scieee Open visual document viewer

Kitų kalbų tikrinių vardų rašymo probleminiai atvejai latvių kalboje

Dzintra Šulce

Full text

222 Líbos Cul u a | 83 DZINTRA ŠULCE Uni e sidade de Liepojos, La KIT Kalb IK INI Va D aŠYMo P oblEMINIaI a VEJAI la VI KALBOJE com as di iculdades de p onúncia e esc i a dos nomes ik inių en en a odas línguas, incluindo e la ių língua. P oblų su ge e usando o igem la iška nomes e i icados em qualque alguma ou a língua, e esc e endo de ou as línguas nomes e i icados la iškai. esc e e ou os idiomas e dadei os nomes p a icamen e inha começando já a pa i das p óp ias p imei as imp essdin os ex os la ios, po ém ciliški baseada discussão kalbininkų sob e os mais adequados p incípios de esc i a começou na segunda me ade do século XIX (be gmane, blinkena 1986: 97). J. alunanas p imei o le an ou o n e i n à p i n c i p ą como p incipal esc e endo es animus ik inius nomes. Ele ambém p opôs adiciona la ias pala as de pala as galūnes e em isolados casos skliaus uas eles esc e e o iginalalo língua. J. alunano siūlymus con inua desen ol ido com sucesso pelos lingüis as K. Miūlenbachas e J. Endzelynas. Esses p incípios são uni e sús e pe manece am a uais a é es es dias. Ou as línguas e i icadas pala as ainda são esc i as de aco do suas a imą o iginalalo calboje, só la iškos abėcėlės le as, e assim ansmi idas e i icadas nomes incluídos em la ians língua g ama ica sis ema, . y. sula inam. es udinėjando a his ó ia da língua pode es abelece -se que an e io men e ou os po os e i icia nomes em la ios ala am e a anschiados. Ve imo p inc ipa s signi ica ou as nação gožinas li e á ias, nau osaca ob as, his o icos acon ecimen os, pe sonalidades e e c. p ide imen o à sua nação, país peculia idades e pe cepção especi icas (no malmen e e ec uando e imá). De aco do es e p incípio, usados sepa ados de pe sonalidades his ó icas, p incipalmen e mona chos, nomes, ex: usijos ca as Jānis B iesmīgais, ambém Ba gais, Asiņainais, ago a I ans Ba gais (I anas ūs usis), ca as Pē e is Pi mais (Pe as Pi masis), ei da Suécia Kā lis Lielais (Ka olis Didysis), XIII século ei anglijos Jānis Bezzemis, ago a Džons Plan agene s, sauk s Bezzemis (o ig. John Plan agene , he Lackland; lie. Džonas Plan agene as). al e imas (ka a as e xalia o iginalalo) a ualmen e popula us D. ŠulcE. Ou as línguas ce os nomes de esc i a p oblemá icos em la ias 223 publicis ikoje, p ecisamen e assim se ez a esc i o a M. s y ė, publicuando sua iagem po b aziliją desc ição O chidėjos po mėlynu žiemos dangumi (2004). sua escolha de ap esen a o igem es anha local á ios des a manei a ela jus i ica assim: Vie o ias nomes gos a ia ap esen a o iginalalo língua, pa a que a en os lei o o no asse, quão pa ecidos e a os p imei os a isėlėlios e os elhos k aš o habi an es pensamen o (p. 8). po ém ao lado esc i o a in e p e a e la iamen e, exemplo. : G upo Ve de Zaļā g upa (Žalioji g upa; p. 90). Exis e p e ceden o p i n c ipas seu esmė esc e e o wo dio e i icado assim, como isso a a ada pela p imei a ez la ių kalboje (DNZs 2003: 33), is o que demasiilyg equen e kai aliojimen o da esc i a de nomes ik inių a apalha o lei o . Po exemplo, inglês esc i o Džono Gols e zijo (o ig. John Galswo hy, lie. Džonas Gols o is) pa o é desde 