Iškilusis bendrinės lietuvių kalbos ugdytojas Kazys Ulvydas

366 Kultura Języka | 83 JONAS PALIONIS WYBITNY KRZEWICIEL LITEWSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO KAZYS ULVYDAS (W setną rocznicę urodzin akademika) Kazys Ulvydas (1910–1996) – jeden z językoznawców drugiej połowy XX wieku, który wiele i bardzo owocnie pracował nie tylko w dziedzinie nauki o języku litewskim (gramatyki, leksykologii i leksykografii), lecz także w różnych obszarach kultury litewskiego języka literackiego. W trudnych latach powojennej okupacji sowieckiej przygotował on (wraz z innymi) bardzo potrzebny do celów praktycznych Słownik ortografii języka litewskiego (1948), którego tytuł nie odzwierciedla treści, ponieważ w formie konspektowej omówiono w nim nie tylko zagadnienia ortografii, lecz także interpunkcji, akcentuacji, użycia przypadków, klasyfikacji gwar oraz nazewnictwa, a ponadto zamieszczono dość obszerny wykaz wyrazów pospolitych przeznaczonych do celów ortograficznych i akcentuacyjnych. Słownik ten, przez kilka lat będący jedynym wieloaspektowym środkiem poznania systemu języka litewskiego, nie stracił praktycznego znaczenia aż do naszych czasów. Najwyraźniej zakres i treść działalności K. Ulvydasa na rzecz kształtowania litewskiego języka literackiego ujawniają się w wydawanej z jego inicjatywy od 1961 r. Kulturze Języka, nieperiodycznej publikacji przeznaczonej dla szerokiego grona odbiorców, której J. PalIoNIs. Wybitny krzewiciel ogólnego języka litewskiego Kazys ulvydas 367 był redaktorem odpowiedzialnym do 1991 roku, a członkiem kolegium redakcyjnego aż do końca życia. Opublikował tu aż 45 artykułów, w których analizowane są aktualne teoretyczne i praktyczne zagadnienia normalizacji języka ogólnego. Już w artykule wprowadzającym do pierwszego numeru „Kalbos kultūra” pt. „Zadania kształtowania kultury języka” K. ulvydas nakreślił główne wytyczne tego wydawnictwa: doskonalić litewski język pisany, poświęcając szczególnie dużo uwagi językowi gazet, nieustannie dbać o to, aby ogólny język mówiony (w ówczesnym terminie: literacki język mówiony) nie pozostawał w tyle za językiem pisanym, dbać o poprawność nowo tworzonych terminów (udzielając konsultacji językowych) itd. Wyrażono tu również bezdyskusyjny pogląd, że „[n]a kulturę języka powinniśmy patrzeć jako na nieodłączną część poziomu kultury osobistej” (s. 8). W teoretycznych artykułach opublikowanych w późniejszych numerach „Kalbos kultūra”, z których większość stanowią artykuły wprowadzające (można je słusznie nazwać programowymi), K. ulvydas rozważał pojęcie kultury języka (nr 9), normę językową (nr 33), społeczną istotę języka (nr 27), język prasy (nr 7, 28), szkołę jako najważniejszy czynnik podnoszenia kultury języka, stosunek języka ojczystego do literatury (nr 39), do języków obcych (nr 45) oraz inne problemy. W artykułach o charakterze praktycznym pisał o znaczeniu i użyciu przyimka pas we współczesnym języku litewskim (nr 3), przedstawił „szczyptę” terminów farmaceutycznych i medycznych (nr 21), omówił terminologię przemysłu spożywczego (nr 43), język rozpraw doktorskich (nr 4). Nie tracił tu również z oczu roli poszczególnych językoznawców w kształtowaniu ogólnego języka litewskiego. Pisał z okazji osiemdziesięciolecia o akademiku Juozasie Balčikonisie (nr 8), o nagle zmarłym naczelnym redaktorze Wielkiego słownika języka litewskiego Jonasie Kruopie (nr 30, 54), o badaczce składni i leksyki Adelė Valeckienė (nr 30), o poglądach Jonasa Jablonskisa na język (nr 42). Chociaż K. Ulvydas bardzo cenił poglądy Jonasa Jablonskisa i jego wkład w tworzenie oraz