Dėl dar vienos lietuvių pavardžių atsiradimo galimybės

V. MACIEJAUSKIENĖ. O jeszcze jednej możliwości powstania litewskich nazwisk 9 JĘZYK VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas O JESZCZE JEDNEJ MOŻLIWOŚCI POWSTANIA LITEWSKICH NAZWISK Badając system litewskich nazw osobowych w XIX wieku1, między innymi dąży się, w miarę możliwości, do bardziej wyczerpującej odpowiedzi na pytanie, jakie okoliczności i przyczyny zadecydowały o jakości całokształtu współczesnych nazwisk. Charakteryzując go z punktu widzenia struktury, należy przede wszystkim zwrócić uwagę na mnogość nazwisk mających słowiańskie przyrostki – różne -sktipo oraz -avičius, -evičius. Zostało to już ocenione w badaniach litewskiej antroponimii historycznej przy omawianiu osobliwości ostatecznego ustalenia się powstałych litewskich nazwisk, zwłaszcza slawizacji tych nazw osobowych (zob. Maciejauskienė 1991: 169–214; Ragauskaitė 2005: 63–74) oraz wariantywności ich form rodzajowych (Maciejauskienė 1997: 73–75, 77–80; Ragauskaitė 2005: 93–94). Ponadto wyodrębniono również najważniejsze możliwości powstania wszystkich nazwisk o takiej strukturze – slawizację antroponimów i zapożyczanie – jednocześnie uznając, że nazwiska z przyrostkami -avičius, -evičius mogły powstać także w sposób naturalny w XVI w. (a także później) wskutek szczególnie częstych i szeroko rozpowszechnionych w sytuacji językowej państwa litewskiego patronimików utworzonych za pomocą tych przyrostków (Maciejauskienė 1993: 82–83, 84–85; 1996: 60). Omawiając slawizację nazwisk, zwrócono między innymi uwagę na tłumaczenie rdzeni (tematów) tych antroponimów na język polski, najczęściej połączone z zasadniczą zmianą struktury tłumaczonych nazwisk (Maciejauskienė 1991: 1 Autorka niniejszego artykułu ma na myśli pisaną przez siebie monografię. 10 KALBOS KULTŪRA | 82 209–211; 1993: 86–88)2. Takie tłumaczenie niewątpliwie miało wpływ nie tylko na ostateczny kontekst pochodzenia współczesnych nazwisk, w którym nazwisk genetycznie litewskich jest stosunkowo niewiele3, lecz także na ogólny obraz ich struktury. Uznając, że na kontekst pochodzenia nazwisk litewskich, oprócz innych czynników, wpłynęły również całkowicie obiektywne przyczyny (jak wiadomo, większość nazwisk powstała od imion chrześcijańskich4), a na słowiańską strukturę tych antroponimów – wspomniane już możliwości ich powstania, należy jednocześnie przyznać, że bynajmniej nie na wszystkie pytania związane z tymi zagadnieniami udzielono już odpowiedzi. Brakujących odpowiedzi należy oczywiście nadal poszukiwać, gromadząc i badając dane historycznej antroponimii oraz uwzględniając stanowisko, że z tego punktu widzenia szczególnie ważne są antroponimy XIX w., okresu, w którym nadal stabilizowały się formy ukształtowanych nazwisk litewskich5. Już teraz jest oczywiste, że ocena antroponimii tego stulecia nie tylko potwierdza dotychczas sformułowane wnioski, lecz także poszerza badania o nowe dane różnego rodzaju. Wśród tych ostatnich zauważono również takie, które być może pozwalają uzasadnić przypuszczenie, że istniały także inne, dotychczas niewymieniane w badaniach, możliwości powstawania naszych nazwisk o słowiańskiej strukturze i obcym pochodzeniu. O jednej z takich możliwości będzie mowa w niniejszym artykule. Jej przedstawienie i choćby hipotetyczne uzasadnienie umożliwiły odnotowane w źródłach XIX-wiecznych określenia osób imieniem i dwoma nazwiskami, połączonymi słowami lub inaczej. W zależności od tego, w jakim języku sporządzono źródła, słowa te występują jako łacińskie alias, rosyjskie или, иначе, ponadto używane jest łacińskie słowo vel lub tylko jego skrót v: Maciey Wersocki alias Szykszna, Янъ Марцинкевичъ или Клестонъ, Мацей Версоцкiй иначе Шикшна, Casimirus Kiʃʒkis vel Moteiko, Gasper Ajewski v. Margas6. Jak widać, w określeniach odnotowano po dwie 2 Przy tym opierano się na polonizowaniu imion i nazwisk z początku XVII w. wileńskiego kościoła św. W omówieniu ksiąg kościoła św. Jana, w którym, oprócz innych danych, przedstawiono również wiele przykładów tego rodzaju przekładu (zob. Zinkevičius 1977: 105–111). 3 Uważa się, że takie nazwiska stanowią zaledwie około 30% wszystkich współczesnych nazwisk (zob. Jastrząb 1982: 64). 4 Świadczy o tym między innymi także ocena pochodzenia nazw osobowych z XVII w. (stulecia, w którym litewskie nazwiska kształtowały się najintensywniej) (zob. Maciejauskienė 1991: 230–243). 5 Antroponimia XIX wieku jest szczególnie dogodna do badań także dlatego, że od współczesnego zbioru tak zwanych nazwisk – kartoteki nazwisk litewskich zapisanych z żywej mowy, na której podstawie opracowano LPŽ – dzieli ją stosunkowo niewielki odstęp czasu dešimtmetyje). Tai ypač padidina istorinių ir dabartinių pavardžių tapatinimo, jų paplitimo duomenų lyginimo ir, žinoma, su tuo susijusių išvadų patikimumą. (kartotekę zgromadzono w czwartym dziesięcioleciu XX wieku 6 Tu podano tylko po jednym przykładzie takich zapisów, sądząc, że częstotliwość użycia tych słów i sposób zapisywania skrótu vel, a także inne podobne kwestie będą widoczne w przedstawionych i omówionych dalej przypadkach takiego nazewnictwa. V. MACIEJAUSKIENĖ. O jeszcze jednej możliwości powstania litewskich nazwisk 11 nazwiska, i to wszystkich je wyróżnia z właściwego dla tego okresu kontekstu litewskiego nazewnictwa imieniem i nazwiskiem7. We wcześniejszych publikacjach stwierdzono już, że w źródłach XIX-wiecznych występują takie określenia osób (zob. Maciejauskienė 1993a: 104; 1997: 83–84), jednak do tej pory nie przedstawiono ich szczegółowej oceny. O kilku takich określeniach osób wspomniano przy omawianiu slawizacji nazwisk (Maciejauskienė 1991: 209–210). Próba oceny struktury i pochodzenia nazwisk odnotowanych we wszystkich zgromadzonych określeniach tego rodzaju wykazała, że można wyróżnić więcej niż jeden typ tych zapisów. Podstawą takiego wyróżnienia byłyby różne powiązania między obydwoma nazwiskami, najprawdopodobniej świadczące także o odmiennych przyczynach powstania takich określeń osób – dostatecznie jasnych i być może jedynie domniemanych. OKREŚLENIA OSÓB Z DWOMA NAZWISKAMI PRZYCZYNY POWSTANIA Jak już stwierdzono, przyczyny powstania takich określeń mogą być zarówno jasne, jak i jedynie przypuszczalne. Do pierwszych zaliczyć należy wspomniane już tłumaczenie rdzeni (tematów) nazwisk pochodzenia litewskiego na język polski (rosyjski), któremu towarzyszyła również zmiana struktury nazw osobowych. Są to łatwo rozpoznawalne przypadki zapisywania w jednym określeniu dwóch nazwisk – autentycznego i zeslawizowanego. Oto dwa takie określenia z krótkimi objaśnieniami: Georgij Awinas alias Baranowʃki (2, 37; 1819)8 – w określeniu z księgi kościelnej parafii Iñturkė (rej. mołacki) zapisano nazwiska *Avinas i *Baranauskas. Pierwsze z nich można utożsamiać ze współczesnym nazwiskiem Ãvinas, wywodzonym od lit. ãvinas, które nie jest znane nie tylko w okolicach Inturki, lecz także w ogóle w rej. mołackim (zob. LPŽ I 142). A zatem najprawdopodobniej nie stało się ono oficjalnym nazwiskiem osoby zapisanej w źródle. Drugą należy utożsamiać z nazwiskiem Baranáuskas, które 7 Z tego względu, że w źródłach XIX w. właśnie takie określenie Litwinów stało się normą (szerzej zob. Maciejauskienė 1993a: 100–103). 8 W nawiasach podaje się numer źródła w zamieszczonym na końcu artykułu ich wykazie, po przecinku – oznaczenie karty lub strony źródła, a po średniku – oznaczenie roku, w którym osoba ta została tak zapisana w źródle. Nie zamierzano znacząco rozszerzać wykazu źródeł, dlatego przy wyborze określeń osób starano się czerpać je z tych samych źródeł. Właśnie dlatego wśród omówionych w artykule nazw własnych przeważają te, które odnotowano w czterech parafiach Inturki (rejon malacki) w księgach kościelnych. 