1910 anos em la ias oi mudada a é oi o ezes. Gožinėje li e a u a em isolados casos es animi e i iciai nomes ansmi idos c ia i amen e. assim az-se en ão, caso o au o pe sonal a žius co esponden e o iginalolo alboje c iou po especiais meios one ís icos po causa do signi icado a spal io, de algum seja nuanço ou moo aico. isso pode ia desapa ece ansmi indo nomes segundo o p incípio one ís ico. Como al exemplo de c ea i idade ge almen e menciona u. bė zinio ealizado do século XIIXIII islandês poe o sno io s u luson (o ig. Sno i S u luson, la. Sno e S u lasons) mi ologia e a ado poé ico Edda pa e Gil es acumalds (Giul io já ėjimas; Gaidai 1997) e imas: Gai gājis, Vaigk ēpis, Zel pie e (į ki as kalbas neiš e ciami sudu iniai žodžiai, indi idualūs naujad), ambém Dža ai K. oulings li os de sob e Ha į Po e į pe sonagens nomes de aduções: Cūkkā pa (o ig. Hogwa s), Salaza s Slīdenis (o ig. Salaza Sly he in, lie. salaza as Klas uolis), Vaidu Vai a (o ig. Se Moaning e i ica pala as de língua o iginal esc e e em não la yniškomis le as, eles My le, lie. Vai uoklė Mi a) i k . (DNZs 2003: 33). ansli e uídos, exemplo. : Se gejs Reb o s, Rūdol s Nu ije s, Mihails Ba išņiko s. Ou as línguas e dadei a dos nomes de esc i a la ias em ge al iman é suno min as e su a ky as, po ém cada ez mais eqüen emen e c i icado p incípio one ico. P o essó io J. Endzelynas sob e a esc i a de sob enomes la ians alboje esc e e: ...kiek iena kul ū inga nau a es animas sob enames a um ce o ex enso p ide ina à sua esc i a. Os nossos legislado es de e iam p eocupa -se em que nas ins i uições es a ais da Le ónia, começando pelas escolas, os sob enomes ambém ossem esc i os segundo os nossos undamen os de esc i a (Endzelīns 1921: 26 ap .). na epública le ã da e cei a e qua a década do século XX o am cons i uídos pa ên eses (incluindo e 224 Kalbos Kul ū a | 83 syklės, oi edi ado pa a džių ašybos žodynas (Uz ā du pa eiz aks ības ā dnīca, 1927; lide a a le ijos uni e si e o docen as E. blesė). Após o segundo gue a mundial inse ida mui o mui o abalho p epa ando publicações em sé ie sob e esc i o de pala as es anhas de línguas sepa adas e a imą la ians kalboje No ādījumi pa ci alodu īpaš ā du pa eiz aks ību un pa eiz unu la iešu li e ā ajā alodā, ambém menė inas o abalho Pa ā du un uz ā du lie ojā aks ību un la iešu li e ā ajā alodā. As mesmas mais ecen es ins uções incluídas em eg as ado adas do gabine e Minis é io da epública le a sob e a esc i a e consumo de pe sonagens em la ias e sua iden i icação No eikumi pa pe son ā du aks ību un lie ošanu la iešu alodā, kā a ī o iden i ikāciju (No eikumi 2004: 2738), onde en a iza-se que os pe sonagens são pa e do sis ema g ama ical da língua la ian: seus giminė, núme o e links são exp essos em con ex om galūnām, galūnė kin a kai ą. emp in pa ên eses) nos documen os la ianos do uso e da esc i a de pe sonalidades no aila ių ala há dois p incipais p incípios: 1) o sexo de uma pessoa e la iškos, e pessoas de o igem es anha (išsky us nekai omus asmen a džius) indicam gal a dūnės linksniuojamos do giminês masculinos ou eme iškosios; 2) ou os línguas pe sonagens em la ians alados segundo seus a imą o iginalalo língua e adap ados à la ians língua g ama ical sis ema. po ém, a ualmen e cada