kodyfikację ogólnolitewskiego języka literackiego, to jednak podczas studiów na Uniwersytecie Witolda Wielkiego w Kownie miał okazję zapoznać się także z nowymi teoriami praskiej szkoły lingwistycznej dotyczącymi języka literackiego, rozpowszechnianymi przez uczniów J. Jablonskisa: Pranasa Skardžiusa, Petrasa Jonikasa i innych. Dlatego w koncepcji kultury języka literackiego K. Ulvydasa stopiły się tradycje jablonskisowskie i nowatorskie poglądy. Podobnie jak J. Jablonskis, za najważniejsze i podstawowe źródło rozwoju języka literackiego uważał on dialekty, zwłaszcza jeden z nich, który ze względu na ukształtowane okoliczności historyczne wysunął się w piśmiennictwie na pierwszy plan (w przypadku ogólnolitewskiego języka literackiego – dialekt południowo-zachodnich Auksztotów), z drugiej zaś strony język literacki, 368 Kalbos Kultūra | 83 podobnie jak prascy lingwiści, traktował jako „całkowicie samodzielny i jednolity system, posiadający własną strukturę fonetyczną i gramatyczną, własne normy i prawa rozwoju, istniejący w obu swoich postaciach: pisanej i mówionej” (KK, nr 2, s. 5). Znany językoznawca Pranas Kniūkšta w artykule o charakterze nekrologu „Dąb kultury języka się złamał” (GK 1996, nr 4, s. 3) pisał: „Jego [tj. K. Ulvydasa] wyłożone myśli i wnioski tworzą spójny system pracy nad kulturą języka, który można nazwać szkołą Ulvydasa”. W niewielkim objętościowo artykule nie sposób objąć całości wszechstronnej pracy K. Ulvydasa nad kształtowaniem ogólnolitewskiego języka literackiego. Dlatego dalej trzeba ograniczyć się tylko do niektórych, aktualnych także w naszych czasach dziedzin tej pracy, a mianowicie do troski o doskonalenie ogólnolitewskiego języka mówionego, udoskonalanie terminologii różnych nauk oraz upowszechnianie kultury języka. O troskę K. Ulvydo o ogólny język mówiony świadczy opublikowany w „Kultūroje kalbos” (nr 2) jego artykuł wstępny „Więcej uwagi literackiemu językowi mówionemu”. Tutaj przede wszystkim wskazał on przyczyny pozostawania ogólnego języka mówionego w tyle za językiem pisanym. Były to stosunkowo późne zainteresowanie jego wyrażeniem ustnym, znaczne rozszerzenie zakresu używania języka mówionego w latach powojennych, niewystarczająca uwaga poświęcana wymowie i akcentowaniu w szkołach, na wykładach, w referatach i ogólnie w życiu publicznym. Ponadto za jedną z przyczyn tego opóźnienia słusznie uważał także specyfikę języka mówionego – pośpiech jego wyrazu oraz różnice strukturalne powstające wskutek tego pośpiechu i swobodniejszego oraz szybszego przepływu środków wyrazu. Jednakże K. Ulvydas nie usprawiedliwiał tymi przyczynami ani wówczas, ani obecnie bardzo częstych błędów w wymowie i akcentowaniu, popełnianych w radiu, telewizji i w innych sytuacjach publicznego używania języka. Przeciwnie, twierdził, że „niczym nie można usprawiedliwić przypadków, gdy człowiek wykształcony zupełnie nie troszczy się albo tylko w niewielkim stopniu troszczy się o kulturę swojego języka mówionego” (tamże, s. 9–10). Można tylko ubolewać, że na te słowa K. Ulvydasa, wypowiedziane jeszcze w 1962 r., nasza inteligencja nie zwróciła większej uwagi nie tylko w czasach sowieckich, lecz także po odzyskaniu przez Litwę niepodległości, kiedy powstały znacznie korzystniejsze warunki dla rozwoju ogólnego litewskiego języka mówionego. Obecnie nawet z ust wybranych przez społeczeństwo członków sejmu często można usłyszeć niepoprawnie akcentowane formy, słusznie korygowane przez K. Ulvydasa: Lietuvõje (=Lietuvojè), sąjungà (=sjunga), komtetas (=komitètas), kilògramas (=kilogrãmas) i wiele innych. Zapewne nie pomylę się, mówiąc, że