12 KULTURA JĘZYKA | 82 należy do najczęstszych naszych nazwisk9 i funkcjonuje w różnych miejscach Litwy, wśród nich – także w rejonie malackim (w Jõniškach 14 rodzin, w Malatach aż 23 rodziny i gdzie indziej). Oczywiste jest, że właśnie to historyczne imię i nazwisko pozostało oficjalnym nazwiskiem osoby. Oceniając jej pochodzenie, zestawia się ją z analogicznymi polskimi i białoruskimi nazwiskami, wspominając przy tym jeszcze o slawizmie barõnas „baran” (LPŽ I 190–191, 199). Zatem żadnych związków z Ãvinas, choć podane określenie wskazuje również na inną możliwość powstania tego litewskiego nazwiska o słowiańskiej strukturze i pochodzeniu. Ignatius Wisocki alias Awkʃztolis (3, 5; 1809) – w określeniu z księgi kościelnej parafii Inturke znajdują się nazwiska *Visockas lub podobne oraz *Aukštuolis. Pierwsze można utożsamić ze współczesnym nazwiskiem Visòckas, które występuje również w rejonie molėtajskim (4 rodziny w Joniškis); biorąc pod uwagę pochodzenie, nazwisko zestawia się z analogicznymi nazwiskami słowiańskimi (białoruskimi, polskimi, rosyjskimi) (zob. LPŽ II 1234–1235). Drugie można utożsamić ze współczesnym nazwiskiem Aukštuõlis, znanym również w rejonie molėtajskim (wprawdzie nieco dalej od Inturke – 40 rodzin w Bálninkas), a wywodzi się ono od lit. aukštuõlis: áukštas (zob. LPŽ I 139). Nie jest całkiem jasne, które nazwisko pozostało oficjalnym nazwiskiem zapisanego mężczyzny, jednak prawdopodobne jest, że Visòckas. Inna dość jasna przyczyna powstawania takich określeń również wiąże się ze slawizacją, tym razem – wyłącznie ze zmianą struktury nazwisk. Są to przypadki wskazujące, że w określeniach osób odnotowano dwa nazwiska o tym samym pochodzeniu, lecz o różnej strukturze. A te określenia podawane są z krótkimi komentarzami: Францишекъ Борткусъ или Борткевичъ (8, 29; 1850) – w określeniu z wykazu rewizyjnego mieszkańców majątku Drùpiškė (rejon kelmski) odnotowano nazwiska *Bartkus i *Bartkevičius. Pierwsze można utożsamić ze współczesnym nazwiskiem Bartkus, a drugie – z Bartkẽvičius; oba funkcjonują w miejscowościach należących niegdyś do majątku i wywodzą się od form chrześcijańskiego imienia Baltramiẽjus (zob. LPŽ I 203–204). Nie jest jasne, które z dwóch zapisanych w określeniu antroponimów pozostało oficjalnym nazwiskiem osoby wymienionej w źródle. Jednak uwagi zamieszczane przy funkcjonującym w różnych miejscowościach Litwy nazwisku Bartkẽvičius ludzie nazywają Bartkus (zob. LPŽ I 203–204) niewątpliwie wskazują, że nazwisko Bartkus przy slawizowaniu rzeczywiście mogło być zastępowane nazwiskiem z słowiańskim przyrostkiem -evičius. Josephi Markuniec alias Markiewicʒ (2, 37; 1819) – w określeniu z księgi kościelnej parafii Inturkę odnotowano nazwisko *Markūnas (*Morkūnas) 9 Ma je około 800 litewskich rodzin – zob. Maciejauskienė 1987: 74. V. MACIEJAUSKIENĖ. O jeszcze jednej możliwości powstania litewskich nazwisk 13 i *Markevičius (*Morkevičius), mających litewski przyrostek patronimiczny -ūnas i słowiański przyrostek -evičius. Pierwsze można utożsamiać ze współczesnymi nazwiskami Marknas, Morknas, drugie zaś – z nazwiskiem Markẽvičius. Wszystkie one, oprócz innych miejscowości, występują także w rejonie malackim, wprawdzie dalej od Inturki (w Bałninkach i Giedrojciach). Można tu jeszcze wspomnieć nazwisko Morkẽvičius, które w rejonie malackim nie jest znane. Wszystkie nazwiska pochodzą od form chrześcijańskiego imienia Mõrkus (zob. LPŽ II 163, 164, 271). Nie jest jasne, które z zapisanych w identyfikacji imion i nazwisk pozostało oficjalnym nazwiskiem osoby. Wspomniane oznaczenia powstałe wskutek slawizacji, w których zapisano po dwa nazwiska, nie są częste w źródłach XIX-wiecznych. Najczęściej występowały inne oznaczenia. Związki między zapisanymi w nich dwiema nazwiskami nie są jasne. Zatem jedynie przypuszczalne mogą być również przyczyny pojawienia się takich określeń. Nietrudno zauważyć, że w parach nazwisk znalazły się antroponimy o różnej strukturze. Wyraźnie rzadsze spośród tych określeń są takie, w których zapisano dwa nazwiska różnego pochodzenia, pozbawione omówionych cech struktury słowiańskiej (przyrostków -sktipo oraz -avičius, -evičius). Oto para takich przypadków wspomnianego określenia: Casimirus Kiʃʒkis vel Moteiko (1, 65; 1805), Jerzy Kiʃʒkis alias Moteiko (4, 5; 1814) – w określeniach z ksiąg kościelnych parafii Inturke zapisano antroponimy *Kiškis i *Moteika (*Mateika). Pierwsze należy utożsamiać z obecnym nazwiskiem Kškis, które funkcjonuje w miejscowościach parafii (5 rodzin w Joniškis) i wywodzi się od lit. kškis (zob. LPŽ I 1006). Drugie należy utożsamiać z nazwiskiem Matéika, Mateikà, bardzo częstym w rejonie malackim (22 rodziny w Joniškis, 14 – w Molėtai i gdzie indziej), które powstało z form chrześcijańskiego imienia Motiẽjus (zob. LPŽ II 178). Dane dotyczące rozpowszechnienia współczesnych nazwisk nie pozwalają rozstrzygnąć, które z nazw osobowych odnotowanych w określeniach pozostało oficjalnym nazwiskiem wspomnianych osób. Przypuszcza się, że takie określenia mogły być związane z próbami zastąpienia nazwiska pochodzenia przezwiskowego (w tym przypadku – wyraźnie litewskiego) bardziej neutralnym. Augustyn Kłungis v. Ilgutis (5, 51; 1834–1837) – w określeniu z dokumentu dworu w Paswolu odnotowano nazwiska *Klungis i *Ilgutis. Pierwsze można utożsamić ze współczesnym nazwiskiem Kluñgis, znanym również w Paswolu (1 rodzina), którego pochodzenie, jak się uważa, nie jest jasne (zob. LPŽ I 1029). Drugie można utożsamić z nazwiskiem Ilgùtis, występującym również w pobliżu Paswolu (2 rodziny w Sałatach) i wywodzonym od lit. lgas (zob. LPŽ I 766, 765). Nie jest jasne, które z tych dwóch nazw osobowych pozostało oficjalnym nazwiskiem osoby ani dlaczego odnotowano je w jednym określeniu. 14 KALBOS KULTŪRA | 82 Мацкунасъ или Калладе, Андрей Мартиновичъ (7, 201; 1882) – nazwisko to można čių luomui priklausančio Bùrgėnų dvaro (Pasvalio r.) savininko įvardijime10 užfiksuotos pavardės *Mackūnas (*Mockūnas) ir *Kaladė. Pirmoji tapatintiutożsamić ze współczesnym nazwiskiem Mocknas, występującym w miejscowościach dworskich (2 rodziny w Daugięnach, 12 – w Kryniczynie, 1 – w Paswolu) i utworzonym od form imienia chrześcijańskiego Motiejus (zob. LPŽ II 263). Drugą można utożsamiać z nazwiskiem Kalãdė, znanym jedynie dalej od Paswola lub innych miejsc dworskich i wywodzonym od slawizmu kalãdė (zob. LPŽ I 892). Można przypuszczać, że w tym określeniu odzwierciedlają się starania, by nazwisko o wyraźnie przezwiskowym pochodzeniu, niejako zbyt pospolite, zastąpić bardziej akceptowalnym, pod pewnym względem – neutralniejszym. Jak widać, przyczyny zapisywania dwóch nazwisk w takich określeniach mogą być niejasne lub jedynie przypuszczalne. Potwierdzają to także inne określenia tego typu. Oto porównanie nazwisk odnotowanych w zapisie Jan Grygzentis v. Tomaszunas (611; 1835) ze współczesnymi, z uwzględnieniem danych o rozpowszechnieniu tych ostatnich, wskazuje, że zachowało się drugie nazwisko Tamošinas, natomiast z porównania współczesnych nazwisk zrekonstruowanych na podstawie określenia kobiety Anna Grodziowna v. Pakultiniowna (1, 85; 1810) nazwisk jej ojca *Gruodis i *Pakultinis wynika, że jako oficjalne nazwisko osoby najprawdopodobniej pozostało niejasnego pochodzenia Pakultnis. Spośród nazwisk *Ilgius i *Ožkaragis lub podobnego, zawartych w zapisie Michaelis Jlgius alias Aszkaragis (2, 46; 1821), oficjalne pozostało pierwsze, najprawdopodobniej jego wariant z inną końcówką Igis. Które z dwóch nazw osobowych pozostało oficjalnym nazwiskiem osoby określonej jako Vincenty Kierulis alias Markuniec (1, 64; 1805) – *Kerulis czy *Markūnas (*Morkūnas) – nie jest całkiem jasne; najprawdopodobniej szczególnie częste w miejscowościach parafii Kerùlis, choć może być też inaczej. Tak samo należy oceniać określenie Adam Szakarnis v. Bedel (5, 52; 1834–1837), w którym odnotowano dwa nazwiska, dające się powiązać ze współczesnymi Šakanis i Bedelis lub Bẽdalis, Bedãlis. Można przypuszczać, że status zapisanych w takich określeniach nazw osobowych jest niejednakowy – tylko jedno z nich jest oficjalnym nazwiskiem, a drugie – przezwiskiem. Jednak dość dobrze zbadany już ogólny kontekst litewskiego nazewnictwa osobowego XVIII–XIX wieku przeczy takiemu użyciu tych nazw osobowych. Można więc sądzić, że określenia te najczęściej mogły wiązać się z próbami zastąpienia z jakichś powodów nieakceptowanego nazwiska innym – neutralniejszym pod względem pochodzenia, „ładniejszym” lub po prostu odmiennym. Można zatem mówić także o pewnej niestałości już ukształtowanego zbioru litewskich nazwisk, o jego „ruchu”, związanym z przypuszczalną zamianą jednych nazwisk na inne. 10 Pochodzi on z wykazu alfabetycznego, a więc najpierw zapisano oba nazwiska, a dopiero po nich – imię i patronimik osoby. 