Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės

KALBA WITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego O JESZCZE JEDNEJ MOŻLIWOŚCI POWSTANIA LITEWSKICH NAZWISK Badając system litewskich nazw osobowych w XIX w.1, między innymi dąży się, w miarę możliwości, do dokładniejszego udzielenia odpowiedzi na pytanie, jakie okoliczności i przyczyny wpłynęły na jakość obecnego zbioru nazwisk. Charakteryzując go pod względem strukturalnym, należy przede wszystkim zwrócić uwagę na liczebność nazwisk mających słowiańskie przyrostki — różne typu -sk- oraz -avičius, -evičius. Zagadnienie to zostało już omówione w badaniach litewskiej historycznej antroponimii przy okazji opisu cech ostatecznego ustalenia się powstałych nazwisk litewskich, zwłaszcza słowiańskiego brzmienia tych nazw osobowych (zob. Maciejauskienė 1991: 169–214; Ragauskaitė 2005: 63–74) oraz ich wariantywności fleksyjnej (Maciejauskienė 1997: 73–75, 77–80; Ragauskaitė 2005: 93–94). Ponadto wskazano najważniejsze sposoby powstania wszystkich nazwisk o takiej strukturze — slawizację nazw osobowych i zapożyczanie — uznając zarazem, że nazwiska z przyrostkami -avičius, -evičius mogły powstawać również naturalnie, począwszy od XVI w. (a także później), ze względu na sytuację językową państwa litewskiego, która sprzyjała szczególnie częstemu i szeroko rozpowszechnionemu używaniu patronimików tworzonych za pomocą tych przyrostków (Maciejauskienė 1993: 82–83, 84–85; 1996: 60). Omawiając slawizację nazwisk, zwrócono między innymi uwagę na tłumaczenie rdzeni (tematów) tych nazw osobowych na język polski, któremu najczęściej towarzyszyła zasadnicza zmiana struktury tłumaczonych nazwisk (Maciejauskienė 1991: 1 Chodzi o monografię, którą pisze autorka niniejszego artykułu. V. MACIEJAUSKIENĖ. Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės 9 209–211; 1993: 86–88)2. Takie tłumaczenie niewątpliwie wpłynęło nie tylko na ostateczny kontekst pochodzenia obecnych nazwisk, w którym nazwisk o etymologii litewskiej jest stosunkowo niewiele3, lecz także na ogólny obraz ich struktury. Uznając, że na kontekst pochodzenia litewskich nazwisk wpłynęły między innymi całkiem obiektywne przyczyny (jak wiadomo, większość nazwisk powstała od imion chrześcijańskich4), a na słowiańską strukturę tych nazw osobowych — wspomniane już sposoby ich powstania, należy zarazem przyznać, że bynajmniej nie na wszystkie związane z tym zagadnienia udzielono już odpowiedzi. Brakujących odpowiedzi należy oczywiście nadal szukać, gromadząc i badając dane historycznej antroponimii oraz pamiętając, że z tego punktu widzenia szczególnie ważne są nazwiska z XIX w. — okresu, w którym formy powstałych nazwisk litewskich nadal się stabilizowały5. Już teraz widać, że ocena antroponimii tego stulecia nie tylko potwierdza dotychczasowe wnioski, ale też poszerza zakres badań o nowe dane różnego rodzaju. Wśród nich dostrzeżono także takie, które być może pozwalają uzasadnić przypuszczenie, że istniały również inne, niewymieniane dotąd w badaniach, możliwości powstawania naszych nazwisk o słowiańskiej strukturze i obcym pochodzeniu. Jedna z takich możliwości zostanie omówiona w niniejszym artykule. Jej przedstawienie i przynajmniej hipotetyczne uzasadnienie umożliwiły zapisane w źródłach z XIX w. określenia osób składające się z imienia i dwóch nazwisk, połączonych słowami albo, inaczej. W zależności od języka, w którym sporządzono źródła, słowa te występują w postaci łacińskiej alias, rosyjskiej или, иначе, a ponadto używa się łacińskiego słowa vel lub tylko jego skrótu v: Maciej Wersocki alias Szykszna, Янъ Марцинкевичъ или Клестонь, Мацей Версоцкій иначе Шикина, Casimirus Kijzkis vel Moteiko, Gasper Ajewski v. Margas6. Jak widać, w określeniach zapisano po dwa 2 Dokonując tego, oparto się na omówieniu polonizacji nazw osobowych w księgach kościoła św. Jana w Wilnie z początku XVII w., w którym, oprócz innych danych, podano wiele przykładów takiego tłumaczenia (zob. Zinkevičius 1977: 105–111). 3 Uważa się, że takie nazwiska stanowią zaledwie około 30 proc. wszystkich nazwisk współczesnych (zob. Vanagas 1982: 64). 4 Świadczy o tym między innymi ocena pochodzenia nazw osobowych z XVII w. (stulecia, w którym nazwiska litewskie kształtowały się najintensywniej) (zob. Maciejauskienė 1991: 230–243). 5 Antroponimia XIX w. jest szczególnie dogodna do badań także dlatego, że dzieli ją stosunkowo niewielki odstęp czasu od zbioru nazwisk określanych jako współczesne — Kartoteki litewskich nazwisk zapisanych z żywej mowy, na podstawie której opracowano LPŽ (kartotekę zgromadzono w latach trzydziestych XX w.). Znacznie zwiększa to wiarygodność identyfikacji nazwisk historycznych i współczesnych, porównywania danych o ich rozpowszechnieniu i, rzecz jasna, związanych z tym wniosków. 6 Podano tu tylko po jednym przykładzie takich zapisów, przyjmując, że częstotliwość użycia tych słów oraz sposób zapisywania skrótu vel, a także inne podobne kwestie, będą widoczne w przytoczonych dalej i omawianych przypadkach takich określeń. 10 KALBOS KULTŪRA | 82 nazwiska, co wyróżnia je wszystkie na tle typowego dla tego okresu kontekstu litewskiego nazewnictwa osobowego, obejmującego imię i nazwisko7. We wcześniejszych publikacjach stwierdzono już, że w źródłach z XIX w. spotyka się takie sposoby zapisu osób (zob. Maciejauskienė 1993a: 104; 1997: 83–84), jednak dotąd nie przedstawiono ich szczegółowej oceny. Kilka takich zapisów wspomniano przy omawianiu slawizacji nazwisk (Maciejauskienė 1991: 209–210). Próba oceny struktury i pochodzenia nazwisk odnotowanych we wszystkich zgromadzonych zapisach tego rodzaju wykazała, że można wyróżnić kilka typów tych zapisów. Podstawą takiego podziału byłyby niejednakowe związki między oboma nazwiskami, najpewniej świadczące również o różnych przyczynach powstawania takich zapisów — niektórych dość oczywistych, innych być może jedynie przypuszczalnych. PRZYCZYNY POWSTAWANIA ZAPISÓW OSÓB Z DWOMA NAZWISKAMI Jak już stwierdzono, przyczyny powstawania takich zapisów mogą być zarówno oczywiste, jak i jedynie przypuszczalne. Do pierwszych zaliczyć można wspomniane już