błędów akcentowania i w ogóle wymowy nie tylko nie zmalało, lecz pojawiła się cała masa innych, nowych, o których nasi obecni kodyfikatorzy języka ogólnego powinni mówić częściej i głośniej. J. PalIoNIs. Wybitny krzewiciel ogólnego języka litewskiego Kazys ulvydas 369 O trosce K. ulvydasa o doskonalenie naszej terminologii świadczą artykuły opublikowane w „Kultūros kultūroje”, „Kultūros baruose” i gdzie indziej. We wspomnianym artykule o niektórych terminach farmaceutycznych i medycznych rozważał on różnicę w użyciu takich wyrażeń, jak akių lašai ǁ lašai akims, vaikų pudra ǁ pudra vaikams, wyjaśniał niewłaściwość połączeń wyvesti iš narkozės, išvesti iš šoko būsenos itd. z tego powodu, że miały one być dosłownymi kalkami z języka rosyjskiego. Łącznie w tym artykule przedstawił odpowiedzi na 17 pytań o charakterze terminologicznym (nr 21). W innym artykule tego samego wydawnictwa „Dėl kai kurių terminų ar šiaip žodžių darybos ir vartosenos” (nr 25) K. ulvydas pisał o używanych przez pracowników przemysłu spożywczego terminach skerdena „mięso wypatroszonego zwierzęcia” i skerdenà „zwierzę zabite”, brzmiących bardzo podobnie, lecz mających różne znaczenia, a także o wyrazie iškaulinėti „wycinać kości” (zamiast iškaulinėta mėsa proponował bekaulę mėsą) itd. Tematyce przemysłu spożywczego poświęcony jest również jego artykuł „Maisto pramonės terminiją tikslinant” (nr 43), opublikowany w 1982 r. w „Kalbos kultūroje”. Jako nieudane kalki z języka rosyjskiego K. ulvydas krytykował tu gatunkowe nazwy mleka pilnas pienas (=nenugriebtas pienas), sausas pienas (=pieno milteliai), jednak z jakiegoś powodu tolerował žalią pieną (tj. dopiero co dostarczone mleko), choć lepiej nazywać je zwyczajowym połączeniem šviežias pienas. zalecał stosowanie terminów związanych z przemysłem mleczarskim primilžis, a nie išmilžis, oraz primelžimas – na określenie ilości udojonego mleka. ogólnie rzecz biorąc, K. Ulvydas charakteryzował się szerokim podejściem do kodyfikacji terminów, podobnie jak do samego kształtowania kultury języka ogólnego. Nie uważał za najważniejsze kryterium oceny terminów, jak niektórzy inni językoznawcy, ich litewskości, lecz zwracał uwagę na poprawność słowotwórczą terminu, rozpowszechnienie jego użycia oraz większą wyrazistość znaczenia. dlatego nie potępiał ani pewnych szeroko stosowanych zapożyczeń, zwłaszcza terminów międzynarodowych, ani nowych nazw specjalistycznych tworzonych twórczo, zgodnie z prawami słowotwórstwa języka litewskiego. „Nowe terminy należy wprowadzać dopiero po bardzo wnikliwym zgłębieniu istoty pojęć, które są przez nie wyrażane” (KK 1965, Nr. 9, p. 5). typowym przykładem ukazującym zgłębianie przez K. Ulvydasa pojęć wyrażanych terminami może być wyjaśnienie wspomnianych już terminów związanych z żywnością skerdena i skerdenà: Słowa skerdena w żadnym wypadku nie można mylić ze słowem skerdenà, 370 Kalbos Kultūra | 83 specjaliści nazywają słowem skerdenà tuszę i tego słowa używa się w liczbie mnogiej. Na przykład tusze są liczone, por. dvi skedenos, du šimtai skerden itd. Mięso rozebranego i przetworzonego zwierzęcia, przygotowane do spożycia, określa się terminem skerdenos. A więc w sklepie możemy kupić skerdenos, natomiast pracownicy zakładu mięsnego, którzy dopiero co ubili zwierzę, mają już skedeną, po uboju dwóch zwierząt – dvi skedenas itd. I dopiero wtedy, gdy tusza zostanie rozebrana, przetworzona i przygotowana do spożycia, określa się ją mianem skerdenos. które zostało utworzone od tego samego rdzenia za pomocą przyrostka -ena. specjalistom potrzebne są dwa terminy: skerdenà i skerdena, ponieważ ściśle rozróżniają tu dwa pojęcia. Ubite zwierzę aż do jego wypatroszenia, obróbki w przemyśle mięsnym Słowo skerdenà jest utworzone poprawnie i redaktorzy niepotrzebnie czasami nie chcą go uznać, niepotrzebnie zastępują je słowem skerdena. oba te słowa są potrzebne, oznaczają różne pojęcia, należy używać obu. (KK 25, s. 34). Ustalenie wkładu K. Ulvydasa w tworzenie i kodyfikację terminologii litewskiej jest dość trudne, ponieważ zakres jego działalności w tej dziedzinie był bardzo szeroki. Przejawiała się ona nie tylko w specjalnych artykułach poświęconych problemom terminologicznym, lecz przede wszystkim w redagowaniu normatywnych słowników języka litewskiego, ponieważ K. Ulvydas był członkiem kolegium redakcyjnego niejednego takiego słownika – oprócz wspomnianego Słownika ortografii języka litewskiego redagował wydania Słownika współczesnego języka litewskiego z 1954, 1972 i 1993 r., a ponadto był redaktorem odpowiedzialnym III–V i XI–XVI tomów wielkiego Słownika języka litewskiego. Nie ma wątpliwości, że aktywnie uczestniczył w kodyfikacji terminologii tych słowników, a głos K. Ulvydasa przesądził o losie niejednego terminu. o potrzebie większej troski o upowszechnianie kultury języka oraz o czynnikach podnoszenia kultury języka K. Ulvydas pisał w niejednym swoim artykule. Za najważniejszy czynnik podnoszenia poziomu języka ogólnego słusznie uważał szkołę: „...tylko szkoła w największym stopniu decyduje o poziomie kultury językowej każdego uczącego się młodzieńca” (KK, Nr. 14, s. 3). Jednak nauczyciele języka litewskiego często skarżą się, że ich pracę psują nauczyciele innych przedmiotów, którzy posługują się złym językiem i w ogóle nie troszczą się o kulturę języka (tamże, s. 5). Słowa te pasują również do obecnej szkoły odrodzonej niepodległej Litwy. Oprócz szkoły K. Ulvydas, podobnie jak inni teoretycy języka ogólnego, często wymieniał znaczenie prasy, zwłaszcza periodycznej, literatury, kina, teatru, radia, telewizji i rodziny dla podnoszenia kultury ogólnego języka litewskiego. Nie wspomniał tylko o roli komputera, ponieważ za jego czasów nie była jeszcze rozpowszechniona komputeryzacja, która obecnie przyćmiewa wiele innych czynników i, niestety, w wielu przypadkach negatywnie wpływa na wysiłki szkoły oraz krzewicieli kultury języka ogólnego zmierzające do poprawy języka. J. PalIoNIs. Wybitny krzewiciel ogólnego języka litewskiego Kazys ulvydas 371 Do rozwoju kultury języka ogólnego już w czasach sowieckich przyczyniła się audycja Litewskiego Radia „Mówmy i piszmy poprawnie”, w której K. ulvydas wyjaśniał społeczeństwu aktualne zagadnienia fonetyki, morfologii, składni i ortografii. Audycja ta cieszyła się dużą popularnością i była przekonująca dzięki wyrazistej wymowie prowadzącego, logice i prostocie wykładu myśli. Kończąc niniejszy pobieżny przegląd charakterystycznych cech działalności K. ulvydasa, jednego z najwybitniejszych krzewicieli ogólnego języka litewskiego drugiej połowy XX w., chciałbym jeszcze dodać, że w jego pracach, podobnie jak w pracach wielu innych litewskich uczonych okresu sowieckiego, nie obyło się bez ówczesnej ideologicznej podszewki: pomniejszania kultury ogólnego (literackiego) języka litewskiego w przedwojennej niepodległej Litwie oraz wywyższania warunków rozwoju tej kultury w czasach sowieckich. Jednakże w niejednym przypadku było to konieczne, aby w ogóle móc publicznie omawiać aktualne problemy, jak sam je określał, „ogromnego skarbu narodu” – ogólnego języka litewskiego. Ta podszewka nie przyćmiewa bardzo znaczącego wkładu Kazysa ulvydasa w rozwój naszego ogólnego języka.