11 Karty źródła nie są ponumerowane, dlatego podano jedynie jego numer w wykazie zamieszczonym na końcu artykułu. V. MACIEJAUSKIENĖ. O jeszcze jednej możliwości powstania litewskich nazwisk 15 Takie przypuszczenie potwierdzają również najczęstsze określenia omawianego typu. Zapisano w nich dwa nazwiska różnego pochodzenia, z których jedno we wszystkich przypadkach ma słowiańskie przyrostki (wspomniane już -sktipo albo -avičius, -evičius). Na początku – trzy takie określenia z kościelnych źródeł parafii Inturkę wraz z krótkimi objaśnieniami: Gabrielis Jusiewicz alias Mizaniec (2, 26; 1817) – przy określaniu osoby odnotowano nazwiska *Jusevičius i najprawdopodobniej *Miežonis. Pierwsze można utożsamić ze współczesnym nazwiskiem Jusẽvičius, znanym między innymi także w Moletach (2 rodziny) i wywodzącym się od formy chrześcijańskiego imienia Justnas (zob. LPŽ I 872, 873). Drugie można utożsamić z nazwiskiem Miežónis, które funkcjonuje niemal wyłącznie w rejonie molackim (15 rodzin w Giedrojciach, 1 rodzina w Moletach); w sprawie jego pochodzenia od lit. miežs, miẽžis zob. LPŽ II 224. W tym przypadku nie jest całkiem jasne, które nazwisko osobowe pozostało oficjalnym nazwiskiem wspomnianej osoby; najwyraźniej możliwe są obie możliwości. Joannes Butera alias Pawłowski (4, 10; 1819) – w zapisie identyfikacyjnym odnotowano nazwiska *Butera i *Paulauskas. Pierwsze nie dotrwało do naszych czasów, natomiast drugie należy utożsamiać ze współczesnym nazwiskiem Pauláuskas, które, oprócz wielu bardzo różnych miejscowości na Litwie, występuje także całkiem niedaleko Inturki (5 rodzin w Joniškis, 4 rodziny w Molėtai i gdzie indziej). Jest to jedno z najczęstszych litewskich nazwisk (wśród dziesięciu takich nazwisk zajmuje siódme miejsce)12, utworzone od chrześcijańskiego imienia Paũlius (zob. LPŽ II 408). Jacobi Kulwinʃki alias Kulszys (1, 92; 1811) – įvardijime užrašytos pavardės *Kulvinskas ir *Kulšys ar pan. Pirmoji tapatintina su dabartinėmis panazwiskami Kulvnskas, Kulvnskis, których dane o występowaniu nie potwierdzają ich funkcjonowania w pobliżu miejscowości w rejonie molackim (zob. LPŽ I 1118). Drugie należy wiązać z nazwiskami Kùlšis, Kulšs, które są znane także w rejonie molackim (w Giedrojciach, Joniškis, Molėtai), a wywodzone są od lit. kùlšė, kùlšis (zob. LPŽ I 1117). Zatem najprawdopodobniej oficjalnie zachowało się nazwisko Kulšs lub Kùlšis. Jak widać, we wszystkich trzech przypadkach dwa nazwiska zapisane w takich formach identyfikacyjnych mają całkowicie różne pochodzenie, a jedno z nich ma słowiański przyrostek (-evičius, -auskas i -inskas lub -inskis). Istotne jest to, że tego typu określeń, jak już wspomniano, w przeanalizowanych źródłach XIX wieku występowało najwięcej, a także to, że ukazują one nieco nietypowe użycie nazwisk z przyrostkami słowiańskimi obok nazwisk o innej strukturze i pochodzeniu. Jak wiadomo, takie nazwiska (zwłaszcza z przyrostkami -sktipo) stanowią dość znaczną część ogółu naszych nazwisk, a niektóre z nich są jeszcze bardzo lub przynajmniej dość 12 Ma je około 1000 litewskich rodzin (zob. Maciejauskienė 1987: 74). 