ez mais nep i a ia-se de nomes e sob enhos adap ação à língua la ia sis ema g ama ical e co esponden es galūnių adições. Po exemplo, o caso da esiden e le ã Lidija Kuha ec oi nusiųs a conside a ao T ibunal Eu opeu de Di ei os Humanos s asbū e, como undamen o ci ando di ei os à in iolabilidade da ida pessoal, po que ao seu sob enome le ão oi adicionado o co esponden e Kuhama galūnė a eca (Diena, 07 2001 27); umašus caso oi po causa do sob enome Makeičik, que do passapo e la iano oi g a ada com galūne Ilona Makeičika. E ados, ne ikslumos e ac ypimen os de o iginá ios nomes pessoais pode oco e po causa de ou os, . i. in e mediininquias, línguas. Ilgą empo in e pininkė oi usų língua, seu u ž u susiža ėjimas inglês língua hoje causou no os p oblemas. Po ezes esc e endo ou as línguas ce as pala as des ia-se dos acei os p incípios básicos. ais exceções são, po exemplo, adicionalmen e p igijês esc i a: Gē ebo ga (Ge ebo gas; segundo a imą se ia Jē ebo ja), Pa īze (Pa yžius; segundo a imą se ia Pa ī), bem como alguns aduzidos ou meia aduzidos nomes geog á icos, exemplo. : Jaung ineja (Naujoji G inėja), Dien idslā ija (Jugosla ia), Lielie Eze i (Didieji eže ai) (bušs 1980: 9498). D. ŠulcE. Ou as línguas e i icados nomes de esc i a p oblemá icos casos na língua la ias 225 A adap ação oné ica subs i uição e i icados nomes em de e ia se k uopščiai a aliado. No malmen e con adição en e o mais an igo, adicional esc i a e no a p oposição su ge quando se en a ep oduzi mais p ecisamen e a o iginal do discu so do idioma, ex.: balsių subs i uição em pala as Īslande, a é 2006 m. Islande (Icelandija), īslandieši, a é 2006 m. islandieši (islandai), ou s ed Lage mosle (o ig. Selma Lage lö , ago a la. Selma Lage lö a) nome e sob enome ap oximação do o iginal (anks la. Zelma Lāge le a). linguis as la ianos cons an emen e discu em sob e a escolha dos mais adequados p incípios esc e endo ou os idiomas nomes ce os. Cada p incípio em suas an agens e de iciências. lendo as mais ecen es publicações la ias pode-se no a , que ou os idiomas e i icia nomes e denominações p incipalmen e esc e em de aco do já adqui ilėjusimo one inio p incipá, aigi lei o as podem ob e in o mação bas an e apidamen e e comp eensí el o ma, ambém isso não impede cla amen e pe cebe con eúdo. esc e endo ex o es anhei o pessoal pela p imei a ez, mui as ezes skliaus es em ou a on e é ap esen ada o ma o iginal, e pos e io men e é usada apenas o ma la iška, ex.: Feliksa Valo ona (Felix Vallo on) pin u a, que se o nou gadā (Felikso Valo ono (Felix Vallo on) pin u a, que oi c iada em 1907) (50 PPP 2001: 170). Da al esc i a p incipalmen e bene ício, sem abejo, ecebe lei o , que pode acilmen e pe cebe ex o e ao mesmo empo apildade seus idiomas es angei os conhecidos. e dade, al modo de esc i a (pedeikim la ių kalba + o iginalalo o ma) exigem mui o abalho e complica au o ais, po que p ecisa e co esponden e conhecimen o de língua es angei a, e dedica empo pa a que seja p ecisamen e e co e iškai insc i a em ambos idiomas. Expandindo as ligações en e países e línguas, cada ez mais a enção é dada à esc i a de e dadei os nomes na o iginal língua. en a i as p a icamen e adap adas o iginal o iginal do p incípio da esc i a ambém mui as ezes apa