Kitų kalbų tikrinių vardų rašymo probleminiai atvejai latvių kalboje

222 Kultura Języka | 83 DZINTRA ŠULCE Uniwersytet w Lipawie, Łotwa PROBLEMOWE PRZYPADKI ZAPISU NAZW WŁASNYCH INNYCH JĘZYKÓW W JĘZYKU ŁOTEWSKIM Z trudnościami w wymowie i zapisie nazw własnych borykają się wszystkie języki, w tym także język łotewski. Problemy pojawiają się zarówno przy używaniu nazw własnych pochodzenia łotewskiego w jakimś innym języku, jak i przy zapisywaniu nazw własnych innych języków po łotewsku. Zapisywanie nazw własnych innych języków w praktyce stało się konieczne już od pierwszych drukowanych tekstów w języku łotewskim, jednak naukowo uzasadniona dyskusja językoznawców na temat najwłaściwszych zasad zapisu rozpoczęła się w drugiej połowie XIX wieku (Bergmane, Blinkenа 1986: 97). J. Alunans jako pierwszy wysunął z a s a d ę f o n e t y c z n ą jako główną przy zapisywaniu obcych nazw własnych. Zaproponował również dodawanie łotewskich końcówek wyrazów oraz, w odrębnych przypadkach, zapisywanie ich w nawiasach w języku oryginalnym. Propozycje J. Alunansa z powodzeniem rozwinęli następnie językoznawcy K. Mülenbachs i J. Endzelīns. Zasady te są uniwersalne i zachowały aktualność do dziś. Nazwy własne z innych języków nadal zapisuje się zgodnie z ich wymową w języku oryginalnym, jedynie literami alfabetu łotewskiego, a tak oddane nazwy własne włącza się do systemu gramatycznego języka łotewskiego, tzn. łotyszy się je. Badając historię języka, można ustalić, że dawniej nazwy własne innych narodów tłumaczono w języku łotewskim. Zasada tłumaczenia oznacza dostosowanie literatury pięknej, dzieł folklorystycznych, wydarzeń historycznych, postaci i in. innych narodów do specyfiki własnego narodu i kraju oraz sposobu postrzegania (zwykle poprzez tłumaczenie). Zgodnie z tą zasadą używa się imion poszczególnych postaci historycznych, głównie monarchów, np.: car Rosji Jānis Briesmīgais, także Bargais, Asiņainais, obecnie – Ivans Bargais (Iwan Groźny), car Pēteris Pirmais (Piotr Pierwszy), król Szwecji Kārlis Lielais (Karol Wielki), XIII-wieczny król Anglii Jānis Bezzemis, obecnie – Džons Plantagenets, saukts Bezzemis (oryg. John Plantagenet, the Lackland; lit. Džonas Plantagenetas). takie tłumaczenie (czasem również obok oryginału) jest obecnie popularne D. ŠulcE. Problematyczne przypadki zapisu nazw własnych z innych języków w języku łotewskim 223 w publicystyce właśnie tak postąpiła pisarka M. Svyrė, publikując opis swojej podróży po Brazylii Orchidee pod błękitnym zimowym niebem (2004). swój wybór przedstawiania nazw miejscowości obcego pochodzenia w taki sposób uzasadnia następująco: „Nazwy miejscowości chciałabym podawać w języku oryginału, aby uważny czytelnik zauważył, jak podobne było myślenie pierwszych osadników i dawnych mieszkańców tego kraju” (s. 8). jednak obok pisarka tłumaczy je również na język łotewski, np. : Grupo Verde – Zaļā grupa (Zielona grupa; s. 90). Istnieje zasada p r e c e d e n s u – jej istotą jest zapisywanie nazwy własnej tak, jak została ona zapisana po raz pierwszy w języku łotewskim (DNZs 2003: 33), ponieważ zbyt częste zmienianie pisowni nazw własnych utrudnia czytelnikowi lekturę. Na przykład nazwisko angielskiego pisarza Džono Golsverzijo (oryg. John Galsworthy, lit. Džonas Golsvortis) od 1910 roku zmieniano w języku łotewskim aż osiem razy. W literaturze pięknej w poszczególnych przypadkach obce nazwy własne oddaje się