16 KALBOS KULTŪRA | 82 częste. Jednak ani liczebności tych nazwisk w ogólnym kontekście naszych nazwisk, ani zwracającej uwagę częstotliwości niektórych z nich zasadniczo nie można wiązać z prawidłowościami samoistnego kształtowania się naszych nazwisk ani wyłącznie z omówionymi już cechami ostatecznego ustalenia się tych form nazw osobowych (przede wszystkim chodzi tu o ich slawizację), a tym bardziej wyjaśnić zapożyczaniem nazwisk13. A zatem należy szukać także innych możliwości ich powstania. Czy jest możliwe, że właśnie jedno z nich poświadczają dopiero co omówione określenia? Prawdopodobnie – tak, jeżeli przyczyny ich powstania wiązałyby się z próbami sztucznego zastąpienia w XIX wieku części już ukształtowanych nazwisk o litewskiej strukturze (często – także pochodzeniu) innymi nazwiskami. Te ostatnie miały słowiańskie przyrostki, były jakby bardziej uniwersalne lub neutralne, najczęściej właściwe także dla zasobu imienniczego sąsiednich języków słowiańskich. Niełatwo byłoby odpowiedzieć na pytanie, komu mogła być potrzebna i ważna taka przypuszczalna zamiana jednych nazwisk na inne – osobom wymienianym z imienia i nazwiska czy osobom spisującym źródła (całkiem możliwe, że w każdym konkretnym przypadku było inaczej). Dlatego przytoczone poniżej zestawienia mają jedynie pokazać, jakie nazwiska i na jakie nazwiska mogły być usiłowane zamienione, uzasadniając w ten sposób możliwie przekonująco możliwość takiej zamiany. Zestawienia ułożono w trzech grupach, wyodrębnionych ze względu na to, które z dwóch zapisanych w nich antroponimów pozostało (mogło pozostać) oficjalnym nazwiskiem wymienionych osób. Najpierw przedstawiono przypadki wskazujące, że oficjalnymi pozostały nazwiska z przyrostkami słowiańskimi, które w konkretnych przypadkach mogły zastąpić wszystkie lub przynajmniej część nazwisk o innej strukturze. Po nich przedstawiono zestawienia świadczące o tym, że takie nazwiska nie pozostały oficjalnymi nazwiskami wymienionych osób. W trzeciej grupie pozostawiono zestawienia, które mogą uzupełniać zarówno pierwszą, jak i drugą grupę przypadków zapisu za pomocą dwóch nazwisk, ponieważ dane wynikające z porównania zapisanych w nich nazwisk z obecnymi nazwiskami nie pozwalają dokładnie ustalić, które z dwóch antroponimów pozostało oficjalnym nazwiskiem tak zapisanej osoby. Nie Janùtis, lecz Mackẽvičius, nie Ladùkas, lecz Sakaláuskas W pierwszej grupie przedstawiono zestawienia wskazujące, że oficjalnym nazwiskiem pozostał (mógł pozostać) antroponim zawierający słowiański przyrostek; w źródłach wystąpiło 13 Szerzej na ten temat zob. Maciejauskienė 1991: 207–208. V. MACIEJAUSKIENĖ. O jeszcze jednej możliwości powstania litewskich nazwisk 17 najczęściej. W tytule podrozdziału znajdują się dwie pary nazwisk, zapisane w takich określeniach osób z ksiąg kościelnych parafii Inturke. Oto one: Jgnatij Mackiewiczʒ alias Janutis (2, 14; 1814) – w określeniu znajdują się nazwiska *Mackevičius (*Mockevičius) i *Janutis (*Jonutis). Pierwsze można utożsamić ze współczesnym nazwiskiem Mackẽvičius, które funkcjonuje również w rejonie malackim (5 rodzin w Giedrojciach, 3 – w Janiszkach, 10 – w Malatach) i pochodzi od chrześcijańskiego imienia Motiẽjus (zob. LPŽ II 125–126). Drugie można wiązać z nazwiskami Janùtis, Jonùtis, pochodzącymi od chrześcijańskiego imienia Jõnas; oba są rozpowszechnione daleko od rejonu malackiego (zob. LPŽ I 807, 845). Przytoczone dane wskazują, że w tym przypadku funkcjonujące w parafii nazwisko Janùtis lub Jonùtis mogło zostać zastąpione nazwiskiem Mackẽvičius. Jest to stosunkowo częste litewskie nazwisko (około 570 rodzin), ponadto znane jest również w antroponimii sąsiednich narodów słowiańskich – Białorusinów i Polaków (zob. LPŽ II 125–126). Joannes Ładuk alias Sokołowski, Petri Ładuk alias Sokołowski (2, 2; 1813), Joannis Sokołowski alias Ładukas (2, 28; 1817), Petri Sokołowski alias Ładuk (2, 46; 1821), Antonii Sokołowski alias Ładuk (2, 47; 1822), Antonius Ładuk v Sokołowski, Petrus Ładuk v Sokołowski, Vincentus Ładuk v Sokołowski (4, 15; 1823) – w określeniach odnotowano nazwiska *Ladukas i *Sakalauskas lub podobne. Pierwsze można utożsamić z obecną nazwą osobową Ladùkas o nie całkiem jasnym pochodzeniu, której ze względu na różnicę w miejscach występowania (zob. LPŽ II 14) raczej nie byłoby podstaw wiązać z historyczną nazwą osobową. Drugie można wiązać z nazwiskiem Sakaláuskas, rozpowszechnionym w