eciam ais mesmo p oblemiški e incompluli como e c i icado one inio do p incípio da esc i a. Ou as línguas podem causa sumaiš į, pois na língua já se a aigou e es abilizou milha es de e dadei os nomes desde ceza io (la. Cēza s, o ig. Caesa ) e Shekspī o (la. Šekspī s, o ig. Shakespea e) a é Džo džs Bušs (la. Geo ge Bush) e byno mis e (la. Bīns, o ig. M . Bean). Jão esc i a la ians língua mudançação causel as e p oblemas p á icos, e a é emocional não sa is ação. sua ez, pe mi indo esc e e mesmo pa e dos conhecidos e dadei os nomes de manei a adicional, mui as ezes de odo não se ia possí el de e mina se conc e os esc i a ansmi e o iginalalo discu so ou o iginalalo esc i a (bušs 2008: 96). Ling os Cul u a | 83 226 F equen emen e p oblemas su gem esc e endo aqueles e dadei os nomes, nos quais o iginalalo língua usados signos diak i iniai. P a icamen e eles mui as ezes não econhezimimi, embo a o uso de sinais adicionais seja impo an e qualque qual língua. o iginalal insc ição p e e idau ina nos cien í icos e ciência popula ização ex os, ambém em documen os o iciais nomei de pessoa ou pa a dei ma cados. esc i os de ex os, que des inam-se à sociedade mais ampla, não de e ia pai i um exclusi o assun o, que en ende só a co esponden e língua es angei a pessoas que ap endem. mas cuja condição p incipal do desen ol imen o da língua é conside a a dialec ínio con aš a ação en e conse a ismo e mudanças da língua. es udando a li e a u a eó ica e analisando exemplos p á icos, pode conclui -se que a esc i a de e dadei os nomes língua o iginalalo em d ejopą signi icado: ele es imula ap endimen o de línguas es angei as, o nece di e a (nepakeis ą) in o mação, mas, em segundo luga , imp uden e, pe dė as, enganing e neko ek iškas esc i a em ais casos sem necesalo blaško lei ojos, pode se causa de pe cepção inco ec a do con eúdo, ambém obscu a ais e dadei os nomes. É deseju ilo encon a op imalų e acei á el solução quan o ao o iginal da esc i a consumo em la iškuos ex os. Šal INIaI Diena – cil ēk iesību iesā – sūdzība no la ijas pa uz ā da k opļošanu. – Diena, 2001, 27. jūl. Ga – s u lasons s. Gil es acumalds. ulk. u. bē ziņš. īga: No dik, 1997. s ī e – s ī e M. O hidejas zem zilām ziemas debesīm, īga: lauku a īze, 2004. 50 PPP – 50 pasaules populā i pā i, īga: J. l.V., 2001. lI E a ū a b a l o d e I. 2010: ci alodu pe son ā du a eide la iešu alodā: p oblēmas un isinājumi. – Valodas p akse ē ojumi un ie eikumi, īga: la iešu alodas aģen ū a, 4–13. b e g m a n e a., b l i n k e n a a. 1986: La iešu aks ības a īs ība, īga: Zi- nā ne. b l i n k e n a a. 1974: ci alodu nosaukumu un apzīmējumu lie ošanas p ob- lēmas la iešu alodā. – La iešu alodas kul ū as jau ājumi, 10. laidiens, īga: liesma, 175–194. b u š s o. 1980: Konse a ī ums un mainīgums ci alodu īpaš ā du a eidē. – La iešu alodas kul ū as jau ājumi, 20. laidiens, īga: a o s, 94–98. D. ŠulcE. Ki ų kalbų ik inių a dų ašymo p obleminiai a ejai la ių kalboje 227 b u š s o. 2008: Īpaš ā di kā p oblēma alodas poli ikā. – E niskums Ei opā: sociālpoli iskie un kul ū as p ocesi, ēzekne: ēzeknes augs skola, 92–96. DNZs 2003: Dāņu, no ēģu, z ied u un somu īpaš ā du a eide la iešu alodā, īga: No den ab, 13–35. E n d z e l ī n s J. 1921: Pa uz ā du aks ību