twórczo. czyni się tak wtedy, gdy autor stworzył imiona i nazwiska w odpowiednim języku oryginału za pomocą szczególnych środków fonetycznych, aby uzyskać odcień znaczeniowy, jakiś niuans lub nastrój. mogłoby to zniknąć przy przekazywaniu nazw zgodnie z zasadą fonetyczną. Jako przykład takiej kreatywności zwykle przytacza się tłumaczenie wykonane przez U. Bėrzinisa części traktatu o mitologii i poetyce Edda, zatytułowanej Gilves acumalds (Zachwyt Gylfiego; Ga 1997), autorstwa islandzkiego poety Snorriego Sturlusona z XII–XIII wieku (oryg. Snorri Sturluson, łot. Snorre Sturlasons): Gaitgājis, Vaigkvēpis, Zeltpiere (złożone wyrazy, indywidualne neologizmy nieprzetłumaczalne na inne języki), a także Dż. Tłumaczenia imion bohaterów książek J. K. Rowling o Harrym Potterze: Cūkkārpa (oryg. Hogwarts), Salazars Myrtle, lie. Vaituoklė Mirta) ir kt. (DNZs 2003: 33). Slīdenis (oryg. Salazar Slytherin, lit. Salazar Klastuolis), Vaidu Vaira (oryg. Moaning Jeśli nazwy własne w języku oryginału zapisane są nie alfabetem łacińskim, dokonuje się ich transliteracji, np. Sergejs Rebrovs, Rūdolfs Nurijevs, Mihails Barišņikovs. Pisownia nazw własnych innych języków w języku łotewskim jest zasadniczo znormalizowana i uporządkowana, jednak zasada fonetyczna jest coraz częściej krytykowana. Profesor J. Endzelīns o zapisywaniu nazwisk w języku łotewskim pisał: „...każdy kulturalny naród w pewnym stopniu dostosowuje obce nazwiska do swojej pisowni. Nasi ustawodawcy powinni dbać o to, aby w łotewskich instytucjach państwowych, począwszy od szkół, nazwiska również zapisywano zgodnie z zasadami naszej pisowni” (Endzelīns 1921: 26. apr.). W Republice Łotewskiej w trzeciej i czwartej dekadzie XX wieku opracowano zasady pisowni nazwisk (w tym także nazwisk zapożyczonych) w 224 Kalbos Kultūra | 83 zasad, wydano słownik pisowni nazwisk (Uzvārdu pareizrakstības vārdnīca, 1927; pod kierownictwem docenta Uniwersytetu Łotewskiego E. Blesego). Po II wojnie światowej włożono bardzo dużo pracy w przygotowanie serii publikacji dotyczących pisowni i wymowy wyrazów obcych z poszczególnych języków w języku łotewskim – Norādījumi par citvalodu īpašvārdu pareizrakstību un pareizrunu latviešu literārajā valodā, warto również wspomnieć o pracy Par vārdu un uzvārdu lietošanu un rakstību latviešu literārajā valodā, wydanej drukiem w 1999 r. Najnowsze wytyczne włączono do przyjętych przez Radę Ministrów Republiki Łotewskiej przepisów dotyczących pisowni i używania imion i nazwisk w języku łotewskim oraz ich identyfikacji – Noteikumi par personvārdu rakstību un lietošanu latviešu valodā, kā arī to identifikāciju (Noteikumi 2004: 27–38), w których podkreśla się, że imiona i nazwiska są częścią systemu gramatycznego języka łotewskiego: ich rodzaj, liczba i przypadek są wyrażane za pomocą odmiennych końcówek, a końcówka zmienia się zależnie od kontekstu. dokumentach łotewskich W języku łotewskim istnieją dwie podstawowe zasady używania i zapisywania imion i nazwisk: 1) płeć osoby zarówno w rodzimych, jak i obcego pochodzenia imionach i nazwiskach (z wyjątkiem nieodmiennych imion i nazwisk) wskazują odmienne końcówki rodzaju męskiego lub żeńskiego; 2) imiona i nazwiska z innych języków zapisuje się w języku łotewskim zgodnie z ich wymową w języku oryginału i dostosowuje do systemu gramatycznego języka łotewskiego. jednak obecnie coraz częściej sprzeciwia się dostosowywaniu imion i nazwisk do systemu