różnych miejscach Litwy, między innymi w rejonie malackim (11 rodzin w Giedrajciach, 8 – w Malatach). Jest to czternaste pod względem częstości litewskie nazwisko14, funkcjonujące również w antroponimii narodów słowiańskich – Białorusinów, Polaków i Rosjan (o jego pochodzeniu zob. LPŽ II 659). Przedstawione dane pozwalają stwierdzić, że w tym przypadku oficjalnym nazwiskiem osób wymienionych w źródłach najprawdopodobniej pozostało Sakaláuskas, które zastąpiło drugie nazwisko Ladùkas odnotowane w określeniach. Pozostałe określenia tego typu przedstawiono według alfabetu pierwszych zapisanych w nich nazwisk: Georgij Cziulis alias Czywinʃki (1, 90; 1811), Jakób Cziula alias Czywinʃki (4, 8; 1818) – w określeniach z ksiąg kościelnych parafii Inturke odnotowano nazwiska *Čiulis, *Čiula i *Čivinskas. Obecnie nie ma nazwisk, z którymi można by utożsamiać formy pierwszych historycznych imion osobowych. Pod względem pochodzenia były to najprawdopodobniej nazwiska powstałe od przezwisk, których rdzeń *čiulsietina wiąże się z lit. čiulénti, čiùlyti „ssać”, čiuliúoti „kołysać, huśtać” 14 Ma je około 900 litewskich rodzin (zob. Maciejauskienė 1987: 74). 24 KALBOS KULTŪRA | 82 Z drugiej strony właśnie uznanie, że część litewskich nazwisk obcego pochodzenia z przyrostkami słowiańskimi (zwłaszcza -sktipo oraz -avičius, -evičius) mogła powstać w wyniku zastąpienia nimi nazwisk o strukturze litewskiej (często także o litewskim pochodzeniu), pomogłoby jaśniej odpowiedzieć na pytania, dlaczego takich nazwisk jest tak wiele, dlaczego większość z nich jest stosunkowo lub nawet bardzo częsta, dlaczego nie mają one bardziej określonych obszarów występowania itp. Jak wspomniano, nie można tego wyjaśnić ani cechami samoistnego kształtowania się naszych nazwisk, ani wyłącznie slawizacją tych imion osobowych, a tym bardziej ich zapożyczaniem. Próba uzasadnienia jeszcze jednej możliwości powstania nazwisk obcego pochodzenia i o słowiańskiej strukturze powinna niewątpliwie wiązać się ze slawizacją całego zbioru litewskich nazwisk, a dokładniej – z jej przejawem, którego w dotychczasowych badaniach jeszcze nie nazwano. ŹRÓDŁA17 1. Metryki Chrzestne od 1794 Februarij 2 dnia do 1812 Julij 13 dnia. [Księga rejestracji metryk chrztów parafii Inturkskiej (rej. możejski). 2 lutego 1794 r.–13 lipca 1812 r.]. Przechowywana w archiwum kościoła w Inturkskiej. 2. Metryki Chrzestne od 1812 Julij 26 – do 1824 Augusta 15 dnia. [Księga rejestracji metryk chrztów parafii Inturkskiej (rej. możejski). 26 lipca 1812 r.–15 sierpnia 1824 r.]. Przechowywana w archiwum kościoła w Inturkskiej. 3. Metryki pogrzebowe od r. 1807 miesiąca sierpnia 21 dnia do r. 1812 lipca 16 dnia. [Księga rejestracji metryk zgonów parafii Inturkskiej (rej. możejski). 21 sierpnia 1807 r.–16 lipca 1812 r.]. Przechowywana w archiwum kościoła w Inturkskiej. 4. Metryki Pogrzebowe od 1812 Julij 18 do 1825 Januarij 22. [Księga rejestracji metryk zgonów parafii Inturkskiej (rej. możejski). 18 lipca 1812 r.–22 stycznia 1825 r.]. Przechowywane w archiwum kościoła w Inturkach. 5. Zestawienia dochodów i wydatków majątku w Paswolu za lata 1829–1830 i 1834–1837. Przechowywane w Oddziale Rękopisów Biblioteki Akademii Nauk, fondusz 43-15254. 6. Rachunek z Włoscianami Pocztowskiemi… [Systematyczny wykaz powinności, podatków i odrobku chłopów folwarku Pasztowskiego (powiat kowieński). 1835 r.]. Przechowywane w Oddziale Rękopisów Biblioteki Akademii Nauk, fondusz 38-55. 17 Jest to wykaz alfabetyczny, w którym przy podawaniu źródeł rękopiśmiennych najpierw zapisuje się ich oryginalny tytuł (czasami nieco skrócony), a w nawiasach – w miarę możliwości jego pełniejszy odpowiednik w języku litewskim. W jednym przypadku (zob. poz. 5) tytuł źródła zaczerpnięto z katalogu bibliotecznego, ponieważ nie udało się ustalić oryginału. Po tytułach wskazuje się, gdzie przechowywane są źródła. V. MACIEJAUSKIENĖ. O jeszcze jednej możliwości powstania litewskich nazwisk 25 7. Alfabetyczny spis właścicieli ziemskich guberni kowieńskiej. Ковно, 1882. 