tłumaczenie rdzeni (tematów) nazwisk pochodzenia litewskiego na język polski (rosyjski), któremu towarzyszyła zmiana struktury nazw osobowych. Są to łatwo rozpoznawalne przypadki zapisu dwóch nazwisk — autentycznego i zeslawizowanego — w jednym zapisie osoby. Oto dwa takie zapisy wraz z krótkimi objaśnieniami: Georgij Awinas alias Baranowſki (2, 37; 1819)8 — w zapisie z księgi kościelnej parafii Inturke (rejon moletajski) odnotowano nazwiska *Avinas i *Baranauskas. Pierwsze można utożsamiać z dzisiejszym nazwiskiem Āvinas, wywodzącym się od lit. āvinas, którego występowania nie odnotowano ani w Inturke, ani w ogóle w rejonie moletajskim (zob. LPŽ I 142). Najprawdopodobniej zatem nie stało się ono oficjalnym nazwiskiem osoby zapisanej w źródle. Drugie należy utożsamiać z nazwiskiem Baranaũskas, które 7 Z tego względu, że właśnie taki litewski sposób zapisu osób stał się normą w źródłach z XIX w. (szerzej zob. Maciejauskienė 1993a: 100–103). 8 W nawiasach podano numer źródła z zamieszczonego na końcu artykułu wykazu, po przecinku — oznaczenie karty lub strony źródła, a po średniku — rok, w którym dana osoba została tak zapisana w źródle. Nie chcąc nadmiernie rozbudowywać wykazu źródeł, przy wyborze zapisów osób starano się korzystać z tych samych źródeł. Właśnie dlatego wśród zapisów omawianych w artykule przeważają te odnotowane w czterech księgach kościelnych parafii Inturke (rejon moletajski). V. MACIEJAUSKIENĖ. Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės 11 należy do najczęstszych naszych nazwisk9 i funkcjonuje w różnych miejscach Litwy, w tym także w rejonie mołackim (w Joniškisie 14 rodzin, w Moletach aż 23 rodziny i gdzie indziej). Oczywiste jest, że właśnie to historyczne imię osobowe stało się oficjalnym nazwiskiem. Oceniając jego pochodzenie, zestawia się je z analogicznymi nazwiskami polskimi i białoruskimi, wspominając także o slawizmie barõnas „baran” (LPŽ I 190–191, 199). A zatem nie ma żadnych związków z Āvinas, chociaż podane określenie wskazuje także na inną możliwość powstania tego litewskiego nazwiska o słowiańskiej strukturze i pochodzeniu. Ignatius Wisocki alias Awkƒztolis (3, 5; 1809) – w zapisie z księgi kościelnej parafii w Inturke odnotowano nazwisko *Visockas lub podobne oraz *Aukštuolis. Pierwsze należy utożsamiać z obecnym nazwiskiem Visòčkas, które występuje także w rejonie mołackim (4 rodziny w Joniškisie); pod względem pochodzenia nazwisko zestawia się z analogicznymi nazwiskami słowiańskimi (białoruskimi, polskimi, rosyjskimi) (zob. LPŽ II 1234–1235). Drugie należy utożsamiać z obecnym nazwiskiem Aukštuõlis, znanym również w rejonie mołackim (wprawdzie nieco dalej od Inturke – 40 rodzin w Balninkach), wywodzonym zaś od lit. aukštuõlis: áukštas (zob. LPŽ I 139). Nie jest całkiem jasne, które nazwisko pozostało oficjalnym nazwiskiem zapisanej osoby, jednak prawdopodobne jest, że było to Visòčkas. Inna dość oczywista przyczyna powstawania takich zapisów również wiąże się ze slawizacją, tym razem jednak wyłącznie ze zmianą struktury nazwisk. Są to przypadki wskazujące, że w zapisach osób odnotowano dwa nazwiska tego samego pochodzenia, lecz o różnej strukturze. Te zapisy również opatrzono krótkimi komentarzami: Францишекъ Борткусъ или Борткевичъ (8, 29; 1850) – w zapisie z wykazu rewizyjnego mieszkańców dworu w Drūpiškė (rejon kielski) odnotowano nazwiska *Bartkus i *Bartkevičius. Pierwsze należy utożsamiać z obecnym nazwiskiem Bãrtkus, a drugie – z Bartkẽvičius; oba występują na terenach dawnego dworu i pochodzą od form chrześcijańskiego imienia Baltramiejus (zob. LPŽ I 203–204). Nie wiadomo, które z dwóch imion osobowych zapisanych w tym określeniu pozostało oficjalnym nazwiskiem osoby wymienionej w źródle. Jednak uwagi przy nazwisku Bartkẽvičius, występującym w różnych miejscach Litwy, ludzie nazywają Bãrtkus (zob. LPŽ I 203–204), niewątpliwie wskazują, że podczas slawizacji nazwisko Bãrtkus mogło zostać zastąpione nazwiskiem z słowiańskim przyrostkiem –evičius. Josephi Markuniec alias Markiewicz (2, 37; 1819) – w zapisie z księgi kościelnej parafii w Inturke odnotowano nazwiska *Markūnas (*Morkūnas) 9 Nosi je około 800 litewskich rodzin – zob. Maciejauskienė 1987: 74. 12 KALBOS KULTŪRA | 82 i *Markevičius (*Morkevičius), mające litewski przyrostek patronimiczny –ūnas oraz słowiański przyrostek -evičius. Pierwsze należy utożsamiać z obecnymi nazwiskami Markūnas, Morkūnas, drugie zaś z Markevičius. Wszystkie one występują także w rejonie mołackim, poza innymi miejscami, choć dalej od Inturke (w Balninkach i Giedraičiai). Można tu jeszcze wspomnieć nazwisko Morkevičius, które nie jest znane w rejonie mołackim. Wszystkie nazwiska pochodzą od form chrześcijańskiego imienia Mōrkus (zob. LPŽ II 163, 164, 271). Nie wiadomo, które z imion osobowych zapisanych w określeniu pozostało oficjalnym nazwiskiem danej osoby. Wymienione zapisy powstałe wskutek slawizacji, w których odnotowano po dwa nazwiska, nie są częste w źródłach z XIX wieku. Najczęściej spotyka się inne typy zapisów. Związki między dwoma nazwiskami w nich odnotowanymi nie są jasne. A zatem można jedynie snuć przypuszczenia o przyczynach powstania takich zapisów. Nietrudno zauważyć, że w parach nazwisk znalazły się imiona osobowe o różnej strukturze. Wyraźnie rzadsze są spośród tych zapisów takie, w których odnotowano dwa nazwiska różnego pochodzenia, pozbawione omawianych cech słowiańskiej struktury (typu -sk- oraz przyrostków -avičius, -evičius). Oto para takich przypadków wspomnianych zapisów: Casimirus Kiškis vel Moteiko (1, 65; 1805), Jerzy Kiškis alias Moteiko (4, 5; 1814) – w zapisach z ksiąg kościelnych parafii w Inturke odnotowano imiona osobowe *Kiškis i *Moteika (*Mateika). Pierwsze należy utożsamiać z obecnym nazwiskiem Kiškis, występującym na terenach parafii (5 rodzin w Joniškisie) i wywodzącym się od lit. kiškis (zob. LPŽ I 1006). Drugie należy utożsamiać z nazwiskiem Matéika, Mateikà, bardzo częstym w rejonie mołackim (22 rodziny w Joniškisie, 14 – w Moletach i gdzie indziej), powstałym zaś od form chrześcijańskiego imienia Motiejus (zob. LPŽ II 178). Dane o rozpowszechnieniu współczesnych