la iešu alodā. – La ijas Sa gs, 26. ap . No ādījumi 1960–1982: No ādījumi pa ci alodu īpaš ā du pa eiz aks ību un pa eiz unu la iešu li e ā ajā alodā, I–XV, īga: Zinā ne. No eikumi 2004: No eikumi pa pe son ā du aks ību un lie ošanu la iešu alodā, kā a ī o iden i ikāciju. – La ijas Vēs nesis, 6. bu nīca, 5. ma s, 27–38. o z o l s a., Ku š ķ i s J. 1967: Pa la īniskās g a ikas ci alodu nosaukumu un eicienu aks īšanu. – La iešu alodas kul ū as jau ājumi, 3. laidiens, īga: liesma, 5–12. Pa ā du 1999: Pa ā du un uz ā du lie ošanu un aks ību la iešu li e ā ajā alodā, īga: l Vals s alodas cen s. s k u j i ņ a V. 1999: La iešu aloda lie išķajos aks os, īga: Z aigzne abc. s a b u o a J. 2005: Ķīniešu alodas īpaš ā du a eide la iešu alodā. – Valo- das p akse: ē ojumi un ie eikumi, īga: lu akadēmiskais apgāds, 87–100. s a u i ņ a V., Š u l c e Dz. 2009: La iešu alodas pa eiz una un pa eiz aks ī- ba, īga: aKa. Š u l c e Dz. 2009: o iģināl aks ījumi la iešu alodā. – Valodas p akse: ē oju- mi un ie eikumi, īga: lu akadēmiskais apgāds, 91–99. Recebido 2010 10 28 P oblEMIc casEs oF ENDE ING bo oWED P oPE NaMEs IN o la VIaN Summa y P oblema ic cha ac e o spelling and p onuncia ion o p ope names becomes appa en in all languages, including la ian, a cogna e language o li huanian. Di icul ies su gem bo h when wo ds o la ian o igin a e used in ano he language and when ende ing bo owed p ope names in o la ian. scien i ically based p inciples o ende ing bo owed p ope names in o la ian we e de ined in he second hal o he 19 h cen u y. hese p inciples bea a su icien ly uni e sal cha ac e and hey ha e p ese ed hei opicali y e en nowadays. bo owed p ope names s ill ollow he p onuncia ion ules o he o iginal Kalbos Kul ū a | 228 83 language, only le e s o he la ian alphabe a e used in hei spelling, and he ende ed p ope names a e included in o he la ian g amma sys em. language his o y shows ha ea ly bo owed pe sonal names we e localised and ansla ed in o la ian. I means adjus men o li e a y and olklo e pieces, his o ical e en s, pe sonali ies e c. o he singula i y o he gi en na ion, o he coun y and speci ic cha ac e o pe cep ion. When p ope names o he o iginal language a e no w i en in la in le e s, hey a e ansli e a ed in la ian. he spelling o he bo owed p ope names in la ian, aken as a whole, is ixed and complies wi h he ules; howe e , de ia ions om he p onuncia ion p inciple become mo e equen , especially in cases o pe sonal names o o eign o igin. E o es, inaccu acies and de ia ions om he o iginal e sion o p ope names can be caused by he in luence o o he languages. Fo qui e a long ime, ussian was used as an in e media y language; nowadays new p oblems a ise om he s ong in a ua ion wi h English e sions. la ialisa ion o bo owed p ope names acco ding o hei p onuncia ion, wi h he o iginal o m enclosed in b acke s, is men ioned as he mos op imal p inciple o ende ing bo owed p ope names. In such cases his will ce ainly b ing mos bene i o he eade , o whom he ex migh become easie o pe cei e. Wi h con ac s be ween coun ies and languages de eloping, in p ac ice mo e a en ion is gi en o he o iginal spelling o p ope names. DZIN a ŠulcE liepājas uni e sidade Kū mājas p osp. 13, lV-3401 liepāja [email p o ec ed]