gramatycznego języka łotewskiego oraz dodawaniu odpowiednich końcówek. Na przykład sprawa mieszkanki Łotwy Lidii Kuharec została skierowana do rozpatrzenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu, jako podstawę wskazując naruszenie prawa do poszanowania życia prywatnego, ponieważ do jej nazwiska w łotewskim paszporcie dodano odpowiednią końcówkę – Kuhareca (Diena, 2001 07 27); podobny przypadek dotyczył nazwiska Makeičik, które w łotewskim paszporcie zapisano z końcówką – Ilona Makeičika. Błędy, nieścisłości i odstępstwa od oryginalnych nazw osobowych mogą powstawać z powodu innych, tj. pośredniczących, języków. Przez długi czas językiem pośredniczącym był język rosyjski, z kolei fascynacja językiem angielskim doprowadziła dziś do nowych problemów. Czasami przy zapisywaniu nazw własnych innych języków odchodzi się od przyjętych podstawowych zasad. takimi wyjątkami są na przykład tradycyjnie utrwalone zapisy: Gēteborga (Geteborgas; zgodnie z wymową byłoby Jēteborja), Parīze (Paryžius; zgodnie z wymową byłoby Parī), a także niektóre przetłumaczone lub częściowo przetłumaczone nazwy geograficzne, np. : Jaungvineja (Naujoji Gvinėja), Dienvidslāvija (Jugoslavija), Lielie Ezeri (Didieji ežerai) (bušs 1980: 94–98). D. ŠulcE. Problematyczne przypadki zapisu nazw własnych innych języków w języku łotewskim 225 Zmiana adaptacji fonetycznej w nazwach własnych powinna być starannie oceniana. Zazwyczaj sprzeczność między starszym, tradycyjnym zapisem a nową propozycją pojawia się wtedy, gdy próbuje się dokładniej odtworzyć wymowę języka oryginału, np.: zmiana samogłosek w wyrazach Īslande, do 2006 r. – Islande (Islandija), īslandieši, do 2006 r. – islandieši (islandai), albo przybliżenie imienia i nazwiska szwedzkiej pisarki selmy lagerlef (oryg. Selma Lagerlöf, obecnie łot. Selma Lāgerlēva) do języka oryginału (wcześniej było łot. Zelma Lāgerlefa). łotewscy językoznawcy nieustannie dyskutują o wyborze najwłaściwszych zasad zapisu nazw własnych z innych języków. Każda zasada ma swoje zalety i wady. czytając najnowsze publikacje łotewskie, można zauważyć, że nazwy własne i tytuły w innych językach są w większości zapisywane zgodnie z już utrwaloną zasadą fonetyczną, dzięki czemu czytelnicy mogą dość szybko otrzymać informacje w zrozumiałej formie, a także nie utrudnia to jasnego pojmowania treści. zapisując w tekście obce imię i nazwisko po raz pierwszy, często w nawiasach, inną czcionką, podaje się formę oryginalną, a dalej używa się tylko formy łotewskiej, np.: „Feliksa Valotona (Felix Vallotton) glezna, kas tapusi 1907. gadā“ (obraz Feliksa Vallottona (Felix Vallotton), który powstał w 1907 roku) (50 PPP 2001: 170). Z takiego zapisu największą korzyść bez wątpienia odnosi czytelnik, który może łatwo zrozumieć tekst, a jednocześnie poszerzyć swoją wiedzę o językach obcych. prawdą jest jednak, że taki sposób zapisu (podanie w języku łotewskim + forma oryginalna) wymaga dużo pracy i obciąża autora, ponieważ potrzebna jest zarówno znajomość odpowiedniego języka obcego, jak i czas na to, aby dokładnie i poprawnie zapisać nazwę w obu językach. Wraz z rozszerzaniem się kontaktów między krajami i językami coraz więcej uwagi poświęca się zapisywaniu nazw własnych w języku oryginalnym. Próby praktycznego zastosowania zasady pisowni oryginalnej również często okazywały się równie problematyczne i niedoskonałe jak krytykowana zasada pisowni fonetycznej. Zmiany