nazwisk nie pozwalają ustalić, które z imion osobowych zapisanych w tych określeniach pozostało oficjalnym nazwiskiem wymienionych osób. Można przypuszczać, że takie zapisy mogły wiązać się z próbami zastąpienia nazwiska pochodzenia przezwiskowego (w tym przypadku wyraźnie litewskiego) nazwiskiem bardziej neutralnym. Augustyn Klungis v. Ilgutis (5, 51; 1834–1837) – w zapisie z dokumentu dworu w Pašvalys odnotowano nazwiska *Klungis i *Ilgutis. Pierwsze należy utożsamiać z obecnym nazwiskiem Klungis, znanym także w Pasvalys (1 rodzina), którego pochodzenie, jak się uważa, nie jest jasne (zob. LPŽ I 1029). Drugie należy utożsamiać z nazwiskiem Ilgūtis, występującym również niedaleko Pasvalys (2 rodziny w Salōčiai) i wywodzonym od lit. ilgas (zob. LPŽ I 766, 765). Nie wiadomo, które z dwóch imion osobowych pozostało oficjalnym nazwiskiem danej osoby ani dlaczego zapisano je w jednym określeniu. V. MACIEJAUSKIENĖ. Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės 13 Mačkunasth ili Kallade, Andrei Martinovič (7, 201; 1882) – w określeniu właściciela dworu Bürgènų (rej. paswolski), należącego do stanu chłopskiego10 odnotowano nazwiska *Mačkunas (*Mockūnas) i *Kaladė. Pierwsze należy utożsamiać ze współczesnym nazwiskiem Mockūnas, funkcjonującym w miejscowościach należących do dworu (2 rodziny w Daujėnai, 12 – w Krinčinie, 1 – w Paswolu) i utworzonym od wariantu chrześcijańskiego imienia Motiejus (zob. LPŽ II 263). Drugie należy utożsamiać z nazwiskiem Kalādė, znanym jedynie dalej od Paswola lub innych miejscowości należących do dworu i wywodzonym od slawizmu kalādė (zob. LPŽ I 892). Można przypuszczać, że w określeniu tym odzwierciedlają się starania, by nazwisko o oczywistym przezwiskowym pochodzeniu, niejako zbyt pospolite, zastąpić bardziej akceptowalnym, pod pewnym względem – neutralniejszym. Jak widać, przyczyny zapisywania dwóch nazwisk w tego rodzaju określeniach mogą być niejasne lub jedynie domniemane. Potwierdzają to również inne określenia tego typu. I tak porównanie nazwisk odnotowanych w zapisie Jan Grygzentis v. Tomaszunas (611; 1835) ze współczesnymi, z uwzględnieniem danych o ich rozpowszechnieniu, wskazuje, że zachowało się drugie nazwisko, Tamošiūnas, natomiast z porównania współczesnych form zrekonstruowanych nazwisk ojca kobiety wymienionej w zapisie Anna Grodziowna v. Pakultiniowna (1, 85; 1810), *Gruodis i *Pakultinis, wynika, że oficjalnym nazwiskiem tej osoby pozostało najpewniej Pakultinis, o niejasnym pochodzeniu. Spośród nazwisk *Ilgius i *Ožkaragis lub podobnych, zawartych w zapisie Michaelis Ilgius alias Aszkaragis (2, 46; 1821), oficjalne pozostało pierwsze, najpewniej w wariancie końcówki Ilgis. Nie jest całkiem jasne, które z dwóch nazwisk stało się oficjalnym nazwiskiem osoby określonej jako Vincenty Kierulis alias Markūniec (1, 64; 1805) – *Kerulis czy *Markūnas (*Morkūnas) – najprawdopodobniej było to bardzo częste w miejscowościach parafii nazwisko Kerùlis, choć możliwe jest też inne rozwiązanie. Podobnie należy ocenić określenie Adam Szakarnis v. Bedel (5, 52; 1834–1837), w którym odnotowano dwa nazwiska wiążące się ze współczesnymi Šakarnis oraz Bedelis lub Bėdalis, Bedãlis. Można przypuszczać, że status nazw osobowych zapisanych w takich określeniach jest różny – tylko jedno z nich jest oficjalnym nazwiskiem, a drugie przezwiskiem. Jednak dostatecznie dobrze zbadany ogólny kontekst litewskiego nazewnictwa osobowego w XVIII–XIX w. przeczy takiemu użyciu tych nazw osobowych. Można zatem sądzić, że określenia te najczęściej mogły wiązać się ze staraniami, by z takiego czy innego powodu zastąpić nieakceptowane nazwisko innym – neutralniejszym pod względem pochodzenia, „ładniejszym” lub po prostu innym. Można więc mówić także o pewnej niestabilności ukształtowanego już zasobu litewskich nazwisk, o jego „ruchu”, związanym z domniemaną zamianą jednych nazwisk na inne. 10 Jest on z listy alfabetycznej, a zatem najpierw zapisano oba nazwiska, a dopiero po nich imię i patronimik osoby. 11 Karty źródła nie są ponumerowane, dlatego podano jedynie jego numer z wykazu zamieszczonego na końcu artykułu. 14 KALBOS KULTŪRA | 82 Założenie to potwierdzają także najczęściej spotykane określenia tego typu. Zapisano w nich dwa nazwiska o różnym pochodzeniu, z których jedno we wszystkich przypadkach ma słowiańskie przyrostki (wspomniany już typ -sk- lub -avičius, -evičius). Na początek – trzy takie określenia z kościelnych źródeł parafii Inturka wraz z krótkimi objaśnieniami: Gabrielis Jusewicz alias Mizaniec (2, 26; 1817) – w określeniu osoby odnotowano nazwiska *Jusevičius i najprawdopodobniej *Miežonis. Pierwsze należy utożsamiać ze współczesnym nazwiskiem Jusėvičius, znanym, oprócz innych miejscowości, także w Moletach (2 rodziny), i wywodzonym od wariantu chrześcijańskiego imienia Justinas (zob. LPŽ I 872, 873). Drugie należy utożsamiać z nazwiskiem Miežonis, występującym niemal wyłącznie w rejonie mołackim (15 rodzin w Giedraičiai, 1 rodzina w Moletach); na temat jego pochodzenia od lit. miežys, miežis zob. LPŽ II 224. W tym przypadku nie jest całkiem jasne, które nazwisko osobowe pozostało w użyciu jako oficjalne nazwisko wspomnianej osoby; najwyraźniej możliwe są oba rozwiązania. Joannes Butera alias Pawłowski (4, 10; 1819) – w określeniu zapisano nazwiska *Butera i *Paulauskas. Pierwsze nie przetrwało do naszych czasów, drugie zaś należy utożsamiać ze współczesnym nazwiskiem Paulauskas, które, obok wielu innych, bardzo odległych miejscowości Litwy, występuje także całkiem niedaleko Inturki (5 rodzin w Joniškis, 4 rodziny w Moletach i gdzie indziej). Jest to jedno z najczęstszych litewskich nazwisk (w pierwszej dziesiątce zajmuje siódme miejsce)12, utworzone od chrześcijańskiego imienia Paūlius (zob. LPŽ II 408). Jacobi Kulwinjki alias Kulszys (1, 92; 1811) – w określeniu zapisano nazwiska *Kulvinskas i *Kulšys lub podobne. Pierwsze należy utożsamiać ze współczesnymi nazwiskami Kulvinskas, Kulvinskis, których dane o rozpowszechnieniu nie potwierdzają występowania w miejscowościach położonych nawet w pobliżu rejonu mołackiego (zob. LPŽ I 1118). Drugie wiąże się z