki. Jednak nawet przy świadomości, że dziennikarz ma prawo wyrażać subiektywną opinię, krytykować, prowokować, wyolbrzymiać fakty, przy świadomości, że rolą mediów jest rola psa stróżującego społeczeństwa (ang. public-watchdog) (zob. Meškauskaitė 2004: 90) oraz że „zgodnie z zasadami sformułowanymi przez Europejski Trybunał Praw Człowieka granice krytyki polityków i oficjalnych przedstawicieli władz państwowych są najszersze w porównaniu z krytyką innych urzędników państwowych” (tamże, 92), wulgarna forma wyrazu w publicznych tekstach dziennikarza nie zawsze jest uzasadniona. Zwłaszcza w przypadkach, gdy politykom przypina się wyraźnie poniżające13, obsceniczne epitety, inne emocjonalnie przesadzone słowa lub wyrażenia: grzyb, psi grzyb, polityczny grafoman, nieudacznik, łajdak, skurwysyn, idiota, który zjechał z torów, niedojrzały, patologiczny kłamca, nieuleczalny chory, gdy używa się leksyki nieodpowiedniej dla dyskursu publicznego: skompromitować się, nie rozumieć, kłaść krzyżyk, zbłądzić, przelicytować i in. Jak wiadomo, do opinii „nie stosuje się kryteriów prawdy i dokładności, jednak powinna być ona wyrażana uczciwie i etycznie (podkreślenie moje. – R. K.), bez świadomego ukrywania i zniekształcania faktów i danych”14. Dziennikarza nie można oskarżać o nieuczciwość, opiera się on na przykładach widocznych dla wszystkich, jednak nie można nie przyznać, że hiperbolizowanym wulgarnym słownictwem niekiedy przekraczane są granice komentarza politycznego jako gatunku, że koliduje ono z etyką języka osoby reprezentującej elitę kulturalną (por. Koženiauskienė 2001: 79). Z powodu dosadnego, bezpośredniego, „barwnego” słowa (jak odważnie przyznaje sam autor w samym zbiorze komentarzy!) doczekał się on najstraszniejszych epitetów, przekleństw, a nawet gróźb ze strony czytelników: „Nie wiem nawet, jak zwrócić się do 12 dėti skersą (ant ko) – metonimicznie skrócone z niezwykle wulgarnego frazeologizmu oznaczającego: 13 Słowa przestępca, oszust, złodziej, łajdak, dorobkiewicz, prostytutka, nesirūpinti, nepaisyti, nekreipti jokio dėmesio, ignoruoti. kłamca, łajdak itp. są rozumiane jednoznacznie, a rozpowszechnienie takich informacji wywołuje negatywną opinię, dlatego nie trzeba nawet dowodzić, że naruszają one reputację osoby (zob. Meškauskaitė 2004: 262). Wypowiedzi o znaczeniu przenośnym, takie jak patologiczny kłamca, walnięty w łeb głupek, purchawka, głupek, choć również nie mniej podważają autorytet polityków, są wieloznaczne, dlatego trudniej ustalić, w jakim stopniu przekraczane są granice etyki języka dziennikarza. 14 Jeśli zniesławia – można się bronić: www.blogas.lt/innodea/ - 24k - kopia Google.