w praktyce stosowania nazw własnych innych języków mogą wywołać zamieszanie, ponieważ w języku utrwaliły się i ustabilizowały już tysiące nazw własnych – od Cezara (łot. Cēzars, oryg. Caesar) i Szekspira (łot. Šekspīrs, oryg. Shakespeare) po George’a Busha (łot. Džordžs Bušs, oryg. George Bush) i pana Beana (łot. misters Bīns, oryg. Mr. Bean). Zmiana ich pisowni w języku łotewskim wywołałaby zarówno problemy praktyczne, jak i nawet emocjonalne niezadowolenie. z kolei, dopuszczając zapisywanie przynajmniej części znanych nazw własnych w sposób tradycyjny, często w ogóle nie będzie już można ustalić, czy konkretny zapis oddaje wymowę języka oryginału, czy jego pisownię (Bušs 2008: 96). 226 Kalbos Kultūra | 83 Często problemy pojawiają się przy zapisywaniu tych nazw własnych, w których języku oryginału stosuje się znaki diakrytyczne. W praktyce często się ich nie zaznacza, chociaż stosowanie znaków dodatkowych jest ważne dla każdego języka. Wskazanie pisowni oryginalnej jest pożądane w tekstach naukowych i popularnonaukowych, a także w oficjalnych dokumentach w celu oznaczenia imienia lub nazwiska osoby. nie należy przekształcać tekstów pisanych, które są przeznaczone dla szerokiej publiczności, w coś ekskluzywnego, co rozumieją tylko osoby znające odpowiedni język obcy. podstawowym warunkiem rozwoju każdego języka jest uwzględnienie dialektycznej sprzeczności między konserwatyzmem a zmianami językowymi. badając literaturę teoretyczną i analizując przykłady praktyczne, można stwierdzić, że pisownia nazw własnych w języku oryginału ma dwojakie znaczenie: sprzyja nauce języków obcych, dostarcza bezpośredniej (niezmienionej) informacji, z drugiej jednak strony nieprzemyślana, przesadna, błędna i niepoprawna pisownia w takich przypadkach niepotrzebnie rozprasza uwagę czytelników, może być przyczyną niewłaściwego rozumienia treści, a także utrudniać wymowę i pisownię takich nazw własnych. Pożądane jest znalezienie optymalnego i akceptowalnego rozwiązania w kwestii stosowania oryginalnej pisowni w tekstach łotewskich. ŠaltINIaI Diena – cilvēktiesību tiesā – sūdzība no latvijas par uzvārda kropļošanu. – Diena, 2001, 27. jūl. Ga – sturlasons s. Gilves acumalds. tulk. u. bērziņš. rīga: Nordik, 1997. svīre – svīre M. Orhidejas zem zilām ziemas debesīm, rīga: lauku avīze, 2004. 50 PPP – 50 pasaules populāri pāri, rīga: J. l.V., 2001. lItEratūra b a l o d e I. 2010: citvalodu personvārdu atveide latviešu valodā: problēmas un risinājumi. – Valodas prakse vērojumi un ieteikumi, rīga: latviešu valodas aģentūra, 4–13. b e r g m a n e a., b l i n k e n a a. 1986: Latviešu rakstības attīstība, rīga: Zinātne. b l i n k e n a a. 1974: citvalodu nosaukumu un apzīmējumu lietošanas problēmas latviešu valodā. – Latviešu valodas kultūras jautājumi, 10. laidiens, rīga: liesma, 175–194. b u š s o. 1980: Konservatīvums un mainīgums citvalodu īpašvārdu atveidē. – Latviešu valodas kultūras jautājumi, 20. laidiens, rīga: avots, 94–98. D. ŠulcE. Kitų kalbų tikrinių vardų rašymo probleminiai atvejai latvių kalboje 227 b u š s o. 2008: Īpašvārdi kā problēma valodas politikā. – Etniskums Eiropā: sociālpolitiskie un kultūras procesi, rēzekne: rēzeknes augstskola, 92–96. DNZs 2003: Dāņu, norvēģu, zviedru un somu īpašvārdu atveide latviešu valodā, rīga: Norden ab, 13–35. E n d z e l ī n s J. 1921: Par uzvārdu rakstību latviešu valodā. – Latvijas Sargs, 26. apr. Norādījumi 