nazwiskami Kūlsis, Kulšys, znanymi również w rejonie mołackim (w Giedraičiai, Joniškis i Moletach), wywodzonymi zaś od lit. kūlšė, kūlšis (zob. LPŽ I 1117). Oficjalnym nazwiskiem pozostało więc najprawdopodobniej Kulšys lub Kūlsis. Jak widać, we wszystkich trzech przypadkach dwa nazwiska zapisane w takich określeniach mają całkowicie różne pochodzenie, a jedno z nich zawiera słowiański przyrostek (-evičius, -auskas i -inskas lub -inskis). Istotne jest to, że tego rodzaju określeń, jak już wspomniano, było najwięcej w przejrzanych źródłach XIX-wiecznych, a także że ukazują one dość nietypowe użycie nazwisk ze słowiańskimi przyrostkami obok nazwisk o innej budowie i pochodzeniu. Jak wiadomo, takie nazwiska (zwłaszcza z przyrostkami typu -sk-) stanowią dość dużą część całego zasobu naszych nazwisk, a niektóre z nich są ponadto bardzo lub przynajmniej dość 12 Nosi je około 1000 litewskich rodzin (zob. Maciejauskienė 1987: 74). V. MACIEJAUSKIENĖ. Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės 15 częste. Jednak ani dużej liczby tych nazwisk w ogólnym kontekście naszych nazwisk, ani zwracającej uwagę częstości niektórych z nich zasadniczo nie można wiązać z prawidłowościami samoistnego kształtowania się naszych nazwisk ani wyłącznie z omówionymi już cechami ostatecznego ustalenia się tych form nazw osobowych (chodzi tu przede wszystkim o ich slawizację), tym bardziej zaś wyjaśnić zapożyczaniem nazwisk13. Należy zatem szukać także innych możliwości ich powstania. Czy możliwe, że właśnie jedną z nich poświadczają przed chwilą omówione określenia? Prawdopodobnie tak, jeśli przyczyny ich powstania wiązałyby się z próbami sztucznego zastąpienia w XIX w. części już ukształtowanych nazwisk litewskiej struktury (często również litewskiego pochodzenia) innymi nazwiskami. Te ostatnie miały słowiańskie przyrostki, były niejako bardziej uniwersalne lub neutralne i najczęściej charakterystyczne także dla antroponimii sąsiednich języków słowiańskich. Trudno byłoby odpowiedzieć na pytanie, komu mogła być potrzebna i ważna taka domniemana zamiana jednych nazwisk na inne – osobom określanym czy sporządzającym źródła (całkiem możliwe, że w każdym konkretnym przypadku było inaczej). Dlatego przytoczone poniżej określenia mają jedynie pokazać, jakie nazwiska i na jakie nazwiska mogły być próbowano zmieniać, uzasadniając tym możliwie przekonująco możliwość takiej zmiany. Określenia przedstawiono w trzech grupach, wyodrębnionych ze względu na to, które z dwóch odnotowanych w nich nazw osobowych pozostało (mogło pozostać) oficjalnym nazwiskiem wymienionych osób. Najpierw podano przypadki wskazujące, że oficjalne pozostały nazwiska z przyrostkami słowiańskimi, które w konkretnych przypadkach mogły zastąpić wszystkie lub przynajmniej część nazwisk o innej strukturze. Następnie przedstawiono określenia świadczące o tym, że takie nazwiska nie pozostały oficjalnymi nazwiskami wymienionych osób. W trzeciej grupie pozostawiono określenia, które mogą uzupełniać zarówno przypadki z pierwszej, jak i z drugiej grupy, ponieważ dane porównujące zapisane w nich nazwiska z nazwiskami współczesnymi nie pozwalają dokładnie ustalić, która z dwóch nazw osobowych pozostała oficjalnym nazwiskiem tak zapisanej osoby. Nie Janūtis, lecz Mackevičius, nie Ladūkas, lecz Sakaláuskas W pierwszej grupie przedstawiono określenia wskazujące, że oficjalnym nazwiskiem pozostało (mogło pozostać) nazwisko osobowe zawierające słowiański przyrostek, które w źródłach występowało 13 Plačiau dėl to žr. Macijauskienė 1991: 207–208. 16 KALBOS KULTŪRA | 82 najczęściej. W tytule podrozdziału znajdują się dwie pary nazwisk zapisane w tego rodzaju określeniach osób pochodzących z ksiąg kościelnych parafii Inturke. Oto one: Ignatij Mackiewicz alias Janutis (2, 14; 1814) – w określeniu występują nazwiska *Mackevičius (*Mockevičius) oraz *Janutis (*Jonutis). Pierwsze należy utożsamić ze współczesnym nazwiskiem Mackẽvičius, które występuje również w rejonie Molėtai (5 rodzin w Giedraičiai, 3 – w Joniškis, 10 – w Molėtai) i pochodzi od chrześcijańskiego imienia Motiejus (zob. LPŽ II 125–126). Drugie można powiązać z nazwiskami Janùtis, Jonùtis, pochodzącymi od chrześcijańskiego imienia Jõnas; oba są rozpowszechnione daleko od rejonu Molėtai (zob. LPŽ I 807, 845). Przytoczone dane wskazują, że w tym przypadku występujące w parafii nazwisko Janùtis ar Jonùtis mogło zostać zastąpione nazwiskiem Mackẽvičius. Jest to dość częste nazwisko litewskie (około 570 rodzin), znane ponadto także w antroponimii sąsiednich narodów słowiańskich – Białorusinów i Polaków (zob. LPŽ II 125–126). Joannes Laduk alias Sokolowski, Petri Laduk alias Sokolowski (2, 2; 1813), Joannis Sokołowski alias Ładukas (2, 28; 1817), Petri Sokołowski alias Laduk (2, 46; 1821), Antonii Sokołowski alias Laduk (2, 47; 1822), Antonius Laduk v Sokołowski, Petrus Ładuk v Sokołowski, Vincentus Ładuk v Sokołowski (4, 15; 1823) – w określeniach odnotowano nazwiska *Ladukas i *Sakalauskas lub podobne. Pierwsze należy utożsamić ze współczesnym nazwiskiem Ladùkas o nie całkiem jasnym pochodzeniu; ze względu na różnicę w miejscach jego występowania (zob. LPŽ II 14) raczej brak podstaw do powiązania go z historyczną nazwą osobową. Drugie należy wiązać z nazwiskiem Sakaláuskas, rozpowszechnionym w różnych częściach Litwy, w tym także w rejonie Molėtai (11 rodzin w Giedraičiai, 8 – w Molėtai). Jest to dziesiąte pod względem częstości nazwisko litewskie14, występujące również w antroponimii narodów słowiańskich – Białorusinów, Polaków i Rosjan (o jego pochodzeniu zob. LPŽ II 659). Przytoczone dane pozwalają stwierdzić, że w tym przypadku oficjalnym nazwiskiem osób wymienionych w źródłach najprawdopodobniej pozostało Sakaláuskas, które zastąpiło drugie nazwisko odnotowane w określeniach, Ladùkas. Pozostałe określenia tego typu uporządkowano alfabetycznie według pierwszych zapisanych w nich nazwisk: Georgij Cziulis alias Czywinki (1, 90; 1811), Jakób Cziula alias Czywinki (4, 8; 1818) – w określeniach z ksiąg kościelnych parafii Inturke odnotowano nazwiska *Čiulis, *Čiula oraz *Čivinskas. Obecnie nie ma nazwisk, z którymi można by utożsamić pierwsze formy historycznych nazw osobowych. Pod względem pochodzenia były to najprawdopodobniej nazwiska powstałe od przezwisk, których rdzeń *čiul- należy wiązać z lit. čiulénti, čiùlyti „ssać”, čiuliúoti „kołysać, bujać” 14 Ma je około 900 litewskich rodzin (zob. Maciejauskienė 1987: 74). V. MACIEJAUSKIENĖ. Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės 17 (LKŽ II 149) lub podobna. Drugie nazwisko można utożsamiać z dzisiejszym nazwiskiem Čivińskas, występującym także w rejonie molackim (1 rodzina w Giedraičiai). Georgii Jwanowski v Turka (2, 46; 1821) – w zapisie z księgi kościelnej parafii Inturkė odnotowano nazwiska *Ivanauskas i *Turka. Pierwsze można utożsamiać ze współczesnym nazwiskiem Ivanáuskas, utworzonym od chrześcijańskiego imienia Jõnas, występującym w różnych miejscach Litwy, w tym także w rejonie molackim (po 2 rodziny w Giedraičiai i Joniškis, aż 15 rodzin w Molėtai) (zob. LPŽ I 775). Jest to ponownie jedno z najczęstszych nazwisk litewskich15, występujące między innymi także w antroponimii słowiańskiej. Drugie nazwisko nie ma dokładnego odpowiednika wśród współczesnych nazwisk, można je jednak zestawić z nazwiskami pochodzenia etnonimicznego Tūrkas, Tūrkus, znanymi jedynie daleko od Molėtai. Dane te pozwalają stwierdzić, że drugie nazwisko odnotowane w zapisie, *Turka, nie przetrwało do naszych czasów. Szymon Maculewicz alias Bindziuk (1, 79; 1808), Georgij Bindziuk alias Maculewicz (1, 84; 1810), Jacobi Bindziuk alias Maculewicz (2, 47; 1822) – w zapisach z ksiąg kościelnych parafii Inturkė odnotowano nazwiska *Maculevičius i *Bindziukas (*Bindžiukas). Pierwsze wiąże się ze współczesnym nazwiskiem utworzonym od chrześcijańskiego imienia Motiejus przez zmianę rodzaju gramatycznego; nazwisko to jest dość częste także w rejonie molackim (2 rodziny w Giedraičiai, 13 w Joniškis, 7 w Molėtai) (zob. LPŽ II 125, 124). Druga nazwa osobowa nie ma odpowiedników wśród współczesnych nazwisk. Янъ Шимона сынъ Марцинкевичъ или Клестонъ (8, 5; 1834), Габріель Сьмона сынъ Марцинкевичъ или Клетонась (8, 15; 1834) – wzmianka o imieniu ojca w rozszerzonych zapisach z dokumentów dworu w Drupiškė (rejon kelmeński) pozwala odczytać nazwiska *Marcinkevicius i *Klestonas lub *Kletonas. Pierwsze można utożsamiać ze współczesnym nazwiskiem Marcinkėvičius, wywodzącym się od chrześcijańskiego imienia Martýnas; jest ono stosunkowo częste (noszą je około 590 litewskich rodzin), a zatem występuje w różnych miejscach Litwy, między innymi w Kelmė – 1 rodzina, w Kražiai – 2 rodziny (zob. LPŽ II 158). Druga nazwa osobowa nie ma odpowiedników wśród współczesnych nazwisk. Jak widać, zapisane jej formy są różne, dlatego pozostają wątpliwości co do jej autentyczności. Nie wyklucza to jednak przypuszczenia, że oficjalnym nazwiskiem wspomnianych osób pozostało Marcinkėvičius. Casimiri Miłsiewicz alias Petraſzaniec (2, 36; 1819) – w zapisie z kościelnego źródła parafii Inturkė odnotowano nazwiska *Misevičius i *Petra-šonis (*Petrošonis) lub podobne. Pierwsze wiąże się ze współczesnym nazwiskiem Misėvičius, utworzonym od formy chrześcijańskiego imienia Mýkolas, które występuje również w Molė- 15 Nosi je około 740 litewskich rodzin (zob. Maciejauskienė 1987: 74). 18 KALBOS KULTŪRA | 82 tai (zob. LPŽ II 254). Drugie można utożsamiać jedynie ze znanym daleko od rejonu molackiego nazwiskiem Petrošionis, wywodzącym się z formy chrześcijańskiego imienia Pėtras (zob. LPŽ II 442). Można zatem przypuszczać, że nazwisko tego typu (lub o nieco innej formie, np. *Petrašonis, *Petrušonis), występujące w parafii Inturkė, zostało zastąpione nazwiskiem Misevičius. Jakób Petrukianiec alias Miseuicz (4, 6; 1815) – w zapisie z księgi kościelnej parafii Inturkė odnotowano nazwiska *Petrukonis i *Misevičius. Pierwsze wiąże się ze współczesnym nazwiskiem Petrukónis, utworzonym z formy chrześcijańskiego imienia Pėtras; dane o jego rozmieszczeniu nie wskazują, by występowało choćby w pobliżu rejonu molackiego (zob. LPŽ II 443). Drugie można utożsamiać ze wspomnianym już nazwiskiem Misevičius, znanym w Molėtai. Ten i poprzednio przedstawiony przypadek mogą być interesujące, gdyż wskazywałyby na odnotowane niejednokrotnie próby zastępowania nazwisk o litewskiej strukturze (oba mają patronimiczny przyrostek –(i)onis) tym samym nazwiskiem o innym pochodzeniu i strukturze, Misevičius. Czy jednak te dwa zapisy należy rzeczywiście tak interpretować, mogłoby się, jak się wydaje, okazać dopiero po zgromadzeniu znacznie większej ilości danych. Josephi Pietkiewicz alias Smeledis (1, 88; 1810), Mathei Pietkiewicz alias Smeledis (1, 91; 1811), Casimiri Pietkiewicz alias Smeledis (2, 37; 1819), Thomas Pietkiewicz alias Smeledis (4, 11; 1820) – w zapisach osób w księgach kościelnych parafii Inturkė odnotowano nazwiska *Petkevičius i *Smėledis lub podobne. Pierwsze można utożsamiać ze współczesnym nazwiskiem Petkevičius, utworzonym od formy chrześcijańskiego imienia Pėtras; występuje ono w różnych miejscach Litwy, w tym w rejonie molackim: 4 rodziny w Alanta, 3 w Giedraičiai, 14 w Joniškis, czyli najbliżej Inturkė, oraz 6 w Molėtai (zob. LPŽ II 435). To ponownie stosunkowo częste nazwisko (noszą je około 660 litewskich rodzin), znane także w antroponimii słowiańskiej. Drugie wiąże się jedynie ze znanymi w Molėtai nazwiskami pochodzącymi od przezwisk: Smėlėdis – 1 rodzina oraz Smeliādis – 2 rodziny (zob. LPŽ II 769). Przedstawione dane, zwłaszcza częste występowanie nazwiska o słowiańskiej strukturze oraz fakt, że drugie jest wyjątkowo rzadkie, pozwalają stwierdzić, że przynajmniej część nazwisk pochodzenia litewskiego mogła zostać zastąpiona nazwiskiem bardziej neutralnym i uniwersalnym pod względem pochodzenia — Petkevičius. Aby nie zwiększać objętości artykułu, można jeszcze krótko scharakteryzować kilka bardziej typowych przypadków takiego zapisu, odnotowanych w tych samych źródłach. Oto nazwiska *Rinkevičius i *Suduikis lub *Šuduikis, odnotowane w zapisach osób: Jacobi Rynkiewicz v Suduykis (1, 60; 1805), Martinus Rynkiewicz alias Szuduykis (1, 85; 1810), Georgij Szuduykis alias Rynkiewicz (1, 98; 1811), Casimiri Szuduykis alias Rynkiewicz (2, 23; 1816), oficjalna tożsamość z pewnością V. MACIEJAUSKIENĖ. Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės 19 pozostało nazwisko Rinkẽvičius; porównanie z obecnie używanymi nazwiskami zapisanymi w formie Thoma Jackiewicz alias Szupienis (2, 45; 1821), *Jackevičius i *Šupienis, pokazuje, że drugie z nich rzeczywiście mogło zostać zastąpione nazwiskiem Jackẽvičius; oczywiste jest, że spośród nazwisk zapisanych w formie Jacoby Wadil alias Rutkowski (3, 5; 1810), *Vadila i *Rutkauskas, jako oficjalne pozostało drugie, mające słowiański przyrostek; nazwisko Vitkáuskas o takiej samej strukturze najprawdopodobniej również zastąpiło zapisane wraz z nim w formie Felicjanus Witkowski alias Wiſztielis (2, 38; 1819) nazwisko litewskiego pochodzenia Vištelis, Vištėlis. Jak widać, również w tych formach imiennych zapisane nazwiska (najprawdopodobniej te, które pozostały oficjalne) Rinkẽvičius, Jackẽvičius, Rutkáuskas, Vitkáuskas odpowiadają wspomnianym już cechom bardziej uniwersalnych lub neutralnych nazwisk — wszystkie są rozpowszechnione w różnych częściach Litwy, stosunkowo częste (trzy z nich nosi od ponad 400 do prawie 600 rodzin litewskich), a ponadto funkcjonują także wśród nazwisk słowiańskich. Nie Starinskas, lecz Iliùkas, nie Zmitrãvičius, lecz Samuìlis Pary podane w tytule podrozdziału pochodzą z zapisów form imiennych, które wskazują, że oficjalnie najprawdopodobniej pozostały nazwiska bez słowiańskich przyrostków. Przedstawiono je tutaj w pierwszej kolejności. Vincentii Starzynski v Jluk (2, 46; 1821) – w formie imiennej zapisano w księdze kościelnej parafii Inturkė nazwiska *Starinskas (*Staržinskas) lub podobne oraz *Iliukas. Pierwsze można powiązać ze współczesnymi nazwiskami słowiańskiego pochodzenia Starìnskas, Staržìnskas, znanymi jedynie daleko od rejonu Molėtai (zob. LPŽ II 807, 806). Drugie należy utożsamić z nazwiskiem o nie do końca jasnym pochodzeniu Iliùkas, używanym wyłącznie w Molėtai (zob. LPŽ I 767, 764). Zatem w tym przypadku jako oficjalne najprawdopodobniej pozostało drugie nazwisko zapisane w formie imiennej. Мамешъ Томаша сынъ Змитровичь или Самуилисъ (8, 5; 1834), Янъ сынъ Томаша Змитровичь или Самуилисъ, Іозефъ Казимировъ Змитровичь или Самуилисъ (8, 6; 1834), Гадевушъ Казимировъ сынъ Змитровичь или Самуилисъ (8, 30; 1850) – w formach imiennych (rozbudowanych o wskazanie imienia ojca) z dokumentu dworu Drupiškė (rejon Kelmė) odnotowano nazwiska *Zmitrãvičius i *Samuilis. Pierwsze należy utożsamić ze współczesnym nazwiskiem Zmitrãvičius, wywodzącym się od chrześcijańskiego imienia Dimìtrijus i znanym jedynie w miejscowościach bardzo oddalonych od dworu (zob. LPŽ II 1296). Drugie nazwisko można powiązać z nazwiskiem Samuìlis, wywodzącym się od chrześcijańskiego imienia Samuèlis i używanym w miejscowościach dworskich (20 rodzin w Kelmė, po 1 w Tytuvėnai i Užventis) (LPŽ II 671). Dane te wskazują, że jako oficjalne pozostało drugie nazwisko odnotowane w formach imiennych. 20 KALBOS KULTŪRA | 82 W przejrzanych źródłach formy imienne świadczące o tym, że jako oficjalne pozostały nazwiska bez słowiańskich przyrostków (chodzi o typ -avičius, -evičius i -sk-), występowały rzadko — można powiedzieć, że niemal sporadycznie. Uwagę zwraca ponadto fakt, że współczesne nazwiska, z którymi można utożsamić zapisane w formach imiennych nazwiska tego typu, różnią się od takich nazwisk wymienionych w pierwszej grupie: nie są rozpowszechnione ani częste (nazwiska Starinskas, Staržinskas i Zmitravičius nosi zaledwie po kilkanaście rodzin), a niekiedy taki historyczny antroponim nie ma nawet odpowiednika wśród współczesnych nazwisk. Oto dwa kolejne przykłady potwierdzające tę tezę: Joannis Gingiewicz v Kowszynis (1, 60; 1805), Stanislaj Gingiewicz alias Kauszyniec (1, 84; 1810) – w formach imiennych z księgi kościelnej parafii Inturkė odnotowano nazwiska *Gingevičius i *Kaušinis. Pierwsze nazwisko nie ma odpowiedników wśród współczesnych nazwisk, drugie zaś można bez wahania utożsamić z nazwiskiem litewskiego pochodzenia Kaušinis, używanym między innymi także w rejonie Molėtai — nosi je 23 rodziny w Joniškis i 21 rodzin w Molėtai (zob. LPŽ I 952). Gabrielis Wizynis v Jastrzemski (2, 51; 1823), Francisci Wizyn alias Jastrzemski (2, 56; 1824) – w formach imiennych ze źródeł parafii Inturkė zapisano nazwiska *Vižinis lub podobne oraz *Jastržemskas, *Jastrem skas lub podobne. Pierwsze utożsamia się ze współczesnym nazwiskiem Vižinis, rozpowszechnionym głównie w rejonie Molėtai (5 rodzin w Joniškis, 7 w Molėtai), które wraz z używanymi w pobliżu nazwiskami Vižynis, Vyžinis wywodzi się od lit. vyža, vyžius (zob. LPŽ II 1244). Drugie można powiązać z nazwiskami słowiańskiego pochodzenia Jastržemškas, Jastremškas, nieznanymi w rejonie Molėtai (zob. LPŽ I 818). Oczywiste jest, że jako oficjalne pozostało nazwisko o litewskiej strukturze i pochodzeniu Vižinis. Gudėlis czy Gadliauskas, Laukis czy Banėvičius? W niniejszym podrozdziale przedstawiono określenia osób, w których dane dotyczące porównania dwóch odnotowanych nazw osobowych z obecnymi nazwiskami nie pozwalają jednoznacznie ustalić, które z nich pozostało oficjalnym nazwiskiem zapisywanej osoby. Takich przypadków było niewiele, zaledwie kilka. Najpierw przedstawiono te, w których pary odnotowanych nazwisk występują w tytule podrozdziału, a następnie dwa kolejne określenia tego rodzaju (wszystkie pochodzą z kościelnych źródeł parafii w Inturkė). Christophori Gudelis v Godlewski (1, 63; 1805) – na podstawie tego określenia można zrekonstruować nazwiska *Gudelis oraz *Godliauskas (*Gadliauskas). Pierwsze utożsamia się z obecnym nazwiskiem pochodzenia etnonimicznego Gudėlis, znanym także w Alanta (2 rodziny), a więc w rejonie molackim, lecz dość daleko od Inturkė (zob. LPŽ I 736, V. MACIJAUSKIENĖ. Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės 21 735). Drugie wiąże się z nazwiskiem Gadliauskas, uważanym za pochodzenia słowiańskiego, znanym między innymi całkiem niedaleko Inturkė – 7 rodzin w Joniškis (zob. LPŽ I 604). Nie można dokładnie stwierdzić, które z dwóch nazw osobowych zapisanych w jednym określeniu pozostało oficjalnym nazwiskiem danej osoby, choć bardziej prawdopodobne jest, że było to nazwisko Gadliauskas. Mathia Łoukis v Baniewicz (1, 44; 1802), Georgij Baniewicz v Łoukis (1, 53; 1804), Ludvicus Loukis alias Boniewicz (1, 61; 1805), Georgij Laukis alias Baniewicz (1, 80; 1808), Mathia Baniewicz alias Laukis (1, 81; 1808), Mathias Loukis alias Baniewicz (2, 21; 1816) – w powtarzających się określeniach osób odnotowano nazwiska *Laukis (*Laukys) oraz *Banevičius. Pierwsze wiąże się z obecnym nazwiskiem Laukis, wywodzonym od litewskich laũkis, laũkas, które występuje między innymi także w Moletach (5 rodzin) (zob. LPŽ II 32). Drugie należy utożsamiać z nazwiskiem Banėvičius, znanym również w rejonie molackim (3 rodziny w Giedraičiai, 20 – w Moletach) i wywodzonym od wariantu chrześcijańskiego imienia Benediktas (zob. LPŽ I 187). Również w tym przypadku nie jest całkiem jasne, które nazwisko osobowe pozostało oficjalnym nazwiskiem wymienionych osób; całkiem możliwe, że w poszczególnych przypadkach było różnie. Biorąc jednak pod uwagę częste występowanie nazwiska Banėvičius w rejonie molackim, można przypuszczać, że rzeczywiście mogło ono zastąpić niektóre nazwiska Laukis. Vincenti Maciulewicz alias Cziuczyn (2, 45; 1821) – w określeniu zapisano nazwiska *Maciulėvičius i *Čiučinas (*Čiučinis). Pierwsze należy utożsamiać z obecnym nazwiskiem Maciulėvičius, występującym w rejonie molackim (2 rodziny w Giedraičiai, 13 – w Joniškis, 7 – w Moletach) i utworzonym od wariantów chrześcijańskich imion Mãtas, Motiejus (zob. LPŽ II 125, 124). Drugie wiąże się z nazwiskiem Čiučinas, znanym wyłącznie w Moletach (2 rodziny), a jego pochodzenie ocenia się przez porównanie z rosyjskimi nazwami osobowymi o analogicznym rdzeniu lub strukturze (zob. LPŽ I 431)16. Nie wiadomo, które nazwisko osobowe pozostało oficjalnym nazwiskiem osoby wymienionej w źródle. Georgij Zwerella alias Zuromski (2, 36; 1819), Georgius Zuromski alias Zwerela, Simon Zuromski v Zwarela (4, 12; 1821) – w określeniach odnotowano nazwiska *Žverelė lub podobne oraz *Žuromskas. Pierwsze należy utożsamiać z obecnymi nazwiskami występującymi w rejonie molackim: Žverėlė (2 rodziny w Moletach) i Žverela (9 rodzin w Joniškis), których formy, jak się wydaje, nie są całkiem autentyczne, lecz uległy zmianie z *Žverelė; wywodzi się je od litewskich žveris, žvėrelis lub podobnych form (zob. LPŽ II 1352). Drugie wiąże się z nazwiskiem pochodzenia słowiańskiego Žuromškas, znanym między innymi również całkiem niedaleko Inturkė (2 rodziny w Joniškis), a przy nim jest 16 Można przypuszczać, że postępuje się tak bez dostatecznych podstaw i że możliwa jest inna ocena pochodzenia tego nazwiska, jednak dla zachowania objętości artykułu tutaj i w innych miejscach zrezygnowano z obszerniejszych komentarzy. 22 KALBOS KULTŪRA | 82 Uwaga ludzie nazywają ją Žverelė (zob. LPŽ II 1350). A zatem do naszych czasów przetrwały oba nazwiska i nie wiadomo, które z nich pozostało oficjalnym nazwiskiem osób wymienionych w źródle. Treść uwagi potwierdza autentyczną litewską postać nazwiska i wyraźnie wskazuje, że nazwisko słowiańskie najprawdopodobniej powstało przez zmianę nazwiska osobowego *Žverelė lub podobnego. Jak widać, porównanie współczesnych nazwisk z parami nazw osobowych zapisanymi we wszystkich omówionych w tym podrozdziale określeniach nie pozwala jednoznaczniej ustalić, które z nich pozostało oficjalnym nazwiskiem wymienionych osób. UWAGI PODSUMOWUJĄCE Charakteryzując ogół litewskich nazwisk pod względem struktury i pochodzenia, należy stwierdzić, że bardzo wiele nazw osobowych ma słowiańskie przyrostki (zwłaszcza typu –sk– oraz –avičius, –evičius) i że większość naszych nazwisk jest genetycznie nielitewska. W pracach z zakresu antroponimii historycznej poszukiwano już odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak jest, i można sądzić, że niejedną rzeczywiście znaleziono. Oczywiście pozostają jeszcze niejasności, które można rozwiać jedynie przez dalsze gromadzenie i ocenę historycznych nazw osobowych. Pod tym względem szczególnie ważna jest antroponimia historyczna XIX wieku, która nie tylko potwierdza najważniejsze wyniki przeprowadzonych już badań, lecz także poświadcza fakty pozwalające próbować wypełnić luki pozostawione z powodu wspomnianych niejasności. Do takich faktów należą określenia osób z tego okresu, wyróżniające się na tle ogółu sposobów ich nazywania: imieniem i dwoma nazwiskami połączonymi słowami albo, inaczej. Ocena struktury i pochodzenia nazwisk odnotowanych w takich parach pozwala między innymi mówić o nieodnotowanej dotąd w badaniach możliwości powstawania litewskich nazwisk o strukturze słowiańskiej i obcym pochodzeniu. Możliwość ta wiąże się ze sztuczną zmianą już ukształtowanych nazwisk o strukturze litewskiej (często także o litewskim pochodzeniu) na nazwiska o strukturze słowiańskiej i obcym pochodzeniu. Te ostatnie można określić jako pod pewnym względem „bardziej uniwersalne” — są stosunkowo częste, nie mają wyraźnego obszaru występowania i są charakterystyczne nie tylko dla litewskiego, lecz także dla nazewnictwa sąsiednich języków słowiańskich. Jest rzeczą zrozumiałą, że przedstawioną w artykule ocenę określeń zawierających dwa nazwiska należałoby jeszcze zweryfikować i jak najprzekonującej uzasadnić przez dalsze gromadzenie danych z antroponimii XIX wieku. Ponadto, jak się wydaje, nie należy całkowicie wykluczać innych możliwych przyczyn powstawania i rozpowszechniania się w źródłach omówionych tu określeń. V. MACIEJAUSKIENĖ. Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės 23 Z drugiej strony właśnie uznanie, że część litewskich nazwisk obcego pochodzenia ze słowiańskimi przyrostkami (zwłaszcza typu –sk– oraz –avičius, –evičius) mogła powstać przez zastąpienie nimi nazwisk o strukturze litewskiej (często także o litewskim pochodzeniu), pomogłoby jaśniej odpowiedzieć na pytania, dlaczego takich nazwisk jest tak wiele, dlaczego większość z nich jest stosunkowo, a nawet bardzo częsta, dlaczego nie mają bardziej określonych obszarów występowania itp. Jak wspomniano, nie da się tego wyjaśnić ani swoistymi cechami samoistnego powstawania naszych nazwisk, ani wyłącznie slawizacją tych nazw osobowych, a tym bardziej ich zapożyczaniem. Próba uzasadnienia jeszcze jednej możliwości powstawania nazwisk obcego pochodzenia i o strukturze słowiańskiej powinna oczywiście być wiązana ze slawizacją ogółu litewskich nazwisk, a dokładniej — z jej przejawem, którego dotąd nie wskazano w badaniach. ŹRÓDŁA17 1. Metryki Chr zestne od 1794 Februarij 2 dnia do 1812 Julij 13 dnia. [Księga rejestracji metryk chrztu parafii Inturke (rejon molacki). 