8. Ревизская сказка... именiя �руви�екъ... [Drupiškės dvaro (Kelmės r.) revi-iя �руви�екъ... [Drupiškės dvaro (Kelmės r.) revi-я �руви�екъ... [Drupiškės dvaro (Kelmės r.) revi-[Drupiškės dvaro (Kelmės r.) reviziniai sąrašai. 1834, 1850 m.]. Saugoma Mokslų akademijos bibliotekos W Dziale Rękopisów, fond 37-62. LITERATŪRA LKŽ II 1969 – Lietuvių kalbos žodynas 2, Vilnius: Mintis. LPŽ I 1985 – Lietuvių pavardžių žodynas 1. Ats. red. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas. LPŽ II 1989 – Lietuvių pavardžių žodynas 2. Ats. red. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas. Maciejauskienė V. 1987: Dažniausios lietuvių pavardės. – Kalbos kultūra 52, 70–75. Maciejauskienė V. 1991: Lietuvių pavardžių susidarymas, Vilnius: Mokslas. Maciejauskienė V. 1993: Kriaunų parapijos XVII–XVIII a. asmenvardžiai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 32, 34–99. Maciejauskienė V. 1993a: Lietuvių įvardijimas XIX a. pirmojoje pusėje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 32, 100–113. Maciejauskienė V. 1996: Dėl lietuvių pavardžių su priesagomis -avičius, -evičius vertinimo. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 60–70. Maciejauskienė V. 1997: Lietuvių pavardžių lyčių varijavimas XIX amžiuje. – Lituanistica 2 (30), 71–88. Rag auskaitė A. 2005: XVI–XVIII a. kauniečių asmenvardžiai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Va nagas A. 1982: Mūsų vardai ir pavardės, Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Z. 1977: Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje, Vilnius: Mokslas. Otrzymano 2009 04 30 26 KULTURA JĘZYKA | 82 O JESZCZE JEDNYM HIPOTETYCZNYM POCHODZENIU LITEWSKICH NAZWISK Streszczenie Artykuł próbuje przedstawić argumenty na rzecz jeszcze jednego hipotetycznego twierdzenia dotyczącego obcego pochodzenia i słowiańskiej struktury niektórych litewskich nazwisk. Obejmują one nazwiska z przyrostkami typu -sk oraz przyrostkami -avičius, -evičius. Takich nazwisk jest wiele; niektóre z nich należą do najczęstszych. Nie są one ograniczone do określonych terytoriów i występują w całym kraju. Wydają się uniwersalne i są również częste w językach słowiańskich (białoruskim, polskim i rosyjskim) poza Litwą. W litewskich badaniach antroponimicznych takie nazwiska traktowano jako rezultat wpływu słowiańskiego na litewskie imiona i nazwiska lub jako zapożyczenia z języków słowiańskich. Jednak przyjmuje się również, że nazwiska z przyrostkami -avičius, -evičius mogły powstać w sposób dość naturalny. W XVI wieku i później, ze względu na specyficzną sytuację językową w państwie litewskim, patronimika z takimi przyrostkami były dość częste. Mimo to takie okoliczności ewolucji imion i nazwisk nie wydają się wystarczające; nie wyjaśniają one dużej liczby takich nazwisk w Litewska onomastyka i ich niezwykle częste użycie. Badania antroponimiczne dotyczące imion i nazwisk z XIX wieku ujawniły osobliwość polegającą na określaniu osób za pomocą ich imion oraz dwóch nazwisk połączonych słowami arba, kitaip („lub”, „inaczej”), np. Jacobi Wadil alias Rutkowʃki, Maciey Wersocki alias Szykszna, Thomas Pietkiewicz alias Smeledis. Analiza struktury i pochodzenia takich par, ich identyfikacja z obecnymi nazwiskami, zwłaszcza z uwzględnieniem danych historycznych i współczesnych dotyczących rozpowszechnienia imion osobowych, pomogła ustalić, które z dwóch nazwisk zostało później zachowane jako nazwisko oficjalne. Badanie przyczyniło się także do sformułowania jeszcze jednego hipotetycznego twierdzenia dotyczącego nazwisk obcego pochodzenia z przyrostkami słowiańskimi (typu -sk oraz -avičius, -evičius). Takie nazwiska mogły sztucznie zastępować nazwiska litewskie, które miały już ugruntowaną strukturę litewską (często również były pochodzenia litewskiego). Byłaby to kolejna, wcześniej niezidentyfikowana, oznaka rozwoju nazwisk litewskich pod wpływem Języki słowiańskie. VITALIJA MACIEJAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, Wilno LT-10308 [email protected]