1960–1982: Norādījumi par citvalodu īpašvārdu pareizrakstību un pareizrunu latviešu literārajā valodā, I–XV, rīga: Zinātne. Noteikumi 2004: Noteikumi par personvārdu rakstību un lietošanu latviešu valodā, kā arī to identifikāciju. – Latvijas Vēstnesis, 6. burtnīca, 5. marts, 27–38. o z o l s a., Ku š ķ i s J. 1967: Par latīniskās grafikas citvalodu nosaukumu un teicienu rakstīšanu. – Latviešu valodas kultūras jautājumi, 3. laidiens, rīga: liesma, 5–12. Par vārdu 1999: Par vārdu un uzvārdu lietošanu un rakstību latviešu literārajā valodā, rīga: lr Valsts valodas centrs. s k u j i ņ a V. 1999: Latviešu valoda lietišķajos rakstos, rīga: Zvaigzne abc. s t a b u r ova J. 2005: Ķīniešu valodas īpašvārdu atveide latviešu valodā. – Valodas prakse: vērojumi un ieteikumi, rīga: lu akadēmiskais apgāds, 87–100. s t r a u t i ņ a V., Š u l c e Dz. 2009: Latviešu valodas pareizruna un pareizrakstība, rīga: raKa. Š u l c e Dz. 2009: oriģinālrakstījumi latviešu valodā. – Valodas prakse: vērojumi un ieteikumi, rīga: lu akadēmiskais apgāds, 91–99. Otrzymano 2010 10 28 Problemowe przypadki transkrypcji zapożyczonych nazw własnych na język łotewski Streszczenie Problematyczny charakter pisowni i wymowy nazw własnych staje się widoczny we wszystkich językach, w tym w łotewskim, języku spokrewnionym z litewskim. Trudności pojawiają się zarówno wtedy, gdy słowa pochodzenia łotewskiego są używane w innym języku, jak i wtedy, gdy zapożyczone nazwy własne są oddawane w języku łotewskim. Oparte na podstawach naukowych zasady oddawania zapożyczonych nazw własnych w języku łotewskim zostały zdefiniowane w drugiej połowie XIX wieku. Zasady te mają wystarczająco uniwersalny charakter i zachowały aktualność nawet obecnie. Zapożyczone nazwy własne nadal podlegają zasadom wymowy języka oryginalnego. 228 Kalbos Kultūra | 83 język, w ich pisowni używane są wyłącznie litery alfabetu łotewskiego, a zapisane nazwy własne są włączane do łotewskiego systemu gramatycznego. Historia języka pokazuje, że najwcześniejsze zapożyczone imiona i nazwiska były lokalizowane i tłumaczone na język łotewski. Oznacza to dostosowanie dzieł literackich i folklorystycznych, wydarzeń historycznych, postaci itd. do odrębności danego narodu, kraju i specyfiki percepcji. Gdy nazwy własne języka oryginalnego nie są zapisywane alfabetem łacińskim, dokonuje się ich transliteracji w języku łotewskim. pisownia zapożyczonych nazw własnych w języku łotewskim jako całość jest ustalona i zgodna z zasadami; jednakże odstępstwa od zasady wymowy stają się coraz częstsze, zwłaszcza w przypadku imion i nazwisk obcego pochodzenia. Błędy, nieścisłości i odstępstwa od oryginalnej formy nazw własnych mogą być spowodowane wpływem innych języków. Przez dość długi czas język rosyjski był używany jako język pośredniczący; obecnie nowe problemy wynikają z silnego zauroczenia angielskimi wersjami. Latynizacja zapożyczonych nazw własnych zgodnie z ich wymową, z oryginalną formą ujętą w nawiasy, jest wymieniana jako najbardziej optymalna zasada oddawania zapożyczonych nazw własnych. W takich przypadkach z pewnością przyniesie to największą korzyść czytelnikowi, dla którego tekst może stać się łatwiejszy w odbiorze. Wraz z rozwojem kontaktów między krajami i językami w praktyce większą uwagę poświęca się oryginalnej pisowni nazw własnych. DZINtra ŠulcE uniwersytet w Lipawie prospekt Kūrmājas 13, LV-3401 Lipawa [email protected]