2 lutego 1794 r.–13 lipca 1812 r.]. Przechowywana w archiwum kościoła w Inturke. 2. Metryki Chr zestne od 1812 Julij 26 – do 1824 Augusta 15 dnia. [Księga rejestracji metryk chrztu parafii Inturke (rejon molacki). 26 lipca 1812 r.–15 sierpnia 1824 r.]. Przechowywana w archiwum kościoła w Inturke. 3. Metryki Pogrzebowe od r. 1807 miesiaca Sierpnia 21 dnia do r. 1812 Lipca 16 dnia. [Księga rejestracji metryk zgonów parafii Inturke (rejon molacki). 21 sierpnia 1807 r.–16 lipca 1812 r.]. Przechowywana w archiwum kościoła w Inturke. 4. Metryki Pogrzebowe od 1812 Julij 18 do 1825 Januarij 22. [Księga rejestracji metryk zgonów parafii Inturke (rejon molacki). 18 lipca 1812 r.–22 stycznia 1825 r.]. Przechowywana w archiwum kościoła w Inturke. 5. Zestawienia dochodów i wydatków majątku Pasvalys za lata 1829–1830 i 1834–1837. Przechowywane w Dziale Rękopisów Biblioteki Akademii Nauk, sygnatura 43–15254. 6. Rachunek z Włosciანami Pocztowskiemi... [Systematyczny wykaz powinności, podatków i pańszczyzny chłopów z folwarku Paštuvys (rejon kowieński). 1835 r.]. Przechowywany w Dziale Rękopisów Biblioteki Akademii Nauk, sygnatura 38–55. 17 Jest to spis alfabetyczny, w którym przy podawaniu źródeł rękopiśmiennych najpierw zapisuje się ich oryginalny tytuł (niekiedy nieco skrócony), a w nawiasach — w miarę możliwości — jego pełniejszy odpowiednik w języku litewskim. W jednym przypadku (zob. poz. 5) tytuł źródła zaczerpnięto z katalogu bibliotecznego, ponieważ nie udało się ustalić oryginału. Po tytułach podano miejsce przechowywania źródeł. 24 KALBOS KULTŪRA | 82 7. Alfabetyczny wykaz właścicieli ziemskich guberni kowieńskiej. Kowno, 1882. 8. Rewizska bajka... majątku Druviszki... [spisy rewizyjne dworu w Drupiškės (rej. kielmski). 1834, 1850]. Przechowywane w Dziale Rękopisów Biblioteki Akademii Nauk, fond 37–62. L I T E R A T U R A LKŽ II 1969 – Słownik języka litewskiego 2, Wilno: Mintis. LPŽ I 1985 – Słownik litewskich nazwisk 1. Red. odp. A. Vanagas, Wilno: Mokslas. LPŽ II 1989 – Słownik litewskich nazwisk 2. Red. odp. A. Vanagas, Wilno: Mokslas. M a c i e j a u s k i e n ė V. 1987: Najczęstsze nazwiska litewskie. – Kultura języka 52, 70–75. M a c i e j a u s k i e n ė V. 1991: Powstawanie litewskich nazwisk, Wilno: Mokslas. M a c i e j a u s k i e n ė V. 1993: Nazwy osobowe z XVII–XVIII w. w parafii Kriaunos. – Problemy językoznawstwa litewskiego 32, 34–99. M a c i e j a u s k i e n ė V. 1993a: Lietuvių įvardijimas XIX a. pirmojoje pusėje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 32, 100–113. M a c i e j a u s k i e n ė V. 1996: Dėl lietuvių pavardžių su priesagomis –avičius, –evičius vertinimo. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 60–70. M a c i e j a u s k i e n ė V. 1997: Wariancja rodzaju litewskich nazwisk w XIX wieku. – Lituanistica 2 (30), 71–88. R a g a u s k a i t ė A. 2005: XVI–XVIII a. kauniečių asmenvardžiai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. V a n a g a s A. 1982: Mūsų vardai ir pavardės, Vilnius: Mokslas. Z i n k e v i č i u s Z. 1977: Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje, Vilnius: Mokslas. Otrzymano 2009 04 30 V. MACIEJAUSKIENĖ. Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės 25 O INNEJ HIPOTETYCZNEJ GENEZIE LITEWSKICH NAZWISK Streszczenie Artykuł podejmuje próbę przedstawienia argumentów na rzecz jeszcze jednej hipotetycznej tezy dotyczącej obcego pochodzenia i słowiańskiej struktury niektórych litewskich nazwisk. Należą do nich nazwiska z przyrostkami typu –sk- oraz przyrostkami -avičius, -evičius. Takich nazwisk jest wiele; niektóre z nich należą do najczęstszych. Nie są one ograniczone do określonych terytoriów i występują w całym kraju. Wydają się uniwersalne, a także często występują w językach słowiańskich (białoruskim, polskim i rosyjskim) poza Litwą. W litewskich badaniach antroponimicznych takie nazwiska traktowano jako rezultat słowiańskiego wpływu na litewskie imiona i nazwiska lub jako zapożyczenia z języków słowiańskich. Przyjmuje się jednak również, że nazwiska z przyrostkami -avičius, -evičius mogły rozwijać się w sposób bardziej naturalny. W XVIth wieku i później, ze względu na specyficzną sytuację językową w państwie litewskim, patronimika z takimi przyrostkami były dość częste. Okoliczności te nie wydają się jednak wystarczające do wyjaśnienia rozwoju nazw; nie tłumaczą dużej liczby takich nazw w litewskiej onomastyce ani ich bardzo częstego użycia. Badania antroponimiczne nad nazwami i nazwiskami z XIXth wieku ujawniły osobliwy zwyczaj określania ludzi imionami i dwoma nazwiskami połączonymi słowami arba, kitaip („lub”, „inaczej”), np. Jacobi Wadil alias Rutkowski, Maciey Wersocki alias Szykszna, Thomas Pietkiewicz alias Smeledis. Analiza struktury i pochodzenia takich par oraz ich identyfikacja z obecnymi nazwiskami, zwłaszcza z uwzględnieniem danych historycznych i współczesnych dotyczących rozpowszechnienia imion, pomogły ustalić, które z tych dwóch nazwisk zachowało się później jako nazwisko urzędowe. Badanie przyczyniło się również do sformułowania jeszcze jednej hipotetycznej tezy dotyczącej nazwisk obcego pochodzenia z przyrostkami słowiańskimi (typu –sk- oraz -avičius, -evičius). Takie nazwiska mogły sztucznie zastąpić nazwiska litewskie, które miały już dobrze ugruntowaną litewską strukturę (często były również pochodzenia litewskiego). Byłby to kolejny, dotychczas nierozpoznany, przejaw rozwoju litewskich nazwisk pod wpływem języków słowiańskich. VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, Vilnius LT-10308 [email protected] 26 KALBOS KULTŪRA | 82